Cedo tu testamentum iam inimico filio a matre factum me, quem isti praedonem dicunt, uerba singula cum precibus praeeunte. rumpi tabulas istas iube, Maxime: inuenies filium heredem, mihi uero tenue nescio quid honoris gratia legatum, ne, si quid ei humanitus attigisset, nomen maritus in uxoris tabulis non haberem. cape istut matris tuae testamentum, uere hoc quidem inofficiosum; quidni? in quo obsequentissimum maritum exheredauit, inimicissimum filium scribsit heredem, immo enimuero non filium, sed Aemiliani spes et Rufini nuptias, set temulentum illud collegium, parasitos tuos. accipe, inquam, filiorum optime, et positis paulisper epistulis amatoriis matris lege potius testamentum: si quid quasi insana scripsit, hic reperies et quidem mox a principio: Sicinius Pudens filius meus mihi heres esto. fateor, qui hoc legerit insanum putabit. hicine filius heres, qui te in ipso fratris sui funere aduocata perditissimorum iuuenum manu uoluit excludere e domo quam ipsa donaueras, qui te sibi a fratre coheredem relictam grauiter et acerbe tulit, qui confestim te cum tuo luctu et maerore deseruit et ad Rufinum et Aemilianum de sinu tuo aufugit, qui tibi plurimas postea contumelias dixit coram et adiuuante patruo fecit, qui nomen tuum pro tribunalibus uentilauit, qui pudorem tuum tuismet litteris conatus est publice dedecorare, qui maritum tuum, quem elegeras, quem, ut ipse obiciebat, efflictim amabas, capitis accusauit? aperi quaeso, bone puer, aperi testamentum: facilius insaniam matris sic probabis.

cedo tu testamentum iam inimicus filius ab mater facio ego qui iste praedo dico uerbum singulus cum prex praeeo rumpo tabula iste jubeo magnus inuenio filius heres ego uerus tenue nescio quis honor gratia legatus ne si quis is humanitus attingo nomen maritus in uxor tabula non habeo capio istut mater tuus testamentum uerus hic quidem inofficiosus quis in quo obsequor maritus exheredo inimicus filius scribsit heres immo enimuero non filius sed aemilianus spes et rufini nuptiae sed temulentus ille collegium parasitus tuus accipio inquam filius optume et pono paulisper epistula amatorius mater lex potis testamentum si quis quasi insanus scribo hic reperio et quidem mox ab principium sicinius pudeo filius meus ego heres sum fateor qui hic lego insanus puto hic filius heres qui tu in ipse frater suus funus aduoco perdo iuuenis manus uolo excludo e domus quam ipse dono qui tu sui ab frater coheres relinquo grauis et acerbus fero qui confestim tu cum tuus luctus et maeror desero et ad rufinum et aemilianus de sinus tuus aufugio qui tu multus postea contumelia dico coram et adjuvo patruus facio qui nomen tuus pro tribunal ventilo qui pudor tuus tuismet littera conor sum publicus dedecoraris qui maritus tuus qui eligo qui ut ipse obicio efflictim amo capio accuso aperio quaeso bonus puer aperio testamentum facilis insanio mater sic probo


Quod si haec exempla nihili putas ac me non ad causam agundam, uerum ad censum disserundum uocasti, ne quid tu rerum mearum nescias, si tamen nescis, profiteor mihi ac fratri meo relictum a patre ⟨HS XX⟩ paulo secus, idque a me longa peregrinatione et diutinis studiis et crebris liberalitatibus modice imminutum. nam et amicorum plerisque opem tuli et magistris plurimis gratiam retuli, quorundam etiam filias dote auxi; neque enim dubitassem equidem uel uniuersum patrimonium impendere, ut acquirerem mihi quod maius est contemptu patrimonii. tu uero, Aemiliane, et id genus homines uti tu es inculti et agrestes, tanti re uera estis quantum habetis, ut arbor infecunda et infelix, quae nullum fructum ex sese gignit, tanti est in pretio, quanti lignum eius in trunco. at tamen parce postea, Aemiliane, paupertatem cuipiam obiectare, qui nuper usque agellum Zarathensem, quem tibi unicum pater tuus reliquerat, solus uno asello ad tempestiuum imbrem triduo exarabas. neque enim diu est, cum te crebrae mortes propinquorum immeritis hereditatibus fulserunt, unde tibi potius quam ob istam teterrimam faciem Charon nomen est.

qui si hic exemplum nihilis puto atque ego non ad causa ago uerus ad census dissero voco ne quis tu res meus nescio si tamen nescio profiteor ego atque frater meus relinquo ab pater sestertius xx paulus secus is ab ego longus peregrinatio et diutinus studium et creber liberalitas modicus imminuo nam et amicus plerusque ops fero et magister multus gratia retulis quidam etiam filia dos augeo neque enim dubito equidem uel uniuersus patrimonium impendeo ut acquiro ego qui magnus sum contemptus patrimonium tu uerus aemilianus et is genus homo uti tu sum incultus et agrestis tantus res uerus sum quantus habeo ut arbor infecundus et infelix qui nullus fructus ex sui gigno tantus sum in pretium quantus lignum is in trunco at tamen parco postea aemilianus paupertas qui obiectaris qui nuper usque agellus zarathensem qui tu unicus pater tuus relinquo solus unus asellus ad tempestivus imber triduum exaro neque enim diu sum cum tu creber mors propinquus immeritus hereditas fulcio unde tu potis quam ob iste taeter facies charon nomen sum


Obiurgatio erat matris ad filium, quod me, talem uirum qualem sibi praedicasset, nunc de Rufini sententia magum dictitaret. uerba ipsa ad hunc modum se habebant: Ἀπολέϊος μάγος, καὶ ἐγὼ ὑπ᾽ αὐτοῦ μεμάγευμαι καὶ ἐρῶ. ἐλθὲ τοίνυν πρὸς ἐμέ, ἕως ἔτι σωφρονῶ. haec ipsa uerba Rufinus quae Graece interposui sola excerpta et ab ordine suo seiugata quasi confessionem mulieris circumferens et Pontianum flentem per forum ductans uulgo ostendebat, ipsas mulieris litteras illatenus qua dixi legendas praebebat, cetera supra et infra scribta occultabat; turpiora esse quam ut ostenderentur dictitabat: satis esse confessionem mulieris de magia cognosci. quid quaeris? uerisimile omnibus uisum; quae purgandi mei gratia scripta erant, eadem mihi immanem inuidiam apud imperitos conciuere. turbabat impurus hic in medio foro bacchabundus, epistulam saepe aperiens proquiritabat: Apuleius magus; dicit ipsa quae sentit et patitur; quid uultis amplius? nemo erat qui pro me ferret ac sic responderet: totam sodes epistulam cedo: sine omnia inspiciam, a principio ad finem perlegam. multa sunt, quae sola prolata calumniae possint uideri obnoxia. cuiauis oratio insimulari potest, si ea quae ex prioribus nexa sunt principio sui defrudentur, si quaedam ex ordine scriptorum ad lubidinem supprimantur, si quae simulationis causa dicta sunt adseuerantis pronuntiatione quam exprobrantis legantur. haec et id genus ea quam merito tunc dici potuerunt; ipse ordo epistulae ostendat.

objurgatio sum mater ad filius qui ego talis uir qual sui praedico nunc de rufini sententia magus dictito uerbum ipse ad hic modus sui habeo hic ipse uerbum rufinus qui graecum interpono solus excerpo et ab ordo suus sejugo quasi confessio mulier circumfero et pontianum fleo per forum ducto uulgus ostendo ipse mulier littera illatenus qui dico lego praebeo ceterus supra et infra scribta occulto turpis sum quam ut ostendo dictito satis sum confessio mulier de magia cognosco quis quaero uerisimilis omnis uideo qui purgo meus gratia scribo sum idem ego immanis inuidia apud imperitus concieo turbo impurus hic in medium forum bacchabundus epistula saepe aperio proquirito appuleius magus dico ipse qui sentio et patior quis uolo amplus nemo sum qui pro ego fero atque sic respondeo totus sodes epistula cedo sine omnis inspicio ab principium ad finis perlego multus sum qui solus profero calumnia possum uideo obnoxius cujus oratio insimularis possum si is qui ex prior necto sum principium suus defrudentur si quidam ex ordo scriptor ad libido supprimo si qui simulatio causa dictum sum assevero pronuntiatio quam exprobro lego hic et is genus is quam mereo tunc dico possum ipse ordo epistula ostendo


igitur Pontianum fratris sui filium, quem paulo prius occisum a me clamitarat, postquam ad subscribendum compellitur, ilico oblitus est; de morte cognati adolescentis subito tacere. tanti criminis descriptione ne tamen omnino desistere uideretur, calumniam magiae, quae facilius infamatur quam probatur, eam solum sibi delegit ad accusandum. ac ne id quidem de professo audet, uerum postera die dat libellum nomine priuigni mei Sicini Pudentis admodum pueri et adscribit se ei assistere, nouo more per alium lacessendi, scilicet ut optentu eius aetatulae ipse insimulationis falsae non plecteretur. quod tu cum sollertissime animaduertisses et iccirco eum denuo iussisses proprio nomine accusationem delatam sustinere, pollicitus ita facturum ne sic quidem quitus est ut comminus ageret percelli, set iam et aduersum te contumaciter eminus calumniis uelitatur. ita totiens ab accusandi periculo profugus in assistendi uenia perseuerauit. igitur et priusquam causa ageretur, facile intellectu cuiuis fuit, qualisnam accusatio futura esset, cuius qui fuerat professor et machinator idem fieri auctor timeret, ac praesertim Sicinius Aemilianus, qui si quippiam ueri in me explorasset, nunquam profecto tam cunctanter hominem extraneum tot tantorumque criminum postulasset, qui auunculi sui testamentum quod uerum sciebat pro falso infamarit, tanta quidem pertinacia, ut, cum Lollius Vrbicus V. C. uerum uideri et ratum esse debere de consilio consularium uirorum pronuntiasset, contra clarissimam uocem iurauerit uecordissimus iste, tamen illud testamentum fictum esse, adeo ut aegre Lollius Vrbicus ab eius pernicie temperarit.

igitur pontianum frater suus filius qui paulus prior occido ab ego clamito postquam ad subscribo compello ilico obliuiscor sum de mors cognatus adolesco subeo taceo tantus crimen descriptio ne tamen omnino desisto uideo calumnia magia qui facilis infamo quam probo is solus sui deligo ad accuso atque ne is quidem de profiteor audeo uerus posterus dies do libellus nomen privignus meus sicinius pudeo admodum puer et adscribo sui is assisto nouus mos per alius lacesso scilicet ut obtineo is aetatula ipse insimulatio fallo non plecto qui tu cum sollertissime animaduertisses et idcirco is denuo jubeo proprius nomen accusatio defero sustineo polliceor ita facio ne sic quidem queo sum ut comminus ago percello sed iam et adverro tu contumax eminus calumnia velitor ita totiens ab accuso periculum profugus in assisto uenia perseuero igitur et priusquam causa ago facilis intellego quivis sum qualisnam accusatio sum sum qui qui sum professor et machinator idem fio auctor timeo atque praesertim sicinius aemilianus qui si quispiam uerus in ego exploro numquam profecto tam cunctanter homo extraneus tot tantus crimen postulo qui auunculus suus testamentum qui uerus scio pro fallo infamo tantus quidem pertinacia ut cum lollius vrbicus v que uerus uideo et reor sum debeo de consilium consularis uir pronuntio contra clarus uox juro uecordissimus iste tamen ille testamentum fingo sum adeo ut aeger lollius vrbicus ab is pernicies tempero


ceterum nequeo in animum inducere tam stultum Aemilianum esse, ut arbitretur mihi litteras pueri et eiusdem accusatoris mei offuturas.

ceterum nequeo in animus induco tam stultus aemilianus sum ut arbitror ego littera puer et idem accusator meus obsum


Fuit et illa commenticia epistula neque mea manu scripta neque uerisimiliter conficta, qua uideri uolebant blanditiis a me mulierem sollicitatam. cur ego blandirem, si magia confidebam? qua autem uia ad istos peruenit epistula, ad Pudentillam scilicet per aliquem fidelem missa, ut in re tali accurari solet? cur praeterea tam uitiosis uerbis, tam barbaro sermone ego scriberem, quem idem dicunt nequaquam Graecae linguae imperitum? cur autem tam absurdis tamque tabernariis blanditiis subigitarem, quem idem aiunt uersibus amatoriis satis scite lasciuire? sic est profecto, cuiuis palam est: hic, qui epistulam Pudentillae Graecatiorem legere non potuerat, hanc ut suam facilius legit et aptius commendauit.

sum et ille commenticius epistula neque meus manus scribo neque uerisimiliter confingo qui uideo uolo blanditia ab ego mulier sollicito cur ego blandio si magia confido qui autem uia ad iste peruenio epistula ad pudentillam scilicet per aliquis fidelis mitto ut in res talis accuraris soleo cur praeterea tam vitiosus uerbum tam barbarus sermo ego scribo qui idem dico nequaquam graece lingua imperitus cur autem tam absurdus tam tabernarius blanditia subigitaris qui idem aio uersus amatorius satis scio lasciuire sic sum profecto quivis palam sum hic qui epistula pudentillae graecor lego non possum hic ut suus facilis lego et aptus commendo


uelim igitur censor meus Aemilianus respondeat, unquamne ipse soleat pedes lauare; uel, si id non negat, contendat maiorem curam munditiarum pedibus quam dentibus inpertiendam. plane quidem, si quis ita ut tu, Aemiliane, nunquam ferme os suum nisi maledictis et calumniis aperiat, censeo ne ulla cura os percolat neque ille exotico puluere dentis emaculet, quos iustius carbone de rogo obteruerit, neque saltem communi aqua perluat: quin ei nocens lingua mendaciorum et amaritudinum praeministra semper in fetutinis et olenticetis suis iaceat. nam quae malum ratio est linguam mundam et laetam, uocem contra spurcam et tetram possidere, uiperae ritu niueo denticulo atrum uenenum inspirare? ceterum qui sese sciat orationem prompturum neque inutilem neque iniucundam, eius merito os, ut bono potui poculum, praelauitur. et quid ego de homine nato diutius? belua immanis, crocodillus ille qui in Nilo gignitur, ea quoque, ut comperior, purgandos sibi dentis innoxio hiatu praebet. nam quod est ore amplo, set elingui et plerumque in aqua recluso, multae hirudines dentibus implectuntur; eas illi, cum egressus in praeripia fluminis hiauit, una ex auibus fluuialibus amica auis iniecto rostro sine noxae periculo exculpit.

uolo igitur censor meus aemilianus respondeo umquam ipse soleo pes lauo uel si is non nego contendo magnus cura munditiaris pes quam dens impertio planus quidem si quis ita ut tu aemilianus numquam ferme os suus nisi maledictum et calumnia aperio censeo ne ullus cura os percolo neque ille exoticus puluis dens emaculo qui iustus carbo de rogo obteruerit neque saltem communis aqua perluo quin is noceo lingua mendacium et amaritudo praeministro semper in fetutina et olenticetum suus jaceo nam qui malus ratio sum lingua mundus et laetus uox contra spurcus et taeter possideo uipera ritus niveus denticulus ater uenenum inspiro ceterum qui sui scio oratio prompturum neque inutilis neque injucundus is mereo os ut bonus possum poculum praelavo et quis ego de homo natus diu belua immanis crocodillus ille qui in nilus gigno is quoque ut comperio purgo sui dens innoxius hiatus praebeo nam qui sum os amplus sed elinguis et plerusque in aqua recludo multus hirudo dens implecto is ille cum egredior in praeripia flumen hio unus ex auis fluuial amicus auis injecto rostrum sine noxa periculum exculpit


sed finge haec aliter esse ac me ideo pauperem, quia mihi fortuna diuitias inuidit easque, ut ferme euenit, aut tutor imminuit aut inimicus eripuit aut pater non reliquit: hocine homini opprobrari, pauperiem, quod nulli ex animalibus uitio datur, non aquilae, non tauro, non leoni? equus si uirtutibus suis polleat, ut sit aequabilis uector et cursor pernix, nemo ei penuriam pabuli exprobrat: tu mihi uitio dabis non facti uel dicti alicuius prauitatem, sed quod uiuo gracili lare, quod paucioris habeo, parcius pasco, leuius uestio, minus obsono? atqui ego contra, quantulacumque tibi haec uidentur, multa etiam et nimia arbitror et cupio ad pauciora me coercere, tanto beatior futurus quanto collectior. namque animi ita ut corporis sanitas expedita, imbecillitas laciniosa est, certumque signum est infirmitatis pluribus indigere. prorsus ad uiuendum uelut ad natandum is melior, qui onere liberior; sunt enim similiter etiam in ista uitae humanae tempestate leuia sustentui, grauia demersui. equidem didici ea re praecedere maxime deos hominibus, quod nulla re ad usum sui indigeant, igitur ex nobis cui quam minimis opus sit, eum esse deo similiorem.

sed fingo hic aliter sum atque ego ideo paupero quia ego fortuna diuitiae invideo eo ut ferme euenio aut tuto imminuo aut inimicus eripio aut pater non relinquo hic homo opprobraris pauperies qui nullus ex animal vitio do non aquila non taurus non leo equus si uirtus suus polleo ut sum aequabilis vecto et curso pernix nemo is penuria pabulum exprobro tu ego vitio do non facio uel dictum aliquis prauitas sed qui uiuus gracilis laris qui paucus habeo parcus pasco leuis vestio paruus obsono atqui ego contra quantuluscumque tu hic uideo multus etiam et nimius arbitror et cupio ad paucus ego coerceo tantus beo sum quantus colligo namque animus ita ut corpus sanitas expedio imbecillitas laciniosus sum certus signum sum infirmitas multus indigeo prorsus ad uiuo uelut ad nato is bonus qui onus liber sum enim similis etiam in iste uita humanus tempestas levis sustentui grauis demersui equidem disco is res praecedo magnus deus homo qui nullus res ad usus suus indigeo igitur ex nos qui quam paruus opus sum is sum deus similis


Aemilia Pudentilla, quae nunc mihi uxor est, ex quodam Sicinio Amico, quicum antea nubta fuerat, Pontianum et Pudentem filios genuit eosque pupillos relictos in potestate paterni aui—nam superstite patre Amicus decesserat—per annos ferme quattuordecim memorabili pietate sedulo aluit, non tamen libenter in ipso aetatis suae flore tam diu uidua. sed puerorum auus inuitam eam conciliare studebat in ceterum filio suo Sicinio Claro eoque ceteros procos absterrebat; et praeterea minabatur, si extrario nubsisset, nihil se filiis eius ex paternis eorum bonis testamento relicturum. quam condicionem cum obstinate propositam uideret mulier sapiens et egregie pia, ne quid filiis suis eo nomine incommodaret, facit quidem tabulas nubtiales cum quo iubebatur, cum Sicinio Claro, uerum enimuero uariis frustrationibus nuptias eludit eo ad, dum puerorum auus fato concessit relictis filiis eius heredibus ita, ut Pontianus, qui maior natu erat, fratri suo tutor esset.

aemilius pudentilla qui nunc ego uxor sum ex quidam sicinius amicus qui antea nubta sum pontianum et pudeo filius gigno is pupillus relinquo in potestas paternus auis nam supersto pater amicus decedo per annus ferme quattuordecim memorabilis pietas sedulus alo non tamen libet in ipse aetas suus floreo tam diu uiduus sed puer auus inuitus is conciliaris studeo in ceterum filius suus sicinius claros eo ceterus procus absterreo et praeterea mino si extrarius nubsisset nihil sui filius is ex paternus is bonus testamentum relinquo quam condicio cum obstinatus propono video mulier sapio et egregius pius ne quis filius suus is nomen incommodo facio quidem tabula nubtial cum quo jubeo cum sicinius claros uerus enimuero uarius frustratio nuptiae eludo is ad dum puer auus fatum concedo relinquo filius is heres ita ut pontianus qui magnus natus sum frater suus tuto sum


Habes, Aemiliane, causam totam, cur tabulae nubtiales inter me ac Pudentillam non in oppido sint, sed in uilla suburbana consignatae: ne quinquaginta milia nummum denuo profundenda essent nec tecum aut apud te cenandum. estne causa idonea? miror tamen, quod tu a uilla tantopere abhorreas, qui plerumque rure uersere. lex quidem Iulia de maritandis ordinibus nusquam sui ad hunc modum interdicit: uxorem in uilla ne ducito; immo si uerum uelis, uxor ad prolem multo auspicatius in uilla quam in oppido ducitur, in solo uberi quam in loco sterili, in agri cespite quam in fori silice. mater futura in ipso materno sinu nubat, in segete adulta, super fecundam glebam, uel enim sub ulmo marita cubet, in ipso gremio terrae matris, inter suboles herbarum et propagines uitium et arborum germina. ibi et ille celeberrimus in comoediis uersus de proximo congruit: παίδων ἐπ᾽ ἀρότῳ γνησίων ἐπὶ σπορᾷ. Romanorum etiam maioribus Quintis et Serranis et multis aliis similibus non modo uxores, uerum etiam consulatus et dictaturae in agris offerebantur. cohibeam me in tam prolixo loco, ne tibi gratum faciam, si uillam laudauero.

habeo aemilianus causa totus cur tabula nubtial inter ego atque pudentillam non in oppidum sum sed in villa suburbanus consigno ne quinquaginta mille nummus denuo profundo sum neque tu aut apud tu ceno edo causa idoneus miro tamen qui tu ab villa tantopere abhorreo qui plerusque rus verso lex quidem julius de marito ordo nusquam suus ad hic modus interdico uxor in villa ne duco immo si uerus uelum uxor ad proles multus auspico in villa quam in oppidum duco in solum uber quam in locus sterilis in ager caespes quam in forum silex mater sum in ipse maternus sinus nubo in seges adolesco super fecundus glaeba uel enim sub ulmus marito cubo in ipse gremium terra mater inter suboles herba et propago uitium et arbor germino ibi et ille celeber in comoedia uersus de propior congruo romanus etiam magnus quintus et serranus et multus alius similis non modo uxor uerus etiam consulatus et dicto in ager offertor cohibeo ego in tam prolixus locus ne tu gratus facio si uilla laudo


At ego non mirer, si boni consulis me de isto distortissimo uultu tuo dicere, de moribus tuis multo truculentioribus reticere. ea res est: praeter quod non sum iurgiosus, etiam libenter te nuper usque albus an ater esses ignoraui et adhuc hercle non satis noui. id adeo factum, quod et tu rusticando obscurus es et ego discendo occupatus. ita et tibi umbra ignobilitatis a probatore obstitit, et ego numquam studui male facta cuiusquam cognoscere, sed semper potius duxi mea peccata tegere quam aliena indagare. igitur hoc mihi aduersum te usu uenit, quod qui forte constitit in loco lumine conlustrato atque eum alter e tenebris prospectat. nam ad eundem modum tu quidem, quid ego in propatulo et celebri agam, facile e tenebris tuis arbitraris, cum ipse humilitate

at ego non miror si bonus consul ego de iste distorqueo uultus tuus dico de mos tuus multus truculentus reticeo is res sum praeter qui non sum jurgiosus etiam libet tu nuper usque albus an ater sum ignoro et adhuc hercules non satis nouus is adeo facio qui et tu rusticor obscurus sum et ego disco occupo ita et tu umbra ignobilitas ab probator obsto et ego numquam studeo malus facio quisquam cognosco sed semper potis duco meus pecco tego quam alienus indagaris igitur hic ego adverro tu usus uenio qui qui fors consto in locus lumen conlustro atque is alter e tenebrae prospecto nam ad idem modus tu quidem quis ego in propatulum et celeber ago facilis e tenebrae tuus arbitror cum ipse humilitas


Cedo nunc, si et inspexisse me fateor, quod tandem crimen est imaginem suam nosse eamque non uno loco conditam, sed quoquo uelis paruo speculo promptam gestare? an tu ignoras nihil esse aspectabilius homini nato quam formam suam? equidem scio et filiorum cariores esse qui similes uidentur et publicitus simulacrum suum cuique, quod uideat, pro meritis praemio tribui. aut quid sibi statuae et imagines uariis artibus effigiatae uolunt? nisi forte quod artificio elaboratum laudabile habetur, hoc natura oblatum culpabile iudicandum est, cum sit in ea uel magis miranda et facilitas et similitudo. quippe in omnibus manu faciundis imaginibus opera diutina sumitur, neque tamen similitudo aeque ut in speculis comparet; deest enim et luto uigor et saxo color et picturae rigor et motus omnibus, qui praecipua fide similitudinem repraesentat, cum in eo uisitetur imago mire relata, ut similis, ita mobilis et ad omnem nutum hominis sui morigera; eadem semper contemplantibus aequaeua est ab ineunte pueritia ad obeuntem senectam, tot aetatis uices induit, tam uarias habitudines corporis participat, tot uultus eiusdem laetantis uel dolentis imitatur. enimuero quod luto fictum uel aere infusum uel lapide incussum uel cera inustum uel pigmento illitum uel alio quopiam humano artificio adsimulatum est, non multa intercapedine temporis dissimile redditur et ritu cadaueris unum uultum et immobilem possidet. tantum praestat imaginis artibus ad similitudinem referundam leuitas illa speculi fabra et splendor opifex.

cedo nunc si et inspicio ego fateor qui tandem crimen sum imago suus nosco eo non unus locus condo sed quisquis uelum parvus speculum promptus gestaris an tu ignoro nihil sum aspectabilis homo natus quam forma suus equidem scio et filius carus sum qui similis uideo et publicitus simulacrum suus quisque qui uideo pro meritum praemium tribuo aut quis sui statua et imago uarius ars effigio uolo nisi fors qui artificium elaboro laudabilis habeo hic natura offertor culpabilis judico sum cum sum in is uel magis miro et facilitas et similitudo quippe in omnis manus facio imago opus diutinus sumo neque tamen similitudo aequus ut in speculis comparo desum enim et lutum vigor et saxum color et pingo rigor et moueo omnis qui praecipuus fides similitudo repraesento cum in is uisitetur imago mirus refero ut similis ita mobilis et ad omnis nutus homo suus morigerus idem semper contemplo aequaevus sum ab ineo pueritia ad obeo senecta tot aetas uicis induo tam vario habitudo corpus participo tot uultus idem laeto uel doleo imito enimuero qui lutum fingo uel aer infundo uel lapis incutio uel cero inuro uel pigmentum illitus uel alius quopiam humanus artificium adsimulo sum non multus intercapedo tempus dissimilis reddo et ritus cadaver unus uultus et immobilis possideo tantus praesto imago ars ad similitudo refero levitas ille speculis fabra et splendor opifex


Satis puto ex istis posse cuiuis liquere Pudentillam non meis carminibus ab obstinata uiduitate compulsam, sed olim sua sponte a nubendo non alienam utiquam me fortasse prae ceteris maluisse. quae electio tam grauis feminae cur mihi crimini potius quam honori danda sit, non reperio, nisi tamen miror quod Aemilianus et Rufinus id iudicium mulieris aegre ferant, cum hi, qui Pudentillam in matrimonium petiuerunt, aequo animo patiantur me sibi praelatum. quod quidem illa ut faceret, filio suo potius quam animo obsecuta est. ita factum nec Aemilianus poterit negare. nam Pontianus acceptis litteris matris confestim Roma aduolauit metuens, ne si quem auarum uirum nacta esset, omnia, ut saepe fit, in mariti domum conferret. ea sollicitudo non mediocriter animum angebat, omnes illi fratrique diuitiarum spes in facultatibus matris sitae erant. auus modicum reliquerat, mater sestertium quadragies possidebat, ex quo sane aliquantam pecuniam nullis tabulis, sed, ut aequum erat, mera fide acceptam filiis debebat. hunc ille timorem mussitabat; aduersari propalam non audebat, ne uideretur diffidere.

satis puto ex iste possum quivis linquo pudentillam non meus carmen ab obstinatus uiduitas compello sed olim suus sponte ab nubo non alienus utiquam ego fortasse prae ceterus malo qui electio tam grauis femina cur ego crimen potis quam honor do sum non reperio nisi tamen miro qui aemilianus et rufinus is iudicium mulier aeger fero cum hic qui pudentillam in matrimonium peto aequus animus patior ego sui praefero qui quidem ille ut facio filius suus potis quam animus obsequor sum ita facio neque aemilianus possum nego nam pontianus accipio littera mater confestim roma advolo metuo ne si qui auaris uir nanciscor sum omnis ut saepe fio in maritus domus confero is sollicitudo non mediocris animus ango omnis ille frater diuitiae spes in facultas mater sino sum auus modicus relinquo mater sestertius quadragies possideo ex quo sanus aliquantus pecunia nullus tabula sed ut aequus sum merus fides accipio filius debeo hic ille timor mussitabat aduersaris propalam non audeo ne uideo diffido


Neque enim ulla alia causa praeter cassam inuidiam repperiri potest, quae iudicium istud mihi et multa antea pericula uitae conflauerit. ceterum cur Aemilianus commoueretur, etsi uere magum me comperisset, qui non modo ullo facto, sed ne tantulo quidem dicto meo laesus est, ut uideretur se merito ultum ire? neque autem gloriae causa me accusat, ut M. Antonius Cn. Carbonem, C. Mucius A. Albucium, P. Sulpicius Cn. Norbanum, C. Furius M' Aquilium, C. Curio Q. Metellum. quippe homines eruditissimi iuuenes laudis gratia primum hoc rudimentum forensis operae subibant, ut aliquo insigni iudicio ciuibus suis noscerentur. qui mos incipientibus adulescentulis ad illustrandum ingenii florem apud antiquos concessus diu exoleuit. quod si nunc quoque frequens esset, tamen ab hoc procul abfuisset; nam neque facundiae ostentatio rudi et indocto neque gloriae cupido rustico et barbaro neque inceptio patrociniorum capulari seni congruisset; nisi forte Aemilianus pro sua seueritate exemplum dedit et ipsis maleficiis infensus accusationem istam pro morum integritate suscepit. at hoc ego Aemiliano, non huic Afro, sed illi Africano et Numantino et praeterea Censorio uix credidissem: ne huic frutici credam non modo odium peccatorum, sed saltem. intellectum inesse.

neque enim ullus alius causa praeter cassus inuidia repperiri possum qui iudicium iste ego et multus antea periculum uita conflo ceterum cur aemilianus commoveo etsi uerus magus ego comperio qui non modo ullus facio sed ne tantulus quidem dico meus laedo sum ut uideo sui mereo ulciscor eo neque autem gloria causa ego accuso ut m antonius cn carbo que mucius ab albucius p sulpicius cn norbanus que furius m aquilius que curius q metellus quippe homo erudio iuuenis laus gratia primus hic rudimentum forensis opera subeo ut aliquis insignio iudicium ciuis suus nosco qui mos incipio adulescentulis ad illustro ingenium flos apud antiqui concedo diu exoleuit qui si nunc quoque frequens sum tamen ab hic procul absum nam neque facundia ostentatio rudo et indoctus neque gloria cupido rusticus et barbarus neque inceptio patrocinium capularis senex congruisset nisi fors aemilianus pro suus seueritas exemplum do et ipse maleficium infensus accusatio iste pro mos integritas suscipio at hic ego aemilianus non hic afro sed ille africanus et numantinus et praeterea censorius uix credo ne hic frutex credo non modo odium peccator sed saltem intellego insum


Aut igitur unius Hagesilai Lacedaemonii sententia nobis sequenda est, qui se neque pingi neque fingi unquam diffidens formae suae passus est, aut si mos omnium ceterorum hominum retinendus uidetur in statuis et imaginibus non repudiandis, cur existimes imaginem suam cuique uisendam potius in lapide quam in argento, magis in tabula quam in speculo? an turpe arbitraris formam suam spectaculo assiduo explorare? an non Socrates philosophus ultro etiam suasisse fertur discipulis suis, crebro ut semet in speculo contemplarentur, ut qui eorum foret pulchritudine sibi complacitus impendio procuraret, ne dignitatem corporis malis moribus dedecoraret, qui uero minus se commendabilem forma putaret sedulo operam daret, ut uirtutis laude turpitudinem tegeret? adeo uir omnium sapientissimus speculo etiam ad disciplinam morum utebatur. Demosthenen uero, primarium dicendi artificem, quis est qui non sciat semper ante speculum quasi ante magistrum causas meditatum: ita ille summus orator cum a Platone philosopho facundiam hausisset, ab Eubulide dialectico argumentationes edidicisset, nouissimam pronuntiandi congruentiam ab speculo petiuit. utrum igitur putas maiorem curam decoris in adseueranda oratione suscipiendam rhetori iurganti an philosopho obiurganti, apud iudices sorte ductos paulisper disceptanti an apud omnis homines semper disserenti, de finibus agrorum litiganti an de finibus bonorum et malorum docenti? quid, quod nec ob haec debet tantummodo philosophus speculum inuisere; nam saepe oportet non modo similitudinem suam, uerum etiam ipsius similitudinis rationem considerare: num, ut ait Epicurus, profectae a nobis imagines uelut quaedam exuuiae iugi fluore a corporibus manantes, cum leue aliquid et solidum offenderunt, illisae reflectantur et retro expressae contrauersim respondeant an, ut alii philosophi disputant, radii nostri seu mediis oculis proliquati et lumini extrario mixti atque ita uniti, ut Plato arbitratur, seu tantum oculis profecti sine ullo foris amminiculo, ut Archytas putat, seu intentu ae+ris acti, ut Stoici rentur, cum alicui corpori inciderunt spisso et splendido et leui, paribus angulis quibus inciderant resultent ad faciem suam reduces atque ita, quod extra tangant ac uisant, id intra speculum imaginentur.

aut igitur unus hagesilai lacedaemonius sententia nos sequor sum qui sui neque pingo neque fingo umquam diffido forma suus patior sum aut si mos omnis ceterus homo retineo uideo in statuo et imago non repudio cur existimo imago suus quisque viso potis in lapis quam in argentum magis in tabula quam in speculum an turpis arbitror forma suus spectaculum assiduus exploraris an non socrates philosophus ultro etiam suadeo fero discipulis suus creber ut sui in speculum contemplo ut qui is sum pulchritudo sui conplaceo impendium procuro ne dignitas corpus malus mos dedecoro qui uerus paruus sui commendabilis forma puto sedulus opera do ut uirtus laus turpitudo tego adeo uir omnis sapio speculum etiam ad disciplina mos utor demosthenes uerus primarius dico artifex quis sum qui non scio semper ante speculum quasi ante magister causa meditas ita ille summus orator cum ab plato philosophus facundia haurio ab eubulide dialecticus argumentatio edisco novus pronuntio congruentia ab speculum peto utrum igitur puto magnus cura decor in assevero oratio suscipio rhetor jurgo an philosophus objurgo apud iudex sors duco paulisper discepto an apud omnis homo semper dissero de finis ager litigo an de finis bonus et malus doceo quis qui neque ob hic debeo tantummodo philosophus speculum inviso nam saepe oportet non modo similitudo suus uerus etiam ipse similitudo ratio considero num ut aio epicurus proficio ab nos imago uelut quidam exuuiae jugo fluor ab corpus mano cum leuis aliquis et solidus offendo illido reflecto et retro exprimo contrauersim respondeo an ut alius philosophus disputo radius noster seu medius oculus proliquatus et lumen extrarius misceo atque ita uniti ut plato arbitror seu tantus oculus proficiscor sine ullus foris amminiculo ut archytas puto seu intendo ae rus ago ut stoicus reor cum aliqui corpus incido spisso et splendidus et leuis par angulis qui incido resultent ad facies suus reduco atque ita qui extra tango atque viso is intra speculum imagino


Sed enim iste, ut est rei modicus, spei immodicus, pari auaritia et egestate totum Pudentillae quadragiens praesumptione cassa deuorarat eoque me amoliendum ratus, quo facilius Pontiani facilitatem, Pudentillae solitudinem circumueniret, infit generum suum obiurgare, quod matrem suam mihi desponderat; suadet, quam primum ex tanto periculo, dum licet, pedem referat, rem matris ipse potius habeat quam homini extrario sciens transmittat; ni ita faciat, inicit scrupulum amanti adulescentulo ueterator, minatur se filiam abducturum. quid multis? iuuenem simplicem, praeterea nouae nuptae inlecebris obfrenatum suo arbitratu de uia deflectit. it ille ad matrem uerborum Rufini gerulus, sed nequicquam temptata eius grauitate ultro ipse leuitatis et inconstantiae increpitus reportat ad socerum haud mollia: matri suae praeter ingenium placidissimum immobili iram quoque sua expostulatione accessisse, non mediocre pertinaciae adiumentum; respondisse eam denique non clam se esse Rufini exoratione secum expostulari; eo uel magis sibi auxilium mariti aduersum eius desperatam auaritiam comparandum.

sed enim iste ut sum res modicus spes immodicus par auaritia et egestas totus pudentillae quadragies praesumptio cassus devoro eo ego amolior reor quo facilis pontiani facilitas pudentillae solitudo circumvenio infio gener suus obiurgaris qui mater suus ego despondeo suadeo quam primus ex tantus periculum dum licet pedis refero res mater ipse potis habeo quam homo extrarius scio transmitto ni ita facio inicio scrupulis amo adulescentulus veterator mino sui filia abduco quis multus iuuenis simplex praeterea nouus nubo illecebra offrenatus suus arbitratus de uia deflecto eo ille ad mater uerbum rufini gerulus sed nequicquam tento is grauitas ultro ipse leuitas et inconstantia increpo reporto ad socer haud mollis mater suus praeter ingenium placidus immobilis ira quoque suus expostulatio accedo non mediocris pertinacia adjumentum respondeo is denique non clam sui sum rufini exoratio sui expostularis is uel magis sui auxilium maritus adverro is despero auaritia comparo


Cur autem praeterita conqueror, cum non sint minus acerba praesentia? hocusque a uobis miserum istum puerum deprauatum, ut matris suae epistulas quas putat amatorias pro tribunali procons(ulari) recitet apud uirum sanctissimum Cl(audium) Maximum, ante has imp(eratoris) Pii statuas filius matri suae pudenda exprobret stupra et amores obiectet? quis tam est mitis quin exacerbescat? tune, ultime, parentis tuae animum in istis scrutaris, oculos obseruas, suspiritus numeras, adfectiones exploras, tabulas intercipis, amorem reuincis? tune, quid in cubiculo agat, perquiris, ne mater tua non dico amatrix, sed ne omnino femina aestimetur. nihilne tu in ea cogitas nisi unam parentis religionem? o infelix uterum tuum, Pudentilla, o sterilitas liberis potior, o infausti decem menses, o ingrati XIIII anni uiduitatis! uipera, ut audio, exeso matris utero in lucem proserpit atque ita parricidio gignitur: at enim tibi a filio iam adulto acerbiores morsus uiuenti et uidenti offeruntur. silentium tuum laniatur, pudor tuus carpitur, pectus tuum foditur, uiscera intima protrahuntur. hascine gratias bonus filius matri rependis ob datam uitam, ob adquisitam hereditatem, ob XIIII annorum longas alimonias? hiscine te patruus disciplinis erudiuit, ut, si compertum habeas filios tibi similes futuros, non audeas ducere uxorem? est ille poetae uersus non ignotus: odi puerulos praecoqui sapientia, sed enim malitia praecoqui puerum quis non auersetur atque oderit, cum uideat uelut monstrum quoddam prius robustum scelere quam tempore, ante nocentem quam potentem, uiridi pueritia, cana malitia? uel potius hoc magis noxium, quod cum uenia perniciosus est et nondum poenae, iam iniuriae sufficit—iniuriae dico? immo enim sceleri aduersum parentem nefando, immani, impetibili.

cur autem praetereo conqueror cum non sum paruus acerbus praesens hocusque ab tu miser iste puer depravo ut mater suus epistula qui puto amatorius pro tribunal procons ularis recito apud uir sancio cl audium magnus ante hic imp erator pius statua filius mater suus pudeo exprobro stuprum et amor objecto quis tam sum mitis quin exacerbesco tu ulter parens tuus animus in iste scrutaris oculus observo suspiritus numero adfectio exploro tabula intercipio amor revincio tu quis in cubiculum ago perquiro ne mater tuus non dico amatrix sed ne omnino femina aestimo nihil tu in is cogito nisi unus parens religio o infelix uterus tuus pudentilla o sterilitas liber potis o infaustus decem mensis o ingratus xiiii annus uiduitas vipera ut audio exedo mater uterus in lux proserpo atque ita parricidium gigno at enim tu ab filius iam adoleo acerbus mordeo uiuo et video offertor silentium tuus lanio pudor tuus carpo pectus tuus fodio uiscera intimo protraho hic gratia bonus filius mater repo ob do uita ob acquiro hereditas ob xiiii annus longus alimonia hisco tu patruus disciplina erudio ut si comperio habeo filius tu similis sum non audeo duco uxor sum ille poeta uersus non ignosco odi puerulus praecoquo sapientia sed enim malitia praecoquo puer quis non aversor atque odi cum uideo uelut monstrum quidam prior robustus scelus quam tempus ante noceo quam potens uiridis pueritia canus malitia uel potis hic magis noxius qui cum uenia perniciosus sum et nondum poena iam iniuria sufficio iniuria dico immo enim scelus adverro parens nefandus immanis impetibilis


uideturne uobis debere philosophia haec omnia uestigare et inquirere et cuncta specula, uel uda uel suda soli, uidere? quibus praeter ista quae dixi etiam illa ratiocinatio necessaria est, cur in planis quidem speculis ferme pares optutus et imagines uideantur, in tumidis uero et globosis omnia defectiora, at contra in cauis auctiora; ubi et cur laeua cum dexteris permutentur; quando se imago eodem speculo tum recondat penitus, tum foras exerat; cur caua specula, si exaduersum soli retineantur, appositum fomitem accendant; qui fiat ut arcus in nubibus uarie, duo soles aemula similitudine uisantur, alia praeterea eiusdem modi plurima, quae tractat uolumine ingenti Archimedes Syracusanus, uir in omni quidem geometria multum ante alios admirabilis subtilitate, sed haud sciam an propter hoc uel maxime memorandus, quod inspexerat speculum saepe ac diligenter. quem tu librum, Aemiliane, si nosses ac non modo campo et glebis, uerum etiam abaco et puluisculo te dedisses, mihi istud crede, quanquam teterrimum os tuum minimum a Thyesta tragico demutet, tamen profecto discendi cupidine speculum inuiseres et aliquando relicto aratro mirarere tot in facie tua sulcos rugarum.

video tu debeo philosophia hic omnis uestigaris et inquiro et cunctus speculum uel udus uel sudo solus uideo qui praeter iste qui dico etiam ille ratiocinatio necessarius sum cur in planus quidem speculis ferme par obtueor et imago uideo in tumidus uerus et globosus omnis deficio at contra in cauus augeo ubi et cur laeuus cum dexter permuto quando sui imago idem speculum tum recondo penitus tum foras exsum cur cauus speculum si exaduersum solus retineo applumbo fomes accendo qui fio ut arcus in nubis uarius duo soleo aemulo similitudo viso alius praeterea idem modus multus qui tracto volumen ingens archimedes syracusanus uir in omnis quidem geometria multus ante alius admirabilis subtilitas sed haud scio an propter hic uel magnus memoro qui inspicio speculum saepe atque diligenter qui tu liber aemilianus si nosco atque non modo campus et glaeba uerus etiam abaco et puluisculo tu do ego iste credo quamquam taeter os tuus paruus ab thyestes tragicus demuto tamen profecto disco cupido speculum inviso et aliquando relinquo arater miro tot in facies tuus sulcus rugaris


intellexit hoc et ipse incredibile futurum; nam dicitur ante horam diei secundam ieiunus adhuc et abstemius testimonium istud uendidisse. igitur scripsit haec se ad hunc modum comperisse: postquam Alexandria reuenerit, domum suam recta contendisse, qua iam Quintianus migrarat; ibi in uestibulo multas auium pinnas offendisse, praeterea parietes fuligine deformatos; quaesisse causas ex seruo suo, quem Oeae reliquerit, eumque sibi de meis et Quintiani nocturnis sacris indicasse. quam uero subtiliter compositum et uerisimiliter commentum me, si quid eius facere uellem, non domi meae potius facturum fuisse, Quintianum istum, qui mihi assistit, quem ego pro amicitia quae mihi cum eo artissima est proque eius egregia eruditione et perfectissima eloquentia honoris et laudis gratia nomino, hunc igitur Quintianum, si quas auis in cena habuisset aut, quod aiunt, magiae causa interemisset, puerum nullum habuisse, qui pinnas conuerreret et foras abiceret; praeterea fumi tantam uim fuisse, ut parietes atros redderet, eamque deformitatem, quoad habitauit, passum in cubiculo suo Quintianum. nihil dicis, Aemiliane, non est ueri simile, nisi forte Crassus non in cubiculum reuersus perrexit, sed suo more recta ad focum. unde autem seruus Crassi suspicatus est noctu potissimum parietes fumigatos? an ex fumi colore? uidelicet fumus nocturnus nigrior est eoque diurno fumo differt. cur autem suspicax seruus ac tam diligens passus est Quintianum migrare prius quam mundam domum redderet? cur illae plumae quasi plumbeae tam diu aduentum Crassi manserunt? non insimulet Crassus seruum suum: ipse haec potius de fuligine et pinnis mentitus est, dum non potest nec in testimonio dando discedere longius a culina.

intellego hic et ipse incredibilis sum nam dico ante hora dies secundus jejunus adhuc et abstemius testimonium iste vendo igitur scribo hic sui ad hic modus comperio postquam alexandrea revenio domus suus recta contendo qui iam quintianus migro ibi in uestibulum multus auis pinnas offendo praeterea paries fuligo deformo quaero causa ex seruus suus qui oea relinquo is sui de meus et quintianus nocturnus sacrum indico quam uerus subtilis compono et uerisimiliter commentus ego si quis is facio uolo non domus meus potis facio sum quintianus iste qui ego assisto qui ego pro amicitia qui ego cum is artus sum pro is egregius eruditio et perficio eloquentia honor et laus gratia nomino hic igitur quintianus si qui auis in cena habeo aut qui aio magia causa interimo puer nullus habeo qui pinnas converro et foras abicio praeterea fumus tantus uis sum ut paries ater reddo eo deformitas quoad habito patior in cubiculum suus quintianus nihil dico aemilianus non sum uerus similis nisi fors crassus non in cubiculum revorto pergo sed suus mos recta ad focus unde autem seruus crassus suspicor sum nox potis paries fumigo an ex fumus color uidelicet fumus nocturnus niger sum eo diurnus fumus differo cur autem suspicax seruus atque tam diligo patior sum quintianus migraris prior quam mundus domus reddo cur ille pluma quasi plumbea tam diu aduentus crassus maneo non insimulo crassus seruus suus ipse hic potis de fuligo et pinna mentior sum dum non possum neque in testimonium do discedo longus ab culina


Omnes hoc, antequam fieret, cognouimus, et potui denuntiatione impedire, nisi scirem mendacium tam stultum potius Aemiliano, qui frustra redimebat, quam mihi, qui merito contemnebam, obfuturum. uolui et Aemilianum damno adfici et Crassum testimonii sui dedecore prostitui. ceterum nudiustertius haudquaquam occulta res acta est in Rufini cuiusdam domo, de quo mox dicam, intercessoribus et deprecatoribus ipso Rufino et Calpurniano. quod eo libentius Rufinus perfecit, quod erat certus ad uxorem suam, cuius stupra sciens dissimulat, non minimam partem praemii eius Crassum relaturum. uidi te quoque, Maxime, coitionem aduersum me et coniurationem eorum pro tua sapientia suspicatum, simul libellus ille prolatus est, totam rem uultu aspernantem. denique quamquam sunt insolita audacia et importuna impudentia praediti tamen testimonio Crassi, cuius oboluisse faecem uidebant, —nec ipsi ausi sunt perlegere nec quicquam eo niti. uerum ego ista propterea commemoraui, non quod pinnarum formidines et fuliginis maculam te praesertim iudice timerem, sed ut ne impunitum foret Crasso, crassum quod Aemiliano, homini rustico, fumum uendidit.

omnis hic antequam fio cognosco et possum denuntiatio impedio nisi scio mendacium tam stultus potis aemilianus qui frustra redimo quam ego qui mereo contemno obsum uolo et aemilianus damnum afficio et crassus testimonium suus dedecor prostituo ceterum nudiustertius haudquaquam occulo res ago sum in rufini quidam domus de quo mox dico intercessor et deprecator ipse rufino et calpurnianus qui is libet rufinus perficio qui sum certus ad uxor suus qui stuprum scio dissimulo non minimus pars praemium is crassus refero uideo tu quoque magnus coitio adverro ego et coniuratio is pro tuus sapientia suspicor simul libellus ille profero sum totus res uultus aspernor denique quamquam sum insolitus audacia et importunus impudens praeditus tamen testimonium crassus qui oboleo faecem uideo neque ipse audeo sum perlego neque quisquam is nitor uerus ego iste propterea commemoro non qui pinnaris formido et fuligo macula tu praesertim iudex timeo sed ut ne impunis sum crassus crassus qui aemilianus homo rusticus fumus uendo


Inuenisti tu librum? beasti. cedo enim experiamur, an et mihi possint in iudicio litterae meae prodesse. lege pauca de principio, dein quaedam de piscibus. at tu interea, dum legit, aquam sustine.—

inuenio tu liber beo cedo enim experior an et ego possum in iudicium littera meus prosum lex paucus de principium deinde quidam de piscis at tu interea dum lego aqua sustineo


Unum etiam crimen ab illis, cum Pudentillae litteras legerent, de cuiusdam sigilli fabricatione prolatum est, quod me aiunt ad magica maleficia occulta fabrica ligno exquisitissimo comparasse et, cum sit sceleti forma turpe et horribile, tamen impendio colere et Graeco uocabulo βασιλέα nuncupare. nisi fallor, ordine eorum uestigia persequor et singillatim apprehendens omnem calumniae textum retexo.

unus etiam crimen ab ille cum pudentillae littera lego de quidam sigillum fabricatio profero sum qui ego aio ad magice maleficium occulo fabrico lignum exquaero comparo et cum sum sceleti forma turpis et horribilis tamen impendium colo et graecum vocabulum nuncuparis nisi fallo ordo is uestigium persequor et singillatim apprehendo omnis calumnia textum retexo


Vt puto, Maxime, satis uideor cuiuis uel iniquissimo animum explesse et, quod ad sudarium pertineat, omnem criminis maculam detersisse, ac bono iam periculo ad testimonium illud Crassi, quod post ista quasi grauissimum legerunt, a suspicionibus Aemiliani transcensurus. testimonium ex libello legi audisti gumiae cuiusdam et desperati lurconis Iuni Crassi, me in eius domo nocturna sacra cum Appio Quintiano amico meo factitasse, qui ibi mercede deuersabatur. idque se ait Crassus, quamquam in eo tempore uel Alexandreae fuerit, tamen taedae fumo et auium plumis comperisse. scilicet eum, cum Alexandreae symposia obiret—est enim Crassus iste, qui non inuitus de die in ganeas conrepat—, in illo cauponii nidore pinnas de penatibus suis aduectas aucupatum, fumum domus suae adgnouisse patrio culmine longe exortum. quem si oculis uidit, ultra Vlixi uota et desideria hic quidem est oculatus; Vlixes fumum terra sua emergentem compluribus annis e litore prospectans frustra captauit: Crassus in paucis quibus afuit mensibus eundem fumum sine labore in taberna uinaria sedens conspexit. sin uero naribus nidorem domesticum praesensit, uincit idem sagacitate odorandi canes et uulturios; cui enim cani, cui uulturio Alexandrini caeli quicquam abusque Oeensium finibus oboleat? est quidem Crassus iste summus helluo et omnis fumi non imperitus, sed profecto pro studio bibendi, quo solo censetur, facilius ad eum Alexandriam uini aura quam fumi perueniret.

vt puto magnus satis uideo quivis uel iniquus animus expleo et qui ad sudarium pertineo omnis crimen macula detergeo atque bonus iam periculum ad testimonium ille crassus qui post iste quasi gravis lego ab suspicio aemilianus transcendo testimonium ex libellus lego audio gumia quidam et despero lurco junius crassus ego in is domus nocturnus sacer cum appius quintianus amicus meus factito qui ibi merces deversor is sui aio crassus quamquam in is tempus uel alexandrea sum tamen taeda fumus et auis pluma comperio scilicet is cum alexandrea symposia obeo sum enim crassus iste qui non inuitus de dies in ganea conrepo in ille cauponius nidor pinnas de penates suus adveho aucupo fumus domus suus agnosco patrius culmen longus exortus qui si oculus uideo ultra vlixi uotum et desiderium hic quidem sum oculo vlixes fumus terra suus emergo complures annus e litus prospecto frustra capto crassus in paucus qui asum mensis idem fumus sine labor in taberna vinarius sedeo conspicio sin uerus naris nidor domesticus praesentio uinco idem sagacitas odoro canis et vulturius qui enim canis qui vulturius alexandrinus caelum quisquam abusque oeensis finis oboleo sum quidem crassus iste summus helluo et omnis fumus non imperitus sed profecto pro studium bibo quo solum censeo facilis ad is alexandrea uinum aura quam fumus pervenio


Nunc, ut institui, proficiscar ad omnia Aemiliani huiusce deliramenta orsus ab eo, quod ad suspicionem magiae quasi ualidissimum in principio dici animaduertisti, nonnulla me piscium genera per quosdam piscatores pretio quaesisse. utrum igitur horum ad suspectandam magian ualet? quodne piscatores mihi piscem quaesierunt? (scilicet ergo phrygionibus aut fabris negotium istud dandum fuisse atque ita opera cuiusque artis permutanda, si uellem calumniis uestris uitare, ut faber mihi piscem euerreret, ut piscator mutuo lignum dedolaret.) an ex eo intellexistis maleficio quaeri pisciculos, quod pretio quaerebantur? (credo, si conuiuio uellem, gratis quaesissem.) quin igitur etiam ex aliis plerisque me arguitis? nam saepe numero et uinum et holus et pomum et panem pretio mutaui. eo pacto cuppedinariis omnibus famem decernis; quis enim ab illis obsonare audebit, si quidem statuitur omnia edulia quae depenso parantur non cenae, sed magiae desiderari? quod si nihil remanet suspicionis, neque in piscatoribus mercede inuitatis ad quod solent, ad piscem capiundum, (quos tamen nullos ad testimonium produxere, quippe qui nulli fuerunt), neque in ipso pretio rei uenalis (cuius tamen quantitatem nullam taxauere, ne, si mediocre pretium dixissent, contemneretur, si plurimum, non crederetur) —si in his, ut dico, nulla suspicio est: respondeat mihi Aemilianus, quo proximo signo ad accusationem magiae sit inductus.

nunc ut instituo proficisco ad omnis aemilianus hic deliramentum ordior ab is qui ad suspicio magia quasi validus in principium dico animaduertisti nonnullus ego piscis genus per quidam piscator pretium quaero utrum igitur hic ad suspecto magia ualeo qui piscator ego piscis quaero scilicet ergo phrygio aut faber negotium iste do sum atque ita opus quisque ars permuto si uolo calumnia uester uito ut faber ego piscis everro ut piscator mutuus lignum dedolo an ex is intellego maleficium quaero pisciculus qui pretium quaero credo si conuiuium uolo gratus quaero quin igitur etiam ex alius plerusque ego arguo nam saepe numerus et uinum et holus et pomum et panis pretium muto is pacisco cuppedinarius omnis fames decerno quis enim ab ille obsonaris audeo si quidem statuo omnis edulia qui dependo paro non cena sed magia desidero qui si nihil remaneo suspicio neque in piscator merces inuitas ad qui soleo ad piscis capio qui tamen nullus ad testimonium produco quippe qui nullus sum neque in ipse pretium res uenal qui tamen quantitas nullus taxo ne si mediocris pretium dico contemno si multus non credo si in hic ut dico nullus suspicio sum respondeo ego aemilianus quo propior signum ad accusatio magia sum induco


Possem equidem bono periculo uel his dictis contentus perorare: quoniam mihi pro accusationis longitudine largiter aquae superest, cedo, si uidetur, singula consideremus. atque ego omnia obiecta, seu uera seu falsa sunt, non negabo, sed perinde atque si facta sint fatebor, ut omnis ista multitudo, quae plurima undique ad audiendum conuenit, aperte intellegat nihil in philosophos non modo uere dici, sed ne falso quidem posse confingi, quod non ex innocentiae fiducia, quamuis liceat negare, tamen potius habeant defendere. primum igitur argumenta eorum conuincam ac refutabo nihil ea ad magian pertinere; dein etsi maxime magus forem, tamen ostendam neque causam ullam neque occasionem fuisse, ut me in aliquo maleficio experirentur. ibi etiam de falsa inuidia deque epistulis mulieris perperam lectis et nequius interpretatis deque matrimonio meo ac Pudentillae disputabo, idque a me susceptum officii gratia quam lucri causa docebo. quod quidem matrimonium nostrum Aemiliano huic immane quanto angori quantaeque diuidiae fuit; inde omnis huiusce accusationis obeundae ira et rabies et denique insania exorta est. quae si omnia palam et dilucide ostendero, tunc denique te, Claudi Maxime, et omnis qui adsunt contestabor puerum illum Sicinium Pudentem priuignum meum, cuius obtentu et uoluntate a patruo eius accusor, nuperrime curae meae ereptum, postquam frater eius Pontianus et natu maior et moribus melior diem suum obiit, atque ita in me ac matrem suam nefarie efferatum, non mea culpa, desertis liberalibus studiis ac repudiata omni disciplina, scelestis accusationis huius rudimentis patruo Aemiliano potius quam fratri Pontiano similem futurum.

possum equidem bonus periculum uel hic dictum contineo peroraris quoniam ego pro accusatio longitudo largiter aqua supersum cedo si uideo singulus considero atque ego omnis objecto seu uerus seu fallo sum non nego sed perinde atque si facio sum fateor ut omnis iste multitudo qui multus undique ad audio conuenio apertus intellego nihil in philosophus non modo uerus dico sed ne fallo quidem possum confingo qui non ex innocentia fiducia quamuis licet nego tamen potis habeo defendo primus igitur argumentum is conuinco atque refuto nihil is ad magia pertineo deinde etsi magnus magus sum tamen ostendo neque causa ullus neque occasio sum ut ego in aliquis maleficium experior ibi etiam de fallo inuidia de epistula mulier perperam lectus et nequius interpretas de matrimonium meus atque pudentillae disputo is ab ego suscipio officium gratia quam lucrum causa doceo qui quidem matrimonium nos aemilianus hic immanis quantus angor quantus dividia sum inde omnis hic accusatio obeo ira et rabio et denique insania exorior sum qui si omnis palam et dilucidus ostendo tunc denique tu claudius magnus et omnis qui adsum contestor puer ille sicinius pudeo priuignus meus qui obtendo et uoluntas ab patruus is accuso nuperrime cura meus eripio postquam frater is pontianus et natus magnus et mos bonus dies suus obeo atque ita in ego atque mater suus nefarius effero non meus culpa desero liberal studium atque repudio omnis disciplina scelestus accusatio hic rudimentum patruus aemilianus potis quam frater pontiano similis sum


Haec omnia adnixus impenso studio persuadet, matrem suam suumque fratrem, puerum istum, mihi commendat. non nihil a me in communibus studiis adiuuantur, augetur oppido familiaritas. interibi reualesco; dissero aliquid postulantibus amicis publice; omnes qui aderant ingenti celebritate basilicam, qui locus auditorii erat, complentes inter alia pleraque congruentissima uoce insigniter adclamant petentes, ut remanerem, fierem ciuis Oeensium. mox auditorio misso Pontianus eo principio me adortus consensum publicae uocis pro diuino auspicio interpretatur aperitque consilium sibi esse, si ego non nolim, matrem suam, cui plurimi inhient, mecum coniungere (mihi quoniam soli ait rerum omnium confidere sese et credere); ni id onus recipiam, (quoniam non formosa pupilla, sed mediocri facie mater liberorum mihi offeratur)—si haec reputans formae et diuitiarum gratia me ad aliam condicionem reseruarem, neque pro amico neque pro philosopho facturum. nimis multa oratio est, si uelim memorare, quae ego contra responderim, quam diu et quotiens inter nos uerbigeratum sit, quot et qualibus precibus me adgressus haud prius omiserit quam denique impetrarit, non quin ego Pudentillam iam anno perpeti adsiduo conuictu probe spectassem et uirtutium eius dotes explorassem, sed utpote peregrinationis cupiens impedimentum matrimoni aliquantisper recusaueram. mox tamen talem feminam nihilo segnius uolui quam si ultro appetissem. persuaserat idem Pontianus matri suae, ut me aliis omnibus mallet, et quam primum hoc perficere incredibili studio auebat. uix ab eo tantulam moram impetramus, dum prius ipse uxorem duceret, frater eius uirilis togae usum auspicaretur: tunc deinde ut nos coniungeremur.

hic omnis annitor impendo studium persuadeo mater suus suum frater puer iste ego commendo non nihil ab ego in communis studium adjuvo augeo oppidum familiaritas interibi revalesco dissero aliquis postulo amicus publicus omnis qui adsum ingens celebritas basilica qui locus auditorium sum compleo inter alius plerusque congruo uox insignis adclamo peto ut remaneo fio ciuis oeensis mox auditorium mitto pontianus is principium ego adorior consensus publicus uox pro divino auspicium interpretor aperio consilium sui sum si ego non nolo mater suus qui plurimus inhio ego coniungo ego quoniam solus aio res omnis confido sui et credo ni is onus recipio quoniam non formosus pupillo sed mediocris facies mater liberi ego offertor si hic reputo forma et diuitiae gratia ego ad alius condicio reseruaris neque pro amicus neque pro philosophus facio nimis multus oratio sum si uolo memoro qui ego contra respondeo quam diu et quotiens inter nos verbigero sum quot et qual prex ego aggredior haud prior omitto quam denique impetro non quin ego pudentillam iam annus perpetior assiduus conuictus probus specto et virtus is doto exploro sed utpote peregrinatio cupio impedimentum matrimonium aliquantisper recuso mox tamen talis femina nihilum segnis uolo quam si ultro appeto persuadeo idem pontianus mater suus ut ego alius omnis malo et quam primus hic perficio incredibilis studium aveo uix ab is tantulus mora impetro dum prior ipse uxor duco frater is uirilis toga usus auspico tunc deinde ut nos conjungo


Non sum nescius debuisse me post istas Auiti litteras perorare. quem enim laudatorem locupletiorem, quem testem uitae meae sanctiorem producam, quem denique aduocatum facundiorem? multos in uita mea Romani nominis disertos uiros sedulo cognoui, sed sum aeque neminem ammiratus. nemo est hodie, quantum mea opinio fert, alicuius in eloquentia laudis et spei, quin Auitus esse longe malit, si cum eo se remota inuidia uelit conferre; quippe omnes fandi uirtutes paene diuersae in illo uiro congruunt. quamcumque orationem struxerit Auitus, ita illa erit undique sui perfecte absoluta, ut in illa neque Cato grauitatem requirat neque Laelius lenitatem nec Gracchus impetum nec Caesar calorem nec Hortensius distributionem nec Caluus argutias nec parsimoniam Salustius nec opulentiam Cicero: prorsus, inquam, ne omnis persequar, si Auitum audias, neque additum quicquam uelis neque detractum neque autem aliquid commutatum.

non sum nescius debeo ego post iste avitus littera peroraris qui enim laudator locupletiorem qui testo uita meus sancio produco qui denique advoco facundus multus in uita meus romanus nomen dissero uir sedulus cognosco sed sum aequus nemo ammiratus nemo sum hodie quantus meus opinio fero aliquis in eloquentia laus et spes quin avitus sum longus malo si cum is sui remoueo inuidia uolo confero quippe omnis for uirtus paene diuerto in ille uir congruo quicumque oratio struo avitus ita ille sum undique suus perficio absolvo ut in ille neque cato grauitas requiro neque laelius lenitas neque gracchus impetus neque caesar calor neque hortensius distributio neque calvus argutiae neque parsimonia sallustius neque opulentia cicero prorsus inquam ne omnis persequor si avitus audio neque addo quisquam uelum neque detraho neque autem aliquis commutas


Dixi, cur non arbitrer quicquam negotii esse magis et piscibus. nunc, si uidetur, credamus Aemiliano solere pisces etiam ad magicas potestates adiutare. num ergo propterea quicumque quaerit et ipse magus est? eo quidem pacto et qui myoparonem quaesierit pirata erit et qui uectem perfossor et qui gladium sicarius. nihil in rebus omnibus tam innoxium dices, quin id possit aliquid aliqua obesse, nec tam laetum, quin possit ad tristitudinem intellegi. nec tamen omnia idcirco ad nequiorem suspicionem trahuntur, ut si tus et casiam et myrram ceterosque id genus odores funeri tantum emptos arbitreris, cum et medicamento parentur et sacrificio. ceterum eodem piscium argumento etiam Menelai socios putabis magos fuisse, quos ait poeta praecipuus flexis hamulis apud Pharum insulam famem propulsasse; etiam mergos et delfinos et scillam tu eodem referes, etiam gulones omnes, qui inpendio a piscatoribus mercantur, etiam ipsos piscatores, qui omnium generum piscis arte adquirunt. cur ergo tu quaeris? nolo equidem nec necessarium habeo tibi dicere, sed per te, si potes, ad hoc quaesisse me argue; ut si elleborum uel cicutam uel sucum papaueris emissem, item alia eiusdem modi quorum moderatus usus salutaris, sed commixtio uel quantitas noxia est, quis aequo animo pateretur, si me per haec ueneficii arcesseres, quod ex illis potest homo occidi?

dico cur non arbitror quisquam negotium sum magis et piscis nunc si uideo credo aemilianus soleo piscis etiam ad magice potestas adiutaris num ergo propterea quicumque quaero et ipse magus sum is quidem pacisco et qui myoparo quaero pirata sum et qui vecto perfosso et qui gladius sicarius nihil in res omnis tam innoxius dico quin is possum aliquis aliqui obsum neque tam laetus quin possum ad tristitudo intellego neque tamen omnis idcirco ad nequiorem suspicio traho ut si tus et casia et myrram ceter is genus odoro funus tantus emo arbitror cum et medicamentum paro et sacrificium ceterum idem piscis argumentum etiam menelaus socius puto magus sum qui aio poeta praecipuus flecto hamulis apud pharis insula fames propulso etiam mergus et delfinos et scilla tu idem refero etiam gulo omnis qui impendium ab piscator mercor etiam ipse piscator qui omnis gener piscis ars acquiro cur ergo tu quaero nolo equidem neque necessarius habeo tu dico sed per tu si possum ad hic quaero ego arguo ut si elleborus uel cicuta uel sucus papaver emo item alius idem modus qui moderor utor salutaris sed commixtio uel quantitas noxius sum quis aequus animus pateo si ego per hic veneficium arcesso qui ex ille possum homo occido


Sacrorum pleraque initia in Graecia participaui. eorum quaedam signa et monumenta tradita mihi a sacerdotibus sedulo conseruo. nihil insolitum, nihil incognitum dico. uel unius Liberi patris mystae qui adestis scitis, quid domi conditum celetis et absque omnibus profanis tacite ueneremini. at ego, ut dixi, multiiuga sacra et plurimos ritus et uarias cerimonias studio ueri et officio erga deos didici. nec hoc ad tempus compono, sed abhinc ferme triennium est, cum primis diebus quibus Oeam ueneram publice disserens de Aesculapii maiestate eadem ista prae me tuli et quot sacra nossem percensui. ea disputatio celebratissima est, uulgo legitur, in omnibus manibus uersatur, non tam facundia mea quam mentione Aesculapii religiosis Oeensibus commendata. dicite aliquis, si qui forte meminit, huius loci principium.—audisne, Maxime, multos suggerentis? immo, ecce etiam liber offertur. recitari ipsa haec iubebo, quoniam ostendis

sacer plerusque initium in graecia participo is quidam signum et monumentum trado ego ab sacerdos sedulus conservo nihil insolitus nihil incognitus dico uel unus liber pater mysta qui adsum scio quis domus condio celo et absque omnis profanus taceo veneror at ego ut dico multijugus sacer et multus ritus et vario caerimonia studium uerus et officium erga deus disco neque hic ad tempus compono sed abhinc ferme triennium sum cum primus dies qui oea venio publicus dissero de aesculapius maiestas idem iste prae ego fero et quot sacer nosco percenseo is disputatio celebro sum uulgus lego in omnis manus verso non tam facundia meus quam mentio aesculapius religiosus oeensis commendo dico aliquis si qui fors memini hic locus principium audio magnus multus suggero immo ecce etiam liber offertor recitaris ipse hic iubeo quoniam ostendo


Missa haec facio. uenio nunc ad ipsum stirpem accusationis, ad ipsam causam maleficii. respondeat Aemilianus et Rufinus, ob quod emolumentum, etsi maxime magus forem, Pudentillam carminibus et uenenis ad matrimonium pellexissem. atque ego scio plerosque reos alicuius facinoris postulatos, si fuisse quaepiam causae probarentur, hoc uno se tamen abunde defendisse, uitam suam procul ab huiusmodi sceleribus abhorrere nec id sibi obesse debere, quod uideantur quaedam fuisse ad maleficiundum inuitamenta; non enim omnia quae fieri potuerint pro factis habenda, rerum uices uarias euenire: certum indicem cuiusque animum esse; qui semper eodem ingenio ad uirtutem uel malitiam moratus firmum argumentum est accipiendi criminis aut respuendi. haec ego quamquam possim merito dicere, tamen uobis condono nec satis mihi duco, si me omnium quae insimulastis abunde purgaui, nisi nusquam passus sum uel exiguam suspicionem magiae consistere. reputate uobiscum, quanta fiducia innocentiae meae quantoque despectu uestri agam: si una causa uel minima fuerit inuenta, cur ego debuerim Pudentillae nubtias ob aliquod meum commodum appetere, si quamlibet modicum emolumentum probaueritis, ego ille sim Carmendas uel Damigeron uel † his Moses uel Iannes uel Apollobex uel ipse Dardanus uel quicumque alius post Zoroastren et Hostanen inter magos celebratus est.

missus hic facio uenio nunc ad ipse stirps accusatio ad ipse causa maleficium respondeo aemilianus et rufinus ob qui emolumentum etsi magnus magus sum pudentillam carmen et uenenum ad matrimonium pellicio atque ego scio plerus reus aliquis facinus postulo si sum qui causa probo hic unus sui tamen abunde defendo uita suus procul ab huiusmodi scelus abhorreo neque is sui obsum debeo qui uideo quidam sum ad maleficiundum invitamentum non enim omnis qui fio possum pro facio habeo res uicis vario evenio certus index quisque animus sum qui semper idem ingenium ad uirtus uel malitia moror firmum argumentum sum accipio crimen aut respuo hic ego quamquam possum mereo dico tamen tu condono neque satis ego duco si ego omnis qui insimulo abunde purgo nisi nusquam patior sum uel exiguus suspicio magia consisto reputas tu quantus fiducia innocentia meus quantus despicio vester ago si unus causa uel minimus sum inuenio cur ego debeo pudentillae nubtias ob aliqui meus commodus appeto si quamlibet modicus emolumentum probo ego ille sum carmendas uel damigeron uel hic moses uel iannes uel apollobex uel ipse dardanus uel quicumque alius post zoroastres et hostanen inter magus celebro sum


Estne ita ut dixi? uspiam in hac emptione nomen meum ascriptum est? num ipsum heredioli pretium inuidiosum est, num uel hoc saltem in me collatum?

edo ita ut dico uspiam in hic emptio nomen meus ascribo sum num ipse herediolum pretium inuidiosus sum num uel hic saltem in ego confero


At tibi, Aemiliane, pro isto mendacio duit deus iste superum et inferum commeator utrorumque deorum malam gratiam semperque obuias species mortuorum, quidquid umbrarum est usquam, quidquid lemurum, quidquid manium, quidquid laruarum, oculis tuis oggerat, omnia noctium occursacula, omnia bustorum formidamina, omnia sepulchrorum terriculamenta, a quibus tamen aeuo et merito haud longe abes. ceterum Platonica familia nihil nouimus nisi festum et laetum et sollemne et superum et caeleste. quin altitudinis studio secta ista etiam caelo ipso sublimiora quaepiam uestigauit et in extimo mundi tergo stetit. scit me uera dicere Maximus, qui τὸν ὑπερουράνιον τόπον et οὐρανοῦ νῶτον legit in Phaedro diligenter. idem Maximus optime intellegit, ut de nomine etiam uobis respondeam, quisnam sit ille non a me primo, sed a Platone βασιλεύς nuncupatus: περὶ τὸν πάντων βασιλέα πάντ᾽ ἐστὶ καὶ ἐκείνου ἕνεκα πάντα, quisnam sit ille basileus, totius rerum naturae causa et ratio et origo initialis, summus animi genitor, aeternus animantum sospitator, assiduus mundi sui opifex, sed enim sine opera opifex, sine cura sospitator, sine propagatione genitor, neque loco neque tempore neque uice ulla comprehensus eoque paucis cogitabilis, nemini effabilis.

at tu aemilianus pro iste mendacium do deus iste superi et inferus commeator uter deus malus gratia semper obvius species morior quisquis umbraris sum usquam quisquis lemurum quisquis manium quisquis laruaris oculus tuus oggero omnis nox occursaculum omnis bustor formidamina omnis sepulcrum terriculamenta ab qui tamen aevum et mereo haud longus absum ceterum platonicus familia nihil nosco nisi festus et laetus et sollemnis et superi et caelestis quin altitudo studium seco iste etiam caelum ipse sublimis qui vestigo et in extimo mundus tergum sto scio ego uerus dico magnus qui et lego in phaedrus diligenter idem magnus optume intellego ut de nomen etiam tu respondeo quisnam sum ille non ab ego primus sed ab plato nuncupo quisnam sum ille basileus totus res natura causa et ratio et origo initial summus animus genitor aeternus animantum sospitator assiduus mundus suus opifex sed enim sine opus opifex sine cura sospitator sine propagatio genitor neque locus neque tempus neque vicus ullus comprehendo eo paucus cogitabilis nemo effabilis


aut cur sisti postulabas tantam familiam? magiae accusans de XV seruis denuntiasti: quid, si de ui accusares, quot tandem seruos postulares? sciunt ergo aliquid XV serui et occultum est. an occultum non est et magicum est? alterum horum fatearis necesse est, aut inlicitum non fuisse in quo tot conscios non timuerim, aut si inlicitum fuit, scire tot conscios non debuisse. magia ista, quantum ego audio, res est legibus delegata, iam inde antiquitus XII tabulis propter incredundas frugum inlecebras interdicta, igitur et occulta non minus quam tetra et horribilis, plerumque noctibus uigilata et tenebris abstrusa et arbitris solitaria et carminibus murmurata, cui non modo seruorum, uerum etiam liberorum pauci adhibentur: et tu quindecim seruos uis interfuisse? nubtiaene illae fuerunt an aliud celebratum officium an conuiuium tempestiuum? XV serui sacrum magicum participant quasi XV uiri sacris faciundis creati? cui tamen rei tot numero adhibuissem, si conscientiae nimis multi sunt? XV liberi homines populus est, totidem serui familia, totidem uincti ergastulum. an adiutorio multitudo eorum necessaria fuit, qui diutine hostias lustralis tenerent? at nullas hostias nisi gallinas nominastis. an ut grana turis numerarent, an ut Thallum prosternerent?

aut cur sino postulo tantus familia magia accuso de xv seruus denuntio quis si de uis accusaris quot tandem seruus postularis scio ergo aliquis xv seruus et occulo sum an occulo non sum et magicus sum alter hic fatearis necesse sum aut illicitus non sum in quo tot conscius non timeo aut si illicitus sum scio tot conscius non debeo magia iste quantus ego audio res sum lex delego iam inde antiquus duodecim tabula propter incredundus frugum illecebra interdico igitur et occulo non paruus quam taeter et horribilis plerusque nox vigilo et tenebrae abstrudo et arbiter solitarius et carmen murmuror qui non modo seruus uerus etiam liberi paucus adhibeo et tu quindecim seruus uolo intersum nubtiaene ille sum an alius celebro officium an conuiuium tempestivus xv seruus sacer magicus participo quasi xv uir sacrum facio creo qui tamen res tot numerus adhibeo si conscientia nimis multus sum xv liber homo populus sum totidem seruus familia totidem vincio ergastulis an adjutorium multitudo is necessarius sum qui diutinus hostio lustral teneo at nullus hostio nisi gallina nomino an ut granum tus numero an ut thalli prosterno


auditisne magiam, qui eam temere accusatis, artem esse dis immortalibus acceptam, colendi eos ac uenerandi pergnaram, piam scilicet et diuini scientem, iam inde a Zoroastre et Oromaze auctoribus suis nobilem, caelitum antistitam, quippe qui inter prima regalia docetur nec ulli temere inter Persas concessum est magum esse, haud magis quam regnare. idem Plato in alia sermocinatione de Zalmoxi quodam Thraci generis, sed eiusdem artis uiro ita scriptum reliquit: τὰς δὲ ἐπῳδὰς εἶναι τοὺς λόγους τοὺς καλούς. quod si ita est, cur mihi nosse non liceat uel Zalmoxi bona uerba uel Zoroastri sacerdotia? sin uero more uulgari eum isti proprie magum existimant, qui communione loquendi cum deis immortalibus ad omnia quae uelit incredibili quadam ui cantaminum polleat, oppido miror, cur accusare non timuerint quem posse tantum fatentur. neque enim tam occulta et diuina potentia caueri potest itidem ut cetera. sicarium qui in iudicium uocat, comitatus uenit; qui uenenarium accusat, scrupulosius cibatur; qui furem arguit, sua custodit. enimuero qui magum qualem isti dicunt in discrimen capitis deducit, quibus comitibus, quibus scrupulis, quibus custodibus perniciem caecam et ineuitabilem prohibeat? nullis scilicet; et ideo id genus crimen non est eius accusare, qui credit.

audio magia qui is temere accuso ars sum deus immortalis accipio colo is atque veneror pergnarus pius scilicet et diuinus scio iam inde ab zoroastres et oromaze auctor suus nobilis caelitum antistitam quippe qui inter primus regalia doceo neque ullus temere inter persa concedo sum magus sum haud magis quam regno idem plato in alius sermocinatio de zalmoxi quidam thracus genus sed idem ars uir ita scribo relinquo qui si ita sum cur ego nosco non licet uel zalmoxi bonus uerbum uel zoroastres sacerdotium sin uerus mos uulgo is iste proprius magus existimo qui communio loquor cum deus immortalis ad omnis qui uolo incredibilis quidam uis cantamen polleo oppidum miro cur accuso non timeo qui possum tantus fateor neque enim tam occulo et diuinum potentia caueri possum itidem ut ceterus sicarius qui in iudicium uoco comitor uenio qui venenarius accuso scrupulosus cibo qui fur arguo suus custodio enimuero qui magus qual iste dico in discrimen capio deduco qui comes qui scrupulis qui custos pernicies caecus et ineuitabilis prohibeo nullus scilicet et ideo is genus crimen non sum is accuso qui credo


Nunc praeterea uide, quam ipsi sese reuincant; aiunt mulierem magicis artibus, marinis illecebris a me petitam eo in tempore, quo me non negabunt in Gaetuliae mediterraneis montibus fuisse, ubi pisces per Deucalionis diluuia repperientur. quod ego gratulor nescire istos legisse me Theophrasti quoque περὶ δακέτων καὶ βλητ ῶν et Nicandri θηριακά; ceterum me etiam ueneficii reum postularent; at quidem hoc negotium ex lectione et aemulatione Aristoteli nactus sum, nonnihil et Platone meo adhortante, qui ait eum, qui ista uestiget, ἀμεταμέλητον παιδιὰν ἐν βίῳ παίζειν.

nunc praeterea uideo quam ipse sui revinco aio mulier magicus ars marinus illecebra ab ego peto is in tempus quo ego non nego in gaetulia mediterraneus mons sum ubi piscis per deucalio diluvium repperientur qui ego gratulor nescio iste lego ego theophrastus quoque et nicander ceterum ego etiam veneficium reus postulo at quidem hic negotium ex lectio et aemulatio aristotelis nanciscor sum nonnihil et plato meus adhortor qui aio is qui iste vestigo


en ultro augeo magiae suspicionem: non respondeo tibi, Aemiliane, quem colam βασιλέα; quin si ipse proconsul interroget, quid sit deus meus, taceo.

en ultro augeo magia suspicio non respondeo tu aemilianus qui colo quin si ipse proconsul interrogo quis sum deus meus taceo


Vide quaeso, Maxime, quem tumultum suscitarint, quoniam ego paucos magorum nominatim percensui. quid faciam tam rudibus, tam barbaris? doceam rursum haec et multo plura alia nomina in bybliothecis publicis apud clarissimos scriptores me legisse an disputem longe aliud esse notitiam nominum, aliud artis eiusdem communionem nec debere doctrinae instrumentum et eruditionis memoriam pro confessione criminis haberi an, quod multo praestabilius est, tua doctrina, Claudi Maxime, tuaque perfecta eruditione fretus contemnam stultis et impolitis ad haec respondere? ita potius faciam: quid illi existiment, nauci non putabo; quod institui pergam disputare: nullam mihi causam fuisse Pudentillam ueneficiis ad nuptias prolectandi.

video quaeso magnus qui tumultus suscito quoniam ego paucus magus nominatim percenseo quis facio tam rudis tam barbaris doceo rursum hic et multus multus alius nomen in bybliothecis publicus apud clarus scriptor ego lego an disputo longus alius sum notitia nomen alius ars idem communio neque debeo doctrina instrumentum et eruditio memoria pro confessio crimen habeo an qui multus praestabilis sum tuus doctrina claudius magnus tuus perficio eruditio fretus contemno stultus et impolitus ad hic respondeo ita potis facio quis ille existimo naucum non puto qui instituo pergo disputaris nullus ego causa sum pudentillam ueneficium ad nuptiae prolecto


quamquam, etsi destrictius magum me dixisset, posset uideri excusabunda se filio uim meam quam uoluntatem suam causari maluisse. an sola Phaedra falsum epistolium de amore commenta est, ac non omnibus mulieribus haec ars usitata est, ut, cum aliquid eius modi uelle coeperunt, malint coactae uideri? quod si etiam animo ita putauit, me magum esse, idcircone magus habear, quia hoc scripsit Pudentilla? uos tot argumentis, tot testibus, tanta oratione magum me non probatis: illa uno uerbo probaret? et quanto tandem grauius habendum est quod in iudicio subscribitur quam quod in epistola scribitur. quin tu me meismet factis, non alienis uerbis reuincis? ceterum eadem uia multi rei cuiusuis maleficii postulabuntur, si ratum futurum est quod quisque in epistola sua uel amore uel odio cuiuspiam scripserit. magum te scripsit Pudentilla: igitur magus es. quid, si consulem me scripsisset: consul essem? quid enim, si pictorem, si medicum, quid denique, si innocentem? num aliquid horum putares idcirco, quod illa dixisset? nihil scilicet. atqui periniurium est ei fidem in peioribus habere, cui in melioribus non haberes, posse litteras eius ad perniciem, non posse ad salutem. sed inquit animi furens fuit, efflictim te amabat. concedo interim. num tamen omnes qui amantur magi sunt, si hoc forte qui amat scripserit? credo nunc quod Pudentilla me in eo tempore non amabat, siquidem id foras scripsit, quod palam erat mihi obfuturum.

quamquam etsi destrictus magus ego dico possum uideo excusabundus sui filius uis meus quam uoluntas suus causaris malo an solus phaedra falsus epistolium de amor commento sum atque non omnis mulier hic ars usitor sum ut cum aliquis is modus uolo coepio malo cogo uideo qui si etiam animus ita puto ego magus sum idcirco magus habeo quia hic scribo pudentilla tu tot argumentum tot testis tantus oratio magus ego non probo ille unus uerbum probo et quantus tandem grauis habeo sum qui in iudicium subscribo quam qui in epistula scribo quin tu ego meio facio non alienus uerbum revincio ceterum idem uia multus res quivis maleficium postulo si reor sum sum qui quisque in epistula suus uel amor uel odium quispiam scribo magus tu scribo pudentilla igitur magus sum quis si consul ego scribo consul sum quis enim si pictor si medicus quis denique si innocens num aliquis hic puto idcirco qui ille dico nihil scilicet atqui perinjurius sum is fides in malus habeo qui in bonus non habeo possum littera is ad pernicies non possum ad salus sed inquam animus furo sum efflictim tu amo concedo interim num tamen omnis qui amo magus sum si hic fors qui amo scribo credo nunc qui pudentilla ego in is tempus non amo siquidem is foras scribo qui palam sum ego obsum


Hic est enim pueruli huius instigator, hic accusationis auctor, hic aduocatorum conductor, hic testium coemptor, hic totius calumniae fornacula, hic Aemiliani huius fax et flagellum, idque apud omnis intemperantissime gloriatur, me suo machinatu reum postulatum. et sane habet in istis quod sibi plaudat. est enim omnium litium depector, omnium falsorum commentator, omnium simulationum architectus, omnium malorum seminarium, nec non idem libidinum ganearumque locus, lustrum, lupanar, iam inde ab ineunte aeuo cunctis probris palam notus, olim in pueritia, priusquam isto caluitio deformaretur, emasculatoribus suis ad omnia infanda morigerus, mox in iuuentute saltandis fabulis exossis plane et eneruis, sed, ut audio, indocta et rudi mollitia; negatur enim quicquam histrionis habuisse praeter impudicitiam.

hic sum enim puerulis hic instigator hic accusatio auctor hic aduocator conductor hic testis coemptor hic totus calumnia fornacula hic aemilianus hic fax et flagellum is apud omnis intempero glorior ego suus machinor reus postulo et sanus habeo in iste qui sui plaudo sum enim omnis lis depecto omnis falsor commentator omnis simulatio architectus omnis malus seminarium neque non idem libido ganea locus lustrum lupanar iam inde ab ineo aevum cunctus probrum palam notus olim in pueritia priusquam iste caluitio deformo emasculator suus ad omnis infer morigerus mox in iuuentus saltandis fabula exossus planus et enervis sed ut audio indoctus et rudo mollitia nego enim quisquam histrio habeo praeter impudicitia


Immo enim si uerum uelis, Aemiliane, tu potius caducus qui iam tot calumniis cecidisti. neque enim grauius est corpore quam corde collabi, pede potius quam mente corruere, in cubiculo despui quam in isto splendidissimo coetu detestari. at tu fortasse te putas sanum, quod non domi contineris, sed insaniam tuam, quoquo te duxerit, sequeris. atqui contende, si uis, furorem tuum cum Thalli furore: inuenies non permultum interesse, nisi quod Thallus sibi, tu etiam aliis furis. ceterum Thallus oculos torquet, tu ueritatem, Thallus manus contrahit, tu patronos, Thallus pauimentis inliditur, tu tribunalibus; postremo ille quidquid agit in aegritudine facit, ignorans peccat: at tu, miser, prudens et sciens delinquis, tanta uis morbi te instigat; falsum pro uero insimulas, infectum pro facto criminaris, quem innocentem liquido scis, tamen accusas ut nocentem.

immo enim si uerus uelum aemilianus tu potis caducus qui iam tot calumnia cado neque enim grauis sum corpus quam cor collabor pes potis quam mens corruo in cubiculum despuo quam in iste splendidus coitus detestaris at tu fortasse tu puto sanus qui non domus contineo sed insanio tuus quisquis tu duco sequor atqui contendo si uolo furor tuus cum thallus furor inuenio non permultus intersum nisi qui thallus sui tu etiam alius fur ceterum thallus oculus torqueo tu ueritas thallus manus contraho tu patronus thallus pavimentum inliditur tu tribunal postremo ille quisquis ago in aegritudo facio ignoro pecco at tu miser prudens et scio delinquo tantus uolo morbus tu instigo falsus pro uerus insimulo inficio pro facio criminaris qui innocens liquidus scio tamen accuso ut noceo


Cognitum hoc est tota ciuitate. Rufinum omnes execrati me laudibus tulere. uenerat ad nos, priusquam istam donationem perficeret, cum dissimili isto fratre suo Pontianus, pedes nostros aduolutus ueniam et obliuionem praeteritorum omnium postularat, flens et manus nostras osculabundus ac dicens paenitere quod Rufino et similibus auscultarit. petit postea suppliciter, uti se Lolliano quoque Auito C. V. purgem, cui haud pridem tirocinio orationis suae fuerat a me commendatus; quippe compererat ante paucos dies omnia me, ut acta erant, ad eum perscripsisse. id quoque a me impetrat. itaque acceptis litteris Carthaginem pergit, ubi iam prope exacto consulatus sui munere Lollianus Auitus te, Maxime, opperiebatur. is epistulis meis lectis pro sua eximia humanitate gratulatus Pontiano, quod cito errorem suum correxisset, rescripsit mihi per eum quas litteras, di boni, qua doctrina, quo lepore, qua uerborum amoenitate simul et iucunditate, prorsus ut uir bonus dicendi peritus. scio te, Maxime, libenter eius litteras auditurum; et quidem si praelegam, mea uoce pronuntiabo. cedo tu Auiti epistulas, ut quae semper ornamento mihi fuerunt sint nunc etiam saluti. at tu licebit aquam sinas fluere; namque optimi uiri litteras ter et quater aueo quantouis temporis dispendio lectitare.—

cognosco hic sum totus ciuitas rufinum omnis execrati ego laus fero uenio ad nos priusquam iste donatio perficio cum dissimilis iste frater suus pontianus pes noster advolvo uenia et obliuio praeteritor omnis postulo fleo et manus noster osculabundus atque dico paeniteo qui rufino et similis ausculto peto postea supplex uti sui lollianus quoque avitus que v purgo qui haud pridem tirocinium oratio suus sum ab ego commendo quippe comperio ante paucus dies omnis ego ut ago sum ad is perscribo is quoque ab ego impetro itaque accipio littera carthago pergo ubi iam prope exigo consulatus suus munus lollianus avitus tu magnus opperior is epistula meus lectus pro suus eximius humanitas gratulor pontiano qui cito error suus corrigo rescribo ego per is qui littera deus bonus qui doctrina quo lepor qui uerbum amoenitas simul et iucunditas prorsus ut uir bonus dico pereo scio tu magnus libet is littera audio et quidem si praelego meus uox pronuntio cedo tu avitus epistula ut qui semper ornamentum ego sum sum nunc etiam salus at tu liceo aqua sino fluo namque bonus uir littera ter et quater aveo quantus tempus dispendium lectitaris


in hac etiam aetate qua nunc est—qui istum di perduint! multus honos auribus praefandus est—domus eius tota lenonia, tota familia contaminata: ipse propudiosus, uxor lupa, filii similes: prorsus diebus ac noctibus ludibrio iuuentutis ianua calcibus propulsata, fenestrae canticis circumstrepitae, triclinium comisatoribus inquietum, cubiculum adulteris peruium; neque enim ulli ad introeundum metus est, nisi qui pretium marito non attulit. ita ei lecti sui contumelia uectigalis est. olim sollers suo, nunc coniugis corpore uulgo meret; cum ipso plerique, nec mentior, cum ipso, inquam, de uxoris noctibus paciscuntur. iam illa inter uirum et uxorem nota conlusio: qui amplam stipem mulieri detulerunt, nemo eos obseruat, suo arbitratu discedunt; qui inaniores uenere, signo dato pro adulteris deprehenduntur, et quasi ad discendum uenerint, non prius abeunt quam aliquid scripserint. quid enim faciat homo miser ampliuscula fortuna deuolutus, quam tamen fraude patris ex inopinato inuenerat? pater eius plurimis creditoribus defaeneratus maluit pecuniam quam pudorem; nam cum undique uersum tabulis flagitaretur et quasi insanus ab omnibus obuiis teneretur, pax inquit, negat posse dissoluere, anulos aureos et omnia insignia dignitatis abicit, cum creditoribus depaciscitur. pleraque tamen rei familiaris in nomen uxoris callidissima fraude confert: ipse egens, nudus et ignominia sua tutus reliquit Rufino huic, non mentior, sestertium ⟨XXX⟩ deuorandum; tantum enim ad eum ex bonis matris liberum uenit praeter quod ei uxor sua cotidianis dotibus quaesiuit. quae tamen omnia in paucis annis ita hic degulator studiose in uentrem condidit et omnimodis conlurchinationibus dilapidauit, ut crederes metuere, ne quid habere ex fraude paterna diceretur; homo iustus et morum dedit operam, quod male partum erat ut male periret, nec quicquam ei relictum est ex largiore fortuna praeter ambitionem miseram et profundam gulam.

in hic etiam aetas qui nunc sum qui iste deus perdo multus honor auris praefor sum domus is totus lenonius totus familia contamino ipse propudiosus uxor lupa filius similis prorsus dies atque nox ludibrium iuuentus ianua calx propulso fenestra canticus circumstrepitae triclinium comisator inquietus cubiculum adulter pervius neque enim ullus ad introeundum metus sum nisi qui pretium marito non affero ita is lego suus contumelia uectigal sum olim sollers suus nunc coniunx corpus uulgus mereo cum ipse plerusque neque mentior cum ipse inquam de uxor nox pacisco iam ille inter uir et uxor nosco collusio qui amplus stips mulier defero nemo is observo suus arbitratus discedo qui inanis uenio signum do pro adulter deprehendo et quasi ad disco venio non prior abeo quam aliquis scribo quis enim facio homo miser ampliusculus fortuna devolvo quam tamen fraus pater ex inopinor invenio pater is multus creditor defaenero malo pecunia quam pudor nam cum undique uersus tabula flagito et quasi insanus ab omnis obvius teneo pax inquam nego possum dissoluo anulus aureus et omnis insigne dignitas abicio cum creditor depaciscor plerusque tamen res familiaris in nomen uxor callidus fraus confero ipse egeo nudus et ignominia suus tueor relinquo rufino hic non mentior sestertius xxx devoro tantus enim ad is ex bonus mater liber uenio praeter qui is uxor suus cottidianus dos quaero qui tamen omnis in paucus annus ita hic degulator studiosus in uenter condo et omnimodus conlurchinatio dilapido ut credo metuo ne quis habeo ex fraus paternus dico homo iustus et mos do opera qui malus pario sum ut malus pereo neque quisquam is relinquo sum ex largus fortuna praeter ambitio miser et profundo gula


Dixi.