Anno autem dominicae incarnationis DCLXXVI, cum Aedilred rex Merciorum, adducto maligno exercitu, Cantiam uastaret et ecclesias ac monasteria sine respectu pietatis uel diuini timoris fedaret, ciuitatem quoque Hrofi, in qua erat Putta episcopus, quamuis eo tempore absens, communi clade absumsit. Quod ille ubi conperiit, ecclesiam uidelicet suam rebus ablatis omnibus depopulatam, diuertit ad Sexuulfum Merciorum antistitem, et accepta ab eo possessione ecclesiae cuiusdam et agelli non grandis, ibidem in pace uitam finiuit, nil omnino de restaurando episcopatu suo agens; quia, sicut et supra diximus, magis in ecclesiasticis quam in mundanis rebus erat industrius; sed in illa solum ecclesia Deo seruiens, et ubicumque rogabatur, ad docenda ecclesiae carmina diuertens. Pro quo Theodorus in ciuitate Hrofi Cuichelmum consecrauit episcopum. Sed illo post non multum temporis prae inopia rerum ab episcopatu decedente, atque ad alia loca secedente, Gebmundum pro eo substituit antistitem.

annus autem dominicus incarnatio dclxxvi cum aedilred rex merciorum adduco malignus exercitus cantiam vasto et ecclesia atque monasteria sine respicio pietas uel diuinus timor fedaret ciuitas quoque hrofi in qui sum putta episcopus quamuis is tempus absum communis clades absumsit qui ille ubi conperiit ecclesia uidelicet suus res aufero omnis depopulatam diverto ad sexuulfum merciorum antistes et accipio ab is possessio ecclesia quidam et agellus non grandis ibidem in pax uita finio nihil omnino de restauro episcopatu suus ago quia sicut et supra dico magis in ecclesiasticis quam in mundanus res sum industrius sed in ille solus ecclesia deus servio et ubicumque rogo ad doceo ecclesia carmen diuertens pro quo theodorus in ciuitas hrofi cuichelmum consecro episcopus sed ille post non multus tempus prae inopia res ab episcopatu decedo atque ad alius locum secedente gebmundum pro is substituo antistes


Uir autem cum propria coniuge dormiens, nisi lotus aqua, intrare ecclesiam non debet; sed neque lotus intrare statim debet. Lex autem ueteri populo praecepit, ut mixtus uir mulieri, et lauari aqua debeat, et ante solis occasum ecclesiam non intrare; quod tamen intellegi spiritaliter potest. Quia mulieri uir miscetur, quando inlicitae concupiscentiae animus in cogitatione per delectationem coniungitur; quia, nisi prius ignis concupiscentiae a mente deferueat, dignum se congregationi fratrum aestimare non debet, qui se grauari per nequitiam prauae uoluntatis uidet. Quamuis de hac re diuersae hominum nationes diuersa sentiant, atque alia custodire uideantur, Romanorum tamen semper ab antiquioribus usus fuit, post amixtioncm propriae coniugis, et lauacri purificationem quaerere, et ab ingressu ecclesiae paululum reuerenter abstinere Nec haec dicentes culpam deputamus esse coniugium; sed quia ipsa licita amixtio coniugis sine uoluntate carnis fieri non potest, a sacri loci ingressu abstinendum est; quia uoluntas ipsa esse sine culpa nullatenus potest. Non enim de adulterio uel fornicatione, sed de legitimo coniugio natus fuerat, qui dicebat: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea. Qui enim in iniquitatibus conceptum se nouerat, a delicto se natum gemebat; quia portat in ramo umorem uitii, quem traxit ex radice. In quibus tamen uerbis non amixtionem coniugum iniquitatem nominat, sed ipsam uidelicet uoluntatem amixtionis. Sunt etenim multa, quae licita ac legitima, et tamen in eorum actu aliquatenus fedamur; sicut saepe irascendo culpas insequimur, et tranquillitatem in nobis animi perturbamus; et cum rectum sit, quod agitur, non est tamen adprobabile, quod in eo animus perturbatur. Contra uitia quippe delinquentium iratus fuerat, qui diccbat: Turbatus est prae ira oculus meus. Quia cnim non ualet nisi tranquilla mens in contemplationis se lucem suspendere, in ira suum oculum turbatum dolebat; quia, dum male acta deorsum insequitur, confundi atque turbari a summorum contemplatione cogebatur. Et laudabilis ergo est ira contra uitium, et tamen molesta, qua turbatum se aliquem reatum incurrisse aestimabat. Oportet itaque legitimam carnis copulam, ut causa prolis sit, non uoluntatis; et carnis commixtio creandorum liberorum sit gratia, non satisfactio uitiorum. Siquis uero suam coniugem non cupidine uoluptatis raptus, scd solummodo creandorum liberorum gratia utitur, iste profecto siue de ingressu ecclesiae, seu de sumendo dominici corporis sanguinisque mysterio, suo est iudicio relinquendus; quia a nobis prohiberi non debet accipere, qui in igne positus nescit ardere. Cum uero non amor ortandi subolis, sed uoluntas dominatur in opere commixtionis, habent coniuges etiam de sua commixtione, quod defleant. Hoc enim eis concedit sancta praedicatio, et tamen de ipsa concessione metu animum concutit. Nam cum Paulus apostolus diceret: Qui se continere non potest, habeat uxorem suam, statim subiungere curauit: Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium. Non enim indulgetur, quod licet, quia iustum est. Quod igitur indulgere dixit, culpam esse demonstrauit.

uir autem cum proprius coniunx dormio nisi lotus aqua intro ecclesia non debeo sed neque lotus intro statim debeo lex autem uetus populus praecipio ut misceo uir mulier et lauo aqua debeo et ante sol occasus ecclesia non intro qui tamen intellego spiritalis possum quia mulier uir misceo quando illicitus concupiscentia animus in cogitatio per delectatio conjungo quia nisi prior ignis concupiscentia ab mens deferueat dignus sui congregatio frater aestimaris non debeo qui sui grauaris per nequitia pravus uoluntas uideo quamuis de hic res diuerto homo natio diuerto sentio atque alius custodio uideo romanus tamen semper ab antiquus utor sum post amixtioncm proprius coniunx et lavacrum purificatio quaero et ab ingredior ecclesia paululum reuerenter abstineo neque hic dico culpa deputamus sum conjugium sed quia ipse liceo amixtio coniunx sine uoluntas caro fio non possum ab sacer locus ingredior abstineo sum quia uoluntas ipse sum sine culpa nullatenus possum non enim de adulterium uel fornicatio sed de legitimus conjugium nascor sum qui dico ecce enim in iniquitas concipio sum et in delinquo pario ego mater meus qui enim in iniquitas concipio sui nosco ab delinquo sui natus gemo quia porto in ramus umor vitium qui traho ex radix in qui tamen uerbum non amixtio conjunx iniquitas nomino sed ipse uidelicet uoluntas amixtio sum etenim multus qui liceo atque legitimus et tamen in is actus aliquatenus fedamur sicut saepe irasco culpo insequor et tranquillitas in nos animus perturbamus et cum recingo sum qui ago non sum tamen adprobabilis qui in is animus perturbo contra uitium quippe delinquentium irascor sum qui diccbat turbo sum prae ira oculus meus quia cnim non ualeo nisi tranquillus mens in contemplatio sui lux suspendo in ira suus oculus turbo doleo quia dum malus ago deorsum insequor confundo atque turbaris ab summus contemplatio cogo et laudabilis ergo sum ira contra uitium et tamen molestus qui turbo sui aliquis reatus incurro aestimo oportet itaque legitimus caro copula ut causa proles sum non uoluntas et caro commixtio creo liberi sum gratia non satisfactio uitium siquis uerus suus coniunx non cupido uoluptas rapio scd solummodo creo liberi gratia uto iste profecto siue de ingredior ecclesia seu de sumo dominicus corpus sanguis mysterium suus sum iudicium relinquo quia ab nos prohibeo non debeo accipio qui in ignis pono nescio ardeo cos uerus non amor ortandi suboles sed uoluntas dominor in opus commixtio habeo coniunx etiam de suus commixtio qui defleant hic enim is concedo sancio praedicatio et tamen de ipse concessio metus animus concutio nam cum paulus apostolus dico qui sui contineo non possum habeo uxor suus statim subjungo curo hic autem dico secundus indulgentia non secundus imperium non enim indulgeo qui licet quia iustus sum qui igitur indulgeo dico culpa sum demonstro


SOLEBAT autem idem uir Domini, cum apud Orientales Saxones episcopatus officio fungeretur, saepius etiam suam, id est Nordanhymbrorum, prouinciam exhortandi gratia reuisere: quem cum Oidiluald, filius Osualdi regis, qui in Derorum partibus regnum habebat, uirum sanctum et sapientem, probumque moribus uideret, postulauit eum possessionem terrae aliquam a se ad construendum monasterium accipere, in quo ipse rex et frequentius ad deprecandum Dominum uerbumque audiendum aduenire, et defunctus sepeliri deberet. Nam et se ipsum fideliter credidit multum iuuari eorum orationibus cotidianis, qui illo in loco Domino seruirent. Habuerat autem idem rex secum fratrem germanum eiusdem episcopi, uocabulo Caelin, uirum aeque Deo deuotum, qui ipsi ac familiae ipsius uerbum et sacramenta fidei, erat enim presbyter, ministrare solebat, per cuius notitiam maxime ad diligendum noscendumque episcopum peruenit. Fauens ergo uotis regis antistes elegit sibi locum monasterii construendi in montibus arduis ac remotis, in quibus latronum magis latibula, ac lustra ferarum, quam habitacula fuisse uidebantur hominum; ut, iuxta prophetiam Isaiae, in cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, oriretur uiror calami et iunci, id est fructus bonorum operum ibi nascerentur, ubi prius uel bestiae commorari, uel homines bestialiter uiuere consuerant.

soleo autem idem uir dominus cum apud oriental saxones episcopatus officium fungor saepis etiam suus is sum nordanhymbrorum prouincia exhortor gratia reviso qui cum oidiluald filius osualdi rex qui in derorum pars regnum habeo uir sancio et sapio probus mos video postulo is possessio terra aliqui ab sui ad construendum monasterium accipio in quo ipse rex et frequens ad deprecor dominus uerbumque audio advenio et defungor sepelio debeo nam et sui ipse fidelis credo multus iuuaris is oratio cottidianus qui ille in locus dominus seruio habeo autem idem rex sui frater germanus idem episcopus vocabulum caelin uir aequus deus devoveo qui ipse atque familia ipse uerbum et sacramentum fides sum enim presbyter ministraris soleo per qui notitia magnus ad diligo noscendumque episcopus peruenio faveo ergo uotum rex antistes eligo sui locus monasterii construendi in mons arduus atque remoueo in qui latro magis latibulum atque lustro ferus quam habitaculum sum uideo homo ut iuxta prophetia isaias in cubilis in qui prior draco habito orior uiror calamus et juncus is sum fructus bonus opus ibi nasco ubi prior uel bestia commoraris uel homo bestialiter uiuo consuesco


QUO tempore exhortatorias ad fidem litteras a pontifice sedis apostolicae Bonifatio accepit, quarum ista est forma:

quo tempus exhortatorias ad fides littera ab pontifex sedes apostolicae bonifatio accipio qui iste sum forma


Uenienti igitur ad se episcopo, rex locum sedis episcopalis in insula Lindisfarnensi, ubi ipse petebat, tribuit. Qui uidelicet locus accedente ac recedente reumate, bis cotidie instar insulae maris circumluitur undis, bis renudato littore contiguus terrae redditur; atque eius admonitionibus humiliter ac libenter in omnibus auscultans, ecclesiam Christi in regno suo multum diligenter aedificare ac dilatare curauit. Ubi pulcherrimo saepe spectaculo contigit, ut euangelizante antistite, qui Anglorum linguam perfecte non nouerat, ipse rex suis ducibus ac ministris interpres uerbi existeret caelestis; quia nimirum tam longo exilii sui tempore linguam Scottorum iam plene didicerat. Exin coepere plures per dies de Scottorum regione uenire Brittaniam atque illis Anglorum prouinciis, quibus regnauit Osuald, magna deuotione uerbum fidei praedicare et credentibus gratiam baptismi, quicumque sacerdotali erant gradu praediti, ministrare. Construebantur ergo ecclesiae per loca, confluebant ad audiendum uerbum populi gaudentes, donabantur munere regio possessiones et territoria ad instituenda monasteria, inbuebantur praeceptoribus Scottis paruuli Anglorum una cum maioribus studiis et obseruatione disciplinae regularis.

venio igitur ad sui episcopo rex locus sedes episcopal in insula lindisfarnensi ubi ipse peto tribuo qui uidelicet locus accedo atque recedo reumate bis cottidie instar insula mare circumluo unda bis renudato littor contiguus terra reddo atque is admonitio humilis atque libet in omnis ausculto ecclesia christus in regnum suus multus diligenter aedificaris atque dilataris curo ubius pulcher saepe spectaculum contingo ut euangelizante antistes qui anglorum lingua perficio non nosco ipse rex suus dux atque minister interpres verbum exsisto caelestis quia nimirum tam longus exsilium suus tempus lingua scottor iam plenus disco exinde coepio multus per dies de scottor regio uenio britannia atque ille anglorum prouincia qui regno osuald magnus deuotio uerbum fides praedico et credo gratia baptismi quicumque sacerdotal sum gradus praeditus ministraris construo ergo ecclesia per locum confluo ad audio uerbum populus gaudeo dono munus regius possessio et territorium ad instituo monasteria inbuebantur praeceptor scottis paruulis anglorum unus cum magnus studium et obseruatio disciplina regularis


Nec mora, Deo dilectus antistes Eadberct morbo correptus est acerbo, ac per dies crescente, multumque ingrauescente ardore langoris, non multo post, id est pridie Nonas Maias, etiam ipse migrauit ad Dominum; cuius corpus in sepulchro benedicti patris Cudbercti ponentes, adposuerunt desuper arcam, in qua incorrupta eiusdem patris membra locauerant. In quo etiam loco signa sanitatum aliquoties facta meritis amborum testimonium ferunt, e quibus aliqua in libro uitae illius olim memoriae mandauimus. Sed et in hac historia quaedam, quae nos nuper audisse contigit, superadicere commodum duximus.

neque mora deus delectus antistes eadberct morbus corripio sum acerbus atque per dies cresco multus ingravesco ardor langoris non multus post is sum pridie nona maia etiam ipse migro ad dominus qui corpus in sepulcrum benedico pater cudbercti pono appono desuper arca in qui incorruptus idem pater membrum loco in quo etiam locus signum sanitas aliquoties facio meritum ambo testimonium fero e qui aliqui in liber uita ille olim memoria mando sed et in hic historia quidam qui nos nuper audio contingo superadicere commodus duco


Haec epistula cum praesente rege Naitono multisque uiris doctioribus esset lecta, ac diligenter ab his, qui intellegere poterant, in linguam eius propriam interpretata, multum de eius exhortatione gauisus esse perhibetur; ita ut exsurgens de medio optimatum suorum consessu, genua flecteret in terram, Deo gratias agens, quod tale munusculum de terra Anglorum mereretur accipere. Et quidem et antea noui, inquit, quia haec erat uera paschae celebratio, sed in tantum modo rationem huius temporis obseruandi cognosco, ut parum mihi omnimodis uidear de his antea intellexisse. Unde palam profiteor uobisque, qui adsidetis, praesentibus protestor, quia hoc obseruare tempus paschae cum uniuersa mea gente perpetuo uolo; hanc accipere debere tonsuram, quam plenam esse rationis audimus, omnes, qui in meo regno sunt, clericos decerno. Nec mora, quae dixerat, regia auctoritate perfecit. Statim namque iussu puplico mittebantur ad transcribendum, discendum, obseruandum, per uniuersas Pictorum prouincias circuli paschae decennouenales, oblitteratis per omnia erroneis LXXX et IIII annorum circulis. Adtondebantur omnes in coronam ministri altaris ac monachi; et quasi nouo se discipulatui beatissimi apostolorum principis Petri subditam, eiusque tutandam patrocinio gens correcta gaudebat.

hic epistula cum praesens rex naitono multa uir doceo sum lego atque diligenter ab hic qui intellego possum in lingua is proprius interpretor multus de is exhortatio gaudeo sum perhibeo ita ut exsurgo de medium optimatum suus consessus genu flecto in terra deus gratia ago qui talis munusculis de terra anglorum mereo accipio et quidem et antea nouus inquam quia hic sum uerus pascha celebratio sed in tantus modo ratio hic tempus observo cognosco ut parum ego omnimodus uideo de hic antea intellego unde palam profiteor tu qui adsidetis praesens protestor quia hic obseruaris tempus pascha cum uniuersus meus gens perpetuus uolo hic accipio debeo tondeo quam plenus sum ratio audio omnis qui in meus regnum sum clericos decerno neque mora qui dico regius auctoritas perficio statim namque iussus puplico mitto ad transcribendum disco observo per universus pictor prouincia circulus pascha decennouenal oblittero per omnis erroneis lxxx et quattuor annus circulus adtondebantur omnis in corona minister altar atque monachi et quasi nouus sui discipulatui beatus apostolus princeps petri subdo is tuto patrocinium gens corrigo gaudeo


Quo defuncto, episcopatus prouinciae illius in duas parrochias diuisus est. Una data Daniheli, quam usque hodie regit; altera Aldhelmo, cui annis IIII strenuissime praefuit; ambo et in rebus ecclesiasticis, et in scientia scripturarum sufficienter instructi. Denique Aldhelm, cum adhuc esset presbyter et abbas monasterii, quod Maildufi urbem nuncupant, scripsit, iubente synodo suae gentis, librum egregium aduersus errorem Brettonum, quo uel pascha non suo tempore celebrant, uel alia perplura ecclesiasticae castitati et paci contraria gerunt, multosque eorum, qui Occidentalibus Saxonibus subditi erant Brettones, ad catholicam dominici paschae celebrationem huius lectione perduxit. Scripsit et de uirginitate librum eximium, quem in exemplum Sedulii geminato opere, et uersibus exametris, et prosa conposuit. Scripsit et alia nonnulla, utpote uir undecumque doctissimus; nam et sermone nitidus, et scripturarum, ut dixi, tam liberalium quam ecclesiasticarum erat eruditione mirandus. Quo defuncto, pontificatum pro eo suscepit Fortheri, qui usque hodie superest; uir et ipse in scripturis sanctis multum eruditus.

quo defungor episcopatus prouincia ille in duo parrochias divido sum unus do danihelis quam usque hodie rego alter aldhelmo qui annus quattuor strenuissime praesum ambo et in res ecclesiasticis et in scientia scripturaris sufficienter instruo denique aldhelm cum adhuc sum presbyter et abbas monasterii qui maildufi urbs nuncupo scribo jubeo synodo suus gens liber egregius aduersus error brettonum quo uel pascha non suus tempus celebro uel alius perplura ecclesiasticae castitas et pax contrarius gero multi is qui occidental saxonibus subdo sum brettones ad catholicam dominicus pascha celebratio hic lectio perduco scribo et de uirginitas liber eximius qui in exemplum sedulii gemino opus et uersus exametris et prorsus conpono scribo et alius nonnullus utpote uir undecumque doceo nam et sermo nitidus et scripturaris ut dico tam liberalis quam ecclesiasticaris sum eruditio miro quo defungor pontificatus pro is suscipio fortheri qui usque hodie supersum uir et ipse in scribo sanctus multus erudio


Haec de opusculis excerpta praefati scriptoris ad sensum quidem uerborum illius, sed breuioribus strictisque conprehensa sermonibus, nostris ad utilitatem legentium historiis indere placuit. Plura uoluminis illius, siqui scire delectat, uel in ipso illo uolumine, uel in eo, quod de illo dudum strictim excerpsimus, epitomate requirat.

hic de opusculis excerpo praefor scriptor ad sensus quidem uerbum ille sed brevis stringo comprehendo sermo noster ad utilitas lego historia indo placeo multus volumen ille siquis scio delecto uel in ipse ille volumen uel in is qui de ille dudum strictim excerpo epitomate requiro


Ex quo tempore accepti presbyteratus usque ad annum aetatis meae LVIIII, haec in scripturam sanctam meae meorumque necessitati ex opusculis uenerabilium patrum breuiter adnotare, siue etiam ad formam sensus et interpretationis eorum superadicere curaui:

ex quo tempus accipio presbyteratus usque ad annus aetas meus lviiii hic in scribo sancio meus meorumque necessitas ex opusculis uenerabilis pater breuis adnotaris siue etiam ad forma sensus et interpretatio is superadicere curo


Nec mora, utrumque rex Brettonum Ceadualla impia manu, sed iusta ultione peremit. Et primo quidem proxima aestate Osricum, dum se in oppido municipio temerarie obsedisset, erumpens subito cum suis omnibus inparatum cum toto exercitu deleuit. Dein cum anno integro prouincias Nordanhymbrorum, non ut rex uictor possideret, sed quasi tyrannus saeuiens disperderet, ac tragica caede dilaceraret, tandem Eanfridum inconsulte ad se cum XII lectis militibus postulandae pacis gratia uenientem, simili sorte damnauit. Infaustus ille annus, et omnibus bonis exosus usque hodie permanet, tam propter apostasiam regum Anglorum, qua se fidei sacramentis exuerant, quam propter uesanam Brettonici regis tyrannidem. Unde cunctis placuit regum tempora computantibus, ut, ablata de medio regum perfidorum memoria, idem annus sequentis regis, id est Osualdi, uiri Deo dilecti, regno adsignaretur; quo, post occisionem fratris Eanfridi, superueniente cum paruo exercitu, sed fide Christi munito, infandus Brettonum dux cum inmensis illis copiis, quibus nihil resistere posse iactabat, interemtus est in loco, qui lingua Anglorum Denisesburna, id est riuus Denisi, uocatur.

neque mora uterque rex brettonum ceadualla impius manus sed iustus ultio peremo et primus quidem propior aestas osricum dum sui in oppidum municipium temerarius obsedeo erumpo subeo cum suus omnis imparatus cum totus exercitus deleo deinde cum annus integer prouincia nordanhymbrorum non ut rex uictor possideo sed quasi tyrannus saevio disperdo atque tragicus caedes dilaceraret tandem eanfridum inconsultus ad sui cum duodecim lectus miles postulo pax gratia venio similis sors damno infaustus ille annus et omnis bonus exosus usque hodie permaneo tam propter apostasiam rex anglorum qui sui fides sacramentum exuo quam propter vesanus brettonici rex tyrannis unde cunctus placeo rex tempus computo ut aufero de medium rex perfidorum memoria idem annus sequor rex is sum osualdi uir deus diligo regnum adsigno quo post occisio frater eanfridi supervenio cum parvus exercitus sed fides christus munio infer brettonum dux cum immensus ille copia qui nihil resisto possum iacto interemtus sum in locus qui lingua anglorum denisesburna is sum rivus denisi uoco


PRAEDICABAT autem Paulinus uerbum etiam prouinciae Lindissi, quae est prima ad meridianam Humbre fluminis ripam, pertingens usque ad mare, praefectumque Lindocolinae ciuitatis, cui nomen erat Blaecca, primum cum domu sua conuertit ad Dominum. In qua uidelicet ciuitate et ecclesiam operis egregii de lapide fecit; cuius tecto uel longa incuria, uel hostili manu deiecto, parietes hactenus stare uidentur, et omnibus annis aliqua sanitatum miracula in eodem loco solent ad utilitatem eorum, qui fideliter quaerunt, ostendi. In qua ecclesia Paulinus, transeunte ad Christum Iusto, Honorium pro eo consecrauit episcopum, ut in sequentibus suo loco dicemus.

praedico autem paulinus uerbum etiam prouincia lindissi qui sum primus ad meridianus humbre flumen ripa pertingo usque ad mare praeficio lindocolinae ciuitas qui nomen sum blaecca primus cum domus suus conuerto ad dominus in qui uidelicet ciuitas et ecclesia opus egregius de lapis facio qui tectum uel longus incuria uel hostilis manus deicio paries hactenus sto uideo et omnis annus aliqui sanitas miraculum in idem locus soleo ad utilitas is qui fidelis quaero ostendo in qui ecclesia paulinus transeo ad christus justus honorium pro is consecro episcopus ut in sequor suus locus dico


Data die X Kalendarum Augustarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno XIIII, post consulatum eiusdem domini nostri anno XIII, indictione XIIII.

do dies decem kalendaris augustaris impero dominus noster mauricio tiberius pius augustus annus xiiii post consulatus idem dominus noster annus xiii indictio xiiii


EO tempore praeerat regno Orientalium Saxonum, ut idem etiam libellus docet, uir multum Deo deuotus, nomine Sebbi, cuius supra meminimus. Erat enim religiosis actibus, crebris precibus, piis elimosynarum fructibus plurimum intentus; uitam priuatam et monachicam cunctis regni diuitiis et honoribus praeferens, quam et olim iam, si non obstinatus coniugis animus diuortium negaret, relicto regno subisset. Unde multis uisum et saepe dictum est, quia talis animi uirum, episcopum magis quam regem ordinari deceret. Cumque annos XXX in regno miles regni caelestis exegisset, correptus est corporis infirmitate permaxima, qua et mortuus est; ammonuitque coniugem, ut uel tunc diuino se seruitio pariter manciparent, cum amplius pariter mundum amplecti, uel potius mundo seruire non possent. Quod dum egre inpetraret ab ea, uenit ad antistitem Lundoniae ciuitatis, uocabulo Ualdheri, qui Erconualdo successerat; et per eius benedictionem habitum religionis, quem diu desiderabat, accepit. Attulit autem eidem et summam pecuniae non paruam pauperibus erogandam, nil omnimodis sibi reseruans; sed pauper spiritu magis propter regnum caelorum manere desiderans.

is tempus praesum regnum orientales saxonum ut idem etiam libellus doceo uir multus deus devoveo nomen sebbi qui supra memini sum enim religiosus actus creber prex pius elimosynaris fructus multus intendo uita priuo et monachicam cunctus regnum diuitiae et honor praefero quam et olim iam si non obstinatus coniunx animus divortium nego relinquo regnum subeo unde multus uideo et saepe dico sum quia talis animus uir episcopus magis quam rex ordinaris decet cos annus xxx in regnum miles regnum caelestis exigo corripio sum corpus infirmitas permaxima qui et mortuus sum ammonuitque coniunx ut uel tunc divino sui seruitium pariter manciparent cum amplus pariter mundus amplector uel potis mundus seruio non possum qui dum egre impetro ab is uenio ad antistes lundoniae ciuitas vocabulum ualdheri qui erconualdo succedo et per is benedictio habitus religio qui diu desidero accipio affero autem idem et summa pecunia non parvus pauper erogo nihil omnimodus sui reservo sed pauper spiritus magis propter regnum caelum maneo desidero


Primus autem eiusdem monasterii abbas Petrus presbiter fuit, qui legatus Galliam missus demersus est in sinu maris, qui uocatur Amfleat, et ab incolis loci ignobili traditus sepulturae; sed omnipotens Deus ut, qualis meriti uir fuerit, demonstraret, omni nocte supra sepulchrum eius lux caelestis apparuit, donec animaduertentes uicini, qui uidebant, sanctum fuisse uirum, qui ibi esset sepultus, et inuestigantes, unde uel quis esset, abstulerunt corpus, et in Bononia ciuitate iuxta honorem tanto uiro congruum in ecclesia posuerunt.

primus autem idem monasterii abbas petrus presbiter sum qui legatus gallia mitto demergo sum in sinus mare qui uoco amfleat et ab incolo locus ignobilis trado sepultura sed omnipotens deus ut qualis mereo uir sum demonstro omnis nox supra sepulcrum is lux caelestis appareo donec animaduertentes uicinus qui uideo sancio sum uir qui ibi sum sepelio et inuestigantes unde uel quis sum aufero corpus et in bononia ciuitas iuxta honor tantus uir congruus in ecclesia pono


QUARTUS Occidentalium Saxonum antistes Leutherius fuit. Siquidem primus Birinus, secundus Agilberctus, tertius exstitit Uini. Cumque mortuus esset Coinualch, quo regnante idem Leutherius episcopus factus est, acceperunt subreguli regnum gentis, et diuisum inter se tenuerunt annis circiter X; ipsisque regnantibus defunctus est ille, et episcopatu functus Haeddi pro eo, consecratus a Theodoro in ciuitate Lundonia. Cuius episcopatus tempore deuictis atque amotis subregulis, Caedualla suscepit imperium, et, cum duobus annis hoc tenuisset, tandem superni regni amore conpunctus reliquit, eodem adhuc praesule ecclesiam gubernante; ac Romam abiens, ibi uitam finiuit, ut in sequentibus latius dicendum est.

quartus occidentalium saxonum antistes leutherius sum siquidem primus birinus secundus agilberctus tertius exsisto uinum cos mortuus sum coinualch quo regno idem leutherius episcopus facio sum accipio subregulis regnum gens et divido inter sui teneo annus circiter decem ipse regno defungor sum ille et episcopatu fungor haeddi pro is consecro ab theodorus in ciuitas lundonia qui episcopatus tempus deuinco atque amoueo subregulis caedualla suscipio imperium et cum duo annus hic teneo tandem supernus regnum amor conpunctus relinquo idem adhuc praesulis ecclesia guberno atque roma abeo ibi uita finio ut in sequor fero dico sum


At uero post mortem Aedilbercti, cum filius eius Eadbald regni gubernacula suscepisset, magno tenellis ibi adhuc ecclesiae crementis detrimento fuit. Siquidem non solum fidem Christi recipere noluerat, sed et fornicatione pollutus est tali, qualem nec inter gentes auditam apostolus testatur, ita ut uxorem patris haberet. Quo utroque scelere occasionem dedit ad priorem uomitum reuertendi his, qui sub imperio sui parentis, uel fauore uel timore regio, fidei et castimoniae iura susceperant. Nec supernae flagella districtionis perfido regi castigando et corrigendo defuere; nam crebra mentis uesania, et spiritus inmundi inuasione premebatur.

at uerus post mors aedilbercti cum filius is eadbald regnum gubernaculum suscipio magnus tenellus ibi adhuc ecclesia crementis detrimentum sum siquidem non solus fides christus recipio nolo sed et fornicatio polluo sum talis qual neque inter gens audio apostolus testor ita ut uxor pater habeo quo uterque scelus occasio do ad prior vomo revorto hic qui sub imperium suus parens uel fauor uel timor regius fides et castimonia ius suscipio neque supernus flagello districtio perfidus rex castigo et corrigo desum nam creber mens vesania et spiritus immundus inuasio premo


Anno DCLXXX, synodus facta in campo Haethfeltha de fide catholica, praesidente archiepiscopo Theodoro; in quo adfuit Iohannes abba Romanus. Quo anno Hild abbatissa in Streanæshalæ obiit.

annus dclxxx synodus facio in campus haethfeltha de fides catholicus praesideo archiepiscopo theodorus in quo adsum iohannes abba romanus quo annus hild abbatissa in streanshal obeo


Sic etenim Constantinus quondam piissimus imperator Romanam rempuplicam a peruersis idolorum cultibus reuocans omnipotenti Deo Domino nostro Iesu Christo secum subdidit, seque cum subiectis populis tota ad eum mente conuertit. Unde factum est, ut antiquorum principum nomen suis uir ille laudibus uinceret, et tanto in opinione praecessores suos, quanto et in bono opere superaret. Et nunc itaque uestra gloria cognitionem unius Dei, Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, regibus ac populis sibimet subiectis festinet infundere, ut et antiquos gentis suac reges laudibus ac meritis transeat, et quanto in subiectis suis etiam aliena peccata deterserit, tanto etiam de peccatis propriis ante omnipotentis Dei terribile examen securior fiat.

sic etenim constantinus quondam pius imperator romanus rempuplicam ab perverto idolum cultus revoco omnipotens deus dominus noster iesus christus sui subdo sequor cum subjectus populus totus ad is mens conuerto unde facio sum ut antiquus princeps nomen suus uir ille laus uinco et tantus in opinio praecessor suus quantus et in bonus opus supero et nunc itaque uester gloria cognitio unus deus patrae et filius et spiritus sanctus rex atque populus sui subjectus festino infundo ut et antiqui gens suac rex laus atque meritum transeo et quantus in subjectus suus etiam alienus pecco deterserit tantus etiam de peccatum proprius ante omnipotens deus terribilis examen securus fio


Defunctus uero est rex Aedilberct die XXIIII mensis Februarii post XX et unum annos acceptae fidei, atque in porticu sancti Martini intro ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli sepultus, ubi et Berctæ regina condita est.

defungor uerus sum rex aedilberct dies xxiiii mensis februarius post xx et unus annus accipio fides atque in porticus sanctus martini intro ecclesia beator apostolus petri et paulis sepelio ubi et berct regina condio sum


Respondit Gregorius: Hoc non ambigo fraternitatem tuam esse requisitam, cui iam et responsum reddidisse me arbitror. Sed hoc, quod ipse dicere et sentire potuisti, credo, quia mea apud te uolueris responsione firmari. Mulier etenim pregnans cur non debeat baptizari, cum non sit ante omnipotentis Dei oculos culpa aliqua fecunditas carnis? Nam cum primi parentes nostri in paradiso deliquissent, inmortalitatem, quam acceperant, recto Dei iudicio perdiderunt. Quia itaque isdem omnipotens Deus humanum genus pro culpa sua funditus extinguere noluit, et inmortalitatem homini pro peccato suo abstulit, et tamen pro benignitate suae pietatis fecunditatem ei subolis reseruauit. Quod ergo naturae humanae ex omnipotentis Dei dono seruatum est, qua ratione poterit a sacri baptismatis gratia prohibere? In illo quippe mysterio, in quo omnis culpa funditus extinguitur, ualde stultum est, si donum gratiae contradicere posse uideatur.

respondeo gregorius hic non ambago fraternitas tuus sum requaero qui iam et responsum reddo ego arbitror sed hic qui ipse dico et sentio possum credo quia meus apud tu uolo responsio firmaris mulier etenim pregnans cur non debeo baptizaris cum non sum ante omnipotens deus oculus culpa aliqui fecunditas caro nam cum primus parens noster in paradisus delinquo inmortalitas quam accipio recingo deus iudicium perdo quia itaque idem omnipotens deus humanus genus pro culpa suus fundus extinguere nolo et inmortalitas homo pro pecco suus aufero et tamen pro benignitas suus pietas fecunditas is suboles reservo qui ergo natura humanus ex omnipotens deus donum seruatum sum qui ratio possum ab sacer baptisma gratia prohibeo in ille quippe mysterium in quo omnis culpa fundus extinguitur ualidus stultus sum si donum gratia contradico possum uideo


Successit autem Sigbercto in regnum Suidhelm, filius Sexbaldi, qui baptizatus est ab ipso Cedde in prouincia Orientalium Anglorum, in uico regio, qui dicitur Rendlæsham, id est mansio Rendili; suscepitque eum ascendentem de fonto sancto Aediluald rex ipsius gentis Orientalium Anglorum, frater Anna regis eorundem.

succedo autem sigbercto in regnum suidhelm filius sexbaldi qui baptizo sum ab ipse cedde in prouincia orientales anglorum in uicus regius qui dico rendlsham is sum mansio rendilis suscipio is ascendo de fonto sancio aediluald rex ipse gens orientales anglorum frater anna rex idem


Siquidem post haec ipse, de quo diximus, rex Anglorum fortissimus Aedilfrid collecto grandi exercitu ad ciuitatem Legionum, quae a gente Anglorum Legacaestir, a Brettonibus autem rectius Carlegion appellatur, maximam gentis perfidae stragem dedit. Cumque bellum acturus uideret sacerdotes eorum, qui ad exorandum Deum pro milite bellum agente conuenerant, seorsum in tutiore loco consistere, sciscitabatur, qui essent hi, quidue acturi illo conuenissent. Erant autem plurimi eorum de monasterio Bancor, in quo tantus fertur fuisse numerus monachorum, ut, cum in VII portiones esset cum praepositis sibi rectoribus monasterium diuisum, nulla harum portio minus quam CCCtos homines haberet, qui omnes de labore manuum suarum uiuere solebant. Horum ergo plurimi ad memoratam aciem, peracto ieiunio triduano, cum aliis orandi causa conuenerant, habentes defensorem nomine Brocmailum, qui eos intentos precibus a barbarorum gladiis protegeret. Quorum causam aduentus cum intellexisset rex Ædilfrid, ait: Ergo si aduersum nos ad Deum suum clamant, profecto et ipsi, quamuis arma non ferant, contra nos pugnant, qui aduersis nos inprecationibus persequuntur. Itaque in hos primum arma uerti iubet, et sic ceteras nefandae militiae copias non sine magno exercitus sui damno deleuit. Exstinctos in ea pugna ferunt de his, qui ad orandum uenerant, uiros circiter mille CCtos, et solum L fuga esse lapsos. Brocmail ad primum hostium aduentum cum suis terga uertens, eos, quos defendere debuerat, inermes ac nudos ferientibus gladiis reliquit. Sicque conpletum est praesagium sancti pontificis Augustini, quamuis ipso iam multo ante tempore ad caelestia regna sublato, ut etiam temporalis interitus ultione sentirent perfidi, quod oblata sibi perpetuae salutis consilia spreuerant.

siquidem post hic ipse de quo dico rex anglorum fortis aedilfrid colligo grandis exercitus ad ciuitas legio qui ab gens anglorum legacaestir ab brettonibus autem rectus carlegion appello maximus gens perfidus strages do cos bellum ago video sacerdos is qui ad exoro deus pro miles bellum ago conuenio seorsus in tueor locus consisto sciscitor qui sum hic quis ago ille convenio sum autem plurimus is de monasterio bancor in quo tantus fero sum numerus monachorum ut cum in vii portio sum cum praepono sui rector monasterium divido nullus haris portio paruus quam ccctos homo habeo qui omnis de labor manus suus uiuo soleo horus ergo plurimus ad memoro acies perago jejunium triduano cum alius oro causa conuenio habeo defensor nomen brocmailis qui is intendo prex ab barbarus gladius protego qui causa advenio cum intellego rex dilfrid aio ergo si adverro nos ad deus suus clamo profecto et ipse quamuis arma non fero contra nos pugno qui aduerto nos inprecatio persequor itaque in hic primus arma uerto iubeo et sic ceterus nefandus militia copia non sine magnus exercitus suus damnum deleo exstinguo in is pugno fero de hic qui ad oro uenio uir circiter mille cctos et solus l fuga sum labor brocmail ad primus hostis aduentus cum suus tergum verto is qui defendo debeo inermis atque nudus ferio gladius relinquo sic conpletum sum praesagium sanctus pontifex augustini quamuis ipse iam multus ante tempus ad caelestis regnum tollo ut etiam temporal intereo ultio sentio perfidus qui offertor sui perpetuus salus consilium sperno


VIII. Interrogatio Augustini: Si pregnans mulier debeat baptizari? aut postquam genuerit, post quantum tempus possit ecclesiam intrare? aut etiam, ne morte praeoccupetur, quod genuerit, post quot dies hcc liceat sacri baptismatis sacramenta percipere? aut post quantum temporis huic uir suus possit in carnis copulatione coniungi? aut, si menstrua consuetudine tenetur, an ecclesiam intrare ei liceat, aut sacrae communionis sacramenta percipere? aut uir suae coniugi permixtus, priusquam lauetur aqua, si ecclesiam possit intrare? uel etiam ad mysterium communionis sacrae accedere? Quae omnia rudi Anglorum genti oportet haberi conperta.

viii interrogatio augustini si pregnans mulier debeo baptizaris aut postquam gigno post quantus tempus possum ecclesia intro aut etiam ne mors praeoccupetur qui gigno post quot dies hcc licet sacer baptisma sacramentum percipio aut post quantus tempus hic uir suus possum in caro copulatio conjungo aut si menstruus consuetudo teneo an ecclesia intro is licet aut sacer communio sacramentum percipio aut uir suus conjunx permisceo priusquam lavo aqua si ecclesia possum intro uel etiam ad mysterium communio sacer accedo qui omnis rudo anglorum gens oportet habeo conperta


At uero unus de sociis eius, uocabulo Uictberct, cum esset et ipse contemtu mundi ac doctrinae scientia insignis, (nam multos annos in Hibernia peregrinus anchoreticam in magna perfectione uitam egerat), ascendit nauem, et Fresiam perueniens, duobus annis continuis genti illi ac regi eius Rathbedo uerbum salutis praedicabat, neque aliquem tanti laboris fructum apud barbaros inuenit auditores. Tum reuersus ad dilectae locum peregrinationis, solito in silentio uacare Domino coepit; et quoniam externis prodesse ad fidem non poterat, suis amplius ex uirtutum exemplis prodesse curabat.

at uerus unus de socius is vocabulum uictberct cum sum et ipse contemtu mundus atque doctrina scientia insignis nam multus annus in hibernia peregrinus anchoreticam in magnus perfectio uita ago ascendo nauis et fresiam pervenio duo annus continuus gens ille atque rex is rathbedo uerbum salus praedico neque aliquis tantus labor fructus apud barbarus inuenio auditor tum revorto ad diligo locus peregrinatio soleo in silentium uacaris dominus coepio et quoniam externus prosum ad fides non possum suus amplus ex uirtus exemplum prosum curo


ANNO dominicae incarnationis DCCV Aldfrid, rex Nordanhymbrorum, defunctus est, anno regni sui XXo necdum inpleto; cui succedens in imperium filius suus Osred, puer octo circiter annorum, regnauit annis XI. Huius regni principio antistes Occidentalium Saxonum Haeddi caelestem migrauit ad uitam. Bonus quippe erat uir, ac iustus, et episcopalem uitam siue doctrinam magis insito sibi uirtutum amore quam lectionibus institutus exercebat. Denique reuerentissimus antistes Pecthelm, de quo in sequentibus suo loco dicendum est, qui cum successore eius Aldhelmo multo tempore adhuc diaconus siue monachus fuit, referre est solitus, quod in loco, quo defunctus est, ob meritum sanctitatis eius multa sanitatum sint patrata miracula, hominesque prouinciae illius solitos ablatum inde puluerem propter languentes in aquam mittere, atque huius gustum siue aspersionem multis sanitatem egrotis et hominibus et pecoribus conferre; propter quod frequenti ablatione pulueris sacri fossa sit ibidem facta non minima.

annus dominicus incarnatio dccv aldfrid rex nordanhymbrorum defungor sum annus regnum suus xxo necdum inpleo qui succedo in imperium filius suus osred puer octo circiter annus regno annus xi hic regnum principium antistes occidentalium saxonum haeddi caelestis migro ad uita bonus quippe sum uir atque iustus et episcopal uita siue doctrina magis inquiro sui uirtus amor quam lectio instituo exerceo denique reuerentissimus antistes pecthelm de quo in sequor suus locus dico sum qui cum successor is aldhelmo multus tempus adhuc diaconus siue monachus sum refero sum soleo qui in locus quo defungor sum ob mereo sanctitas is multus sanitas sum patro miraculum homo prouincia ille soleo aufero inde puluis propter langueo in aqua mitto atque hic gustus siue aspersio multus sanitas egrotis et homo et pecus confero propter qui frequens ablatio pulvis sacer fossa sum ibidem facio non minimus


gloriosissimo regi Ceoluulfo Baeda famulus Christi et presbyter

gloriosissimo rex ceoluulfo baeda famulus christus et presbyter


Licet summae diuinitatis potentia humanae locutionis officiis explanari non ualeat, quippe quae sui magnitudine ita inuisibili atque inuestigabili aeternitate consistit, ut haec nulla ingenii sagacitas, quanta sit, conprendere disserereque sufficiat; quia tamen eius humanitas ad insinuationem sui reseratis cordis ianuis, quae de semet ipsa proferetur secreta humanis mentibus inspiratione clementer infundit; ad adnuntiandam uobis plenitudinem fidei Christianae sacerdotalem curauimus sollicitudinem prorogare, ut perinde Christi euangelium, quod Saluator noster omnibus praecepit gentibus praedicari, uestris quoque sensibus inserentes, salutis uestrae remedia propinentur. Supernae igitur maiestatis clementia, quae cuncta solo uerbo praeceptionis suae condidit et creauit, caelum uidelicet et terram, mare et omnia, quae in eis sunt, dispositis ordinibus, quibus subsisterent, coaeterni Uerbi sui consilio, et Sancti Spiritus unitate dispensans, hominem ad imaginem et similitudinem suam ex limo terrae plasmatum constituit, eique tantam praemii praerogatiuam indulsit, ut eum cunctis pracponeret, atque seruato termino praeceptionis, aeternitatis subsistentia praemuniret. Hunc ergo Deum Patrem, et Filium, et Spiritum Sanctum, quod est indiuidua Trinitas, ab ortu solis usque ad occasum, humanum genus, quippe ut creatorem omnium atque factorem suum, salutifera confessione fide ueneratur et colit; cui etiam summitates imperii rerumque potestates submissae sunt, quia eius dispositione omnium praelatio regnorum conceditur. Eius ergo bonitatis misericordia totius creaturae suae dilatandi subdi etiam in extremitate terrae positarum gentium corda frigida, Sancti Spiritus feruore in sui quoque agnitione mirabiliter est dignata succendere.

licet summa diuinitas potentia humanus locutio officium explanaris non ualeo quippe qui suus magnitudo ita inuisibilis atque inuestigabilis aeternitas consisto ut hic nullus ingenium sagacitas quantus sum comprehendo disserereque sufficio quia tamen is humanitas ad insinuatio suus resero chordus janua qui de sui ipse profero secerno humanus mens inspiratio clemens infundo ad adnuntio tu plenitudo fides christianus sacerdotal curauimus sollicitudo prorogaris ut perinde christus euangelium qui saluator noster omnis praecipio gens praedicaris uester quoque sensus insero salus uester remedio propinentur supernus igitur maiestas clemens qui cunctus solum uerbum praeceptio suus condo et creo caelum uidelicet et terra mare et omnis qui in is sum dispono ordo qui subsisto coaeterni verbum suus consilium et sanctus spiritus unitas dispenso homo ad imago et similitudo suus ex limus terra plasmo constituo is tantus praemium praerogativa indulgeo ut is cunctus pracponeret atque seruo termino praeceptio aeternitas subsistentia praemunio hic ergo deus pater et filius et spiritus sancio qui sum indiuidua trinitas ab ortus sol usque ad occasus humanus genus quippe ut creator omnis atque factor suus salutifer confessio fides veneror et colo qui etiam summitas imperium res potestas submissae sum quia is dispositio omnis praelatio regnum concedo is ergo bonitas misericordia totus creatura suus dilato subdo etiam in extremitas terra positaris gens cor frigidus sanctus spiritus fervor in suus quoque agnitio mirabilis sum digno succendo


Reliquerat autem in ecclesia sua Eburaci Iacobum diaconum, uirum utique ecclesiasticum et sanctum, qui multo exhinc tempore in ecclesia manens, magnas antiquo hosti praedas docendo et baptizando eripuit; cuius nomine uicus, in quo maxime solebat habitare, iuxta Cataractam, usque hodie cognominatur. Qui, quoniam cantandi in ecclesia erat peritissimus, recuperata postmodum pacein prouincia, et crescente numero fidelium, etiam magister ecclesiasticae cantionis iuxta morem Romanorum siue Cantuariorum multis coepit existere; et ipse senex ac plenus dierum, iuxta scripturas, patrum uiam secutus est.

relinquo autem in ecclesia suus eburaci iacobum diaconum uir utique ecclesiasticum et sancio qui multus exhinc tempus in ecclesia maneo magnus antiquus hostis praeda doceo et baptizando eripio qui nomen uicus in quo magnus soleo habito iuxta cataracta usque hodie cognomino qui quoniam canto in ecclesia sum pereo recipero postmodum pacein prouincia et cresco numerus fidelis etiam magister ecclesiasticae cantio iuxta mos romanus siue cantuariorum multus coepio existere et ipse senex atque plenus dies iuxta scribo pater uia sequor sum


UERUM ea, quae temporum distinctione latius digesta sunt, ob memoriam conseruandam breuiter recapitulari placuit.

uerus is qui tempus distinctio fero digero sum ob memoria conservo breuis recapitularis placeo


Quibus ad sua remeantibus, cognita Scotti Pictique reditus denegatione, redeunt confestim ipsi, et solito confidentiores facti, omnem aquilonalem extremamque insulae partem pro indigenis ad murum usque capessunt. Statuitur ad haec in edito arcis acies segnis, ubi trementi corde stupida die noctuque marcebat. At contra non cessant uncinata hostium tela; ignaui propugnatores miserrime de muris tracti solo adlidebantur. Quid plura? relictis ciuitatibus ac muro fugiunt, disperguntur. Insequitur hostis, adcelerantur strages cunctis crudeliores prioribus. Sicut enim agni a feris, ita miseri ciues discerpuntur ab hostibus; unde a mansionibus ac possessiunculis suis eiecti, inminens sibi famis periculum latrocinio ac rapacitate mutua temperabant, augentes externas domesticis motibus clades, donec omnis regio totius cibi sustentaculo, excepto uenandi solacio, uacuaretur.

qui ad suus remeo cognosco scotti pingo redeo denegatio redeo confestim ipse et soleo confidentiores facio omnis aquilonal extremus insula pars pro indigena ad murus usque capesso statuo ad hic in edo arx acies segnis ubi tremo cor stupidus dies nox marcebat at contra non cesso uncinata hostis telum ignavus propugnator miser de murus traho solum adlidebantur quis multus relinquo ciuitas atque murus fugio dispergo insequor hostis adcelero strages cunctus crudelis prior sicut enim agnus ab fera ita miser ciuis discerpo ab hostis unde ab mansio atque possessiunculis suus eicio inminens sui fames periculum latrocinium atque rapacitas mutuus tempero augeo externus domesticus motus clades donec omnis regius totus cibus sustentaculo excipio venor solacium uacuaretur


NEQUE hoc praetereundum silentio, quod famulus Christi Heribald in se ipso ab eo factum solet narrare miraculum, qui tunc quidem in clero illius conuersatus, nunc monasterio, quod est iuxta ostium Tini fluminis, abbatis iure praeest. Uitam, inquit, illius, quantum hominibus aestimare fas est, quod praesens optime cognoui, per omnia episcopo dignam esse conperi. Sed et cuius meriti apud internum testem habitus sit, et in multis aliis, et in me ipso maxime expertus sum; quippe quem ab ipso, ut ita dicam, mortis limite reuocans, ad uiam uitae sua oratione ac benedictione reduxit. Nam cum primaeuo adulescentiae tempore in clero illius degerem, legendi quidem canendique studiis traditus, sed non adhuc animum perfecte a iuuenilibus cohibens inlecebris, contigit die quadam nos iter agentes cum illo deuenisse in uiam planam et amplam, aptamque cursui equorum; coeperuntque iuuenes, qui cum ipso erant, maxime laici, postulare episcopum, ut cursu maiore equos suos inuicem probare liceret. At ille primo negauit, otiosum dicens esse, quod desiderabant; sed ad ultimum multorum unanima intentione deuictus: Facite, inquit, si uultis, ita tamen, ut Herebald ab illo se certamine funditus abstineat. Porro ipse diligentius obsecrans, ut et mihi certandi cum illis copia daretur, (fidebam namque equo, quem mihi ipse optimum donauerat), nequaquam inpetrare potui. At cum saepius huc atque illuc, spectante me et episcopo, concitatis in cursum equis reuerterentur; et ipse lasciuo superatus animo non me potui cohibere, sed, prohibente licet illo, ludentibus me miscui, et simul cursu equi contendere coepi. Quod dum agerem, audiui illum post tergum mihi cum gemitu dicentem: O quam magnum uae facis mihi sic equitando! Et ego audiens, nihilominus coeptis institi uetitis. Nec mora, dum feruens equus quoddam itineris concauum ualentiore impetu transiliret, lapsus decidi, et mox uelut emoriens sensum penitus motumque omnem perdidi. Erat namque illo in loco lapis terrae aequalis obtectus cespite tenui, neque ullus alter in tota illa campi planitie lapis inueniri poterat; casuque euenit, uel potius diuina prouisione ad puniendam inoboedientiae meae culpam, ut hunc capite ac manu, quam capiti ruens subposueram, tangerem, atque infracto pollice capitis quoque iunctura solueretur; et ego, ut dixi, simillimus mortuo fierem. Et quia moueri non poteram, tetenderunt ibidem papilionem, in quo iacerem. Erat autem hora diei circiter septima, a qua ad uesperam usque quietus et quasi mortuus permanens, tunc paululum reuiuisco, ferorque domum a sociis, ac tacitus tota nocte perduro. Uomebam autem sanguinem, eo quod et interanea essent ruendo conuulsa. At episcopus grauissime de casu et interitu meo dolebat, eo quod me speciali diligeret affectu; nec uoluit nocte illa iuxta morem cum clericis suis manere, uerum solus in oratione persistens noctem ducebat peruigilem, pro mea, ut reor, sospitate supernae pietati supplicans. Et mane primo ingressus ad me, ac dicta super me oratione, uocauit me nomine meo, et quasi de somno graui excitatum interrogauit, si nossem, quis esset, qui loqueretur ad me. At ego aperiens oculos aio: Etiam; tu es antistes meus amatus. Potes, inquit, uiuere? Et ego: Possum, inquam, per orationes uestras, si uoluerit Dominus. Qui inponens capiti meo manum, cum uerbis benedictionis, rediit ad orandum; et post pusillum me reuisens, inuenit sedentem, et iam loqui ualentem; coepitque me interrogare, diuino, ut mox patuit, admonitus instinctu, an me esse baptizatum absque scrupulo nossem. Cui ego absque ulla me hoc dubietate scire respondi, quia salutari fonte in remissionem peccatorum essem ablutus; et nomen presbyteri, a quo me baptizatum noueram, dixi. At ille: Si ab hoc, inquit, sacerdote baptizatus es, non es perfecte baptizatus; noui namque eum, et quia cum esset presbyter ordinatus, nullatenus propter ingenii tarditatem potuit cathecizandi uel baptizandi ministerium discere, propter quod et ipse illum ab huius praesumtione ministerii, quod regulariter inplere nequibat, omnimodis cessare praecepi. Quibus dictis eadem hora me cathecizare ipse curauit; factumque est, ut, exsufflante illo in faciem meam, confestim me melius habere sentirem. Uocauit autem medicum, et dissolutam mihi emicranii iuncturam conponere atque alligare iussit. Tantumque mox accepta eius benedictione conualui, ut in crastinum ascendens equum cum ipso iter in alium locum facerem; nec multo post plene curatus uitali etiam unda perfusus sum.

neque hic praetereo silentium qui famulus christus heribald in sui ipse ab is facio soleo narro miraculis qui tunc quidem in clero ille converso nunc monasterio qui sum iuxta ostium tinus flumen abbatis ius praesum uita inquam ille quantus homo aestimaris fas sum qui praesens optume cognosco per omnis episcopo dignus sum conperi sed et qui mereo apud internus testo habitus sum et in multus alius et in ego ipse magnus experior sum quippe qui ab ipse ut ita dico mors limes revoco ad uia uita suus oratio atque benedictio reduco nam cum primaevus adulescentia tempus in clero ille dego lego quidem caneo studium trado sed non adhuc animus perficio ab iuuenilis cohibeo illecebra contingo dies quidam nos iter ago cum ille devenio in uia plana et amplus aptus cursus equus coepio iuuenis qui cum ipse sum magnus laici postulo episcopus ut cursus magnus equus suus inuicem probaris licet at ille primus nego otiosus dico sum qui desidero sed ad ulter multus unanimus intentio devinco facio inquam si uolo ita tamen ut herebald ab ille sui certamen fundus abstineo porro ipse diligo obsecro ut et ego certo cum ille copia do fidebam namque equus qui ego ipse bonus dono nequaquam inpetraris possum at cum saepis huc atque illic specto ego et episcopo concitas in cursus equus revorto et ipse lascivus supero animus non ego possum cohibeo sed prohibeo licet ille ludo ego misceo et simul cursus equus contendo coepio qui dum ago audio ille post tergum ego cum gemitus dico o quam magnus uae facio ego sic equito et ego audio nihilominus coepio insto veto neque mora dum ferveo equus quidam iter concavus valeo impetus transiliret labor decido et mox uelut emorior sensus penitus moveo omnis perdo sum namque ille in locus lapis terra aequalis obtego caespes tenuis neque ullus alter in totus ille campus planitie lapis inuenio possum cado euenio uel potis diuinum prouisio ad punior inoboedientia meus culpa ut hic caput atque manus quam caput ruo subposueram tango atque infringo polliceo capio quoque jungo solvo et ego ut dico similis mortuus fio et quia moueo non possum tendo ibidem papilio in quo jaceo sum autem hora dies circiter septimus ab qui ad vespera usque quiesco et quasi mortuus permaneo tunc paululum reuiuisco fero domus ab socius atque taceo totus nox perduro uomebam autem sanguis is qui et interaneus sum ruo convulsus at episcopus gravis de casus et interitus meus doleo is qui ego special diligo afficio neque uolo nox ille iuxta mos cum clericis suus maneo uerus solus in oratio persisto nox duco peruigilis pro meus ut reor sospitas supernus pietas supplico et mane primus ingredior ad ego atque dictum super ego oratio voco ego nomen meus et quasi de somnus grauis excitas interrogo si nosco quis sum qui loquor ad ego at ego aperio oculus aio etiam tu sum antistes meus amo possum inquam uiuo et ego possum inquam per oratio uester si uolo dominus qui inpono caput meus manus cum uerbum benedictio redeo ad oro et post pusillus ego reviso inuenio sedeo et iam loquor valeo coepio ego interrogo divino ut mox pateo admonitus instinguo an ego sum baptizatum absque scrupulus nosco qui ego absque ullus ego hic dubietas scio respondeo quia salutaris fons in remissio peccator sum abluo et nomen presbyterium ab quo ego baptizatum nosco dico at ille si ab hic inquam sacerdos baptizo sum non sum perficio baptizo nouus namque is et quia cum sum presbyter ordino nullatenus propter ingenium tarditas possum cathecizandi uel baptizandi ministerium disco propter qui et ipse ille ab hic praesumtio ministerium qui regularis inpleo nequeo omnimodus cessaris praecipio qui dictum idem hora ego cathecizaris ipse curo facio sum ut exsufflante ille in facies meus confestim ego bonus habeo sentio voco autem medicus et dissolvo ego emicranii jungo conpono atque alligaris iubeo tantus mox accipio is benedictio conualui ut in crastinus ascendo equus cum ipse iter in alius locus facio neque multus post plenus curo uitalis etiam unda perfundo sum


Quo uidelicet anno, qui est ab incarnatione dominica DCLXXXV., Hlotheri Cantuariorum rex, cum post Ecgberctum fratrem suum, qui VIIII annis regnauerat, ipse XII annis regnasset, mortuus erat VIII. Idus Februarias. Uulneratus namque est in pugna Australium Saxonum, quos contra eum Edric filius Ecgbercti adgregarat, et inter medendum defunctus. Ac post eum idem Edric anno uno ac dimidio regnauit; quo defuncto, regnum illud aliquod temporis spatium reges dubii uel externi disperdiderunt; donec legitimus rex Uictred, id est filius Ecgbercti, confortatus in regno, religione simul et industria gentem suam ab extranea inuasione liberaret.

quo uidelicet annus qui sum ab incarnatio dominicus dclxxxv hlotheri cantuariorum rex cum post ecgberctum frater suus qui viiii annus regnauerat ipse duodecim annus regno mortuus sum viii idus februarius vulnero namque sum in pugno australium saxonum qui contra is edric filius ecgbercti adgregarat et inter medeor defungor atque post is idem edric annus unus atque dimidio regno quo defungor regnum ille aliqui tempus spatium rex dubius uel externus disperdo donec legitimus rex uictred is sum filius ecgbercti conforto in regnum religio simul et industria gens suus ab extraneus inuasio libero


Anno DCCLXI, Oengus Pictorum rex obiit, qui regni sui principium usque ad finem facinore cruento tyrannus perduxit carnifex; et Osuini occisus est.

annus dcclxi oengus pictor rex obeo qui regnum suus principium usque ad finis facinus cruento tyrannus perduco carnifex et osuini occido sum


NEC solum inclyti fama uiri Brittaniae fines lustrauit uniuersos, sed etiam trans oceanum longe radios salutiferae lucis spargens, Germaniae simul et Hiberniae partes attigit. Denique reuerentissimus antistes Acca solet referre, quia, cum Romam uadens, apud sanctissimum Fresonum gentis archiepiscopum Uilbrordum cum suo antistite Uilfrido moraretur, crebro eum audierit de mirandis, quae ad reliquias eiusdem reuerentissimi regis in illa prouincia gesta fuerint, narrare. Sed et in Hibernia cum presbyter adhuc peregrinam pro aeterna patria duceret uitam, rumorem sanctitatis illius in ea quoque insula longe lateque iam percrebruisse ferebat; e quibus unum, quod inter alia rettulit, miraculum praesenti nostrae historiae inserendum credidimus.

neque solus inclyti fama uir brittaniae finis lustro uniuersus sed etiam trans oceanus longus radius salutifer lucus spargo germania simul et hibernia pars attigo denique reuerentissimus antistes acca soleo refero quia cum roma vado apud sancio fresonum gens archiepiscopum uilbrordum cum suus antistes uilfrido moror creber is audio de mirandis qui ad reliquiae idem reuerentissimi rex in ille prouincia gero sum narro sed et in hibernia cum presbyter adhuc peregrinus pro aeternus patria duco uita rumor sanctitas ille in is quoque insula longus fero iam percrebruisse fero e qui unus qui inter alius refero miraculis praesens noster historia insero credo


Qui postquam migrauit ad Dominum, Cudberct eidem monasterio factus propositus, plures et auctoritate magistri, et exemplo suae actionis regularem instituebat ad uitam. Nec solum ipsi monasterio regularis uitae monita, simul et exempla praebebat, sed et uulgus circumpositum longe lateque a uita stultae consuetudinis ad caelestium gaudiorum conuertere curabat amorem. Nam et multi fidem, quam habebant, iniquis profanabant operibus; et aliqui etiam tempore mortalitatis, neglectis fidei sacramentis, quibus erant inbuti, ad erratica idolatriae medicamina concurrebant; quasi missam a Deo conditore plagam per incantationes uel fylacteria uel alia quaelibet daemonicae artis arcana cohibere ualerent. Ad utrorumque ergo corrigendum errorem, crebro ipse de monasterio egressus, aliquoties equo sedens, sed saepius pedes incedens, circumpositas ueniebat ad uillas, et uiam ueritatis praedicabat errantibus; quod ipsum etiam Boisil suo tempore facere consueuerat. Erat quippe moris eo tempore populis Anglorum, ut ueniente in uillam clerico uel presbytero, cuncti ad eius imperium uerbum audituri confluerent; libenter ea, quae dicerentur, audirent; libentius, quae audire et intellegere poterant, operando sequerentur. Porro Cudbercto tanta erat dicendi peritia, tantus amor persuadendi, quae coeperat, tale uultus angelici lumen, ut nullus praesentium latebras ei sui cordis celare praesumeret; omnes palam, quae gesserant, confitendo proferrent, quia nimirum haec eadem illum latere nullo modo putabant; et confessa dignis, ut imperabat, poenitentiae fructibus abstergerent. Solebat autem ea maxime loca peragrare, illis praedicare in uiculis, qui in arduis asperisque montibus procul positi aliis horrori erant ad uisendum, et paupertate pariter ac rusticitate sua doctorum arcebant accessum. Quos tamen ille pio libenter mancipatus labori, tanta doctrinae solertis excolebat industria, ut de monasterio egressus, saepe ebdomade integra, aliquando duabus uel tribus, nonnumquam etiam mense pleno domum non rediret; sed demoratus in montanis, plebem rusticam uerbo praedicationis simul et opere uirtutis ad caelestia uocaret.

qui postquam migro ad dominus cudberct idem monasterio facio propono multus et auctoritas magister et exemplum suus actio regularis instituo ad uita neque solus ipse monasterio regularis uita moneo simul et exemplum praebeo sed et uulgus circumpositum longus fero ab uita stultus consuetudo ad caelestis gaudium conuerto curo amor nam et multus fides quam habeo iniquus profanabant opus et aliqui etiam tempus mortalitas neglego fides sacramentum qui sum inbuti ad erraticus idolatriae medicamen concurro quasi mitto ab deus conditor plaga per incantatio uel fylacteria uel alius qui daemonicae ars arcanus cohibeo valeo ad uter ergo corrigo error creber ipse de monasterio egredior aliquoties equus sedeo sed saepis pes incedo circumpono venio ad uilla et uia ueritas praedico erro qui ipse etiam boisil suus tempus facio consuesco sum quippe mos is tempus populus anglorum ut venio in uilla clerico uel presbytero cunctus ad is imperium uerbum audio confluo libet is qui dico audio libet qui audio et intellego possum opero sequor porro cudbercto tantus sum dico peritia tantus amor persuadeo qui coepio talis uultus angelici lumen ut nullus praesens latebra is suus chordus celaris praesumo omnis palam qui gero confiteor profero quia nimirum hic idem ille lateo nullus modo puto et confiteor dignus ut impero poenitentiae fructus abstergerent soleo autem is magnus locum peragraris ille praedico in uiculis qui in arduus asper mons procul pono alius horror sum ad viso et paupertas pariter atque rusticitas suus doctor arceo accedo qui tamen ille pius libet mancipo labor tantus doctrina solertis excolebat industria ut de monasterio egredior saepe ebdomade integer aliquando duo uel tres nonnumquam etiam mensis plenus domus non redeo sed demoror in montanus plebs rustica uerbum praedicatio simul et opus uirtus ad caelestis voco


Uerum eadem Brittania Romanis usque ad Gaium Iulium Caesarem inaccessa atque incognita fuit; qui anno ab Urbe condita DCXCIII, ante uero incarnationis dominicae tempus anno LXmo, functus gradu consulatus cum Lucio Bibulo, dum contra Germanorum Gallorumque gentes, qui Hreno tantum flumine dirimebantur, bellum gereret, uenit ad Morianos, unde in Brittaniam proximus et breuissimus transitus est; et nauibus honerariis atque actuariis circiter octoginta praeparatis, in Brittaniam transuehitur, ubi acerba primum pugna fatigatus, deinde aduersa tempestate correptus, plurimam classis partem, et non paruum numerum militum, equitum uero pene omnem disperdidit. Regressus in Galliam, legiones in hiberna dimisit, ac DCtas naues utriusque commodi fieri imperauit; quibus iterum in Brittaniam primo uere transuectus, dum ipse in hostem cum exercitu pergit, naues in anchoris stantes tempestate correptae uel conlisae inter se, uel arenis inlisae ac dissolutae sunt; ex quibus XL perierunt, ceterae cum magna difficultate reparatae sunt. Caesaris equitatus primo congressu a Brittanis uictus, ibique Labienus tribunus occisus est. Secundo proelio cum magno suorum discriminc uictos Brittanos in fugam uertit. Inde ad flumen Tamensim profectus. In huius ulteriore ripa Cassobellauno duce inmensa hostium multitudo consederat, ripamque fluminis ac pene totum sub aqua uadum acutissimis sudibus praestruxerat; quarum uestigia sudium ibidem usque hodie uisuntur, et uidetur inspectantibus, quod singulae earum ad modum humani femoris grossae, et circumfusae plumbo inmobiliter erant in profundum fluminis infixae. Quod ubi a Romanis deprehensum ac uitatum est, barbari legionum impetum non ferentes, siluis sese abdidere, unde crebris eruptionibus Romanos grauiter ac saepe lacerabant. Interea Trinouantum firmissima ciuitas cum Androgio duce, datis XL obsidibus, Caesari sese dedit. Quod exemplum secutae, urbes aliae conplures in foedus Romanorum uenerunt. Hisdem demonstrantibus, Caesar oppidum Cassobellauni inter duas paludes situm, obtentu insuper siluarum munitum, omnibusque rebus confertissimum tandem graui pugna cepit. Exin Caesar a Brittanis reuersus in Galliam, postquam legiones in hiberna misit, repentinis bellorum tumultibus undique circumuentus et conflictatus est.

uerus idem britannia romanus usque ad gaius julius caesaris inaccessus atque incognitus sum qui annus ab urbs condio dcxciii ante uerus incarnatio dominicus tempus annus lxmo fungor gradus consulatus cum lucius bibulus dum contra germanus gallus gens qui hreno tantus flumen dirimo bellum gero uenio ad morianos unde in britannia proximus et breuis transitus sum et nauis honerariis atque actuarius circiter octoginta praeparo in britannia transuehitur ubi acerbus primus pugno fatigo deinde adverso tempestas corripio multus classis pars et non paruus numerus miles eques uerus penis omnis disperdo regredior in gallia legio in hibernus dimitto atque dctas nauis uterque commodus fio impero qui iterum in britannia primus uerus transveho dum ipse in hostis cum exercitus pergo nauis in anchora sto tempestas corripio uel conlisae inter sui uel harena inlisae atque dissolvo sum ex qui xl pereo ceterus cum magnus difficultas reparatae sum caesar equito primus congredior ab brittanis uinco ibi labienus tribunus occido sum secundus proelium cum magnus suus discriminc vinco brittanos in fuga uerto indus ad flumen tamensim proficiscor in hic ulterior ripa cassobellauno dux immensus hostis multitudo consido ripa flumen atque penis totus sub aqua vadum acuo sudis praestruo qui uestigium sudium ibidem usque hodie viso et uideo inspecto qui singulus is ad modus humanus femoris grossae et circumfundo plumbo inmobiliter sum in profundum flumen infigo qui ubi ab romanus deprehendo atque uitas sum barbaris legio impetus non fero silua sui abdidere unde creber eruptio romanus grauis atque saepe lacero interea trinouantum firmus ciuitas cum androgio dux do xl obsidibus caesaris sui do qui exemplum sequor urbs alius conplures in foedus romanus uenio hic demonstro caesar oppidum cassobellauni inter duo palus sino obtendo insuper silua munio omne res confertissimum tandem grauis pugno capio exinde caesar ab brittanis revorto in gallia postquam legio in hibernus mitto repentinus bellum tumultibus undique circumuenio et conflicto sum


IIII. Interrogatio Augustini: Si debeant duo germani fratres singulas sorores accipere, quae sunt ab illis longa progenie generatae?

quattuor interrogatio augustini si debeo duo germanus frater singulus soror accipio qui sum ab ille longus progenies genero


[Anno ab incarnatione Domini DCCXXXIII Tatuuini archiepiscopus, accepto ab apostolica auctoritate pallio, ordinauit Aluic et Sigfridum episcopos.]

annus ab incarnatio dominus dccxxxiii tatuuini archiepiscopus accipio ab apostolicus auctoritas pallium ordino aluic et sigfridum episcopus


SIQUIDEM anno ab incarnatione Domini DLXXXII Mauricius ab Augusto LIIII imperium suscipiens XX et I annis tenuit. Cuius anno regni X Gregorius, uir doctrina et actione praecipuus, pontificatum Romanae et apostolicae sedis sortitus rexit annos XIII, menses VI, et dies X. Qui diuino admonitus instinctu anno XIIII eiusdem principis, aduentus uero Anglorum in Brittanniam anno circiter CL, misit seruum Dei Augustinum et alios plures cum eo monachos timentes Dominum praedicare uerbum Dei genti Anglorum. Qui cum iussis pontificalibus obtemperantes memoratum opus adgredi coepissent, iamque aliquantulum itineris confecissent, perculsi timore inerti, redire domum potius, quam barbaram, feram, incredulamque gentem, cuius ne linguam quidem nossent, adire cogitabant, et hoc esse tutius communi consilio decernebant. Nec mora, Augustinum, quem eis episcopum ordinandum, si ab Anglis susciperentur, disposuerat, domum remittunt, qui a beato Gregorio humili supplicatu obtineret, ne tam periculosam, tam laboriosam, tam incertam peregrinationem adire deberent. Quibus ille exhortatorias mittens litteras, in opus eos uerbi, diuino confisos auxilio, proficisci suadet. Quarum uidelicet litterarum ista est forma:

siquidem annus ab incarnatio dominus dlxxxii mauricius ab augustus liiii imperium suscipio xx et eo annus teneo qui annus regnum decem gregorius uir doctrina et actio praecipuus pontificatus romanus et apostolicae sedes sortior rego annus xiii mensis vis et dies decem qui divino admonitus instinguo annus xiiii idem princeps advenio uerus anglorum in brittanniam annus circiter cl mitto seruus deus augustinum et alius multus cum is monachos timeo dominus praedico uerbum deus gens anglorum qui cum iussum pontificalis obtempero memoro opus aggredior coepio iam aliquantulis iter confacio percello timor iners redeo domus potis quam barbara fero incredulamque gens qui ne lingua quidem nosco adeo cogito et hic sum tueor communis consilium decerno neque mora augustinum qui is episcopus ordino si ab anglis suscipio dispono domus remitto qui ab beatus gregorio humilis supplicatu obtineo ne tam periculosus tam laboriosus tam incertus peregrinatio adeo debeo qui ille exhortatorias mitto littera in opus is verbum divino confido auxilium proficisco suadeo quaris uidelicet litteraris iste sum forma


Uigilanti uero mente pensandum est, quod in Sina monte Dominus ad populum locuturus prius eundem populum abstinere a mulieribus praecipit. Et si illic, ubi Dominus per creaturam subditam hominibus loquebatur, tanta prouisione est munditia corporis requisita, ut, qui uerba Dei perciperent, mulieribus mixti non essent: quanto magis mulieres, quae corpus Domini omnipotentis accipiunt, custodire in se munditiam carnis debent, ne ipsa inaestimabilis mystcrii magnitudine grauentur? Hinc etiam ad Dauid de pueris suis per sacerdotem dicitur, ut si a mulieribus mundi essent, panes propositionis acciperent, quos omnino non acciperent, nisi prius mundos eos Dauid a mulieribus fateretur. Tunc autem uir, qui post amixtionem coniugis lotus aqua fuerit, etiam sacrae communionis mysterium ualet accipere, cum ei iuxta praefinitam sententiam etiam ecclesiam licuerit intrare.

vigilo uerus mens penso sum qui in sinum mons dominus ad populus loquor prior idem populus abstineo ab mulier praecipio et si illic ubi dominus per creatura subdo homo loquor tantus prouisio sum munditia corpus requaero ut qui uerbum deus percipio mulier misceo non sum quantus magis mulier qui corpus dominus omnipotens accipio custodio in sui munditia caro debeo ne ipse inaestimabilis mystcrii magnitudo gravo hinc etiam ad david de puer suus per sacerdos dico ut si ab mulier mundus sum panis propositio accipio qui omnino non accipio nisi prior mundus is david ab mulier fateor tunc autem uir qui post amixtio coniunx lotus aqua sum etiam sacer communio mysterium ualeo accipio cum is iuxta praefinio sententia etiam ecclesia liceo intro


Quo tempore curatus a uulnere sibi pridem inflicto, rex collecto exercitu uenit aduersus gentem Occidentalium Saxonum, ac bello inito uniuersos, quos in necem suam conspirasse didicerat, aut occidit, aut in deditionem recepit. Sicque uictor in patriam reuersus, non statim et inconsulte sacramenta fidei Christianae percipere uoluit; quamuis nec idolis ultra seruiuit, ex quo se Christo seruiturum esse promiserat. Uerum primo diligentius ex tempore, et ab ipso uenerabili uiro Paulino rationem fidei ediscere, et cum suis primatibus, quos sapientiores nouerat, curauit conferre, quid de his agendum arbitrarentur. Sed et ipse, cum esset uir natura sagacissimus, saepe diu solus residens ore quidem tacito, sed in intimis cordis multa secum conloquens, quid sibi esset faciendum, quae religio seruanda tractabat.

quo tempus curo ab uulnus sui pridem infligo rex colligo exercitus uenio aduersus gens occidentalium saxonum atque bellum ineo uniuersus qui in nex suus conspiro disco aut occido aut in deditio recipio sic uictor in patria revorto non statim et inconsultus sacramentum fides christianus percipio uolo quamuis neque idolum ultra servio ex quo sui christus seruiturum sum promitto uerus primus diligo ex tempus et ab ipse uenerabilis uir paulinus ratio fides edisco et cum suus primatibus qui sapio nosco curo confero quis de hic ago arbitror sed et ipse cum sum uir natura sagax saepe diu solus resideo os quidem taceo sed in intimus chordus multus sui conloquens quis sui sum facio qui religio servo tracto


Brittania Oceani insula, cui quondam Albion nomen fuit, inter septentrionem et occidentem locata est, Germaniae, Galliae, Hispaniae, maximis Europae partibus, multo interuallo aduersa. Quae per miliapassuum DCCC in Boream longa, latitudinis habet milia CC, exceptis dumtaxat prolixioribus diuersorum promontoriorum tractibus, quibus efficitur, ut circuitus eius quadragies octies LXXV milia conpleat. Habet a meridie Galliam Belgicam, cuius proximum litus transmeantibus aperit ciuitas, quae dicitur Rutubi portus, a gente Anglorum nunc corrupte Reptacæstir uocata, interposito mari a Gessoriaco Morynorum gentis litore proximo, traiectu milium L, siue, ut quidam scripsere, stadiorum CCCCL. A tergo autem, unde Oceano infinito patet, Orcadas insulas habet.

britannia oceanus insula qui quondam albion nomen sum inter septentrio et occaedes loco sum germania gallia hispania magnus europa pars multus interuallum adverso qui per miliapassuum dccc in boreas longus latitudo habeo mille centum excipio dumtaxat prolixioribus diuersor promontoriorum tractus qui efficio ut circumeo is quadragies octies lxxv mille conpleo habeo ab meridies gallia belgicam qui propior litus transmeo aperio ciuitas qui dico rutubi portus ab gens anglorum nunc corrumpo reptacstir uoco interpono mare ab gessoriaco morynorum gens litus propior traiectus mille l siue ut quidam scribo stadium ccccl ab tergum autem unde oceanus infinitus pateo orcadas insula habeo


Quo epistulae principio manifeste declaratur, et nuperrime temporibus illis hanc apud eos heresim exortam, et non totam eorum gentem, sed quosdam in eis hac fuisse inplicitos.

quo epistula principium manifestus declaro et nuperrime tempus ille hic apud is heresim exorior et non totus is gens sed quidam in is hic sum inplicitos


AT ubi turbo persecutionis quieuit, progressi in puplicum fideles Christi, qui se tempore discriminis siluis ac desertis abditisue speluncis occulerant, renouant ecclesias ad solum usque destructas, basilicas sanctorum martyrum fundant, construunt, perficiunt, ac ueluti uictricia signa passim propalant, dies festos celebrant, sacra mundo corde atque ore conficiunt. Mansitque haec in ecclesiis Christi, quae erant in Brittania, pax usque ad tempora Arrianae uesaniae, quae, corrupto orbe toto, hanc etiam insulam extra orbem tam longe remotam, ueneno sui infecit erroris; et hac quasi uia pestilentiae trans oceanum patefacta, non mora, omnis se lues hereseos cuiusque, insulae noui semper aliquid audire gaudenti, et nil certi firmiter obtinenti infudit.

at ubi turbo persecutio quiesco progredior in puplicum fidelis christus qui sui tempus discrimen silua atque desero abditisue spelunca occulerant renovo ecclesia ad solus usque destructas basilica sancio martyrum fundo construo perficio atque ueluti uictricia signum passim propalant dies festus celebro sacer mundus cor atque os confacio maneo hic in ecclesia christus qui sum in britannia pax usque ad tempus arrianae uesaniae qui corrumpo orbis totus hic etiam insula extra orbis tam longus removeo uenenum suus inficio error et hic quasi uia pestilentia trans oceanus patefacio non mora omnis sui luo hereseos quisque insula nouus semper aliquis audio gaudeo et nihil certus firmiter obtineo infundo


Cum ergo praedicante uerbum Dei Paulino rex credere differret, et per aliquod tempus, ut diximus, horis conpetentibus solitarius sederet, quid agendum sibi esset, quae religio sequenda, sedulus secum ipse scrutari consuesset, ingrediens ad eum quadam die uir Dei, inposuit dexteram capiti eius et, an hoc signum agnosceret, requisiuit. Qui cum tremens ad pedes eius procidere uellet, leuauit eum, et quasi familiari uoce affatus: Ecce, inquit, hostium manus, quos timuisti, Domino donante euasisti; ecce regnum, quod desiderasti, ipso largiente percepisti. Memento, ut tertium, quod promisisti, facere ne differas, suscipiendo fidem eius, et praecepta seruando, qui te et a temporalibus aduersis eripiens, temporalis regni honore sublimauit; et si deinceps uoluntati eius, quam per me tibi praedicat, obsecundare uolueris, etiam a perpetuis malorum tormentis te liberans, aeterni secum regni in caelis faciet esse participem.

cos ergo praedico uerbum deus paulinus rex credo differo et per aliqui tempus ut dico hora conpetentibus solitarius sedeo quis ago sui sum qui religio sequor sedulus sui ipse scrutor consuesset ingredior ad is quidam dies uir deus inpono dexter caput is et an hic signum agnosco requaero qui cum tremo ad pes is procaedo uolo leuo is et quasi familiaris uox affor ecce inquam hostis manus qui timeo dominus dono evado ecce regnum qui desidero ipse largior percipio memento ut tertius qui promitto facio ne differo suscipio fides is et praecipio servo qui tu et ab temporal aduerto eripio temporal regnum honor sublimo et si deinceps uoluntas is quam per ego tu praedico obsecundaris uolo etiam ab perpetuus malus tormentum tu libero aeternus sui regnum in caelis facio sum participo


Cuius promissi et prophetiae ueritatem sequens rerum astruxit euentus; quia et digredientes ab inuicem non se ultra corporaliter uiderunt, et uno eodemque die, hoc est XIII-o Kalendarum Aprilium, egredientes e corpore spiritus eorum mox beata inuicem uisione coniuncti sunt, atque angelico ministerio pariter ad regnum caeleste translati. Sed Heriberct diutina prius infirmitate decoquitur; illa, ut credibile est, dispensatione dominicae pietatis, ut, siquid minus haberet meriti a beato Cudbercto, suppleret hoc castigans longae egritudinis dolor; quatinus aequatus gratia suo intercessori, sicut uno eodemque tempore cum eo de corpore egredi, ita etiam una atque indissimili sede perpetuac beatitudinis meruisset recipi.

qui promitto et prophetia ueritas sequor res astruxit euentus quia et digredior ab inuicem non sui ultra corporaliter uideo et unus idem dies hic sum xiii o kalendaris aprilium egredior e corpus spiritus is mox beatus inuicem uisio conjungo sum atque angelico ministerium pariter ad regnum caelestis transfero sed heriberct diutinus prior infirmitas decoquo ille ut credibilis sum dispensatio dominicus pietas ut siquis paruus habeo mereo ab beatus cudbercto suppleo hic castigo longus egritudo dolor quatenus aequo gratia suus intercessor sicut unus idem tempus cum is de corpus egredior ita etiam unus atque indissimilis sedes perpetuac beatitudo mereo recipio


Haec quidem in prouincia Berniciorum; sed et in prouincia Deirorum, ubi saepius manere cum rege solebat, baptizabat in fluuio Sualua, qui uicum Cataractam praeterfluit. Nondum enim oratoria uel baptisteria in ipso exordio nascentis ibi ecclesiae poterant aedificari. Attamen in Campodono, ubi tunc etiam uilla regia erat, fecit basilicam, quam postmodum pagani, a quibus Aeduini rex occisus est, cum tota eadem uilla succenderunt; pro qua reges posteriores fecere sibi uillam in regione, quae uocatur Loidis. Euasit autem ignem altare, quia lapideum erat; et seruatur adhuc in monasterio reuerentissimi abbatis et presbyteri Thryduulfi, quod est in silua Elmete.

hic quidem in prouincia berniciorum sed et in prouincia deirorum ubi saepis maneo cum rex soleo baptizo in fluuius sualua qui vicus cataracta praeterfluo nondum enim oratorium uel baptisterium in ipse exordior nasco ibi ecclesia possum aedificaris attamen in campodono ubi tunc etiam villa regius sum facio basilica quam postmodum paganus ab qui aeduini rex occido sum cum totus idem villa succendo pro qui rex posterus facio sui uilla in regio qui uoco loidis euado autem ignis altare quia lapideus sum et servo adhuc in monasterio reuerentissimi abbatis et presbyterium thryduulfi qui sum in silua elmete


Accepit et praefatum Iohannem abbatem Brittaniam perducendum; quatenus in monasterio suo cursum canendi annuum, sicut ad sanctum Petrum Romae agebatur, edoceret; egitque abba Iohannes, ut iussionem acceperat pontificis, et ordinem uidelicet, ritumque canendi ac legendi uiua uoce praefati monasterii cantores edocendo, et ea, quae totius anni circulus in celebratione dierum festorum poscebat, etiam litteris mandando; quae hactenus in eodem monasterio seruata, et a multis iam sunt circumquaque transscripta. Non solum autem idem Iohannes ipsius monasterii fratres docebat, uerum de omnibus pene eiusdem prouinciae monasteriis ad audiendum eum, qui cantandi erant periti, confluebant. Sed et ipsum per loca, in quibus doceret, multi inuitare curabant.

accipio et praefatum iohannem abbatem britannia perduco quatenus in monasterio suus cursus caneo annuus sicut ad sancio petrum roma ago edoceo ago abba iohannes ut iussio accipio pontifex et ordo uidelicet ritumque caneo atque lego uiuus uox praefor monasterii cantor edocendo et is qui totus annus circulus in celebratio dies festor posco etiam littera mando qui hactenus in idem monasterio seruata et ab multus iam sum circumquaque transscribo non solus autem idem iohannes ipse monasterii frater doceo uerus de omnis penis idem prouincia monasteriis ad audio is qui canto sum pereo confluo sed et ipse per locum in qui doceo multus inuito curo


VII. Interrogatio Augustini: Qualiter debemus cum Galliarum atque Brittaniarum episcopis agere?

vii interrogatio augustini qualis debeo cum galliaris atque brittaniaris episcopus ago


Sed et sonos cantandi in ecclesia, quos eatenus in Cantia tantum nouerant, ab hoc tempore per omnes Anglorum ecclesias discere coeperunt; primusque, excepto Iacobo, de quo supra diximus, cantandi magister Nordanhymbrorum ecclesiis Aeddi cognomento Stephanus fuit, inuitatus de Cantia a reuerentissimo uiro Uilfrido, qui primus inter episcopos, qui de Anglorum gente essent, catholicum uiuendi morem ecclesiis Anglorum tradere didicit.

sed et sonus canto in ecclesia qui eatenus in cantia tantus nosco ab hic tempus per omnis anglorum ecclesia disco coepio primus excipio iacobo de quo supra dico canto magister nordanhymbrorum ecclesia aeddi cognomentum stephanus sum inuito de cantia ab reuerentissimo uir uilfrido qui primus inter episcopus qui de anglorum gens sum catholicus vivo mos ecclesia anglorum trado disco


VIIII capitulum in commune tractatum est: Ut plures episcopi crescente numero fidelium augerentur; sed de hac re ad praesens siluimus.

viiii capitulis in communis tractas sum ut multus episcopus cresco numerus fidelis augeo sed de hic res ad praesens siluimus


QUO tempore plurima pars Scottorum in Hibernia, et nonnulla etiam de Brettonibus in Brittania, rationabile et ecclesiasticum paschalis obseruantiae tempus Domino donante suscepit. Siquidem Adamnan, presbyter et abbas monachorum, qui erant in insula Hii, cum legationis gratia missus a sua gente, uenisset ad Aldfridum, regem Anglorum, et aliquandiu in ea prouincia moratus uideret ritus ecclesiae canonicos; sed et a pluribus, qui erant eruditiores, esset solerter admonitus, ne contra uniuersalem ecclesiae morem uel in obseruantia paschali, uel in aliis quibusque decretis cum suis paucissimis et in extremo mundi angulo positis uiuere praesumeret, mutatus mente est; ita ut ea, quae uiderat et audierat in ecclesiis Anglorum, suae suorumque consuetudini libentissime praeferret. Erat enim uir bonus, et sapiens, et scientia scripturarum nobilissime instructus.

quo tempus multus pars scottor in hibernia et nonnullus etiam de brettonibus in britannia rationabilis et ecclesiasticum paschal obseruantiae tempus dominus dono suscipio siquidem adamnan presbyter et abbas monachorum qui sum in insula hic cum legatio gratia mitto ab suus gens uenio ad aldfridum rex anglorum et aliquandiu in is prouincia moror video ritus ecclesia canonici sed et ab multus qui sum erudio sum solerter admonitus ne contra uniuersal ecclesia mos uel in observo paschal uel in alius quisque decretum cum suus paucus et in exter mundus angulus pono uiuo praesumo muto mens sum ita ut is qui uideo et audio in ecclesia anglorum suus suum consuetudo libet praefero sum enim uir bonus et sapio et scientia scripturaris nobilis instruo


Erat ipso tempore Romae monachus Hadriano notus, nomine Theodorus, natus Tarso Ciliciae, uir et saeculari et diuina litteratura, et Grece instructus et Latine, probus moribus, et aetate uenerandus, id est annos habens aetatis LX et VI. Hunc offerens Hadrianus pontifici, ut episcopus ordinaretur, obtinuit; his tamen condicionibus interpositis, ut ipse eum perduceret Brittaniam, eo quod iam bis partes Galliarum diuersis ex causis adisset, et ob id maiorem huius itineris peragendi notitiam haberet, sufficiensque esset in possessione hominum propriorum; et ut ei doctrinae cooperator existens diligenter adtenderet, ne quid ille contrarium ueritati fidei, Grecorum more, in ecclesiam, cui praeesset, introduceret. Qui subdiaconus ordinatus IIII exspectauit menses, donec illi coma cresceret, quo in coronam tondi posset; habuerat enim tonsuram more orientalium sancti apostoli Pauli. Qui ordinatus est a Uitaliano papa anno dominicae incarnationis DCLXVIII, sub die VII. Kalendarum Aprilium, dominica. Et ita una cum Hadriano VI. Kalendas Iunias Brittaniam missus est. Qui cum pariter per mare ad Massiliam, ac deinde per terram Arhelas peruenissent, et tradidissent Iohanni archiepiscopo ciuitatis illius scripta commendaticia Uitaliani pontificis, retenti sunt ab eo, quousque Ebrinus maior domus regiae copiam pergendi, quoquo uellent, tribuit eis. Qua accepta Theodorus profectus est ad Agilberctum Parisiorum episcopum, de quo superius diximus, et ab eo benigne susceptus, et multo tempore habitus est. Hadrianus perrexit primum ad Emme Senonum, et postea ad Faronem Meldorum episcopos, et bene sub eis diutius fuit; coegerat enim eos inminens hiems, ut, ubicumque potuissent, quieti manerent. Quod cum nuntii certi narrassent regi Ecgbercto, esse scilicet episcopum, quem petierant a Romano antistite in regno Francorum, misit illo continuo Raedfridum praefectum suum ad adducendum eum; quo cum uenisset, adsumsit Theodorum cum Ebrini licentia, et perduxit eum ad portum, cui nomen est Quentauic; ubi fatigatus infirmitate aliquantisper moratus est, et, cum conualescere coepisset, nauigauit Brittaniam. Hadrianum autem Ebrinus retinuit, quoniam suspicabatur eum habere aliquam legationem imperatoris ad Brittaniae reges aduersus regnum, cuius tunc ipse maximam curam gerebat. Sed cum nihil tale illum habere uel habuisse ueraciter conperisset, absoluit eum, et post Theodorum ire permisit. Qui statim ut ad illum uenit, dedit ei monasterium beati Petri apostoli, ubi archiepiscopi Cantiae sepeliri, ut praefatus sum, solent. Praeceperat enim Theodoro abeunti domnus apostolicus, ut in diocesi sua prouideret, et daret ei locum, in quo cum suis apte degere potuisset.

sum ipse tempus roma monachus hadrianus notus nomen theodorus nascor tarsus cilicia uir et saecularis et diuinum litteratura et grece instruo et latinum probus mos et aetas veneror is sum annus habeo aetas lx et vis hic offertor hadrianus pontifex ut episcopus ordino obtineo hic tamen condicio interpono ut ipse is perduco britannia is qui iam bis pars galliaris diuorto ex causa adeo et ob is magnus hic iter perago notitia habeo sufficiensque sum in possessio homo proprius et ut is doctrina cooperator existens diligenter adtenderet ne quis ille contrarius ueritas fides grecorum mos in ecclesia qui praesum introduco qui subdiaconus ordino quattuor exspecto mensis donec ille coma cresco quo in corona tondi possum habeo enim tondeo mos orientalis sanctus apostolus paulis qui ordino sum ab uitaliano papa annus dominicus incarnatio dclxviii sub dies vii kalendaris aprilium dominicus et ita unus cum hadrianus vis kalendae junius britannia mitto sum qui cum pariter per mare ad massilia atque deinde per terra arhelas pervenio et trado iohannes archiepiscopo ciuitas ille scribo commendaticia uitaliani pontifex retendo sum ab is quousque ebrinus magnus domus regia copia pergendi quisquis uolo tribuo is qui accipio theodorus proficiscor sum ad agilberctum parisii episcopus de quo superus dico et ab is benignus suscipio et multus tempus habitus sum hadrianus pergo primus ad emme senones et postea ad faronem meldorum episcopus et bene sub is diu sum cogo enim is inminens hiems ut ubicumque possum quiesco maneo qui cum nuntius certus narro rex ecgbercto sum scilicet episcopus qui peto ab romanus antistes in regnum franci mitto ille continuo raedfridum praeficio suus ad adduco is quo cum uenio adsumsit theodorus cum ebrini licentia et perduco is ad portus qui nomen sum quentauic ubi fatigo infirmitas aliquantisper moror sum et cum convalesco coepio nauigo britannia hadrianus autem ebrinus retineo quoniam suspicor is habeo aliqui legatio imperator ad brittaniae rex aduersus regnum qui tunc ipse maximus cura gero sed cum nihil talis ille habeo uel habeo ueraciter conperisset absolvo is et post theodorus eo permitto qui statim ut ad ille uenio do is monasterium beati petri apostolus ubi archiepiscopi cantiae sepelio ut praefor sum soleo praecipio enim theodorus abeo domnus apostolicus ut in diocesi suus provideo et do is locus in quo cum suus aptus dego possum


Erat autem idem Aedilberct filius Irminrici, cuius pater Octa, cuius pater Oeric cognomento Oisc, a quo reges Cantuariorum solent Oiscingas cognominare. Cuius pater Hengist, qui cum filio suo Oisc inuitatus a Uurtigerno Brittaniam primus intrauit, ut supra retulimus.

sum autem idem aedilberct filius irminrici qui pater octa qui pater oeric cognomentum oisc ab quo rex cantuariorum soleo oiscingas cognominaris qui pater hengist qui cum filius suus oisc inuito ab uurtigerno britannia primus intro ut supra refero


Defuncto autem Finano, qui post illum fuit, cum Colmanus in episcopatum succederet, et ipse missus a Scottia, grauior de obseruatione paschae, necnon et de aliis ecclesiasticae uitae disciplinis controuersia nata est. Unde merito mouit haec quaestio sensus et corda multorum, timentium, ne forte accepto Christianitatis uocabulo, in uacuum currerent aut cucurrissent. Peruenit et ad ipsas principum aures, Osuiu uidelicet regis, et filii eius Alchfridi. Quia nimirum Osuiu a Scottis edoctus ac baptizatus, illorum etiam lingua optime inbutus, nil melius, quam quod illi docuissent, autumabat; porro Alchfrid magistrum habens eruditionis Christianae Uilfridum uirum doctissimum (nam et Romam prius propter doctrinam ecclesiasticam adierat, et apud Dalfinum archiepiscopum Galliarum Lugdoni multum temporis egerat, a quo etiam tonsurae ecclesiasticae coronam susceperat), huius doctrinam omnibus Scottorum traditionibus iure praeferendam sciebat; unde ei etiam donauerat monasterium XL familiarum in loco, qui dicitur Inhrypum. Quem uidelicet locum paulo ante eis, qui Scottos sequebantur, in possessionem monasterii dederat. Sed quia illi postmodum data sibi optione magis loco cedere, quam suam mutare consuetudinem uolebant, dedit eum illi, qui dignam loco et doctrinam haberet, et uitam. Uenerat eo tempore Agilberctus Occidentalium Saxonum episcopus, cuius supra meminimus, amicus Alchfridi regis et Uilfridi abbatis, ad prouinciam Nordanhymbrorum, et apud eos aliquandiu demorabatur; qui etiam Uilfridum rogatu Alchfridi in praefato suo monasterio presbyterum fecit. Habebat autem secum ipse presbyterum nomine Agathonem. Mota ergo ibi quaestione de pascha, uel tonsura, uel aliis rebus ecclesiasticis, dispositum est, ut in monasterio, quod dicitur Strenœshalc, quod interpretatur sinus Fari, cui tunc Hild abbatissa Deo deuota femina praefuit, synodus fieri, et haec quaestio terminari deberet. Ueneruntque illo rcges ambo, pater scilicet et filius; episcopi, Colman cum clericis suis de Scottia, Agilberctus cum Agathone et Uilfrido presbyteris. Iacobus et Romanus in horum parte erant; Hild abbatissa cum suis in parte Scottorum, in qua erat etiam uenerabilis episcopus Cedd, iamdudum ordinatus a Scottis, ut supra docuimus, qui et interpres in eo concilio uigilantissimus utriusque partis extitit.

defungor autem finano qui post ille sum cum colmanus in episcopatus succedo et ipse mitto ab scottia gravis de obseruatio pascha necnon et de alius ecclesiasticae uita disciplina controuersia nata sum unde mereo moueo hic quaestio sensus et cor multus timeo ne fors accipio christianitas vocabulum in uacuus curro aut cucurrissent peruenio et ad ipse princeps auris osuiu uidelicet rex et filius is alchfridi quia nimirum osuiu ab scottis edoceo atque baptizo ille etiam lingua optume inbuo nihil bonus quam qui ille doceo autumabat porro alchfrid magister habeo eruditio christianus uilfridum uir doceo nam et roma prior propter doctrina ecclesiasticam adeo et apud dalfinum archiepiscopum galliaris lugdoni multus tempus ago ab quo etiam tondeo ecclesiasticae corona suscipio hic doctrina omnis scottor traditio ius praefero scio unde is etiam dono monasterium xl familia in locus qui dico inhrypum qui uidelicet locus paulus ante is qui scottos sequor in possessio monasterii do sed quia ille postmodum do sui optio magis locus cedo quam suus muto consuetudo uolo do is ille qui dignus locus et doctrina habeo et uita uenio is tempus agilberctus occidentalium saxonum episcopus qui supra memini amicus alchfridi rex et uilfridi abbatis ad prouincia nordanhymbrorum et apud is aliquandiu demoror qui etiam uilfridum rogo alchfridi in praefor suus monasterio presbyterum facio habeo autem sui ipse presbyterum nomen agathonem moueo ergo ibi quaestio de pascha uel tondeo uel alius res ecclesiasticis dispono sum ut in monasterio qui dico stren shalc qui interpretor sinus faris qui tunc hild abbatissa deus deuoueo femina praesum synodus fio et hic quaestio terminaris debeo ueneruntque ille rcges ambo pater scilicet et filius episcopus colman cum clericis suus de scottia agilberctus cum agathone et uilfrido presbyteris iacobus et romanus in hic pars sum hild abbatissa cum suus in pars scottor in qui sum etiam uenerabilis episcopus cedd jamdudum ordino ab scottis ut supra doceo qui et interpres in is concilio uigilo uterque pars extitit


Est mansio quaedam secretior, nemore raro et uallo circumdata, non longe ab Hagustaldensi ecclesia, id est unius ferme miliarii et dimidii spatio interfluente Tino amne separata, habens clymeterium sancti Michahelis archangeli, in qua uir Dei saepius, ubi oportunitas adridebat temporis, et maxime in quadragesima, manere cum paucis, atque orationibus ac lectioni quietus operam dare consueuerat. Cumque tempore quodam, incipiente quadragesima, ibidem mansurus adueniret, iussit suis quaerere pauperem aliquem maiore infirmitate uel inopia grauatum, quem secum habere illis diebus ad faciendam elimosynam possent; sic enim semper facere solebat.

sum mansio quidam secerno nemus rarus et uallum circumdo non longus ab hagustaldensi ecclesia is sum unus ferme miliarii et dimidium spatium interfluo tinus amnis separo habeo clymeterium sanctus michahelis archangelis in qui uir deus saepis ubi oportunitas adridebat tempus et magnus in quadragesimus maneo cum paucus atque oratio atque lectio quiesco opera do consuesco cos tempus quidam incipio quadragesimus ibidem mando advenio iubeo suus quaero paupero aliquis magnus infirmitas uel inopia gravo qui sui habeo ille dies ad facio elimosynam possum sic enim semper facio soleo


His contra Colmanus: Numquid, ait, Anatolius uir sanctus, et in praefata historia ecclesiastica multum laudatus, legi uel euangelio contraria sapuit, qui a XIIIIa usque ad XXam pascha celebrandum scripsit? Numquid reuerentissimum patrem nostrum Columbam et successores eius uiros Deo dilectos, qui eodem modo pascha fecerunt, diuinis paginis contraria sapuisse uel egisse credendum est? cum plurimi fuerint in eis, quorum sanctitati caelestia signa, et uirtutum quae fecerunt miracula testimonium praebuerunt; quos ipse sanctos esse non dubitans, semper eorum uitam, mores, et disciplinam sequi non desisto.

hic contra colmanus numquid aio anatolius uir sancio et in praefor historia ecclesiasticus multus laudo lego uel evangelium contrarius sapuit qui ab xiiiia usque ad xxam pascha celebro scribo numquid reverendus pater nos columba et successor is uir deus diligo qui idem modo pascha facio divinus pago contrarius sapuisse uel ago credo sum cum plurimus sum in is qui sanctitas caelestis signum et uirtus qui facio miraculum testimonium praebeo qui ipse sancio sum non dubito semper is uita mos et disciplina sequor non desisto


Siqui uero sunt clerici extra sacros ordines constituti, qui se continere non possunt, sortiri uxores debent, et stipendia sua exterius accipere; quia et de hisdem patribus, de quibus praefati sumus, nouimus scriptum, quod diuidebatur singulis, prout cuique opus erat. De eorum quoque stipendio cogitandum atque prouidendum est, et sub ecclesiastica regula sunt tenendi, ut bonis moribus uiuant, et canendis psalmis inuigilent, et ab omnibus inlicitis et cor et linguam et corpus Deo auctore conseruent. Communi autem uita uiuentibus iam de faciendis portionibus, uel exhibenda hospitalitate, et adimplenda misericordia nobis quid erit loquendum? Cum omne, quod superest, in causis piis ac religiosis erogandum est, Domino magistro omnium docente: Quod superest, date elemosinam, et ecce omnia munda sunt uobis.

siquis uerus sum clerici extra sacer ordo constituo qui sui contineo non possum sortior uxor debeo et stipendium suus exter accipio quia et de hic pater de qui praefor sum nosco scribo qui divido singuli prout quisque opus sum de is quoque stipendium cogito atque prouideo sum et sub ecclesiasticus regula sum teneo ut bonus mos vivo et canendis psalmus inuigilent et ab omnis illicitus et cor et lingua et corpus deus auctor conservo communis autem uita vivo iam de facio portio uel exhibeo hospitalitas et adimpleo misericordia nos quis sum loquor cos omnis qui supersum in causa pius atque religiosus erogandum sum dominus magister omnis doceo qui supersum do elemosinam et ecce omnis mundo sum tu