INTEREA Brettones fames sua praefata magis magisque adficiens, ac famam suae malitiae posteris diuturnam relinquens, multos eorum coegit uictas infestis praedonibus dare manus, alios uero numquam, quin potius confidentes in diuinum, ubi humanum cessabat auxilium, de ipsis montibus, speluncis, ac saltibus continue rebellabant; et tum primum inimicis, qui per multos annos praedas in terra agebant, strages dare coeperunt. Reuertuntur ergo inpudentes grassatores Hiberni domus, post non longum tempus reuersuri; Picti in extrema parte insulae tunc primum et deinceps quieuerunt, praedas tamen nonnumquam exinde et contritiones de Brettonum gente agere non cessarunt.

interea brettones fames suus praefor magis magus adficiens atque fama suus malitia posterus diuturnus relinquo multus is cogo vinco infestus praedo do manus alius uerus numquam quin potis confido in divinus ubi humanus cesso auxilium de ipse mons spelunca atque saltus continuus rebello et tum primus inimicus qui per multus annus praeda in terra ago strages do coepio revorto ergo impudens grassator hibernus domus post non longus tempus revorto pingo in exter pars insula tunc primus et deinceps quiesco praeda tamen nonnumquam exinde et contritio de brettonum gens ago non cesso


At post dies paucos rursum uenit ad eum praefatus frater, dicens, quia et ea nocte sibi post expletos matutinos Boisil per uisum apparuerit, dicens: Quare tam neglegenter ac tepide dixisti Ecgbercto, quae tibi dicenda praecepi? At nunc uade et dic illi, quia, uelit nolit, debet ad monasteria Columbae uenire, quia aratra eorum non recte incedunt; oportet autem eum ad rectum haec tramitem reuocare. Qui haec audiens denuo praecepit fratri, ne haec cui patefaceret. Ipse uero, tametsi certus est factus de uisione, nihilominus temtauit iter dispositum cum fratribus memoratis incipere. Cumque iam naui inposuissent, quae tanti itineris necessitas poscebat, atque oportunos aliquot dies uentos expectarent, facta est nocte quadam tam saeua tempestas, quae perditis nonnulla ex parte his, quae in naui erant, rebus, ipsam in latus iacentem inter undas relinqueret; saluata sunt tamen omnia, quae erant Ecgbercti et sociorum eius. Tum ipse quasi propheticum illud dicens, quia propter me est tempestas haec, subtraxit se illi profectioni, et remanere domi passus est.

at post dies paucus rursum uenio ad is praefor frater dico quia et is nox sui post expletos matutinus boisil per uideo appareo dico quaris tam neglegenter atque tepidus dico ecgbercto qui tu dico praecipio at nunc vado et dico ille quia uolo nolo debeo ad monasteria columba uenio quia aratrum is non rectus incedo oportet autem is ad recingo hic trames reuoco qui hic audio denuo praecipio frater ne hic qui patefacio ipse uerus tametsi certus sum facio de uisio nihilominus temtauit iter dispono cum frater memoro incipio cos iam no inpono qui tantus iter necessitas posco atque oportunos aliquot dies uentus expectarent facio sum nox quidam tam saeuus tempestas qui perdo nonnullus ex pars hic qui in no sum res ipse in latus iaceo inter unda relinquo saluata sum tamen omnis qui sum ecgbercti et socius is tum ipse quasi propheticus ille dico quia propter ego sum tempestas hic subtraho sui ille profectio et remaneo domus patior sum


X capitulum pro coniugiis: Ut nulli liceat nisi legitimum habere conubium. Nullus incestum faciat, nullus coniugem propriam, nisi, ut sanctum euangelium docet, fornicationis causa, relinquat. Quod si quisquam propriam expulerit coniugem legitimo sibi matrimonio coniunctam, si Christianus esse recte uoluerit, nulli alteri copuletur; sed ita permaneat, aut propriae reconcilietur coniugi.

decem capitulis pro conjugium ut nullus licet nisi legitimus habeo conubium nullus incestus facio nullus coniunx proprius nisi ut sancio euangelium doceo fornicatio causa relinquo qui si quisquam proprius expello coniunx legitimus sui matrimonium conjungo si christianus sum rectus uolo nullus alter copulo sed ita permaneo aut proprius reconcilio conjunx


Quis sane pro Uighardo reppertus ac dedicatus sit antistes, libro sequente oportunius dicetur.

quis sanus pro uighardo reppertus atque dedico sum antistes liber sequor oportunius dico


HIS temporibus reges Anglorum nobilissimi, Osuiu prouinciae Nordanhymbrorum, et Ecgberct Cantuariorum, habito inter se consilio, quid de statu ecclesiae Anglorum esset agendum, intellexerat enim ueraciter Osuiu, quamuis educatus a Scottis, quia Romana esset catholica et apostolica ecclesia, adsumserunt cum electione et consensu sanctae ecclesiae gentis Anglorum, uirum bonum et aptum episcopatu, presbyterum nomine Uighardum, de clero Deusdedit episcopi, et hunc antistitem ordinandum Romam miserunt; quatinus accepto ipse gradu archiepiscopatus, catholicos per omnem Brittaniam ecclesiis Anglorum ordinare posset antistites.

hic tempus rex anglorum nobilis osuiu prouincia nordanhymbrorum et ecgberct cantuariorum habeo inter sui consilium quis de status ecclesia anglorum sum ago intellego enim ueraciter osuiu quamuis educo ab scottis quia romanus sum catholicus et apostolicus ecclesia adsumserunt cum electio et consensus sancio ecclesia gens anglorum uir bonus et aptus episcopatu presbyterum nomen uighardum de clero deusdedit episcopus et hic antistes ordino roma mitto quatenus accipio ipse gradus archiepiscopatus catholicos per omnis britannia ecclesia anglorum ordinaris possum antistes


Cessante autem uastatione hostili, tantis frugum copiis insula, quantas nulla retro aetas meminit, affluere coepit; cum quibus et luxuria crescere, et hanc continuo omnium lues scelerum comitari adcelerauit; crudelitas praecipue, et odium ueritatis, amorque mendacii, ita ut, siquis eorum mitior et ueritati aliquatenus propior uideretur, in hunc quasi Brittaniae subuersorem omnium odia telaque sine respectu contorquerentur. Et non solum haec saeculares uiri, sed etiam ipse grex Domini eiusque pastores egerunt; ebrietati, animositati, litigio, contentioni, inuidiae, ceterisque huiusmodi facinoribus sua colla, abiecto leui iugo Christi, subdentes. Interea subito corruptae mentis homines acerba pestis corripuit, quae in breui tantam eius multitudinem strauit, ut ne sepeliendis quidem mortuis uiui sufficerent; sed ne morte quidem suorum, nec timore mortis hi, qui supererant, a morte animae, qua peccando sternebantur, reuocari poterant. Unde non multo post acrior gentem peccatricem ultio diri sceleris secuta est. Initum namque est consilium, quid agendum, ubi quaerendum esset praesidium ad euitandas uel repellendas tam feras tamque creberrimas gentium aquilonalium inruptiones; placuitque omnibus cum suo rege Uurtigerno, utSaxonum gentem de transmarinis partibus in auxilium uocarent; quod Domini nutu dispositum esse constat, ut ueniret contra improbos malum, sicut euidentius rerum exitus probauit.

cesso autem uastatio hostilis tantus frugum copia insula quantus nullus retro aetas memini affluo coepio cum qui et luxuria cresco et hic continuo omnis luo scelus comitaris adcelerauit crudelitas praecipuus et odium ueritas amo mendacium ita ut siquis is mitis et ueritas aliquatenus propior uideo in hic quasi brittaniae subuersor omnis odium telum sine respicio contorquerentur et non solus hic saecularis uir sed etiam ipse grex dominus is pastor egero ebrietas animositas litigium contentio inuidia ceter huiusmodi facinus suus collum abicio leuis iugum christus subdentes interea subeo corrumpo mens homo acerbus pestis corripio qui in breuis tantus is multitudo sterno ut ne sepeliendis quidem morior uiuus sufficio sed ne mors quidem suus neque timor mors hic qui supersum ab mors anima qui pecco sterno reuocaris possum unde non multus post acer gens peccatrix ultio dirus scelus sequor sum ineo namque sum consilium quis ago ubi quaero sum praesidium ad evito uel repello tam ferus tam creberrimas gens aquilonalium inruptio placeo omnis cum suus rex uurtigerno utsaxonum gens de transmarinus pars in auxilium voco qui dominus nutus dispono sum consto ut venio contra improbus malus sicut evidens res exitus probo


EODEM tempore prouinciae Orientalium Saxonum post Suidhelmum, de quo supra diximus, praefuere reges Sigheri et Sebbi, quamuis ipsi regi Merciorum Uulfheræ subiecti. Quae uidelicet prouincia cum praefatae mortalitatis clade premeretur, Sigheri cum sua parte populi, relictis Christianae fidei sacramentis, ad apostasiam conuersus est. Nam et ipse rex et plurimi de plebe siue optimatibus, diligentes hanc uitam, et futuram non quaerentes, siue etiam non esse credentes, coeperunt fana, quae derelicta erant, restaurare, et adorare simulacra, quasi per haec possent a mortalitate defendi. Porro socius eius et coheres regni eiusdem, Sebbi, magna fidem perceptam cum suis omnibus deuotione seruauit, magna, ut in sequentibus dicemus, uitam fidelem felicitate conpleuit. Quod ubi rex Uulfheri conperit, fidem uidelicet prouinciae ex parte profanatam, misit ad corrigendum errorem, reuocandamque ad fidem ueritatis prouinciam Iaruman episcopum, qui successor erat Trumheri. Qui multa agens solertia, iuxta quod mihi presbyter, qui comes itineris illi et cooperator uerbi extiterat, referebat, erat enim religiosus et bonus uir, longe lateque omnia peruagatus, et populum et regem praefatum ad uiam iustitiae reduxit; adeo ut relictis siue destructis fanis arisque, quas fecerant, aperirent ecclesias, ac nomen Christi, cui contradixerant, confiteri gauderent, magis cum fide resurrectionis in illo mori, quam in perfidiae sordibus inter idola uiuere cupientes. Quibus ita gestis, et ipsi sacerdotes doctoresque eorum domum rediere laetantes.

idem tempus prouincia orientales saxonum post suidhelmum de quo supra dico praesum rex sigheri et sebbi quamuis ipse rex merciorum uulfher subicio qui uidelicet prouincia cum praefor mortalitas clades premo sigheri cum suus pars populus relinquo christianus fides sacramentum ad apostasiam conuerto sum nam et ipse rex et plurimus de plebs siue optimas diligo hic uita et sum non quaero siue etiam non sum credo coepio fanum qui derelinquo sum restauraris et adoro simulacrum quasi per hic possum ab mortalitas defendo porro socius is et coheres regnum idem sebbi magnus fides percipio cum suus omnis deuotio seruo magnus ut in sequor dico uita fidelis felicitas conpleo qui ubi rex uulfheri conperit fides uidelicet prouincia ex pars profanatam mitto ad corrigo error reuocandamque ad fides ueritas prouincia iaruman episcopus qui successor sum trumheri qui multus ago sollertia iuxta qui ego presbyter qui comes iter ille et cooperator verbum exsto refero sum enim religiosus et bonus uir longus fero omnis pervagor et populus et rex praefatum ad uia justitia reduco adeo ut relinquo siue destructis fanum aron qui facio aperio ecclesia atque nomen christus qui contradixerant confiteor gaudeo magis cum fides resurrectio in ille morior quam in perfidia sordes inter idolum uiuo cupio qui ita gero et ipse sacerdos doctor is domus redeo laeto


Anno DCLXXVI, Aedilred uastauit Cantiam.


Culmen, opes, subolem, pollentia regna, triumphos, Exuuias, proceres, moenia, castra, lares; Quaeque patrum uirtus, et quae congesserat ipse Caedual armipotens, liquit amore Dei;

culmen ops suboles polleo regnum triumphus exuuias proceres moenia castrum lar quisque pater uirtus et qui congero ipse caedual armipotens linquo amor deus


Anno CCCCXLVIIII, Marcianus cum Ualentiniano imperium suscipiens, VII annis tenuit, quorum tempore Angli a Brettonibus accersiti Brittaniam adierunt.

annus ccccxlviiii marcianus cum ualentiniano imperium suscipio vii annus teneo qui tempus angli ab brettonibus arcesso britannia adeo


Anno CCCCVIIII, Roma a Gothis fracta, ex quo tempore Romani in Brittania regnare cessarunt.

annus ccccviiii roma ab gothi frango ex quo tempus romanus in britannia regno cesso


Unde motus eius profectibus Aedan rex Scottorum, qui Brittaniam inhabitant, uenit contra eum cum inmenso ac forti exercitu; sed cum paucis uictus aufugit. Siquidem in loco celeberrimo, qui dicitur Degsastán, id est Degsa lapis, omnis pene eius est caesus exercitus. In qua etiam pugna Theodbald frater Aedilfridi cum omni illo, quem ipse ducebat, exercitu peremtus est. Quod uidelicet bellum Aedilfrid anno ab incarnatione Domini DCIII, regni autem sui, quod XX et IIII annis tenuit, anno XI, perfecit; porro anno Focatis, qui tum Romani regni apicem tenebat, primo. Neque ex eo tempore quisquam regum Scottorum in Brittania aduersus gentem Anglorum usque ad hanc diem in proelium uenire audebat.

unde moueo is profectus aedan rex scottor qui britannia inhabito uenio contra is cum immensus atque fortis exercitus sed cum paucus uinco aufugio siquidem in locus celeber qui dico degsastan is sum degsa lapis omnis penis is sum caedo exercitus in qui etiam pugno theodbald frater aedilfridi cum omnis ille qui ipse duco exercitus peremtus sum qui uidelicet bellum aedilfrid annus ab incarnatio dominus dciii regnum autem suus qui xx et quattuor annus teneo annus xi perficio porro annus focatis qui tum romanus regnum apex teneo primus neque ex is tempus quisquam rex scottor in britannia aduersus gens anglorum usque ad hic dies in proelium uenio audeo


Erat autem uir iste de nobilissimo genere Scottorum, sed longe animo quam carne nobilior. Ab ipso tempore pueritiae suae curam non modicam lectionibus sacris simul et monasticis exhibebat disciplinis, et, quod maxime sanctos decet, cuncta, quae agenda didicerat, sollicitus agere curabat.

sum autem uir iste de nobilis genus scottor sed longus animus quam carnis nobilior ab ipse tempus pueritia suus cura non modicus lectio sacrum simul et monasticis exhibeo disciplina et qui magnus sancio decet cunctus qui ago disco sollicitus ago curo


Sed ne aliquid horum perficeret, superna illa oracula simul et opera restiterunt. Siquidem electis sociis strenuissimis et ad praedicandum uerbum idoneis, utpote actione simul et eruditione praeclaris, praeparatis omnibus, quae nauigantibus esse necessaria uidebantur, uenit die quadam mane primo ad eum unus de fratribus, discipulus quondam in Brittania et minister Deo dilecti sacerdotis Boisili (cum esset idem Boisil praepositus monasterii Mailrosensis sub abbate Eata, ut supra narrauimus ,referens ei uisionem, quae sibi eadem nocte apparuisset: Cum expletis, inquiens, hymnis matutinalibus in lectulo membra posuissem, ac leuis mihi somnus obrepsisset, apparuit magister quondam meus, et nutritor amantissimus Boisil, interrogauitque me, an eum cognoscere possem. Aio: Etiam; tu es enim Boisil. At ille: Ad hoc, inquit, ueni, ut responsum Domini Saluatoris Ecgbercto adferam, quod te tamen referente oportet ad illum uenire. Dic ergo illi, quia non ualet iter, quod proposuit, inplere; Dei enim uoluntatis est, ut ad Columbae monasteria magis docenda pergat. Erat autem Columba primus doctor fidei Christianae transmontanis Pictis ad aquilonem, primusque fundator monasterii, quod in Hii insula multis diu Scottorum Pictorumque populis uenerabile mansit. Qui uidelicet Columba nunc a nonnullis conposito a cella et Columba nomine Columcelli uocatur. Audiens autem uerba uisionis Ecgberct, praecepit fratri, qui retulerat, ne cuiquam haec alteri referret, ne forte inlusoria esset uisio. Ipse autem tacitus rem considerans, ueram esse timebat; nec tamen a praeparando itinere, quo ad gentes docendas iret, cessare uolebat.

sed ne aliquis hic perficio supernus ille oraculum simul et opus resto siquidem eligo socius strenuissimis et ad praedico uerbum idoneus utpote actio simul et eruditio praeclaris praeparo omnis qui navigo sum necessarius uideo uenio dies quidam mane primus ad is unus de frater discipulus quondam in britannia et minister deus diligo sacerdos boisilis cum sum idem boisil praepono monasterii mailrosensis sub abbate eata ut supra narro refero is uisio qui sui idem nox appareo cos expleo inquiens hymnus matutinal in lectulus membrum pono atque leuis ego somnus obrepsisset appareo magister quondam meus et nutritor amo boisil interrogo ego an is cognosco possum aio etiam tu sum enim boisil at ille ad hic inquam uenio ut responsum dominus saluator ecgbercto affero qui tu tamen refero oportet ad ille uenio dico ergo ille quia non ualeo iter qui propono inpleo deus enim uoluntas sum ut ad columba monasteria magis doceo pergo sum autem columba primus doctor fides christianus transmontanis picti ad aquilo primus fundator monasterii qui in hic insula multus diu scottor pingo populus uenerabilis maneo qui uidelicet columba nunc ab nonnullus compositum ab cella et columba nomen columcelli uoco audio autem uerbum uisio ecgberct praecipio frater qui retulerat ne quisquam hic alter refero ne fors inlusoria sum uisio ipse autem taceo res considero uerus sum timeo neque tamen ab praeparo iter quo ad gens docendas eo cessaris uolo


Quo tempore fratres, qui erant in Fresia uerbi ministerio mancipati, elegerunt ex suo numero uirum modestum moribus, et mansuetum corde, Suidberctum, qui eis ordinaretur antistes, quem Brittaniam destinatum ad petitionem eorum ordinauit reuerentissimus Uilfrid episcopus, qui tum forte patria pulsus in Merciorum regionibus exulabat. Non enim eo tempore habebat episcopum Cantia, defuncto quidem Theodoro, sed necdum Berctualdo successore eius, qui trans mare ordinandus ierat, ad sedem episcopatus sui reuerso.

quo tempus frater qui sum in fresia verbum ministerium mancipo eligo ex suus numerus uir modestus mos et mansuetum cor suidberctum qui is ordino antistes qui britannia destino ad petitio is ordino reuerentissimus uilfrid episcopus qui tum fors patria pello in merciorum regio exulabat non enim is tempus habeo episcopus cantia defungor quidem theodorus sed necdum berctualdo successor is qui trans mare ordino eo ad sedes episcopatus suus revorto


Ferunt autem, quod eadem nocte, in ipso quoque monasterio, ubi praefata Dei famula obiit, cuidam uirginum Deo deuotarum, quae illam inmenso amore diligebat, obitus illius in uisione apparuerit, quae animam eius cum angelis ad caelum ire conspexerit, atque hoc ipsa, qua factum est, hora his, quae secum erant, famulis Christi manifeste narrauerit, easque ad orandum pro anima eius, etiam priusquam cetera congregatio eius obitum cognouisset, excitauerit. Quod ita fuisse factum mox congregationi mane facto innotuit. Erat enim haec ipsa hora cum aliis nonnullis Christi ancellis in extremis monasterii locis seorsum posita, ubi nuper uenientes ad conuersationem feminae solebant probari, donec regulariter institutae in societatem congregationis susciperentur.

fero autem qui idem nox in ipse quoque monasterio ubi praefor deus famulo obeo quidam uirgo deus deuotaris qui ille immensus amor diligo obeo ille in uisio appareo qui anima is cum angelus ad caelum eo conspicio atque hic ipse qui facio sum hora hic qui sui sum famulis christus manifestus narro eo ad oro pro anima is etiam priusquam ceterus congregatio is obeo cognosco excitauerit qui ita sum facio mox congregatio mane facio innotesco sum enim hic ipse hora cum alius nonnullus christus ancellis in exter monasterii locus seorsus pono ubi nuper venio ad conuersatio femina soleo probaris donec regularis instituo in societas congregatio suscipio


Nec prohibuit Penda rex, quin etiam in sua, hoc est Merciorum, natione uerbum, siqui uellent audire, praedicaretur. Quin potius odio habebat, et dispiciebat eos, quos fide Christi inbutos opera fidei non habere deprehendit, dicens contemnendos esse eos et miseros, qui Deo suo, in quem crederent, oboedire contemnerent. Coepta sunt haec biennio ante mortem Pendan regis. Ipso autem occiso, cum Osuiu rex Christianus regnum eius acciperet, ut in sequentibus dicemus, factus est Diuma unus ex praefatis IIII sacerdotibus episcopus Mediterraneorum Anglorum simul et Merciorum, ordinatus a Finano episcopo. Paucitas enim sacerdotum cogebat unum antistitem duobus populis praefici. Qui cum pauco sub tempore non paucam Domino plebem adquisisset, defunctus est apud Mediterraneos Anglos in regione, quae uocatur Infeppingum. Suscepitque pro illo episcopatum Ceollach, et ipse de natione Scottorum, qui non multo post, relicto episcopatu, reuersus est ad insulam Hii, ubi plurimorum caput et arcem Scotti habuere coenobiorum; succedente illi in episcopatum Trumheri, uiro religioso et monachica uita instituto, natione quidem Anglorum, sed a Scottis ordinato episcopo. Quod temporibus Uulfheri regis, de quo in sequentibus dicemus, factum est.

neque prohibeo penda rex quin etiam in suus hic sum merciorum natio uerbum siquis uolo audio praedico quin potis odium habeo et dispiciebat is qui fides christus inbutos opus fides non habeo deprehendo dico contemno sum is et miser qui deus suus in qui credo oboedio contemno coepio sum hic biennium ante mors pendan rex ipse autem occido cum osuiu rex christianus regnum is accipio ut in sequor dico facio sum diuma unus ex praefor quattuor sacerdos episcopus mediterraneorum anglorum simul et merciorum ordino ab finano episcopo paucitas enim sacerdos cogo unus antistes duo populus praeficio qui cum paucus sub tempus non paucam dominus plebs acquiro defungor sum apud mediterraneus anglos in regio qui uoco infeppingum suscipio pro ille episcopatus ceollach et ipse de natio scottor qui non multus post relinquo episcopatu revorto sum ad insula hic ubi multus caput et arx scotti habeo coenobiorum succedo ille in episcopatus trumheri uir religiosus et monachica uita instituo natio quidem anglorum sed ab scottis ordino episcopo qui tempus uulfheri rex de quo in sequor dico facio sum


Huius autem uirginis Deo dicatae multa quidem ab incolis loci illius solent opera uirtutum et signa miraculorum usque hodie narrari. Uerum nos de transitu tantum illius, quo caelestia regna petiit, aliquid breuiter dicere sufficiat.

hic autem uirgo deus dico multus quidem ab incolo locus ille soleo opus uirtus et signum miraculum usque hodie narraris uerus nos de transeo tantus ille quo caelestis regnum peto aliquis breuis dico sufficio


Qua adridente pace ac serenitate temporum, plures in gente Nordanhymbrorum, tam nobiles, quam priuati, se suosque liberos, depositis armis, satagunt magis, accepta tonsura, monasterialibus adscribere uotis, quam bellicis exercere studiis. Quae res quem sit habitura finem, posterior aetas uidebit.

qui adridente pax atque serenitas tempus multus in gens nordanhymbrorum tam nobilis quam priuo sui suus liber depono arma satagunt magis accipio tondeo monasterial adscribo uotum quam bellicus exerceo studium qui res qui sum habeo finis posterus aetas uideo


REGNAUIT autem Osuald christianissimus rex Nordanhymbrorum VIIII annos, adnumerato etiam illo, quem et feralis impietas regis Brettonum, et apostasia demens regum Anglorum detestabilem fecerat. Siquidem, ut supra docuimus, unanimo omnium consensu firmatum est, ut nomen et memoria apostatarum de catalogo regum Christianorum prorsus aboleri deberet, neque aliquis regno eorum annus adnotari. Quo conpleto annorum curriculo occisus est, commisso graui proelio, ab eadem pagana gente paganoque rege Merciorum, a quo et prodecessor eius Aeduini peremtus fuerat, in loco, qui lingua Anglorum nuncupatur Maserfelth, anno aetatis suae XXXVIII., die quinto mensis Augusti.

regno autem osuald christianissimus rex nordanhymbrorum viiii annus adnumero etiam ille qui et feral impietas rex brettonum et apostasia demens rex anglorum detestabilis facio siquidem ut supra doceo unanimus omnis consensus firmo sum ut nomen et memoria apostataris de catalogus rex christianorum prorsus aboleo debeo neque aliquis regnum is annus adnotaris quo conpleo annus curriculum occido sum committo grauis proelium ab idem paganus gens paganoque rex merciorum ab quo et prodecessor is aeduini peremtus sum in locus qui lingua anglorum nuncupo maserfelth annus aetas suus xxxviii dies quintus mensis augustus


Anno DCLXX, Osuiu rex Nordanhymbrorum obiit.

annus dclxx osuiu rex nordanhymbrorum obeo


Anno DCI, misit papa Gregorius pallium Brittaniam Augustino iam facto episcopo, et plures uerbi ministros, in quibus et Paulinum.

annus dci mitto papa gregorius pallium britannia augustinus iam facio episcopo et multus verbum minister in qui et paulinus


Post dies ergo uenit ad insulam rex, et residens sub diuo, iussit Augustinum cum sociis ad suum ibidem aduenire colloquium. Cauerat enim, ne in aliquam domum ad se introirent, uetere usus augurio, ne superuentu suo, siquid malificae artis habuissent, eum superando deciperent. At illi non daemonica, sed diuina uirtute praediti, ueniebant crucem pro uexillo ferentes argenteam, et imaginem Domini Saluatoris in tabula depictam, laetaniasque canentes pro sua simul et eorum, propter quos et ad quos uenerant, salute aeterna, Domino supplicabant. Cumque ad iussionem regis residentes uerbum ei uitae una cum omnibus, qui aderant, eius comitibus praedicarent, respondit ille dicens: Pulchra sunt quidem uerba et promissa, quae adfertis; sed quia noua sunt et incerta, non his possum adsensum tribuere, relictis eis, quae tanto tempore cum omni Anglorum gente seruaui. Uerum quia de longe huc peregrini uenistis, et, ut ego mihi uideor perspexisse, ea, quae uos uera et optima credebatis, nobis quoque communicare desiderastis, nolumus molesti esse uobis; quin potius benigno uos hospitio recipere, et, quae uictui sunt uestro necessaria, ministrare curamus; nec prohibemus, quin omnes, quos potestis, fidei uestrae religionis praedicando societis. Dedit ergo eis mansionem in ciuitate Doruuernensi, quae imperii sui totius erat metropolis, eisque, ut promiserat, cum administratione uictus temporalis licentiam quoque praedicandi non abstulit. Fertur autem, quia adpropinquantes ciuitati, more suo cum cruce sancta et imagine magni regis Domini nostri Iesu Christi hanc laetaniam consona uoce modularentur: Deprecamur te, Domine, in omni misericordia tua, ut auferatur furor tuus et ira tua a ciuitate ista, et de domo sancta tua, quoniam peccauimus. Alleluia.

post dies ergo uenio ad insula rex et resideo sub diuus iubeo augustinum cum socius ad suus ibidem advenio colloquium caveo enim ne in aliqui domus ad sui introeo uetus utor augurium ne superuentu suus siquis malificae ars habeo is supero decipio at ille non daemonica sed diuinum uirtus praeditus venio crux pro uexillum fero argenteus et imago dominus saluator in tabula depingo laetaniasque caneo pro suus simul et is propter qui et ad qui uenio salus aeternus dominus supplicabant cos ad iussio rex resideo uerbum is uita unus cum omnis qui adsum is comes praedico respondeo ille dico pulcher sum quidem uerbum et promitto qui affero sed quia nouus sum et incertus non hic possum assensus tribuo relinquo is qui tantus tempus cum omnis anglorum gens servo uerus quia de longus huc peregrinus venio et ut ego ego uideo perspicio is qui tu uerus et bonus credo nos quoque communicaris desidero nolo molestus sum tu quin potis benignus tu hospitium recipio et qui uictui sum uester necessarius ministraris curo neque prohibeo quin omnis qui possum fides uester religio praedico societis do ergo is mansio in ciuitas doruuernensi qui imperium suus totus sum metropolis is ut promitto cum administratio uinco temporal licentia quoque praedicandi non aufero fero autem quia appropinquo ciuitas mos suus cum crux sancio et imago magnus rex dominus noster iesus christus hic laetaniam consono uox modularentur deprecor tu dominus in omnis misericordia tuus ut aufero furor tuus et ira tuus ab ciuitas iste et de domus sancio tuus quoniam pecco alleluia


Parua autem exenia transmisi, quae uobis parua non erunt, cum a uobis ex beati Petri apostoli fuerint benedictione suscepta. Omnipotens itaque Deus in uobis gratiam suam, quam coepit, perficiat, atque uitam uestram et hic per multorum annorum curricula extendat, et post longa tempora in caelestis uos patriae congregatione recipiat. Incolumem excellentiam uestram gratia superna custodiat, domine fili.

paruus autem exenia transmitto qui tu paruus non sum cum ab tu ex beati petri apostolus sum benedictio suscipio omnipotens itaque deus in tu gratia suus quam coepio perficio atque uita vester et hic per multus annus curriculum extendo et post longus tempus in caelestis tu patria congregatio recipio incolumis excellentiam vester gratia supernus custodio dominus filis


Primusque rex Osuiu praemissa praefatione, quod oporteret eos, qui uni Deo seruirent, unam uiuendi regulam tenere, nec discrepare in celebratione sacramentorum caelestium, qui unum omnes in caelis regnum expectarent; inquirendum potius, quae esset uerior traditio, et hanc ab omnibus communiter esse sequendam; iussit primo dicere episcopum suum Colmanum, qui esset ritus et unde originem ducens ille, quem ipse sequeretur. Tum Colmanus: Pascha, inquit, hoc, quod agere soleo, a maioribus meis accepi, qui me huc episcopum miserunt, quod omnes patres nostri, uiri Deo dilecti, eodem modo celebrasse noscuntur. Quod ne cui contemnendum et reprobandum esse uideatur, ipsum est, quod beatus euangelista Iohannes, discipulus specialiter Domino dilectus, cum omnibus, quibus praeerat, ecclesiis celebrasse legitur. Quo haec et his similia dicente, iussit rex et Agilberctum proferre in medium morem suae obseruationis, unde initium haberet, uel qua hunc auctoritate sequeretur. Respondit Agilberctus: Loquatur, obsecro, uice mea discipulus meus Uilfrid presbyter, quia unum ambo sapimus cum ceteris, qui hic adsident, ecclesiasticae traditionis cultoribus; et ille melius ac manifestius ipsa lingua Anglorum, quam ego per interpretem, potest explanare, quae sentimus. Tum Uilfrid, iubente rege, ut diceret, ita exorsus est: Pasca, quod facimus, inquit, uidimus Romae, ubi beati apostoli Petrus et Paulus uixere, docuere, passi sunt, et sepulti, ab omnibus celebrari; hoc in Italia, hoc in Gallia, quas discendi uel orandi studio pertransiuimus, ab omnibus agi conspeximus; hoc Africam, Asiam, Aegyptum, Greciam, et omnem orbem, quacumque Christi ecclesia diffusa est, per diuersas nationes et linguas, uno ac non diuerso temporis ordine geri conperimus; praeter hos tantum et obstinationis eorum conplices, Pictos dico et Brettones, cum quibus de duabus ultimis oceani insulis, et his non totis, contra totum orbem stulto labore pugnant. Cui haec dicenti respondit Colmanus: Mirum quare stultum appellare uelitis laborem nostrum, in quo tanti apostoli, qui super pectus Domini recumbere dignus fuit, exempla sectamur; cum ipsum sapientissime uixisse omnis mundus nouerit. At Uilfridus: Absit, inquit, ut Iohannem stultitiae reprehendamus, cum scita legis Mosaicae iuxta litteram seruaret, iudaizante adhuc in multis ecclesia, nec subito ualentibus apostolis omnem legis obseruantiam, quae a Deo instituta est, abdicare (quomodo simulacra, quae a daemonibus inuenta sunt, repudiare omnes, qui ad fidem ueniunt, necesse est), uidelicet ne scandalum facerent eis, qui inter gentes erant Iudaeis. Hinc est enim, quod Paulus Timotheum circumcidit, quod hostias in templo immolauit, quod cum Aquila et Priscilla caput Chorinti totondit; ad nihil uidelicet utile, nisi ad scandalum uitandum Iudaeorum. Hinc quod eidem Paulo Iacobus ait: Uides, frater, quot milia sunt in Iudaeis, qui crediderunt; et omnes hi aemulatores sunt legis. Nec tamen hodie clarescente per mundum euangelio necesse est, immo nec licitum fidelibus uel circumcidi, uel hostias Deo uictimarum offerre carnalium. Itaque Iohannes secundum legis consuetudinem XIIIIa die mensis primi ad uesperam incipiebat celebrationem festi paschalis, nil curans, utrum haec sabbato, an alia qualibet feria proueniret. At uero Petrus cum Romae praedicaret, memor, quia Dominus prima sabbati resurrexit a mortuis, ac mundo spem resurrectionis contulit, ita pascha faciendum intellexit, ut secundum consuetudinem ac praecepta legis XIIIIam lunam primi mensis, aeque sicut Iohannes, orientem ad uesperam semper exspectaret; et hac exorta, si dominica dies, quae tunc prima sabbati uocabatur, erat mane uentura, in ipsa uespera pascha dominicum celebrare incipiebat, quomodo et nos omnes hodie facere solemus. Sin autem dominica non proximo mane post lunam XIIIIam, sed XVIa aut XVIIa aut alia qualibet luna usque ad XXIam esset uentura, exspectabat eam, et praecedente sabbato, uespere, sacrosancta paschae sollemnia inchoabat; sicque fiebat, ut dominica paschae dies nonnisi a XVa luna usque ad XXIam seruaretur. Neque haec euangelica et apostolica traditio legem soluit, sed potius adimplet, in qua obseruandum pascha a XIIIIa luna primi mensis ad uesperam usque ad XXIam lunam eiusdem mensis ad uesperam praeceptum est; in quam obseruantiam imitandam omnes beati Iohannis successores in Asia post obitum eius, et omnis per orbem ecclesia conuersa est. Et hoc esse uerum pascha, hoc solum fidelibus celebrandum, Niceno concilio non statutum nouiter, sed confirmatum est, ut ecclesiastica docet historia. Unde constat uos, Colmane, neque Iohannis, ut autumatis, exempla sectari, neque Petri, cuius traditioni scientes contradicitis, neque legi, neque euangelio in obseruatione uestri paschae congruere. Iohannes enim ad legis Mosaicae decreta tempus paschale custodiens, nil de prima sabbati curabat; quod uos non facitis, qui nonnisi prima sabbati pascha celebratis. Petrus a XVa luna usque ad XXIam diem paschae dominicum celebrabat; quod uos non facitis, qui a XIIIIa usque ad XX-am lunam diem dominicum paschae obseruatis; ita ut XIIIa luna ad uesperam saepius pascha incipiatis, cuius neque lex ullam fecit mentionem, neque auctor ac dator euangelii Dominus in ea, sed in XIIIIa uel uetus pascha manducauit ad uesperam, uel noui testamenti sacramenta in commemorationem suae passionis ecclesiae celebranda tradidit. Item lunam XXIam, quam lex maxime celebrandam commendauit, a celebratione uestri paschae funditus eliminatis; sicque, ut dixi, in celebratione summae festiuitatis neque Iohanni, neque Petro, neque legi, neque euangelio concordatis.

primus rex osuiu praemitto praefatio qui oportet is qui unus deus seruio unus vivo regula teneo neque discreparis in celebratio sacramentor caelestis qui unus omnis in caelis regnum expectarent inquiro potis qui sum verus traditio et hic ab omnis communis sum sequor iubeo primus dico episcopus suus colmanum qui sum ritus et unde origo duco ille qui ipse sequor tum colmanus pascha inquam hic qui ago soleo ab magnus meus accipio qui ego huc episcopus mitto qui omnis pater noster uir deus diligo idem modo celebro nosco qui ne qui contemno et reprobandum sum uideo ipse sum qui beatus evangelista iohannes discipulus specialis dominus delectus cum omnis qui praesum ecclesia celebro lego quo hic et hic similis dico iubeo rex et agilberctum profero in medius mos suus obseruatio unde initium habeo uel qui hic auctoritas sequor respondeo agilberctus loquor obsecro vicus meus discipulus meus uilfrid presbyter quia unus ambo sapio cum ceterus qui hic assideo ecclesiasticae traditio cultor et ille bonus atque manifestius ipse lingua anglorum quam ego per interpres possum explanaris qui sentio tum uilfrid jubeo rex ut dico ita exordior sum pasca qui facio inquam uideo roma ubi beati apostolus petrus et paulus vivo doceo patior sum et sepelio ab omnis celebraris hic in italia hic in gallia qui disco uel oro studium pertransiuimus ab omnis ago conspicio hic africa asia aegyptus greciam et omnis orbis quicumque christus ecclesia diffundo sum per diuerto natio et lingua unus atque non diuerto tempus ordo gero conperimus praeter hic tantus et obstinatio is conplices pingo dico et brettones cum qui de duo ulter oceani insula et hic non totus contra totus orbis stultus labor pugno qui hic dico respondeo colmanus mirus quare stultus appello volo labor nos in quo tantus apostolus qui super pectus dominus recumbo dignus sum exemplum sector cum ipse sapio vivo omnis mundus nosco at uilfridus absum inquam ut iohannem stultitia reprehendamus cum scio lex mosaicae iuxta littera seruo iudaizante adhuc in multus ecclesia neque subeo valeo apostolus omnis lex obseruantiam qui ab deus institutum sum abdicaris quomodo simulacrum qui ab daemon inuenio sum repudiaris omnis qui ad fides uenio necesse sum uidelicet ne scandalum facio is qui inter gens sum judaeus hinc sum enim qui paulus timotheus circumcido qui hostio in templum immolo qui cum aquila et priscilla caput chorinti tondeo ad nihil uidelicet utilis nisi ad scandalum vito judaeus hinc qui idem paulus iacobus aio uideo frater quot mille sum in judaeus qui credo et omnis hic aemulator sum lex neque tamen hodie clarescente per mundus evangelium necesse sum immo neque liceo fidelis uel circumcido uel hostio deus uictimaris offero carnalis itaque iohannes secundus lex consuetudo xiiiia dies mensis primus ad vespera incipio celebratio festus paschal nihil curo utrum hic sabbatum an alius qualibet feria provenio at uerus petrus cum roma praedico memor quia dominus primus sabbatum resurgo ab morior atque mundus spes resurrectio confero ita pascha facio intellego ut secundus consuetudo atque praecipio lex xiiiiam luna primus mensis aequus sicut iohannes orior ad vespera semper exspecto et hic exorior si dominicus dies qui tunc primus sabbatum uoco sum mane uenio in ipse uespera pascha dominicus celebraris incipio quomodo et nos omnis hodie facio solo sin autem dominicus non propior mane post luna xiiiiam sed xvia aut xviia aut alius qualibet luna usque ad xxiam sum uenio exspecto is et praecedo sabbatum vesperus sacrosanctus pascha sollemne incoho sic fio ut dominicus pascha dies nonnisi ab xva luna usque ad xxiam servo neque hic evangelicus et apostolicus traditio lex soluo sed potis adimpleo in qui observo pascha ab xiiiia luna primus mensis ad vespera usque ad xxiam luna idem mensis ad vespera praeceptum sum in quam obseruantiam imito omnis beati iohannis successor in asia post obeo is et omnis per orbis ecclesia converro sum et hic sum uerus pascha hic solus fidelis celebro niceno concilio non status nouiter sed confirmo sum ut ecclesiasticus doceo historia unde consto tu colmane neque iohannis ut autumatis exemplum sectaris neque petri qui traditio scio contradicitis neque lego neque evangelium in obseruatio vester pascha congruo iohannes enim ad lex mosaicae decretum tempus paschal custodio nihil de primus sabbatum curo qui tu non facio qui nonnisi primus sabbatum pascha celebro petrus ab xva luna usque ad xxiam dies pascha dominicus celebro qui tu non facio qui ab xiiiia usque ad xx am luna dies dominicus pascha observo ita ut xiiia luna ad vespera saepis pascha incipiatis qui neque lex ullus facio mentio neque auctor atque do euangelii dominus in is sed in xiiiia uel uetus pascha manducauit ad vespera uel nouus testamentum sacramentum in commemoratio suus passio ecclesia celebro trado item luna xxiam quam lex magnus celebro commendo ab celebratio vester pascha fundus eliminatis sic ut dico in celebratio summa festiuitas neque iohannes neque petro neque lego neque evangelium concordatis


Itaque Theodorus perlustrans uniuersa, ordinabat locis oportunis episcopos, et ea, quae minus perfecta repperit, his quoque iuuantibus corrigebat. In quibus et Ceadda episcopum cum argueret non fuisse rite consecratum, respondens ipse uoce humillima: Si me, inquit, nosti episcopatum non rite suscepisse, libenter ab officio discedo; quippe qui neque me umquam hoc esse dignum arbitrabar; sed oboedientiae causa iussus subire hoc, quamuis indignus, consensi. At ille audiens humilitatem responsi eius, dixit non eum episcopatum dimittere debere; sed ipse ordinationem eius denuo catholica ratione consummauit. Eo autem tempore, quo defuncto Deusdedit Doruuernensi ecclesiae episcopus quaerebatur, ordinabatur, mittebatur, Uilfrid quoque de Brittania Galliam ordinandus est missus; et quoniam ante Theodorum rediit, ipse etiam in Cantia presbyteros et diaconos, usquedum archiepiscopus ad sedem suam perueniret, ordinabat. At ipse ueniens mox in ciuitate Hrofi, ubi defuncto Damiano episcopatus iam diu cessauerat, ordinauit uirum magis ecclesiasticis disciplinis institutum, et uitae simplicitate contentum, quam in saeculi rebus strenuum cui nomen erat Putta; maxime autem modulandi in ecclesia more Romanorum, quem a discipulis beati papae Gregorii didicerat, peritum.

itaque theodorus perlustro uniuersus ordino locus oportunis episcopus et is qui paruus perficio reperio hic quoque juvo corrigo in qui et ceadda episcopus cum arguo non sum rite consecro respondeo ipse uox humilis si ego inquam nosco episcopatus non rite suscipio libet ab officium discedo quippe qui neque ego umquam hic sum dignus arbitror sed oboedientia causa iubeo subeo hic quamuis indignus consentio at ille audio humilitas respondeo is dico non is episcopatus dimitto debeo sed ipse ordinatio is denuo catholicus ratio consummo eos autem tempus quo defungor deusdedit doruuernensi ecclesia episcopus quaero ordinabatur mitto uilfrid quoque de britannia gallia ordino sum mitto et quoniam ante theodorus redeo ipse etiam in cantia presbyteros et diaconus usquedum archiepiscopus ad sedes suus pervenio ordino at ipse venio mox in ciuitas hrofi ubi defungor damiano episcopatus iam diu cesso ordino uir magis ecclesiasticis disciplina institus et uita simplicitas contineo quam in saeculis res strenuus qui nomen sum putta magnus autem modulor in ecclesia mos romanus qui ab discipulis beati papae gregorii disco peritus


Anno DCCXXXV, Nothelmus archiepiscopus ordinatur; et Ecgberctus episcopus, accepto ab apostolica sede pallio, primus post Paulinum in archiepiscopatum confirmatus est; ordinauitque Fruidbertum et Fruiduualdum episcopos, et Baeda presbyter obiit.

annus dccxxxv nothelmus archiepiscopus ordino et ecgberctus episcopus accipio ab apostolicus sedes pallium primus post paulinus in archiepiscopatum confirmo sum ordino fruidbertum et fruiduualdum episcopus et baeda presbyter obeo


Anno DCCXXXIIII, luna sanguineo rubore perfusa, quasi hora integra II. Kal. Febr. circa galli cantum, dehinc nigredine subsequente ad lucem propriam reuersa.

annus dccxxxiiii luna sanguineus rubor perfundo quasi hora integer is kal febr circa gallus cano dehinc nigredo subsequor ad lux proprius revorto


Anno DCXXXIII, Eduine rege peremto, Paulinus Cantiam rediit.

annus dcxxxiii eduine rex peremto paulinus cantiam redeo


Suscipimus sanctas et uniuersales quinque synodos beatorum et Deo acceptabilium patrum; id est, qui in Nicaea congregati fuerunt CCCX et VIII contra Arrium impiissimum et eiusdem dogmata; et in Constantinopoli CL contra uesaniam Macedonii et Eudoxii et eorum dogmata; et in Efeso primo ducentorum contra ncquissimum Nestorium et eiusdem dogmata; et in Calcedone DCrum et XXX contra Eutychen, et Nestorium, et eorum dogmata; et iterum in Constantinopoli quinto congregati sunt concilio in tempore Iustiniani minoris contra Theodorum, et Theodoreti et Iba epistulas, et eorum dogmata contra Cyrillum.

suscipio sancio et uniuersal quinque synodos beator et deus acceptabilis pater is sum qui in nicaea congrego sum cccx et viii contra arius impiissimum et idem dogma et in constantinopoli cl contra uesaniam macedonii et eudoxii et is dogma et in efeso primus ducentor contra ncquissimum nestorium et idem dogma et in calcedone dcrum et xxx contra eutychen et nestorium et is dogma et iterum in constantinopoli quintus congrego sum concilio in tempus iustiniani paruus contra theodorus et theodoreti et iba epistula et is dogma contra cyrillum


CUI statim successit in pontificatum Iustus, qui erat Hrofensis ecclesiae episcopus. Illi autem ecclesiae Romanum pro se consecrauit episcopum, data sibi ordinandi episcopos auctoritate a pontifice Bonifatio, quem successorem fuisse Deusdedit supra meminimus; cuius auctoritatis ista est forma:

qui statim succedo in pontificatus iustus qui sum hrofensis ecclesia episcopus ille autem ecclesia romanus pro sui consecro episcopus do sui ordino episcopus auctoritas ab pontifex bonifatio qui successor sum deusdedit supra memini qui auctoritas iste sum forma


Non multo post interfectionem eius exacto tempore, contigit, ut quidam equo sedens iter iuxta locum ageret illum; cuius equus subito lassescere, consistere, caput in terram declinare, spumas ex ore demittere, et, augescente dolore nimio, in terram coepit ruere. Desiluit eques, et stramime subtracto coepit expectare horam, qua aut melioratum reciperet iumentum, aut relinqueret mortuum. At ipsum diu graui dolore uexatum, cum diuersas in partes se torqueret, repente uolutando deuenit in illud loci, ubi rex memorabilis occubuit. Nec mora, quiescente dolore cessabat ab insanis membrorum motibus, et consueto equorum more, quasi post lassitudinem in diuersum latus uicissim sese uoluere, statimque exsurgens quasi sanum per omnia, uirecta herbarum auidius carpere coepit.

non multus post interfectio is exigo tempus contingo ut quidam equus sedeo iter iuxta locus ago ille qui equus subeo lassesco consisto caput in terra declinaris spumo ex os demitto et augesco dolor nimius in terra coepio ruo desileo eques et stramime subtraho coepio expecto hora qui aut melioratum recipio jumentum aut relinquo mortuus at ipse diu grauis dolor vexo cum diuerto in pars sui torqueo repens uolutando devenio in ille locus ubi rex memorabilis occumbo neque mora quiesco dolor cesso ab insanus membrum motus et consueo equus mos quasi post lassitudo in diuerto latus vicissim sui volvo statim exsurgo quasi sanus per omnis virectum herba auidus carpo coepio


Et cum regius iuuenis solus adhuc ibidem sederet, gauisus quidem de conlata sibi consolatione, sed multum sollicitus, ac mente sedula cogitans, quis esset ille, uel unde ueniret, qui haec sibi loqueretur, uenit ad eum praefatus amicus illius, laetoque uultu salutans eum: Surge, inquit, intra, et sopitis ac relictis curarum anxietatibus, quieti membra simul et animum conpone, quia mutatum est cor regis, nec tibi aliquid mali facere, sed fidem potius pollicitam seruare disponit; postquam enim cogitationem suam, de qua tibi ante dixi, reginae in secreto reuelauit, reuocauit eum illa ab intentione, ammonens, quia nulla ratione conueniat tanto regi amicum suum optimum in necessitate positum auro uendere, immo fidem suam, quae omnibus ornamentis pretiosior est, amore pecuniae perdere. Quid plura? Fecit rex, ut dictum est; nec solum exulem nuntiis hostilibus non tradidit, sed etiam eum, ut in regnum perueniret, adiuuit. Nam mox redeuntibus domum nuntiis, exercitum ad debellandum Aedilfridum colligit copiosum, eumque sibi occurrentem cum exercitu multum inpari (non enim dederat illi spatium, quo totum suum congregaret atque adunaret exercitum), occidit in finibus gentis Merciorum ad orientalem plagam amnis, qui uocatur Idlæ; in quo certamine et filius Redualdi, uocabulo Rægenheri, occisus est. Ac sic Aeduini iuxta oraculum, quod acceperat, non tantum regis sibi infesti insidias uitauit, uerum etiam eidem peremto in regni gloriam successit.

et cum regius iuuenis solus adhuc ibidem sedeo gaudeo quidem de confero sui consolatio sed multus sollicitus atque mens sedulus cogito quis sum ille uel unde venio qui hic sui loquor uenio ad is praefor amicus ille laeto uultus saluto is surgo inquam intra et sopio atque relinquo cura anxietas quiesco membrum simul et animus conpono quia muto sum cor rex neque tu aliquis malus facio sed fides potis polliceor seruo dispono postquam enim cogitatio suus de qui tu ante dico regina in secretum revelo reuoco is ille ab intentio ammonens quia nullus ratio convenio tantus rex amicus suus bonus in necessitas pono aurum uendo immo fides suus qui omnis ornamentum pretiosus sum amor pecunia perdo quis multus facio rex ut dico sum neque solus exulis nuntius hostilis non trado sed etiam is ut in regnum pervenio adiuuo nam mox redeo domus nuntius exercitus ad debello aedilfridum colligo copiosus is sui occurro cum exercitus multus inparis non enim do ille spatium quo totus suus congrego atque adunaret exercitus occido in finis gens merciorum ad oriental plaga amnis qui uoco idl in quo certamen et filius redualdi vocabulum rgenheri occido sum atque sic aeduini iuxta oraculis qui accipio non tantus rex sui infestus insidiae vito uerus etiam idem peremto in regnum gloria succedo


HUIUS igitur antistitis doctrina rex Osuald cum ea, cui praeerat, gente Anglorum institutus, non solum incognita progenitoribus suis regna caelorum sperare didicit; sed et regna terrarum plus quam ulli maiorum suorum, ab eodem uno Deo, qui fecit caelum et terram, consecutus est. Denique omnes nationes et prouincias Brittaniae, quae in IIII linguas, id est Brettonum, Pictorum, Scottorum, et Anglorum, diuisae sunt, in dicione accepit.

hic igitur antistes doctrina rex osuald cum is qui praesum gens anglorum instituo non solus incognitus progenitor suus regnum caelum spero disco sed et regnum terra multus quam ullus magnus suus ab idem unus deus qui facio caelum et terra consequor sum denique omnis natio et prouincia brittaniae qui in quattuor lingua is sum brettonum pictor scottor et anglorum diuido sum in dicio accipio


MISIT etiam tunc isdem uenerandus pontifex ad Etherium Arelatensem archiepiscopum, ut Augustinum Brittaniam pergentem benigne susciperet, litteras, quarum iste est textus:

mitto etiam tunc idem veneror pontifex ad etherium arelatensem archiepiscopum ut augustinum britannia pergo benignus suscipio littera qui iste sum textus


ERAT in eodem monasterio frater quidam, nomine Badudegn, tempore non pauco hospitum ministerio deseruiens, qui nunc usque superest, testimonium habens ab uniuersis fratribus, cunctisque superuenientibus hospitibus, quod uir esset multae pietatis ac religionis, iniunctoque sibi officio supernae tantum mercedis gratia subditus. Hic cum quadam die lenas siue saga, quibus in hospitale utebatur, in mari lauasset, rediens domum, repentina medio itinere molestia tactus est, ita ut corruens in terram, et aliquandiu pronus iacens, uix tandem resurgeret. Resurgens autem sensit dimidiam corporis sui partem a capite usque ad pedes paralysis langore depressam, et maximo cum labore baculo innitens domum peruenit. Crescebat morbus paulatim, et nocte superueniente grauior effectus est, ita ut die redeunte uix ipse per se exsurgere aut incedere ualeret. Quo affectus incommodo, concepit utillimum mente consilium, ut ad ecclesiam, quoquo modo posset, perueniens, intraret ad tumbam reuerentissimi patris Cudbercti, ibique genibus flexis supplex supernam pietatem rogaret, ut uel ab huiuscemodi langore, si hoc sibi utile esset, liberaretur; uel, si se tali molestia diutius castigari diuina prouidente gratia oporteret, patienter dolorem ac placida mente sustineret inlatum. Fecit igitur, ut animo disposuerat, et inbecilles artus baculo sustentans intrauit ecclesiam; ac prosternens se ad corpus uiri Dei, pia intentione per eius auxilium Dominum sibi propitium fieri precabatur; atque inter preces uelut in soporem solutus, sentit, ut ipse postea referre erat solitus, quasi magnam latamque manum caput sibi in parte, qua dolebat, tetigisse, eodemque tactu totam illam, quae langore pressa fuerat, corporis sui partem, paulatim fugiente dolore, ac sanitate subsequente, ad pedes usque pertransisse. Quo facto, mox euigilans sanissimus surrexit, ac pro sua sanitate Domino gratias denuo referens, quid erga se actum esset, fratribus indicauit; cunctisque congaudentibus, ad ministerium, quod sollicitus exhibere solebat, quasi flagello probante castigatior, rediit.

sum in idem monasterio frater quidam nomen badudegn tempus non paucus hospes ministerium deservio qui nunc usque supersum testimonium habeo ab uniuersus frater cunctus supervenio hospes qui uir sum multus pietas atque religio iniunctoque sui officium supernus tantus merces gratia subdo hic cum quidam dies lena siue sagum qui in hospital utor in mare lauasset redeo domus repentinus medium iter molestia tango sum ita ut corruo in terra et aliquandiu pronus jaceo uix tandem resurgo resurgo autem sentio dimidia corpus suus pars ab caput usque ad pes paralysis langore deprimo et maximus cum labor baculus innitor domus peruenio cresco morbus paulatim et nox supervenio gravis efficio sum ita ut dies redeo uix ipse per sui exsurgo aut incedo ualeo quo afficio incommodus concipio utillimum mens consilium ut ad ecclesia quisquis modo possum pervenio intro ad tumbam reuerentissimi pater cudbercti ibi genu flecto supplex supernam pietas rogo ut uel ab huiuscemodi langore si hic sui utilis sum libero uel si sui talis molestia diu castigaris diuinum prouidente gratia oportet patienter dolor atque placidus mens sustineo infero facio igitur ut animus dispono et imbecillis artus baculus sustento intro ecclesia atque prosterno sui ad corpus uir deus pius intentio per is auxilium dominus sui propitius fio preco atque inter prex uelut in sopor soluo sentio ut ipse postea refero sum soleo quasi magnus fero manus caput sui in pars qui doleo tango idem tango totus ille qui langore premo sum corpus suus pars paulatim fugio dolor atque sanitas subsequor ad pes usque pertransisse quo facio mox euigilans sanus surgo atque pro suus sanitas dominus gratia denuo refero quis erga sui ago sum frater indico cunctus congaudentibus ad ministerium qui sollicitus exhibeo soleo quasi flagellum probo castigatior redeo


Anno ab incarnatione Domini CLXXXVIIII Seuerus, genere Afer Tripolitanus ab oppido Lepti, XVII ab Augusto imperium adeptus X et VII annis tenuit. Hic natura saeuus, multis semper bellis lacessitus, fortissime quidem rempuplicam, sed laboriosissime rexit. Uictor ergo ciuilium bellorum, quae ei grauissima occurrerant, in Brittanias defectu pene omnium sociorum trahitur. Ubi magnis grauibusque proeliis saepe gestis receptam partem insulae a ceteris indomitis gentibus, non muro, ut quidam aestimant, sed uallo distinguendam putauit. Murus etenim de lapidibus, uallum uero, quo ad repellendam uim hostium castra muniuntur, fit de cespitibus, quibus circumcisis, e terra uelut murus exstruitur altus supra terram, ita ut in ante sit fossa, de qua leuati sunt cespites, supra quam sudes de lignis fortissimis praefiguntur. Itaque Seuerus magnam fossam firmissimumque uallum, crebris insuper turribus conmunitum, a mari ad mare duxit. Ibique apud Eboracum oppidum morbo obiit. Reliquit duos filios, Bassianum et Getam; quorum Geta hostis puplicus iudicatus interiit, Bassianus, Antonio cognomine adsumpto, regno potitus est.

annus ab incarnatio dominus clxxxviiii severus genus afor tripolitanus ab oppidum leptis xvii ab augustus imperium adipiscor decem et vii annus teneo hic natura saevus multus semper bellum lacesso fortis quidem rempuplicam sed laboriosus rego victor ergo ciuilis bellum qui is gravis occurro in britannia deficio penis omnis socius traho ubius magnus gravis proelium saepe gero recipio pars insula ab ceterus indomitus gens non murus ut quidam aestimo sed uallum distinguo puto murus etenim de lapis valles uerus quo ad repello uis hostis castrum munio fio de cespitibus qui circumcido e terra uelut murus exstruo altus supra terra ita ut in ante sum fossa de qui levo sum caespes supra quam sudo de lignum fortis praefiguntur itaque severus magnus fodio firmissimumque valles creber insuper turris conmunitum ab mare ad mare duco ibi apud eboracum oppidum morbus obeo relinquo duo filius bassianum et geta qui geta hostis puplicus iudico intereo bassianus antonius cognomen adsumo regnum potior sum


HIS temporibus rex Osuiu, cum acerbas atque intolerabiles pateretur inruptiones saepe dicti regis Merciorum, qui fratrem eius occiderat, ad ultimum necessitate cogente promisit se ei innumera et maiora, quam credi potest, ornamenta regia uel donaria in pretium pacis largiturum, dummodo ille domum rediret, et prouincias regni eius usque ad internicionem uastare desineret. Cumque rex perfidus nullatenus precibus illius assensum praeberet, qui totam eius gentem a paruo usque ad magnum delere atque exterminare decreuerat, respexit ille ad diuinae auxilium pietatis, quo ab impietate barbarica posset eripi; uotoque se obligans: Si paganus, inquit, nescit accipere nostra donaria, offeramus ei, qui nouit, Domino Deo nostro. Uouit ergo, quia, si uictor existeret, filiam suam Domino sacra uirginitate dicandam offerret, simul et XII possessiones praediorum ad construenda monasteria donaret; et sic cum paucissimo exercitu se certamini dedit. Denique fertur, quia tricies maiorem pagani habuerint exercitum; siquidem ipsi XXX legiones ducibus nobilissimis instructas in bello habuere, quibus Osuiu rex cum Alchfrido filio, perparuum, ut dixi, habens exercitum, sed Christo duce confisus, occurrit. Nam alius filius eius Ecgfrid eo tempore in prouincia Merciorum apud reginam Cynuise obses tenebatur; filius autem Osualdi regis Oidiluald, qui eis auxilio esse debuerat, in parte erat aduersariorum, eisdemque contra patriam et patruum suum pugnaturis ductor exstiterat, quamuis ipso tempore pugnandi sese pugnae subtraxerat, euentumque discriminis tuto in loco exspectabat. Inito ergo certamine fugati sunt et caesi pagani, duces regii XXX, qui ad auxilium uenerant, pene omnes interfecti; in quibus Aedilheri, frater Anna regis Orientalium Anglorum, qui post eum regnauit, auctor ipse belli, perditis militibus siue auxiliis interemtus est. Et quia prope fluuium Uinuaed pugnatum est, qui tunc prae inundantia pluuiarum late alueum suum immo omnes ripas suas transierat, contigit, ut multo plures aqua fugientes, quam bellantes perderet ensis.

hic tempus rex osuiu cum acerbus atque intolerabilis pateo inruptio saepe dictum rex merciorum qui frater is occido ad ulter necessitas cogo promitto sui is innumerus et magnus quam credo possum ornamentum regius uel ducenarius in pretium pax largiturum dummodo ille domus redeo et prouincia regnum is usque ad internicio uasto desino cos rex perfidus nullatenus prex ille assentior praebeo qui totus is gens ab parvus usque ad magnus deleo atque extermino decerno respicio ille ad divina auxilium pietas quo ab impietas barbaricus possum eripio uotoque sui obligo si paganus inquam nescio accipio noster ducenarius offertor is qui nosco dominus deus noster uoueo ergo quia si uictor exsisto filia suus dominus sacer uirginitas dico offertor simul et duodecim possessio praedium ad construenda monasteria dono et sic cum paucus exercitus sui certamen do denique fero quia tricies magnus paganus habeo exercitus siquidem ipse xxx legio dux nobilis instruo in bellum habeo qui osuiu rex cum alchfrido filius perparuum ut dico habeo exercitus sed christus dux confido occurro nam alius filius is ecgfrid is tempus in prouincia merciorum apud regina cynuise obses teneo filius autem osualdi rex oidiluald qui is auxilium sum debeo in pars sum adversarius idem contra patria et patruus suus pugno ducto exsisto quamuis ipse tempus pugno sui pugna subtraho evenio discrimen tueor in locus exspecto ineo ergo certamen fugo sum et caedo paganus dux regius xxx qui ad auxilium uenio penis omnis interfacio in qui aedilheri frater anna rex orientales anglorum qui post is regno auctor ipse bellum perdo miles siue auxilium interemtus sum et quia prope fluuius uinuaed pugno sum qui tunc prae inundantia pluuiaris latus alueus suus immo omnis ripa suus transeo contingo ut multus multus aqua fugio quam bellor perdo ensis


AT ubi datam sibi mansionem intrauerant, coeperunt apostolicam primitiuae ecclesiae uitam imitari; orationibus uidelicet assiduis, uigiliis ac ieiuniis seruiendo, uerbum uitae, quibus poterant, praedicando, cuncta huius mundi uelut aliena spernendo, ea tantum, quae uictui necessaria uidebantur, ab eis, quos docebant, accipiendo, secundum ea, quae docebant, ipsi per omnia uiuendo, et paratum ad patiendum aduersa quaeque, uel etiam moriendum pro ea, quam praedicabant, ueritate animum habendo. Quid mora? Crediderunt nonnulli et baptizabantur, mirantes simplicitatem innocentis uitae, ac dulcedinem doctrinae eorum caelestis. Erat autem prope ipsam ciuitatem ad orientem ecclesia in honorem sancti Martini antiquitus facta, dum adhuc Romani Brittaniam incolerent, in qua regina, quam Christianam fuisse praediximus, orare consuerat. In hac ergo et ipsi primo conuenire, psallere, orare, missas facere, praedicare, et baptizare coeperunt; donec, rege ad fidem conuerso, maiorem praedicandi per omnia, et ecclesias fabricandi uel restaurandi licentiam acciperent.

at ubi do sui mansio intro coepio apostolicam primitiuae ecclesia uita imitor oratio uidelicet assiduus uigilia atque jejunium seruiendo uerbum uita qui possum praedico cunctus hic mundus uelut alienus sperno is tantus qui uictui necessarius uideo ab is qui doceo accipio secundus is qui doceo ipse per omnis vivo et paro ad patior adverso quisque uel etiam morior pro is quam praedico ueritas animus habeo quis mora credo nonnullus et baptizo miror simplicitas innocens uita atque dulcedo doctrina is caelestis sum autem prope ipse ciuitas ad orior ecclesia in honor sanctus martini antiquus facio dum adhuc romanus britannia incolo in qui regina quam christianus sum praedico oro consuo in hic ergo et ipse primus conuenio psallo oro mitto facio praedico et baptizaris coepio donec rex ad fides converro magnus praedicandi per omnis et ecclesia fabrico uel restaurandi licentia accipio


Donauit autem ei Pippin locum cathedrae episcopalis in castello suo inlustri, quod antiquo gentium illarum uerbo Uiltaburg, id est Oppidum Uiltorum, lingua autem Gallica Traiectum uocatur; in quo aedificata ecclesia, reuerentissimus pontifex longe lateque uerbum fidei praedicans, multosque ab errore reuocans, plures per illas regiones ecclesias, sed et monasteria nonnulla construxit. Nam non multo post alios quoque illis in regionibus ipse constituit antistites ex eorum numero fratrum, qui uel secum, uel post se illo ad praedicandum uenerant; ex quibus aliquanti iam dormierunt in Domino. Ipse autem Uilbrord, cognomento Clemens, adhuc superest, longa iam uenerabilis aetate, utpote tricesimum et sextum in episcopatu habens annum, et post multiplices militiae caelestis agones ad praemia remunerationis supernae tota mente suspirans.

dono autem is pippin locus cathedra episcopal in castellum suus illustris qui antiquus gens ille uerbum uiltaburg is sum oppidum uiltor lingua autem gallicus trajectus uoco in quo aedifico ecclesia reuerentissimus pontifex longus fero uerbum fides praedico multi ab error revoco multus per ille regio ecclesia sed et monasteria nonnullus construo nam non multus post alius quoque ille in regio ipse constituo antistes ex is numerus frater qui uel sui uel post sui ille ad praedico uenio ex qui aliqua iam dormio in dominus ipse autem uilbrord cognomentum clemens adhuc supersum longus iam uenerabilis aetas utpote tricesimum et sextus in episcopatu habeo annus et post multiplico militia caelestis agon ad praemium remuneratio supernus totus mens suspiro


De situ etiam Chebron et monumentis patrum ita scribit:— Chebron quondam ciuitas et metropolis regni Dauid, nunc ruinis tantum, quid tunc fuerit, ostendens. Uno ad orientem stadio speluncam duplicem in ualle habet, ubi sepulchra patriarcharum quadrato muro circumdantur, capitibus uersis ad Aquilonem; et haec singula singulis tecta lapidibus instar basilicae dolatis; trium patriarcharum candidis, Adam obscurioris et uilioris operis, qui haud longe ab illis ad borealem extremamque muri illius partem pausat. Trium quoque feminarum uiliores et minores memoriae cernuntur. Mamre collis mille passibus a monumentis his ad Boream, herbosus ualde et floridus, campestrem habens in uertice planitiem; in cuius aquilonali parte quercus Abrahae duorum hominum altitudinis truncus ecclesia circumdata est.

de sino etiam chebron et monumentum pater ita scribo chebron quondam ciuitas et metropolis regnum david nunc ruina tantus quis tunc sum ostendo unus ad orior stadium spelunca duplico in valles habeo ubi sepulcrum patriarcharis quadro murus circumdo caput uerto ad aquilo et hic singulus singuli tectum lapis instar basilica dolatis tres patriarcharis candidus adam obscurioris et vilis opus qui haud longus ab ille ad boreal extremus murus ille pars pausat tres quoque femina vilis et paruus memoria cerno mamre collis mille passus ab monumentum hic ad boreas herbosus ualidus et floridus campestrem habeo in uertex planitiem in qui aquilonal pars quercus abrahae duo homo altitudo truncus ecclesia circumdo sum


Postquam uero per annos aliquot in Fresia, qui aduenerant, docuerunt, misit Pippin fauente omnium consensu uirum uenerabilem Uilbrordum Romam, cuius adhuc pontificatum Sergius habebat, postulans. ut eidem Fresonum genti archiepiscopus ordinaretur. Quod ita, ut petierat, inpletum est, anno ab incarnatione Domini DCXCVI. Ordinatus est autem in ecclesia sanctae martyris Ceciliae, die natalis eius, inposito sibi a papa memorato nomine Clementis; ac mox remissus ad sedem episcopatus sui, id est post dies XIIII, ex quo in urbem uenerat.

postquam uerus per annus aliquot in fresia qui advenio doceo mitto pippin faveo omnis consensus uir uenerabilis uilbrordum roma qui adhuc pontificatus sergius habeo postulo ut idem fresonum gens archiepiscopus ordino qui ita ut peto inpletum sum annus ab incarnatio dominus dcxcvi ordino sum autem in ecclesia sancio martyris ceciliae dies natal is inpono sui ab papa memoro nomen clemens atque mox remitto ad sedes episcopatus suus is sum post dies xiiii ex quo in urbs uenio


IGITUR accepit rex Aeduini cum cunctis gentis suae nobilibus ac plebe perplurima fidem et lauacrum sanctae regenerationis anno regni sui XI, qui est annus dominicae incarnationis DCXXVII, ab aduentu uero Anglorum in Brittaniam annus circiter CLXXXmus. Baptizatus est autem Eburaci die sancto paschae pridie Iduum Aprilium in ecclesia Petri apostoli, quam ibidem ipse de ligno, cum cathecizaretur, atque ad percipiendum baptisma inbueretur, citato opere construxit. In qua etiam ciuitate ipsi doctori atque antistiti suo Paulino sedem episcopatus donauit. Mox autem ut baptisma consecutus est, curauit, docente eodem Paulino, maiorem ipso in loco et augustiorem de lapide fabricare basilicam, in cuius medio ipsum, quod prius fecerat, oratorium includeretur. Praeparatis ergo fundamentis in gyro prioris oratorii per quadrum coepit aedificare basilicam. Sed priusquam altitudo parietis esset consummata, rex ipse impia nece occisus, opus idem successori suo Osualdo perficiendum reliquit. Paulinus autem ex eo tempore sex annis continuis, id est ad finem usque imperii regis illius, uerbum Dei, adnuente ac fauente ipso, in ea prouincia praedicabat; credebantque et baptizabantur quotquot erant praeordinati ad uitam aeternam, in quibus erant Osfrid et Eadfrid filii regis Aeduini, qui ambo ei exuli nati sunt de Quoenburga filia Cearli regis Merciorum.

igitur accipio rex aeduini cum cunctus gens suus nobilis atque plebs perplurima fides et lavacrum sancio regeneratio annus regnum suus xi qui sum annus dominicus incarnatio dcxxvii ab aduentus uerus anglorum in britannia annus circiter clxxxmus baptizo sum autem eburaci dies sancio pascha pridie idus aprilium in ecclesia petri apostolus quam ibidem ipse de lignum cum cathecizaretur atque ad percipio baptisma inbueretur cito opus construo in qui etiam ciuitas ipse doctor atque antistes suus paulinus sedes episcopatus dono mox autem ut baptisma consequor sum curo doceo idem paulinus magnus ipse in locus et augustus de lapis fabricaris basilica in qui medium ipse qui prior facio oratorius includo praeparo ergo fundamentum in gyrus prior oratorius per quadrum coepio aedificaris basilica sed priusquam altitudo pario sum consummo rex ipse impius nex occido opus idem successor suus osualdo perficio relinquo paulinus autem ex is tempus sex annus continuus is sum ad finis usque imperium rex ille uerbum deus annuo atque faveo ipse in is prouincia praedico credo et baptizo quotquot sum praeordino ad uita aeternus in qui sum osfrid et eadfrid filius rex aeduini qui ambo is exulis nascor sum de quoenburga filia cearli rex merciorum


Respondit Gregorius: Quaedam terrena lex in Romana repuplica permittit, ut siue frater et soror, seu duorum fratrum germanorum, uel duarum sororum filius et filia misceantur. Sed experimento didicimus ex tali coniugio sobolem non posse succrescere. Et sacra lex prohibet cognationis turpitudinem reuelare. Unde necesse est, ut iam tertia uel quarta generatio fidelium licenter sibi iungi debeat; nam secunda, quam praediximus, a se omni modo debet abstinere. Cum nouerca autem miscere graue est facinus, quia et in lege scriptum est: Turpitudinem patris tui non reuelabis. Neque enim patris turpitudinem filius reuelare potest. Sed quia scriptum est: Erunt duo in carne una, qui turpitudinem nouercae, quae una caro cum patre fuit, reuelare praesumserit, profecto patris turpitudinem reuelauit. Cum cognata quoque miscere prohibitum est, quia per coniunctionem priorem caro fratris fuerit facta. Pro qua re etiam Iohannes Baptista capite truncatus est, et sancto martyrio consummatus, cui non est dictum, ut Christum negaret, et pro Christi confessione occisus est; sed quia isdem Dominus noster Iesus Christus dixerat: Ego sum ueritas; quia pro ueritate Iohannes occisus est, uidelicet et pro Christo sanguinem fudit.

respondeo gregorius quidam terrenus lex in romanus repuplica permitto ut siue frater et soror seu duo frater germani uel duaris soror filius et filia misceo sed experimentum disco ex talis conjugium suboles non possum succresco et sacer lex prohibeo cognatio turpitudo reuelaris unde necesse sum ut iam tertius uel quartus generatio fidelis licenter sui jungo debeo nam secundus quam praedico ab sui omnis modo debeo abstineo cos noverca autem misceo grauis sum facinus quia et in lex scribo sum turpitudo pater tuus non reuelo neque enim pater turpitudo filius reuelaris possum sed quia scribo sum sum duo in carnis unus qui turpitudo nouerca qui unus carus cum pater sum reuelaris praesumserit profecto pater turpitudo revelo cos cognatus quoque misceo prohibeo sum quia per coniunctio prior carus frater sum facio pro qui res etiam iohannes baptista caput trunco sum et sancio martyrio consummo qui non sum dico ut christus nego et pro christus confessio occido sum sed quia idem dominus noster iesus christus dico ego sum ueritas quia pro ueritas iohannes occido sum uidelicet et pro christus sanguis fundo


NEC multo post illi quoque, qui insulam Hii incolebant, monachi Scotticae nationis cum his, quae sibi erant subdita, monasteriis ad ritum paschae ac tonsurae canonicum Domino procurante perducti sunt. Siquidem anno ab incarnatione Domini DCCXVI, quo Osredo occiso Coenred gubernacula regni Nordanhymbrorum suscepit, cum uenisset ad eos de Hibernia Deo amabilis, et cum omni honorificentia nominandus pater ac sacerdos, Ecgberct, cuius superius memoriam saepius fecimus, honorifice ab eis et multo cum gaudio susceptus est. Qui quoniam et doctor suauissimus, et eorum, quae agenda docebat, erat exsecutor deuotissimus, libenter auditus ab uniuersis, inmutauit piis ac sedulis exhortationibus inueteratam illam traditionem parentum eorum, de quibus apostolicum illum licet proferre sermonem, quod aemulationem Dei habebant, sed non secundum scientiam; catholicoque illos atque apostolico more celebrationem, ut diximus, praecipuae sollemnitatis sub figura coronae perpetis agere perdocuit. Quod mira diuinae constat factum dispensatione pietatis, ut quoniam gens illa, quam nouerat scientiam diuinae cognitionis libenter ac sine inuidia populis Anglorum communicare curauit; ipsa quoque postmodum per gentem Anglorum in eis, quae minus habuerat, ad perfectam uiuendi normam perueniret. Sicut econtra Brettones, qui nolebant Anglis eam, quam habebant, fidei Christianae notitiam pandere, credentibus iam populis Anglorum, et in regula fidei catholicae per omnia instructis, ipsi adhuc inueterati et claudicantes a semitis suis, et capita sine corona praetendunt, et sollemnia Christi sine ecclesiae Christi societate uenerantur.

neque multus post ille quoque qui insula hic incolo monachi scotticae natio cum hic qui sui sum subdo monasteriis ad ritus pascha atque tondeo canonicum dominus procuro perduco sum siquidem annus ab incarnatio dominus dccxvi quo osredo occido coenred gubernaculum regnum nordanhymbrorum suscipio cum uenio ad is de hibernia deus amabilis et cum omnis honorificentia nomino pater atque sacerdos ecgberct qui superus memoria saepis facio honorificus ab is et multus cum gaudium suscipio sum qui quoniam et doctor suavis et is qui ago doceo sum exsecutor devoveo libet audio ab uniuersus inmuto pius atque sedulis exhortatio invetero ille traditio parens is de qui apostolicus ille licet profero sermo qui aemulatio deus habeo sed non secundus scientia catholicoque ille atque apostolico mos celebratio ut dico praecipuus sollemnitas sub figuro corona perpetior ago perdoceo qui mirus divina consto facio dispensatio pietas ut quoniam gens ille quam nosco scientia divina cognitio libet atque sine inuidia populus anglorum communicaris curo ipse quoque postmodum per gens anglorum in is qui paruus habeo ad perficio vivo norma pervenio sicut econtra brettones qui nolo anglis is quam habeo fides christianus notitia pando credo iam populus anglorum et in regula fides catholicae per omnis instruo ipse adhuc inueterati et claudicantes ab semita suus et caput sine corona praetendo et sollemne christus sine ecclesia christus societas veneror


Itaque promittitur uirgo, atque Æduino mittitur, et iuxta quod dispositum fuerat, ordinatur episcopus uir Deo dilectus Paulinus, qui cum illa ueniret, eamque et comites eius, ne paganorum possent societate pollui, cotidiana et exhortatione, et sacramentorum caelestium celebratione confirmaret.

itaque promitto uirgo atque duino mitto et iuxta qui dispono sum ordino episcopus uir deus delectus paulinus qui cum ille venio eo et comes is ne paganus possum societas polluo cottidianus et exhortatio et sacramentor caelestis celebratio confirmo


In tantum autem uita illius a nostri temporis segnitia distabat, ut omnes, qui cum eo incedebant, siue adtonsi, seu laici, meditari deberent, id est, aut legendis scripturis, aut psalmis discendis operam dare. Hoc erat cotidianum opus illius et omnium, qui cum eo erant, ubicumque locorum deuenissent. Et si forte euenisset, quod tamen raro euenit, ut ad regis conuiuium uocaretur, intrabat cum uno clerico aut duobus; et, ubi paululum reficiebatur, adcelerauit ocius ad legendum cum suis, siue ad orandum egredi. Cuius exemplis informati tempore illo religiosi quique uiri ac feminae consuetudinem fecerunt per totum annum, excepta remissione quinquagesimae paschalis, IIIIa et VIa sabbati ieiunium ad nonam usque horam protelare. Numquam diuitibus honoris siue timoris gratia, siqua delinquissent, reticebat; sed aspera illos inuectione corrigebat. Nullam potentibus saeculi pecuniam, excepta solum esca, siquos hospitio suscepisset, umquam dare solebat, sed ea potius, quae sibi a diuitibus donaria pecuniarum largiebantur, uel in usus pauperum, ut diximus, dispergebat, uel ad redemtionem eorum, qui iniuste fuerant uenditi, dispensabat. Denique multos, quos pretio dato redemerat, redemtos postmodum suos discipulos fecit, atque ad sacerdotalem usque gradum erudiendo atque instituendo prouexit.

in tantus autem uita ille ab noster tempus segnitia disto ut omnis qui cum is incedo siue adtondeo seu laici meditaris debeo is sum aut lego scribo aut psalmus disco opera do hic sum cottidianus opus ille et omnis qui cum is sum ubicumque locus devenio et si fors evenio qui tamen rarus euenio ut ad rex conuiuium uoco intro cum unus clerico aut duo et ubi paululum reficio adcelerauit ocior ad lego cum suus siue ad oro egredior qui exemplum informo tempus ille religiosus quisque uir atque femina consuetudo facio per totus annus excipio remissio quinquagesima paschal iiiia et via sabbatum ieiunium ad nona usque hora protelaris numquam dives honor siue timor gratia siqua delinquissent reticeo sed asper ille inuectio corrigo nullus possum saeculis pecunia excipio solus esca siquis hospitium suscipio umquam do soleo sed is potis qui sui ab dives ducenarius pecunia largior uel in utor pauper ut dico dispergebat uel ad redemtio is qui injustus sum vendo dispensabat denique multus qui pretium do redemo redemtos postmodum suus discipulus facio atque ad sacerdotal usque gradus erudio atque instituo proveho


Itaque in praesenti ecclesiis Cantuariorum Tatuini et Alduulf episcopi praesunt. Porro prouinciae Orientalium Saxonum Inguald episcopus; prouinciae Orientalium Anglorum Aldberct et Hadulac episcopi; prouinciae Occidentalium Saxonum Danihel et Fortheri episcopi; prouinciae Merciorum Alduini episcopus; et eis populis, qui ultra amnem Sabrinam ad occidentem habitant, Ualchstod episcopus; prouinciae Huicciorum Uilfrid episcopus; prouinciae Lindisfarorum Cyniberct episcopus praeest. Episcopatus Uectae insulae ad Danihelem pertinet episcopum Uentae ciuitatis. Prouincia Australium Saxonum iam aliquot annis absque episcopo manens ministerium sibi episcopale ab Occidentalium Saxonum antistite quaerit. Et hae omnes prouinciae ceteraeque australes ad confinium usque Hymbrae fluminis cum suis quaeque regibus Merciorum regi Aedilbaldo subiectae sunt.

itaque in praesens ecclesia cantuariorum tatuini et alduulf episcopus praesum porro prouincia orientales saxonum inguald episcopus prouincia orientales anglorum aldberct et hadulac episcopus prouincia occidentalium saxonum danihel et fortheri episcopus prouincia merciorum alduini episcopus et is populus qui ultra amnis sabrina ad occaedes habito ualchstod episcopus prouincia huicciorum uilfrid episcopus prouincia lindisfarorum cyniberct episcopus praesum episcopatus veho insula ad danihelis pertineo episcopus uentae ciuitas prouincia australium saxonum iam aliquot annus absque episcopo maneo ministerium sui episcopal ab occidentalium saxonum antistes quaero et hic omnis prouincia ceter austral ad confinis usque hymbrae flumen cum suus quisque rex merciorum rex aedilbaldo subjacio sum


Respondit Gregorius: Hunc quidem testamentum ueteris legis, sicut in superiori capitulo iam diximus, pollutum dicit, et nisi lotum aqua ei usque ad uesperum intrare ecclesiam non concedit. Quod tamen aliter populus spiritalis intellegens sub eodem intellectu accipiet, quo praefati sumus; quia quasi per somnium inluditur, qui temtatus inmunditia, ueris imaginibus in cogitatione inquinatur; sed lauandus est aqua, ut culpas cogitationis lacrimis abluat; et nisi prius ignis temtationis reciderit, reum se quasi usque ad uesperum cognoscat. Sed est in eadem inlusione ualde necessaria discretio, quae subtiliter pensari debet, ex qua re accedat menti dormientis; aliquando enim ex crapula, aliquando ex naturae superfluitate uel infirmitate, aliquando ex cogitatione contingit. Et quidem cum ex naturae superfluitate uel infirmitate euenerit, omnimodo haec inlusio non est timenda; quia hanc animum nescientem pertulisse magis dolendum est, quam fecisse. Cum uero ultra modum appetitus gulae in sumendis alimentis rapitur, atque idcirco umorum receptacula grauantur, habet exinde animus aliquem reatum, non tamen usque ad prohibitionem percipiendi sancti mysterii uel missarum sollemnia celebrandi; cum fortasse aut festus dies exigit, aut exhiberi mysterium (pro eo, quod sacerdos alius in loco deest) ipsa necessitas conpellit. Nam si adsunt alii, qui implere ministerium ualeant, inlusio pro crapula facta a perceptione sacri mysterii prohibere non debet; sed ab immolatione sacri mysterii abstinere, ut arbitror, humiliter debet; si tamen dormientis mentem turpi imaginatione non concusserit. Nam sunt, quibus ita plerumque inlusio nascitur, ut eorum animus, etiam in somno corporis positus, turpibus imaginationibus non fedetur. Qua in re unum ibi ostenditur ipsa mens rea, non tamen uel suo iudicio libera, cum se, etsi dormienti corpore, nihil meminit uidisse, tamen in uigiliis corporis meminit in ingluuiem cecidisse. Sin uero ex turpi cogitatione uigilantis oritur inlusio dormientis, patet animo reatus suus; uidet enim, a qua radice inquinatio illa processerit, quia, quod cogitauit sciens, hocpertulit nesciens. Sed pensandum est, ipsa cogitatio utrum suggestione an delectatione, uel, quod maius est, peccati consensu acciderit. Tribus enim modis impletur omne peccatum, uidelicet suggestione, delectatione, consensu. Suggestio quippe fit per diabolum, delectatio per carnem, consensus per spiritum; quia et primam culpam serpens suggessit, Eua uelut caro delectata est, Adam uero uelut spiritus consensit; et necessaria est magna discretio, ut inter suggestionem atque delectationem, inter delectationem et consensum iudex sui animus praesideat. Cum enim malignus spiritus peccatum suggerit in mente, si nulla peccati delectatio sequatur, peccatum omnimodo perpetratum non est; cum uero delectare caro coeperit, tunc peccatum incipit nasci; si autem etiam ex deliberatione consentit, tunc peccatum cognoscitur perfici. In suggestione igitur peccati semen est, in delectatione fit nutrimentum, in consensu perfectio. Et saepe contingit, ut hoc, quod malignus spiritus seminat in cogitatione, caro in delectationem trahat; nec tamen anima eidem delectationi consentiat. Et cum caro delectare sine animo nequeat, ipse tamen animus carnis uoluptatibus reluctans, in delectatione carnali aliquo modo ligatur inuitus, ut ei ex ratione contradicat, ne consentiat; et tamen delectatione ligatus sit, sed ligatum se uehementer ingemiscat. Unde et ille caelestis exercitus praecipuus miles gemebat dicens: Uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captiuum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis. Si autem captiuus erat, minimc pugnabat; sed et pugnabat; quapropter et captiuus erat, et pugnabat igitur legi mentis, cui lex, quae in membris est, repugnabat. Si autem pugnabat, captiuus non erat. Ecce itaque homo est, ut ita dixerim, captiuus et liber; liber ex iustitia, quam diligit, captiuus ex delectatione, quam portat inuitus.

respondeo gregorius hic quidem testamentum uetus lex sicut in superus capitulum iam dico polluo dico et nisi lotos aqua is usque ad uesper intro ecclesia non concedo qui tamen aliter populus spirital intellego sub idem intellego accipio quo praefor sum quia quasi per somnium inluditur qui temtatus immunditia uerus imago in cogitatio inquino sed lauandus sum aqua ut culpo cogitatio lacrima abluat et nisi prior ignis temtatio recido reus sui quasi usque ad uesper cognosco sed sum in idem inlusio ualidus necessarius discretio qui subtilis penso debeo ex qui res accedo mens dormio aliquando enim ex crapula aliquando ex natura superfluitas uel infirmitas aliquando ex cogitatio contingo et quidem cum ex natura superfluitas uel infirmitas euenio omnimodus hic illusio non sum timeo quia hic animus nescio perfero magis doleo sum quam facio cos uerus ultra modus appeto gula in sumo alimentum rapio atque idcirco umor receptaculum gravo habeo exinde animus aliquis reatus non tamen usque ad prohibitio percipio sanctus mysterium uel missaris sollemne celebrandi cum fortasse aut festus dies exigo aut exhibeo mysterium pro is qui sacerdos alius in locus desum ipse necessitas conpello nam si adsum alius qui impleo ministerium ualeo illusio pro crapula facio ab perceptio sacer mysterium prohibeo non debeo sed ab immolatio sacer mysterium abstineo ut arbitror humilis debeo si tamen dormio mens turpis imaginatio non concutio nam sum qui ita plerusque illusio nascor ut is animus etiam in somnus corpus pono turpis imaginatio non fedetur qui in res unus ibi ostendo ipse mens rea non tamen uel suus iudicium liber cum sui etsi dormio corpus nihil memini uideo tamen in uigilia corpus memini in ingluvies cado sin uerus ex turpis cogitatio uigilantis orior illusio dormio pateo animus reatus suus uideo enim ab qui radix inquinatio ille procedo quia qui cogito scio hocpertulit nescio sed penso sum ipse cogitatio utrum suggestio an delectatio uel qui magnus sum pecco consensus accido tres enim modus impleo omnis peccatum uidelicet suggestio delectatio consensus suggestio quippe fio per diabolus delectatio per caro consentio per spiritus quia et primus culpa serpens suggero eva uelut carus delecto sum adam uerus uelut spiritus consentio et necessarius sum magnus discretio ut inter suggestio atque delectatio inter delectatio et consensus iudex suus animus praesideo cos enim malignus spiritus peccatum suggero in mens si nullus pecco delectatio sequor peccatum omnimodus perpetro non sum cum uerus delecto carus coepio tunc peccatum incipio nascor si autem etiam ex deliberatio consentio tunc peccatum cognosco perficio in suggestio igitur pecco semen sum in delectatio fio nutrimenta in consensus perfectio et saepe contingo ut hic qui malignus spiritus semino in cogitatio carus in delectatio traho neque tamen anima idem delectatio consentio et cum carus delecto sine animus nequeo ipse tamen animus caro uoluptas reluctor in delectatio carnal aliquis modo ligo inuitus ut is ex ratio contradico ne consentio et tamen delectatio ligo sum sed ligo sui uehementer ingemisco unde et ille caelestis exercitus praecipuus miles gemo dico uideo alius lex in membrum meus repugno lego mens meus et captiuus ego duco in lex pecco qui sum in membrum meus si autem captivus sum minimc pugno sed et pugno quapropter et captivus sum et pugno igitur lego mens qui lex qui in membrum sum repugno si autem pugno captivus non sum ecce itaque homo sum ut ita dico captivus et liber liber ex iustitia quam diligo captivus ex delectatio quam porto inuitus


Mansit autem in episcopatu annis XXXIII, et sic caelestia regna conscendens, sepultus est in porticu sancti Petri in monasterio suo, quod dicitur In silua Derorum, anno ab incarnatione dominica DCCo XXIo. Nam cum prae maiore senectute minus episcopatui administrando sufficeret, ordinato in episcopatum Eboracensis ecclesiae Uilfrido presbytero suo, secessit ad monasterium praefatum, ibique uitam in Deo digna conuersatione conpleuit.

maneo autem in episcopatu annus xxxiii et sic caelestis regnum conscendo sepelio sum in porticus sanctus petri in monasterio suus qui dico in silua derorum annus ab incarnatio dominicus dcco xxio nam cum prae magnus senectus paruus episcopatui administro sufficio ordino in episcopatus eboracensis ecclesia uilfrido presbytero suus secedo ad monasterium praefatum ibi uita in deus dignus conuersatio conpleo


Cumque corpus sacrae uirginis ac sponsae Christi aperto sepulchro esset prolatum in lucem, ita incorruptum inuentum est, ac si eodem die fuisset defuncta, siue humo condita; sicut et praefatus antistes Uilfrid, et multi alii, qui nouere, testantur; sed certiori notitia medicus Cynifrid, qui et morienti illi, et eleuatae de tumulo adfuit; qui referre erat solitus, quod illa infirmata habuerit tumorem maximum sub maxilla; Iusseruntque me, inquit, incidere tumorem illum, ut efflueret noxius umor, qui inerat; quod dum facerem, uidebatur illa per biduum aliquanto leuius habere; ita ut multi putarent, quia sanari posset a langore. Tertia autem die prioribus adgrauata doloribus, et rapta confestim de mundo, dolorem omnem ac mortem perpetua salute ac uita mutauit. Cumque post tot annos eleuanda essent ossa de sepulchro, et extento desuper papilione, omnis congregatio, hinc fratrum, inde sororum, psallens circumstaret; ipsa autem abbatissa intus cum paucis ossa elatura et dilutura intrasset, repente audiuimus abbatissam intus uoce clara proclamare: Sit gloria nomini Domini. Nec multo post clamauerunt me intus, reserato ostio papilionis; uidique eleuatum de tumulo, et positum in lectulo corpus sacrae Deo uirginis quasi dormientis simile. Sed et discooperto uultus indumento, monstrauerunt mihi etiam uulnus incisurae, quod feceram, curatum; ita ut mirum in modum pro aperto et hiante uulnere, cum quo sepulta erat, tenuissima tunc cicatricis uestigia parerent. Sed et linteamina omnia, quibus inuolutum erat corpus, integra apparuerunt, et ita noua, ut ipso die uiderentur castis eius membris esse circumdata. Ferunt autem, quia, cum praefato tumore ac dolore maxillae siue colli premeretur, multum delectata sit hoc genere infirmitatis, ac solita dicere: Scio certissime, quia merito in collo pondus langoris porto, in quo iuuenculam me memini superuacua moniliorum pondera portare; et credo, quod ideo me superna pietas dolore colli uoluit grauari, ut sic absoluar reatu superuacuae leuitatis; dum mihi nunc pro auro et margaritis, de collo rubor tumoris ardorque promineat. Contigit autem tactu indumentorum eorundem et daemonia ab obsessis effugata corporibus, et infirmitates alias aliquoties esse curatas. Sed et loculum, in quo primo sepulta est, nonnullis oculos dolentibus saluti fuisse perhibent; qui cum suum caput eidem loculo adponentes orassent, mox doloris siue caliginis incommodum ab oculis amouerent. Lauerunt igitur uirgines corpus, et nouis indutum uestibus intulerunt in ecclesiam, atque in eo, quod adlatum erat, sarcofago posuerunt, ubi usque hodie in magna ueneratione habetur. Mirum uero in modum ita aptum corpori uirginis sarcofagum inuentum est, ac si ei specialiter praeparatum fuisset; et locus quoque capitis seorsum fabrefactus ad mensuram capitis illius aptissime figuratus apparuit.

cos corpus sacer uirgo atque sponsa christus aperio sepulcrum sum profero in lux ita incorruptus inuenio sum atque si idem dies sum defungor siue humo condio sicut et praefor antistes uilfrid et multus alius qui nosco testo sed certus notitia medicus cynifrid qui et morior ille et eleuatae de tumulus adsum qui refero sum soleo qui ille infirmo habeo tumor magnus sub maxilla jubeo ego inquam incido tumor ille ut effluo noxius umor qui insum qui dum facio uideo ille per biduus aliquantus leuis habeo ita ut multus puto quia sanaris possum ab langore tertius autem dies prior adgravo dolor et rapio confestim de mundus dolor omnis atque mors perpetuus salus atque uita muto cos post tot annus elevo sum os de sepulcrum et extendo desuper papilio omnis congregatio hinc frater inde soror psallens circumsto ipse autem abbatissa intus cum paucus os elatura et dilutura intro repens audio abbatissam intus uox clarus proclamaris sum gloria nomen dominus neque multus post clamo ego intus resero ostium papilio uidique eleuatum de tumulus et pono in lectulus corpus sacer deus uirgo quasi dormio similis sed et discooperto uultus indumentum monstro ego etiam uulnus incido qui facio curo ita ut mirus in modus pro aperio et hio uulnus cum quo sepelio sum tenuis tunc cicatrix uestigium pario sed et linteamen omnis qui involvo sum corpus integer appareo et ita nouus ut ipse dies uideo caveo is membrum sum circumdo fero autem quia cum praefor tumor atque dolor maxilla siue collum premo multus delecto sum hic genus infirmitas atque soleo dico scio certus quia mereo in collum pondus langoris porto in quo iuuenculam ego memini superuacua moniliorum pondero porto et credo qui ideo ego supernus pietas dolor collum uolo grauaris ut sic absolvo reatus superuacuae leuitas dum ego nunc pro aurum et margarita de collum rubor tumor ardor promineo contingo autem tango indumentor idem et daemonium ab obsedeo effugata corpus et infirmitas alius aliquoties sum curo sed et loculis in quo primus sepelio sum nonnullus oculus doleo salus sum perhibeo qui cum suus caput idem loculus adponentes oro mox dolor siue caligo incommodus ab oculus amouerent lauo igitur uirgo corpus et nouus induo uestis infero in ecclesia atque in is qui affero sum sarcofago pono ubi usque hodie in magnus ueneratio habeo mirus uerus in modus ita aptus corpus uirgo sarcofagum inuenio sum atque si is specialis praeparo sum et locus quoque capio seorsus fabrefacio ad mensura capio ille aptus figuro appareo


Data die III Iduum Iunii, imperantibus dominis nostris Augustis, Heraclio anno XXoIIIIo, post consulatum eiusdem anno XXoIIIo, atque Constantino filio ipsius anno uicesimo tertio, et consulatus eius anno IIIo; sed et Heraclio felicissimo Caesare id est filio eius anno III, indictione VII, id est anno dominicae incarnationis DCXXXIIII.

do dies iii idus junius impero dominus noster augustus heracleus annus xxoiiiio post consulatus idem annus xxoiiio atque constantino filius ipse annus uicesimus tertius et consulatus is annus iiio sed et heracleus felix caesaris is sum filius is annus iii indictio vii is sum annus dominicus incarnatio dcxxxiiii


Teque deprecor, bone Iesu, ut cui propitius donasti uerba tuae scientiae dulciter haurire, dones etiam benignus aliquando ad te fontem omnis sapientiae peruenire, et parere semper ante faciem tuam.

tu deprecor bonus iesus ut qui propitius dono uerbum tuus scientia dulcis haurio dono etiam benignus aliquando ad tu fons omnis sapientia pervenio et pareo semper ante facies tuus


Conpressa itaque peruersitate damnabili, eiusque auctoribus confutatis, atque animis omnium fidei puritate conpositis, sacerdotes beatum Albanum martyrem, acturi Deo per ipsum gratias, petierunt, ubi Germanus omnium apostolorum diuersorumque martyrum secum reliquias habens, facta oratione, iussit reuelli sepulchrum, pretiosa ibidem munera conditurus; arbitrans oportunum, ut membra sanctorum ex diuersis regionibus collecta, quos pares meritis receperat caelum, sepulchri quoque unius teneret hospitium. Quibus depositis honorifice atque sociatis, de loco ipso, ubi beati martyris effusus erat sanguis, massam pulueris secum portaturus abstulit, in qua apparebat, cruore seruato, rubuisse martyrum aedem, persecutore pallente. Quibus ita gestis, innumera hominum eodem die ad Dominum turba conuersa est.

conpremo itaque peruersitas damnabilis is auctor confutas atque animus omnis fides puritas compositum sacerdos beatus albanus martyrem ago deus per ipse gratia peto ubi germanus omnis apostolus diuersorumque martyrum sui reliquiae habeo facio oratio iubeo revello sepulcrum pretiosus ibidem munus condio arbitror oportunum ut membrum sancio ex diuorto regio colligo qui par meritum recipio caelum sepulcrum quoque unus teneo hospitium qui depono honorificus atque socio de locus ipse ubi beati martyris effundo sum sanguis massa pulvis sui porto aufero in qui appareo cruor seruo rubuisse martyrum aedes persecutor palleo qui ita gero innumerus homo idem dies ad dominus turba converro sum


Cumque, emensa sollemnitate paschali, recens de lauacro pars maior exercitus arma capere et bellum parare temtaret, Germanus ducem se proelii profitetur, eligit expeditos, circumiecta percurrit, et e regione, qua hostium sperabatur aduentus, uallem circumdatam mediis montibus intuetur. Quo in loco nouum conponit exercitum ipse dux agminis. Et iam aderat ferox hostium multitudo, quam adpropinquare intuebantur in insidiis constituti. Tum subito Germanus signifer uniuersos admonet, et praedicat, ut uoci suae uno clamore respondeant; securisque hostibus, qui se insperatos adesse confiderent, alleluiam tertio repetitam sacerdotes exclamabant. Sequitur una uox omnium, et elatum clamorem repercusso aere montium conclusa multiplicant; hostile agmen terrore prosternitur, et super se non solum rupes circumdatas, sed etiam ipsam caeli machinam contremescunt, trepidationique iniectae uix sufficere pedum pernicitas credebatur. Passim fugiunt, arma proiciunt, gaudentes uel nuda corpora eripuisse discrimini; plures etiam timore praecipites flumen, quod transierant, deuorauit. Ultionem suam innocens exercitus intuetur, et uictoriae concessae otiosus spectator efficitur. Spolia colliguntur exposita, et caelestis palmae gaudia miles religiosus amplectitur. Triumphant pontifices hostibus fusis sine sanguine; triumphant uictoria fide obtenta, non uiribus.

cos emetior sollemnitas paschal recens de lavacrum pars magnus exercitus arma capio et bellum paro temtaret germanus dux sui proelium profiteor eligo expedio circumjacio percurro et e regio qui hostis spero advenio vallo circumdo medius mons intueor quo in locus nouus conpono exercitus ipse dux agmen et iam adsum ferox hostis multitudo quam adpropinquaris intueor in insidiae constituo tum subeo germanus signifer uniuersus admoneo et praedico ut vox suus unus clamor respondeo securus hostis qui sui insperatos adsum confido alleluiam tertius repeto sacerdos exclamo sequor unus uox omnis et effero clamor repercutio aer mons concludo multiplico hostilis agmen terror prosterno et super sui non solus rupes circumdo sed etiam ipse caelum machina contremesco trepidationique injacio uix sufficio pes pernicitas credo passim fugio arma proicio gaudeo uel nudo corpus eripio discrimen multus etiam timor praeceps flumen qui transeo deuoro ultio suus innocens exercitus intueor et uictoria concedo otiosus spectator efficio spolium colligo expono et caelestis palma gaudium miles religiosus amplector triumpho pontifex hostis fundo sine sanguis triumpho uictoria fides obtendo non uis


Anno DCCLVIII, Osuulfus a suis ministris facinore occisus est; et Edilualdus anno eodem a sua plebe electus intrauit in regnum; cuius secundo anno magna tribulatio mortalitatis uenit et duobus ferme annis permansit, populantibus duris ac diuersis egritudinibus, maxime tamen dysenteriae languore.

annus dcclviii osuulfus ab suus minister facinus occido sum et edilualdus annus idem ab suus plebs eligo intro in regnum qui secundus annus magnus tribulatio mortalitas uenio et duo ferme annus permaneo populantibus durus atque diuorto egritudo magnus tamen dysenteria languor


Dum nos sedes apostolica more suo, sicut in uniuerso orbe terrarum, in his occiduis partibus ad praedicandum gentibus paganis dirigeret, atque in hanc insulam, quae Brittania nuncupatur, contigit introisse; antequam cognosceremus, credentes, quod iuxta morem uniuersalis ecclesiae ingrederentur, in magna reuerentia sanctitatis tam Brettones quam Scottos uenerati sumus; sed cognoscentes Brettones, Scottos meliores putauimus. Scottos uero per Daganum episcopum in hanc, quam superius memorauimus, insulam, et Columbanum abbatem in Gallis uenientem nihil discrepare a Brettonibus in eorum conuersatione didicimus. Nam Daganus episcopus ad nos ueniens, non solum cibum nobiscum, sed nec in eodem hospitio, quo uesccbamur, sumere uoluit.

dum nos sedes apostolicus mos suus sicut in universus orbis terra in hic occiduus pars ad praedico gens paganus dirigo atque in hic insula qui britannia nuncupo contingo introisse antequam cognosco credo qui iuxta mos uniuersal ecclesia ingredior in magnus reuerentia sanctitas tam brettones quam scottos veneror sum sed cognosco brettones scottos bonus puto scottos uerus per daganum episcopus in hic quam superus memoro insula et columbanum abbatem in gallus venio nihil discreparis ab brettonibus in is conuersatio disco nam daganus episcopus ad nos venio non solus cibus nos sed neque in idem hospitium quo uesccbamur sumo uolo


Anno DCLXXXVIII, Caeduald rex Occidentalium Saxonum Romam de Brittania pergit.

annus dclxxxviii caeduald rex occidentalium saxonum roma de britannia pergo


Reuerentissimus frater noster Augustinus episcopus in monasterii regula edoctus, sacrae scripturae scientia repletus, bonis auctore Deo operibus praeditus, quaeque uos ammonet, libenter audite, deuote peragite, studiose in memoria reseruate; quia, si uos eum in eo, quod pro omnipotente Deo loquitur, auditis, isdem omnipotens Deus hunc pro uobis exorantem celerius exaudit. Si enim, quod absit, uerba eius postponitis, quando eum omnipotens Deus poterit audire pro uobis, quem uos neglegitis audire pro Deo? Tota igitur mente cum eo uos in feruore fidei stringite, atque adnisum illius uirtute, quam uobis diui nitas tribuit, adiuuate, ut regni sui uos ipse faciat esse participes, cuius uos fidem in regno uestro recipi facitis et custodiri.

reuerentissimus frater noster augustinus episcopus in monasterii regula edoceo sacer scribo scientia repletus bonus auctor deus opus praeditus quisque tu ammonet libet audio devoveo perago studiosus in memoria reservo quia si tu is in is qui pro omnipotens deus loquor audio idem omnipotens deus hic pro tu exorantem celer exaudio si enim qui absum uerbum is postponitis quando is omnipotens deus possum audio pro tu qui tu neglego audio pro deus totus igitur mens cum is tu in fervor fides stringo atque adnisum ille uirtus quam tu diuus nitas tribuo adjuvo ut regnum suus tu ipse facio sum particeps qui tu fides in regnum uester recipio facio et custodio