EO tempore Naiton rex Pictorum, qui septentrionales Brittaniae plagas inhabitant, admonitus ecclesiasticarum frequenti meditatione scripturarum, abrenuntiauit errori, quo eatenus in obseruatione paschae cum sua gente tenebatur, et se suosque omnes ad catholicum dominicae resurrectionis tempus celebrandum perduxit. Quod ut facilius et maiore auctoritate perficeret, quaesiuit auxilium de gente Anglorum, quos iamdudum ad exemplum sanctae Romanae et apostolicae ecclesiae suam religionem instituisse cognouit. Siquidem misit legatarios ad uirum uenerabilem Ceolfridum, abbatem monasterii beatorum apostolorum Petri et Pauli, quod est ad ostium Uiuri amnis, et iuxta amnem Tinam, in loco, qui uocatur Ingyruum, cui ipse post Benedictum, de quo supra diximus, gloriosissime praefuit; postulans, ut exhortatorias sibi litteras mitteret, quibus potentius confutare posset eos, qui pascha non suo tempore obseruare praesumerent; simul et de tonsurae modo uel ratione, qua clericos insigniri deceret; excepto, quod etiam ipse in his non parua ex parte esset inbutus. Sed et architectos sibi mitti petiit, qui iuxta morem Romanorum ecclesiam de lapide in gente ipsius facerent, promittens hanc in honorem beati apostolorum principis dedicandam; se quoque ipsum cum suis omnibus morem sanctae Romanae et apostolicae ecclesiae semper imitaturum, in quantum dumtaxat tam longe a Romanorum loquella et natione segregati hunc ediscere potuissent. Cuius religiosis uotis ac precibus fauens reuerentissimus abba Ceolfrid misit architectos, quos petebatur, misit illi et litteras scriptas in hunc modum: Domino excellentissimo et gloriosissimo regi Naitano, Ceolfrid abbas in Domino salutem. Catholicam sancti paschae obseruantiam, quam a nobis, rex Deo deuote, religioso studio quaesisti, promtissime ac libentissime tuo desiderio, iuxta quod ab apostolica sede didicimus, patefacere satagimus. Scimus namque caelitus sanctae ecclesiae donatum, quotiens ipsi rerum domini discendae, docendae, custodiendae ueritati operam inpendunt. Nam et uere omnino dixit quidam saecularium scriptorum, quia felicissimo mundus statu ageretur, si uel reges philosopharentur, uel regnarent philosophi. Quod si de philosophia huius mundi uere intellegere, de statu huius mundi merito diligere potuit homo huius mundi; quanto magis ciuibus patriae caelestis in hoc mundo peregrinantibus optandum est, et totis animi uiribus supplicandum, ut, quo plus in mundo quique ualent, eo amplius eius, qui super omnia est, Iudicis mandatis auscultarc contendant, atque ad haec obseruanda secum eos quoque, qui sibi commissi sunt, exemplis simul et auctoritate instituant? Tres sunt ergo regulae sacris inditae litteris, quibus paschae celebrandi tempus nobis praefinitum, nulla prorsus humana licet auctoritate mutari; e quibus duae in lege Mosi diuinitus statutae, tertia in euangelio per effectum dominicae passionis et resurrectionis adiuncta est. Praecepit enim lex, ut pascha primo mense anni et tertia eiusdem mensis septimana, id est a XVa die usque ad XXIam, fieri deberet; additum est per institutionem apostolicam ex euangelio, ut in ipsa tertia septimana diem dominicam expectare, atque in ea temporis paschalis initium tenere debeamus. Quam uidelicet regulam triformem quisquis rite custodierit, numquam in adnotatione festi paschalis errabit. Uerum si de his singulis enucleatius ac latius audire desideras, scriptum est in Exodo, ubi liberandus de Aegypto populus Israel primum pascha facere iubetur, quia: dixerit Dominus ad Mosen et Aaron: Mensis iste uobis principium mensium primus erit in mensibus anni. Loquimini ad uniuersum coetum filiorum Israel et dicite eis: Xa die mensis huius tollat unusquisque agnum per familias et domus suas. Et paulo post: Et seruabitis eum usque ad XIIIIam diem mensis huius; immolabitque eum uniuersa multitudo filiorum Israel ad uesperam. Quibus uerbis manifestissime constat, quod ita in obseruatione paschali mentio fit diei XIIIIae, ut non tamen in ipsa die XIIIIa pascha fieri praecipiatur; sed adueniente tandem uespera diei XIIIIae, id est XVa luna, quae initium tertiae septimanae faciat, in caeli faciem prodeunte, agnus immolari iubeatur; et quod ipsa sit nox XVie lunae, in qua percussis Aegyptiis Israel est a longa seruitute redemtus. VII, inquit, diebus azyma comedetis. Quibus item uerbis tota tertia septimana eiusdem primi mensis decernitur sollemnis esse debere. Sed ne putaremus easdem VII dies a XIIIIa usque ad XXam esse computandas, continuo subiecit: In die primo non erit fermentum in domibus uestris. Quicumque comederit fermentum, peribit anima illa de Israel, a die primo usque ad diem septimum, et cetera, usquedum ait: In eadem enim ipsa die educam exercitum uestrum de terra Aegypti. Primum ergo diem azymorum appellat eum, in quo exercitum eorum esset educturus de Aegypto. Constat autem, quia non XIIIIa die, in cuius uespera agnus est immolatus, et quae proprie pascha siue phase dicitur; sed XVa sunt educti ex Aegypto, sicut in libro Numerorum apertissime scribitur: Profecti igitur de Ramesse XVa die mensis primi, altera die phase, filii Israel in manu excelsa. VII ergo dies azymorum, in quarum prima eductus est populus Domini ex Aegypto, ab initio, ut diximus, tertiae septimanae, hoc est a XVa die mensis primi usque ad XXIam eiusdem mensis diem conpletam computari oportet. Porro dies XIIIIa extra hunc numerum separatim sub paschae titulo praenotatur, sicut Exodi sequentia patenter edocent; ubi cum dictum esset: In eadem enim ipsa die educam exercitum uestrum de terra Aegypti; protinus adiunctum est: Et custodietis diem istum in generationes uestras ritu perpetuo. Primo mense, XIIIIa die mensis comedetis azyma usque ad diem XXIam eiusdem mensis ad uesperam. VII diebus fermentatum non inuenietur in domibus uestris. Quis enim non uideat, a XIIIIa usque ad XXIam non VII solummodo, sed octo potius esse dies, si et ipsa XIIIIa adnumeretur? Sin autem, ut diligentius explorata scripturae ueritas docet, a uespera diei XIIIIae usque ad uesperam XXIae computauerimus, uidebimus profecto, quod ita dies XIIIIa uesperam suam in festi paschalis initium prorogat, ut non amplius tota sacra sollemnitas, quam VII tantummodo noctes cum totidem diebus conprehendat; unde uera esse probatur nostra definitio, qua tempus paschale primo mense anni et tertia eius ebdomada celebrandum esse diximus. Ueraciter enim tertia agitur ebdomada, quod a uespera XIIIIae diei incipit, et in uespera XXIae conpletur. Postquam uero pascha nostrum immolatus est Christus, diemque nobis dominicam, quae apud antiquos una uel prima sabbati siue sabbatorum uocatur, gaudio suae resurrectionis fecit esse sollemnem; ita hanc apostolica traditio festis paschalibus inseruit, ut nil omnimodis de tempore paschae legalis praeoccupandum, nihil minuendum esse decerneret. Quin potius statuit, ut expectaretur iuxta praeceptum legis idem primus anni mensis, expectaretur XIIIIa dies illius, expectaretur uespera eiusdem. Et cum haec dies in sabbatum forte inciderit, tolleret unusquisque agnum per familias et domus suas, et immolaret eum ad uesperam, id est praepararent omnes ecclesiae per orbem, quae unam catholicam faciunt, panem et uinum in mysterium carnis et sanguinis agni inmaculati, qui abstulit peccata mundi; et praecedente congrua lectionum orationum, caerimoniarum paschalium sollemnitate, offerrent haec Domino in spem futurae suae redemtionis. Ipsa est enim eadem nox, in qua de Aegypto per sanguinem agni Israelitica plebs erepta est; ipsa, in qua per resurrectionem Christi liberatus est a morte aeterna populus omnis Dei. Mane autem inlucescente die dominica, primam paschalis festi diem celebrarent. Ipsa est enim dies, in qua resurrectionis suae gloriam Dominus multifario piae reuelationis gaudio discipulis patefecit. Ipsa prima dies azymorum, de qua multum distincte in Leuitico scriptum est: Mense primo, XIIIIa die mensis ad uesperam phase Domini est, et XVa die mensis huius sollemnitas azymorum Domini est. VII diebus azyma comedetis. Dies primus erit celeberrimus, sanctusque. Si ergo fieri posset, ut semper in diem XVum primi mensis, id est in lunam XVam dominica dies incurreret, uno semper eodemque tempore cum antiquo Dei populo, quanquam sacramentorum genere discreto, sicut una eademque fide, pascha celebrare possemus. Quia uero dies septimanae non aequali cum luna tramite procurrit, decreuit apostolica traditio, quac per beatum Petrum Romae praedicata, per Marcum euangelistam et interpretem ipsius Alexandriae confirmata est, ut adueniente primo mense, adueniente in eo uespera diei XIIIIae, expectetur etiam dies dominica, a XVa usque ad XXIam diem eiusdem mensis. In quacumque enim harum inuenta fuerit, merito in ea pascha celebrabitur; quia nimirum haec ad numerum pertinet illarum VII dierum, quibus azyma celebrari iubetur. Itaque fit, ut numquam pascha nostrum a septimana mensis primi tertia in utramuis partem declinet; sed uel totam eam, id est omnes VII legalium azymorum dies, uel certe aliquos de illis teneat. Nam etsi saltim unum ex eis, hoc est ipsum septimum adprehenderit, quem tam excellenter scriptura commendat: Dies autem, inquiens, septimus erit celebrior et sanctior, nullumque seruile opus fiet in eo; nullus arguere nos poterit, quod non recte dominicum paschae diem, quem de euangelio suscepimus, in ipsa, quam lex statuit, tertia primi mensis ebdomada celebremus. Cuius obseruantiae catholica ratione patefacta, patet e contrario error inrationabilis eorum, qui praefixos in lege terminos, nulla cogente necessitate, uel anticipare uel transcendere praesumunt. Namque sine ratione necessitatis alicuius anticipant illi tempus in lege praescriptum, qui dominicum paschae diem a XIIIIa mensis primi usque ad XXam putant lunam esse seruandum. Cum enim a uespera diei XIIIae uigilias sanctae noctis celebrare incipiunt, claret, quod illam in exordio sui paschae diem statuunt, cuius nullam omnino mentionem in decreto legis inueniunt. Et cum XXIa die mensis pascha dominicum celebrare refugiunt, patet profecto, quod illam per omnia diem a sua sollemnitate secernunt, quam lex maiore prae ceteris festiuitate memorabilem saepenumero commendat; sicque diem paschae ordine peruerso, et aliquando in secunda ebdomada totam conpleant, et numquam in ebdomadae tertiae die septima ponant; rursumque, qui a XVIa die mensis saepedicti usque ad XXIIam pascha celebrandum magis autumant, non minore utique errore, tametsi altero latere a recto ueritatis tramite diuertunt, et ueluti naufragia Scyllae fugientes, in Charybdi uoraginem submergendi decidunt. Nam cum a luna XVIa primi mensis oriente, id est a uespera diei XVae pascha incipiendum doceant; nimirum constat, quia XIIIIam diem mensis eiusdem, quam lex primitus et praecipue commendat, a sua prorsus sollemnitate secludunt; ita ut XVae, in qua populus Dei ab Aegyptia seruitute redemtus est, et in qua Dominus suo mundum sanguine a peccatorum tenebris liberauit, in qua etiam sepultus spem nobis post mortem beatae quietis tribuit, uix uesperam tangant. Idemque poenam erroris sui in semet ipsos recipientcs, cum in XXIIa die mensis paschae diem statuunt dominicum, legitimos utique terminos paschae aperta transgressione uiolant, utpote qui ab illius diei uespera pascha incipiunt, in qua hoc lex consummari et perfici debere decreuit, illam in pascha diem adsignent primam, cuius in lege mentio nulla usquam repperitur, id est quartae primam septimanae. Qui utrique non solum in definitione et computo lunaris aetatis, sed et in mensis primi nonnumquam inuentione falluntur. Quae disputatio maior est, quam epistula hac uel ualeat conprehendi, uel debeat. Tantum hoc dicam, quod per aequinoctium uernale semper inerrabiliter possit inueniri, qui mensis iuxta computum lunae primus anni, qui esse debeat ultimus. Aequinoctium autem iuxta sententiam omnium Orientalium et maxime Aegyptiorum, qui prae ceteris doctoribus calculandi palmam tenent, XII Kalendarum Aprilium die prouenire consueuit, ut etiam ipsi horologica inspectione probamus. Quaecumque ergo luna ante aequinoctium plena est, XIIIIa uidelicet uel XVa existens, haec ad praecedentis anni nouissimum pertinet mensem, ideoque paschae celebrando habilis non est. Quae uero post aequinoctium, uel in ipso aequinoctio suum plenilunium habet, in hac absque ulla dubietate, quia primi mensis est, et antiquos pascha celebrare solitos, et nos, ubi dominica dies aduenerit, celebrare debere noscendum est. Quod ita fieri oportere illa nimirum ratio cogit, quia in Genesi scriptum est, quod fecit Deus duo magna luminaria; luminare maius, ut praeesset diei; et luminare minus, ut praeesset nocti; uel, sicut alia dicit editio, luminare maius in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis. Sicut ergo prius sol a medio procedens orientis, aequinoctium uernale suo praefixit exortu; deinde luna, sole ad uesperam occidente, et ipsa plena a medio secuta est orientis; ita omnibus annis idem primus lunae mensis eodem necesse est ordine seruari, ut non ante aequinoctium, sed uel ipso aequinoctii die, sicut in principio factum est, uel eo transcenso plenilunium habere debeat. At si uno saltim die plenilunium tempus aequinoctii praecesserit, non hanc primo mensi anni incipientis, sed ultimo potius praeteriti lunam esse adscribendam; et ideo festis paschalibus inhabilem memorata ratio probat. Quod si mysticam quoque uos in his rationem audire delectat, primo mense anni, qui ctiam mensis nouorum dictus est, pascha faccre iubemur; quia renouato ad amorem caelestium spiritu mentis nostrae, sacramenta dominicae resurrectionis et ereptionis nostrae celebrare debemus, tertia eiusdem mensis septimana facere praecipimur; quia ante legem et sub lege promissus, tertio tempore saeculi cum gratia uenit ipse, qui pascha nostrum immolaretur Christus; quia tertia post immolationem suae passionis die resurgens a mortuis, hanc dominicam uocari, et in ea nos annuatim paschalia eiusdem resurrectionis uoluit festa celebrare; quia nos quoque ita solum ueraciter eius sollemnia celebramus, si per fidem, spem et caritatem pascha, id est transitum, de hoc mundo ad Patrem, cum illo facere curamus. Post aequinoctium ueris plenilunium mensis praecipimur obseruare paschalis; ut uidelicet primo sol longiorem nocte faciat diem, deinde luna plenum suae lucis orbem mundo praesentet; quia primo quidem sol iustitiae, in cuius pennis est sanitas, id est Dominus Iesus, per resurrectionis suae triumphum cunctas mortis tenebras superauit; ac sic ascendens in caelos, misso desuper Spiritu, ecclesiam suam, quae saepe lunae uocabulo designatur, internae gratiae luce repleuit. Quem uidelicet ordinem nostrae salutis propheta contemplatus aiebat: Eleuatus est sol, et luna stetit in ordine suo. Qui ergo plenitudinem lunae paschalis ante aequinoctium prouenire posse contenderit, talis in mysteriorum celebratione maximorum a sanctarum quidem scripturarum doctrina discordat; concordat autem eis, qui sine praeueniente gratia Christi se saluari posse confidunt; qui etsi uera lux tenebras mundi moriendo ac resurgendo numquam uicisset, perfectam se habere posse iustitiam dogmatizare praesumunt. Itaque post aequinoctialem solis exortum, post plenilunium primi mensis hunc ex ordine subsequens, id est post conpletam diem eiusdem mensis XIIIIam, quae cuncta ex lege obseruanda accepimus, expectamus adhuc monente euangelio in ipsa ebdomada tertia tempus diei dominicae, et sic demum uotiua paschae nostri festa celebramus, ut indicemus nos non cum antiquis excussum Aegyptiae seruitutis iugum uenerari, sed redemtionem totius mundi, quae in antiqui Dei populi liberatione praefigurata, in Christi autem resurrectione conpleta est, deuota fide ac dilectione colere, utque resurrectionis etiam nostrae, quam eadem die dominica futuram credimus, spe nos certissima gaudere signemus. Hic autem, quem uobis sequendum monstramus, computus paschae decennouenali circulo continetur; qui dudum quidem, hoc est ipsis apostolorum temporibus, iam seruari in ecclesia coepit, maxime Romae et Aegypti, ut supra iam diximus. Sed per industriam Eusebii, qui a beato martyre Pamphylo cognomen habet, distinctius in ordinem conpositus est; ut quod eatenus per Alexandriae pontificem singulis annis per omnes ecclesias mandari consuerat, iam deinde congesta in ordinem serie lunae XIIIIae facillime posset ab omnibus sciri Cuius computum paschalis Theophilus Alexandriae praesul in centum annorum tempus Theodosio imperatori conposuit. Item successor eius Cy rillus seriem XC et V annorum in quinque decennouenalibus circulis conprehendit; post quem Dionysius Exiguus totidem alios ex ordine pari schemate subnexuit, qui ad nostra usque tempora pertingebant. Quibus termino adpropinquantibus, tanta hodie calculatorum exuberat copia, ut etiam in nostris per Brittaniam ecclesiis plures sint, qui mandatis memoriae ueteribus illis Aegyptiorum argumentis, facillime possint in quotlibet spatia temporum paschales protendere circulos, etiamsi ad quingentos usque et XXX duos uoluerint annos; quibus expletis, omnia, quae ad solis et lunae, mensis et septimanae consequentiam spectant, eodem, quo prius, ordine recurrunt. Ideo autem circulos eosdem temporum instantium uobis mittere supersedimus, quia de ratione tantum temporis paschalis instrui quaerentes, ipsos uobis circulos paschae catholicos abundare probastis. Uerum his de pascha succincte, ut petisti, strictimque commemoratis, tonsuram quoque, de qua pariter uobis litteras fieri uoluisti, hortor, ut ecclesiasticam et Christianae fidei congruam habere curetis. Et quidem scimus, quia neque apostoli omnes uno eodemque sunt modo adtonsi, neque nunc ecclesia catholica, sicut una fide, spe, et caritate in Deum consentit, ita etiam una atque indissimili totum per orbem tonsurae sibi forma congruit. Denique, ut superiora, id est patriarcharum, tempora respiciamus, Iob, exemplar patientiae, dum ingruente tribulationum articulo caput totondit, probauit utique, quia tempore felicitatis capillos nutrire consuerat. At Ioseph et ipse castitatis, humilitatis, pietatis, ceterarumque uirtutum exsecutor ac doctor eximius, cum seruitio absoluendus adtonsus esse legitur, patet profecto, quia tempore seruitutis intonsis in carcere crinibus manere solebat. Ecce uterque uir Dei diuersum ab altero uultus habitum foris praemonstrabat, quorum tamen intus conscientia in parili uirtutum sibi gratia concordabat. Uerum, etsi profiteri nobis liberum est, quia tonsurae discrimen non noceat, quibus pura in Deum fides, et caritas in proximum sincera est; maxime cum numquam patribus catholicis sicut de paschae uel fidei diuersitate conflictus, ita etiam de tonsurae differentia legatur aliqua fuisse controuersia; inter omnes tamen, quas uel in ecclesia, uel in uniuerso hominum genere repperimus tonsuras, nullam magis sequendam nobis amplectendamque iure dixerim ea, quam in capite suo gestabat ille, cui se confitenti Dominus ait: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferni non praeualebunt aduersus eam; et tibi dabo claues regni caelorum; nullam magis abominandam detestandamque merito cunctis fidelibus crediderim ea, quam habebat ille, cui gratiam Spiritus Sancti conparare uolenti dicit idem Petrus: Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam donum Dei existimasti per pecuniam possideri; non est tibi pars neque sors in sermone hoc. Neque uero ob id tantum in coronam adtondemur, quia Petrus ita adtonsus est; sed quia Petrus in memoriam dominicae passionis ita adtonsus est, idcirco et nos, qui per eandem passionem saluari desideramus, ipsius passionis signum cum illo in uertice, summa uidelicet corporis nostri parte gestamus. Sicut enim omnis ecclesia, quia per mortem sui uiuificatoris ecclesia facta est, signum sanctae crucis eius in fronte portare consueuit ut crebro uexilli huius munimine a malignorum spirituum defendatur incursibus; crebra huius admonitione doceatur se quoque carnem suam cum uitiis et concupiscentiis crucifigere debere; ita etiam oportet eos, qui uel monachi uotum, uel gradum clericatus habentes, artioribus se necesse habent pro Domino continentiae frenis astringere, formam quoque coronae, quam ipse in passione spineam portauit in capite, ut spinas ac tribulos peccatorum nostrorum portaret, id est exportaret et auferret a nobis, suo quemque in capite per tonsuram praeferre; ut se etiam inrisiones et obprobria pro illo libenter ac promte omnia sufferre ipso etiam frontispicio doceant; ut coronam uitae aeternae, quam repromisit Deus diligentibus se, se semper expectare, proque huius perceptione et aduersa se mundi et prospera contemnere designent. Ceterum tonsuram eam, quam magum ferunt habuisse Simonem, quis, rogo, fidelium non statim cum ipsa magia primo detestetur et merito exsufflet aspectu? Quae in frontis quidem superficie coronae uidetur speciem praeferre; sed ubi ad ceruicem considerando perueneris, decurtatam eam, quam te uidere putabas, inuenies coronam; ut merito talem simoniacis et non Christianis habitum conuenire cognoscas; qui in praesenti quidem uita a deceptis hominibus putabantur digni perpetuae gloria coronae; sed in ea, quae hanc sequitur uitam, non solum omni spe coronae priuati, sed aeterna insuper sunt poena damnati. Neque uero me haec ita prosecutum aestimes, quasi eos, qui hanc tonsuram habent, condemnandos iudicem, si fide et operibus unitati catholicae fauerint; immo confidenter profiteor plurimos ex eis sanctos ac Deo dignos extitisse, ex quibus est Adamnan, abbas et sacerdos Columbiensium egregius, qui cum legatus suae gentis ad Aldfridum regem missus, nostrum quoque monasterium uidere uoluisset, miramque in moribus ac uerbis prudentiam, humilitatem, religionem ostenderet, dixi illi inter alia conloquens: Obsecro, sancte frater, qui ad coronam te uitae, quae terminum nesciat, tendere credis, quid contrario tuae fidei habitu terminatam in capite coronae imaginem portas? et si beati Petri consortium quaeris, cur eius, quem ille anathematizauit, tonsurae imaginem imitaris? et non potius eius, cum quo in aeternum beatus uiuere cupis, etiam nunc habitum te, quantum potes, diligere monstras? Respondit ille: Scias pro certo, frater mi dilecte, quia etsi Simonis tonsuram ex consuetudine patria habeam, simoniacam tamen perfidiam tota mente detestor ac respuo; beatissimi autem apostolorum principis, quantum mea paruitas sufficit, uestigia sequi desidero. At ego: Credo, inquam, uere, quod ita sit; sed tamen indicio fit, quod ea, quae apostoli Petri sunt, in abdito cordis amplectimini, si quae eius esse nostis, etiam in facie tenetis. Namque prudentiam tuam facillime diiudicare reor, quod aptius multo sit, eius, quem corde toto abominaris, cuiusque horrendam faciem uidere refugis, habitum uultus a tuo uultu Deo iam dicato separare; et econtra eius, quem apud Deum habere patronum quaeris, sicut facta uel monita cupis sequi, sic etiam morem habitus te imitari condeceat. Haec tunc Adamnano dixi, qui quidem quantum conspectis ecclesiarum nostrarum statutis profecisset, probauit, cum reuersus ad Scottiam, multas postea gentis eiusdem turbas ad catholicam temporis paschalis obseruantiam sua praedicatione correxit; tametsi eos, qui in Hii insula morabantur, monachos, quibusque speciali rectoris iure praeerat, necdum ad uiam statuti melioris reducere ualebat. Tonsuram quoque, si tantum sibi auctoritatis subesset, emendare meminisset. Sed et tuam nunc prudentiam, rex, admoneo, ut ea, quae unitati catholicae et apostolicae ecclesiae concinnant, una cum gente, cui te Rex regum et Dominus dominorum praefecit, in omnibus seruare contendas. Sic enim fit, ut post acceptam temporalis regni potentiam ipse beatissimus apostolorum princeps caelestis quoque regni tibi tuisque cum ceteris electis libens pandat introitum. Gratia te Regis aeterni longiori tempore regnantem ad nostram omnium pacem custodiat incolumem, dilectissime in Christo fili.

is tempus naiton rex pictor qui septentrional brittaniae plaga inhabito admonitus ecclesiasticaris frequens meditatio scripturaris abrenuntiauit error quo eatenus in obseruatio pascha cum suus gens teneo et sui suus omnis ad catholicus dominicus resurrectio tempus celebro perduco qui ut facilis et magnus auctoritas perficio quaero auxilium de gens anglorum qui jamdudum ad exemplum sancio romanus et apostolicae ecclesia suus religio instituo cognosco siquidem mitto legatarius ad uir uenerabilis ceolfridum abbatem monasterii beator apostolus petri et paulis qui sum ad ostium uiuri amnis et iuxta amnis tinam in locus qui uoco ingyruum qui ipse post benedico de quo supra dico gloriosus praesum postulo ut exhortatorias sui littera mitto qui potens confutaris possum is qui pascha non suus tempus obseruaris praesumerent simul et de tondeo modo uel ratio qui clericos insignio decet excipio qui etiam ipse in hic non paruus ex pars sum inbuo sed et architectus sui mitto peto qui iuxta mos romanus ecclesia de lapis in gens ipse facio promitto hic in honor beati apostolus princeps dedicandam sui quoque ipse cum suus omnis mos sancio romanus et apostolicae ecclesia semper imito in quantus dumtaxat tam longus ab romanus loquela et natio segrego hic edisco possum qui religiosus uotum atque prex faveo reuerentissimus abba ceolfrid mitto architectus qui peto mitto ille et littera scribo in hic modus dominus excello et gloriosissimo rex naitano ceolfrid abbas in dominus salus catholicam sanctus pascha obseruantiam quam ab nos rex deus devoveo religiosus studium quaero promtissime atque libet tuus desiderium iuxta qui ab apostolicus sedes disco patefacio satagimus scio namque caelitus sancio ecclesia dono quotiens ipse res dominus disco doceo custodio ueritas opera inpendo nam et uerus omnino dico quidam saecularis scriptor quia felix mundus status ago si uel rex philosophor uel regno philosophus qui si de philosophia hic mundus uerus intellego de status hic mundus mereo diligo possum homo hic mundus quantus magis ciuis patria caelestis in hic mundus peregrinor opto sum et totus animus uis supplico ut quo multus in mundus quisque ualeo is amplus is qui super omnis sum judex mandatum auscultarc contendo atque ad hic observo sui is quoque qui sui committo sum exemplum simul et auctoritas instituo tres sum ergo regula sacrum indo littera qui pascha celebrandi tempus nos praefinio nullus prorsus humanus licet auctoritas muto e qui duo in lex mosi divinitus statuo tertius in evangelium per efficio dominicus passio et resurrectio adjungo sum praecipio enim lex ut pascha primus mensis annus et tertius idem mensis septimana is sum ab xva dies usque ad xxiam fio debeo addo sum per institutio apostolicam ex evangelium ut in ipse tertius septimana dies dominicus expecto atque in is tempus paschal initium teneo debeo quam uidelicet regula triformis quisquis rite custodio numquam in adnotatio festus paschal erro uerus si de hic singuli enucleatius atque fero audio desidero scribo sum in exodus ubi libero de aegyptus populus israel primus pascha facio jubeo quia dico dominus ad mosen et aaro mensis iste tu principium mensis primus sum in mensis annus loquor ad uniuersus coitus filius israel et dico is xa dies mensis hic tollo unusquisque agnos per familia et domus suus et paulus post et seruo is usque ad xiiiiam dies mensis hic immolo is uniuersus multitudo filius israel ad vespera qui uerbum manifestus consto qui ita in obseruatio paschal mentior fio dies xiiiiae ut non tamen in ipse dies xiiiia pascha fio praecipio sed advenio tandem uespera dies xiiiiae is sum xva luna qui initium tertius septimana facio in caelum facies proeo agnus immolaris jubeo et qui ipse sum nox xvie luna in qui percutio aegyptius israel sum ab longus seruitus redemtus vii inquam dies azymus comedeor qui item uerbum totus tertius septimana idem primus mensis decerno sollemnis sum debeo sed ne puto idem vii dies ab xiiiia usque ad xxam sum computo continuo subicio in dies primus non sum fermentum in domus uester quicumque comedo fermentum pereo anima ille de israel ab dies primus usque ad dies septimus et ceterus usquedum aio in idem enim ipse dies educo exercitus uester de terra aegyptius primus ergo dies azymus appello is in quo exercitus is sum educo de aegyptus consto autem quia non xiiiia dies in qui uespera agnus sum immolo et qui proprius pascha siue phase dico sed xva sum educo ex aegyptus sicut in liber numerus aperio scribo proficiscor igitur de ramesse xva dies mensis primus alter dies phase filius israel in manus excello vii ergo dies azymus in qui primus educo sum populus dominus ex aegyptus ab initium ut dico tertius septimana hic sum ab xva dies mensis primus usque ad xxiam idem mensis dies conpletam computaris oportet porro dies xiiiia extra hic numerus separatim sub pascha titulus praenotatur sicut exodus sequor patenter edoceo ubi cum dico sum in idem enim ipse dies educo exercitus uester de terra aegyptius protinus adjungo sum et custodio dies iste in generatio uester ritus perpetuus primus mensis xiiiia dies mensis comedeor azymus usque ad dies xxiam idem mensis ad vespera vii dies fermentas non inuenio in domus uester quis enim non uideo ab xiiiia usque ad xxiam non vii solummodo sed octo potis sum dies si et ipse xiiiia adnumero sin autem ut diligo exploro scribo ueritas doceo ab uespera dies xiiiiae usque ad vespera xxiae computauerimus video profecto qui ita dies xiiiia vespera suus in festus paschal initium prorogo ut non amplus totus sacer sollemnitas quam vii tantummodo nox cum totidem dies comprehendo unde uerus sum probo noster definitio qui tempus paschal primus mensis annus et tertius is ebdomada celebro sum dico ueraciter enim tertius ago ebdomada qui ab uespera xiiiiae dies incipio et in uespera xxiae conpleo postquam uerus pascha nos immolo sum christus dies nos dominicus qui apud antiqui unus uel primus sabbatum siue sabbator uoco gaudium suus resurrectio facio sum sollemnem ita hic apostolicus traditio festus paschal inservio ut nihil omnimodus de tempus pascha legal praeoccupandum nihil minuo sum decerno quin potis statuo ut expectaretur iuxta praeceptum lex idem primus annus mensis expectaretur xiiiia dies ille expectaretur uespera idem et cum hic dies in sabbata fors incido tollo unusquisque agnos per familia et domus suus et immolo is ad vespera is sum praeparo omnis ecclesia per orbis qui unus catholicam facio panis et uinum in mysterium caro et sanguis agnus immaculatus qui aufero pecco mundus et praecedo congruus lectio oratio caerimoniaris paschalium sollemnitas offertor hic dominus in spes sum suus redemtio ipse sum enim idem nox in qui de aegyptus per sanguis agnus israelitica plebs eripio sum ipse in qui per resurrectio christus libero sum ab mors aeternus populus omnis deus mane autem inlucesco dies dominicus primus paschal festus dies celebro ipse sum enim dies in qui resurrectio suus gloria dominus multifario pius reuelatio gaudium discipulis patefacio ipse primus dies azymus de qui multus distinguo in leviticus scribo sum mensis primus xiiiia dies mensis ad vespera phase dominus sum et xva dies mensis hic sollemnitas azymus dominus sum vii dies azymus comedeor dies primus sum celeber sancio si ergo fio possum ut semper in dies xvum primus mensis is sum in luna xvam dominicus dies incurro unus semper idem tempus cum antiquus deus populus quamquam sacramentor genus discerno sicut unus idem fides pascha celebraris possum quia uerus dies septimana non aequal cum luna trames procurro decerno apostolicus traditio quac per beatus petrum roma praedico per marcus euangelistam et interpres ipse alexandrea confirmo sum ut advenio primus mensis advenio in is uespera dies xiiiiae expecto etiam dies dominicus ab xva usque ad xxiam dies idem mensis in quicumque enim haris inuenio sum mereo in is pascha celebro quia nimirum hic ad numerus pertineo ille vii dies qui azymus celebraris jubeo itaque fio ut numquam pascha nos ab septimana mensis primus tertius in uter pars declino sed uel totus is is sum omnis vii legalis azymus dies uel certus aliquis de ille teneo nam etsi saltem unus ex is hic sum ipse septimus adprehendo qui tam excellenter scribo commendo dies autem inquiens septimus sum celeber et sancio nullus seruilis opus fio in is nullus arguo nos possum qui non rectus dominicus pascha dies qui de evangelium suscipio in ipse quam lex statuo tertius primus mensis ebdomada celebro qui obseruantiae catholicus ratio patefacio pateo e contrarius error inrationabilis is qui praefixos in lex terminus nullus cogo necessitas uel anticiparis uel transcendo praesumo namque sine ratio necessitas aliquis anticipant ille tempus in lex praescribo qui dominicus pascha dies ab xiiiia mensis primus usque ad xxam puto luna sum servo cos enim ab uespera dies xiiiae vigilia sancio nox celebraris incipio claro qui ille in exordior suus pascha dies statuo qui nullus omnino mentio in decretum lex inuenio et cum xxia dies mensis pascha dominicus celebraris refugio pateo profecto qui ille per omnis dies ab suus sollemnitas secerno quam lex magnus prae ceterus festiuitas memorabilis saepenumero commendo sic dies pascha ordo perverto et aliquando in secundus ebdomada totus conpleo et numquam in ebdomadae tertius dies septimus pono rursum qui ab xvia dies mensis saepedicti usque ad xxiiam pascha celebro magis autumo non paruus utique error tametsi alter lateo ab recingo ueritas trames diuertunt et ueluti naufragium scylla fugio in charybdis uorago submergendi decido nam cum ab luna xvia primus mensis orior is sum ab uespera dies xvae pascha incipio doceo nimirum consto quia xiiiiam dies mensis idem quam lex primitus et praecipuus commendo ab suus prorsus sollemnitas secludo ita ut xvae in qui populus deus ab aegyptius seruitus redemtus sum et in qui dominus suus mundus sanguis ab peccator tenebrae libero in qui etiam sepelio spes nos post mors beatus quiesco tribuo uix vespera tango idem poena error suus in sui ipse recipientcs cum in xxiia dies mensis pascha dies statuo dominicus legitimus utique terminus pascha apertus transgressio violo utpote qui ab ille dies uespera pascha incipio in qui hic lex consummaris et perficio debeo decerno ille in pascha dies adsigno primus qui in lex mentior nullus usquam repperitur is sum quarta primus septimana qui uterque non solus in definitio et computo lunaris aetas sed et in mensis primus nonnumquam inuentio fallo qui disputatio magnus sum quam epistula hic uel ualeo comprehendo uel debeo tantus hic dico qui per aequinoctium uernal semper inerrabiliter possum inuenio qui mensis iuxta computum luna primus annus qui sum debeo ulter aequinoctium autem iuxta sententia omnis orientales et magnus aegyptius qui prae ceterus doctor calculandi palma teneo duodecim kalendaris aprilium dies provenio consuesco ut etiam ipse horologica inspectio probo quicumque ergo luna ante aequinoctium plenus sum xiiiia uidelicet uel xva existens hic ad praecedo annus nouus pertineo mensis ideo pascha celebro habilis non sum qui uerus post aequinoctium uel in ipse aequinoctium suus plenilunium habeo in hic absque ullus dubietas quia primus mensis sum et antiqui pascha celebraris soleo et nos ubi dominicus dies aduenio celebraris debeo nosco sum qui ita fio oportet ille nimirum ratio cogo quia in genesis scribo sum qui facio deus duo magnus luminarium luminaris magnus ut praesum dies et luminaris paruus ut praesum nox uel sicut alius dico editio luminaris magnus in inchoatio dies et luminaris paruus in inchoatio nox sicut ergo prior sol ab medium procedo orior aequinoctium uernal suus praefixit exorior deinde luna sol ad vespera occaedes et ipse plenus ab medium sequor sum orior ita omnis annus idem primus luna mensis idem necesse sum ordo seruaris ut non ante aequinoctium sed uel ipse aequinoctium dies sicut in principium facio sum uel is transcenso plenilunium habeo debeo at si unus saltem dies plenilunium tempus aequinoctium praecedo non hic primus metior annus incipio sed ultimo potis praetereo luna sum adscribo et ideo festus paschal inhabilis memoro ratio probo qui si mysticus quoque tu in hic ratio audio delecto primus mensis annus qui ctiam mensis novum dico sum pascha faccre iubeo quia renovo ad amor caelestis spiritus mens noster sacramentum dominicus resurrectio et ereptio noster celebraris debeo tertius idem mensis septimana facio praecipimur quia ante lex et sub lex promitto tertius tempus saeculis cum gratia uenio ipse qui pascha nos immolo christus quia tertius post immolatio suus passio dies resurgo ab morior hic dominicus uoco et in is nos annuatim paschalia idem resurrectio uolo festus celebraris quia nos quoque ita solus ueraciter is sollemne celebro si per fides spes et caritas pascha is sum transeo de hic mundus ad pater cum ille facio curo post aequinoctium uerus plenilunium mensis praecipimur obseruaris paschal ut uidelicet primus sol longus nox facio dies deinde luna plenus suus lucus orbis mundus praesentet quia primus quidem sol justitia in qui penna sum sanitas is sum dominus iesus per resurrectio suus triumphus cunctus mors tenebrae supero atque sic ascendo in caelus mitto desuper spiritus ecclesia suus qui saepe luna vocabulum designo internus gratia lux repleo qui uidelicet ordo noster salus propheta contemplo aio eleuatus sum sol et luna sto in ordo suus qui ergo plenitudo luna paschal ante aequinoctium provenio possum contendo talis in mysterium celebratio magnus ab sanctaris quidem scripturaris doctrina discordo concordo autem is qui sine praeueniente gratia christus sui saluaris possum confido qui etsi uerus lux tenebrae mundus morior atque resurgendo numquam vinco perficio sui habeo possum iustitia dogmatizaris praesumo itaque post aequinoctial sol exortus post plenilunium primus mensis hic ex ordo subsequor is sum post conpletam dies idem mensis xiiiiam qui cunctus ex lex observo accipio exspecto adhuc moneo evangelium in ipse ebdomada tertius tempus dies dominicus et sic demum votivus pascha noster festus celebro ut indico nos non cum antiquus excutio aegyptius seruitus iugum ueneror sed redemtio totus mundus qui in antiquus deus populus liberatio praefigurata in christus autem resurrectio conpleta sum deuoueo fides atque dilectio colo ut resurrectio etiam noster quam idem dies dominicus sum credo spes nos certus gaudeo signo hic autem qui tu sequor monstro computus pascha decennouenal circulus contineo qui dudum quidem hic sum ipse apostolus tempus iam seruaris in ecclesia coepio magnus roma et aegyptius ut supra iam dico sed per industria eusebii qui ab beatus martyre pamphylo cognomen habeo distincte in ordo conpono sum ut qui eatenus per alexandrea pontifex singuli annus per omnis ecclesia mandaris consuo iam deinde congero in ordo series luna xiiiiae facilis possum ab omnis scio qui computum paschal theophilus alexandrea praesul in centum annus tempus theodosio imperator conpono item successor is cy rillus series xc et v annus in quinque decennouenal circulus comprehendo post qui dionysius exiguus totidem alius ex ordo par schema subnexuit qui ad noster usque tempus pertingebant qui termino appropinquo tantus hodie calculator exubero copia ut etiam in noster per britannia ecclesia multus sum qui mandatum memoria vetus ille aegyptius argumentum facilis possum in quotlibet spatior tempus paschal protendo circulus etiamsi ad quingenti usque et xxx duo uolo annus qui expleo omnis qui ad sol et luna mensis et septimana consequentia specto idem quo prior ordo recurro ideo autem circulus idem tempus insto tu mitto supersedeo quia de ratio tantus tempus paschal instruo quaero ipse tu circulus pascha catholicos abundaris probo uerus hic de pascha succincte ut peto strictim commemoro tondeo quoque de qui pariter tu littera fio uolo hortor ut ecclesiasticam et christianus fides congruo habeo curo et quidem scio quia neque apostolus omnis unus idem sum modo adtondeo neque nunc ecclesia catholicus sicut unus fides spes et caritas in deus consentio ita etiam unus atque indissimilis totus per orbis tondeo sui forma congruo denique ut superus is sum patriarcharis tempus respicio iob exemplar patientia dum ingruo tribulatio articulus caput tondeo probo utique quia tempus felicitas capillus nutrio consuo at ioseph et ipse castitas humilitas pietas ceter uirtus exsecutor atque doctor eximius cum seruitium absolvo adtonsus sum lego pateo profecto quia tempus seruitus intondeo in carcer crinis maneo soleo ecce uterque uir deus diuerto ab alter uultus habitus foris praemonstrabat qui tamen intus conscientia in parilis uirtus sui gratia concordabat uerus etsi profiteor nos liber sum quia tondeo discrimen non noceo qui purus in deus fides et careo in propior sincerus sum magnus cum numquam pater catholicus sicut de pascha uel fides diuersitas confligo ita etiam de tondeo differentia lego aliqui sum controuersia inter omnis tamen qui uel in ecclesia uel in universus homo genus reperio tondeo nullus magis sequor nos amplectendamque ius dico is quam in caput suus gesto ille qui sui confiteor dominus aio tu sum petrus et super hic petra aedifico ecclesia meus et porta infernus non praevaleo aduersus is et tu do clauis regnum caelum nullus magis abominor detestandamque mereo cunctus fidelis credo is quam habeo ille qui gratia spiritus sanctus conpararis volo dico idem petrus pecunia tuus tu sum in perditio quoniam donum deus existimo per pecunia possideo non sum tu pars neque sors in sermo hic neque uerus ob is tantus in corona adtondemur quia petrus ita adtonsus sum sed quia petrus in memoria dominicus passio ita adtonsus sum idcirco et nos qui per idem passio saluaris desidero ipse passio signum cum ille in uertex summus uidelicet corpus noster pars gesto sicut enim omnis ecclesia quia per mors suus uiuificator ecclesia facio sum signum sancio crux is in frons porto consuesco ut creber vexillum hic munimen ab malignus spiritus defendo incursus creber hic admonitio doceo sui quoque caro suus cum uitium et concupiscentia crucifigere debeo ita etiam oportet is qui uel monachi uotum uel gradus clericatus habeo artus sui necesse habeo pro dominus continentia frenum astringo forma quoque corona quam ipse in passio spinea porto in caput ut spina atque tribulus peccator noster porto is sum exportaret et aufero ab nos suus quisque in caput per tondeo praefero ut sui etiam inrisio et opprobrium pro ille libet atque promte omnis suffero ipse etiam frontispicio doceo ut corona uita aeternus quam repromitto deus diligo sui sui semper expecto pro hic perceptio et adverso sui mundus et prosper contemno designo ceterum tondeo is quam magus fero habeo simo quis rogo fidelis non statim cum ipse magia primus detesto et mereo exsufflet aspectus qui in frons quidem superficies corona uideo species praefero sed ubi ad cervix considero pervenio decurtatam is quam tu uideo puto inuenio corona ut mereo talis simoniacis et non christianus habitus conuenio cognosco qui in praesens quidem uita ab decipio homo puto dignus perpetuus gloria corona sed in is qui hic sequor uita non solus omnis spes corona priuo sed aeternus insuper sum poena damno neque uerus ego hic ita prosequor aestimo quasi is qui hic tondeo habeo condemno judico si fides et opus unitas catholicae fauerint immo confidenter profiteor multus ex is sancio atque deus dignus extitisse ex qui sum adamnan abbas et sacerdos columbiensium egregius qui cum legatus suus gens ad aldfridum rex mitto nos quoque monasterium uideo uolo miramque in mos atque uerbum prudentia humilitas religio ostendo dico ille inter alius conloquens obsecro sancio frater qui ad corona tu uita qui terminus nescio tendo credo quis contrarius tuus fides habitus termino in caput corona imago porta et si beati petri consortium quaero cur is qui ille anathematizauit tondeo imago imitaris et non potis is cum quo in aeternus beatus uiuo cupio etiam nunc habitus tu quantus possum diligo monstro respondeo ille scio pro certus frater ego diligo quia etsi simo tondeo ex consuetudo patria habeo simoniacam tamen perfidia totus mens detesto atque respuo beatus autem apostolus princeps quantus meus paruitas sufficio uestigium sequor desidero at ego credo inquam uerus qui ita sum sed tamen indicium fio qui is qui apostolus petri sum in abdo chordus amplectimini si qui is sum nosco etiam in facies teneo namque prudentia tuus facilis diiudicaris reor qui aptus multus sum is qui cor totus abominaris quisque horreo facies uideo refugio habitus uultus ab tuus uultus deus iam dico separaris et econtra is qui apud deus habeo patronus quaero sicut facio uel moneo cupio sequor sic etiam mos habitus tu imitor condeceat hic tunc adamnano dico qui quidem quantus conspicio ecclesia nostraris status proficio probo cum revorto ad scottiam multus postea gens idem turbo ad catholicam tempus paschal obseruantiam suus praedicatio corrigo tametsi is qui in hic insula moror monachos quisque special rector ius praesum necdum ad uia status bonus reduco ualeo tondeo quoque si tantus sui auctoritas subsum emendo memini sed et tuus nunc prudentia rex admoneo ut is qui unitas catholicae et apostolicae ecclesia concinno unus cum gens qui tu rex rex et dominus dominus praeficio in omnis seruo contendo sic enim fio ut post accipio temporal regnum potentia ipse beatus apostolus princeps caelestis quoque regnum tu tuus cum ceterus eligo libet pando introeo gratia tu rex aeternus longus tempus regno ad noster omnis pax custodio incolumis dilectissime in christus filis


Uocatur locus ille lingua Anglorum Hefenfelth, quod dici potest latine caelestis campus, quod certo utique praesagio futurorum antiquitus nomen accepit; significans nimirum, quod ibidem caeleste erigendum tropaeum, caelestis inchoanda uictoria, caelestia usque hodie forent miracula celebranda. Est autem locus iuxta murum illum ad aquilonem, quo Romani quondam ob arcendos barbarorum impetus totam a mari ad mare praecinxere Brittaniam, ut supra docuimus. In quo uidelicet loco consuetudinem multo iam tempore fecerant fratres Hagustaldensis ecclesiae, quae non longe abest, aduenientes omni anno pridie quam postea idem rex Osuald occisus est, uigilias pro salute animae eius facere, plurimaque psalmorum laude celebrata, uictimam pro eo mane sacrae oblationis offerre. Qui etiam crescente bona consuetudine, nuper ibidem ecclesia constructa, sacratiorem et cunctis honorabiliorem omnibus locum fecere. Nec inmerito, quia nullum, ut conperimus, fidei Christianae signum, nulla ecclesia, nullum altare in tota Berniciorum gente erectum est, priusquam hoc sacrae crucis uexillum nouus militiae ductor, dictante fidei deuotione, contra hostem inmanissimum pugnaturus statueret.

uoco locus ille lingua anglorum hefenfelth qui dico possum latina caelestis campus qui certus utique praesagio sum antiquus nomen accipio significo nimirum qui ibidem caelestis erigo tropaeum caelestis incoho uictoria caelestis usque hodie sum miraculum celebro sum autem locus iuxta murus ille ad aquilo quo romanus quondam ob arceo barbarus impetus totus ab mare ad mare praecinxere britannia ut supra doceo in quo uidelicet locus consuetudo multus iam tempus facio frater hagustaldensis ecclesia qui non longus absum advenio omnis annus pridie quam postea idem rex osuald occido sum vigilia pro salus anima is facio multus psalmus laus celebro victima pro is mane sacer oblatio offero qui etiam cresco bonus consuetudo nuper ibidem ecclesia construo sacratiorem et cunctus honorabiliorem omnis locus facio neque immeritus quia nullus ut conperimus fides christianus signum nullus ecclesia nullus altare in totus berniciorum gens erigo sum priusquam hic sacer crux vexillum nouus militia ducto dicto fides deuotio contra hostis immanis pugno statuo


INTEREA, defuncto Felice Orientalium Anglorum episcopo post X et VII annos accepti episcopatus, Honorius loco eius ordinauit Thomam diaconum eius de prouincia Gyruiorum; et hoc post quinque annos sui episcopatus de hac uita subtracto, Berctgilsum, cognomine Bonifatium, de prouincia Cantuariorum, loco eius substituit. Et ipse quoque Honorius, postquam metas sui cursus inpleuit, ex hac luce migrauit anno ab incarnatione Domini DCLIII, pridie Kalendarum Octobrium; et cessante episcopatu per annum et sex menses, electus est archiepiscopus cathedrae Doruuernensis sextus Deusdedit de gente Occidentalium Saxonum; quem ordinaturus uenit illuc Ithamar, antistes ecclesiae Hrofensis. Ordinatus est autem die VII-mo Kalendarum Aprilium, et rexit ecclesiam annos VIIII, menses IIII et duos dies; et ipse, defuncto Ithamar, consecrauit pro eo Damianum, qui de genere Australium Saxonum erat oriundus.

interea defungor felix orientales anglorum episcopo post decem et vii annus accipio episcopatus honorius locus is ordino thomam diaconum is de prouincia gyruiorum et hic post quinque annus suus episcopatus de hic uita subtraho berctgilsum cognomen bonifatium de prouincia cantuariorum locus is substituo et ipse quoque honorius postquam meto suus curro inpleo ex hic lux migro annus ab incarnatio dominus dcliii pridie kalendaris octobrium et cesso episcopatu per annus et sex mensis eligo sum archiepiscopus cathedra doruuernensis sextus deusdedit de gens occidentalium saxonum qui ordino uenio illic ithamar antistes ecclesia hrofensis ordino sum autem dies vii mo kalendaris aprilium et rego ecclesia annus viiii mensis quattuor et duo dies et ipse defungor ithamar consecro pro is damianum qui de genus australium saxonum sum orior


Anno DCXL, Eadbald rex Cantuariorum obiit.

annus dcxl eadbald rex cantuariorum obeo


Cum uero restitutus esset in regnum Coinualch, uenit in prouinciam de Hibernia pontifex quidam nomine Agilberctus, natione quidem Gallus, sed tunc legendarum gratia scripturarum in Hibernia non paruo tempore demoratus, coniunxitque se regi, sponte ministerium praedicandi assumens. Cuius eruditionem atque industriam uidens rex, rogauit eum, accepta ibi sede episcopali, suae gentis manere pontificem; qui precibus eius adnuens, multis annis eidem genti sacerdotali iure praefuit. Tandem rex, qui Saxonum tantum linguam nouerat, pertaesus barbarae loquellae, subintroduxit in prouinciam alium suae linguae episcopum, uocabulo Uini, et ipsum in Gallia ordinatum; diuidensque in duas parrochias prouinciam, huic in ciuitate Uenta, quae a gente Saxonum Uintancæstir appellatur, sedem episcopatus tribuit; unde offensus grauiter Agilberctus, quod haec ipso inconsulto ageret rex, rediit Galliam, et accepto episcopatu Parisiacae ciuitatis, ibidem senex ac plenus dierum obiit. Non multis autem annis post abscessum eius a Brittania transactis, pulsus est et Uini ab eodem rege de episcopatu; qui secedens ad regem Merciorum uocabulo Uulfheri, emit pretio ab eo sedem Lundoniae ciuitatis, eiusque episcopus usque ad uitae suae terminum mansit. Sicque prouincia Occidentalium Saxonum tempore non pauco absque praesule fuit.

cos uerus restituo sum in regnum coinualch uenio in prouincia de hibernia pontifex quidam nomen agilberctus natio quidem gallus sed tunc legendaris gratia scripturaris in hibernia non parvus tempus demoror conjungo sui rex sponte ministerium praedicandi assumens qui eruditio atque industria video rex rogo is accipio ibi sedes episcopal suus gens maneo pontifex qui prex is adnuens multus annus idem gens sacerdotal ius praesum tandem rex qui saxonum tantus lingua nosco pertaedet barbara loquela subintroduxit in prouincia alius suus lingua episcopus vocabulum uinum et ipse in gallia ordino diuidensque in duo parrochias prouincia hic in ciuitas uenta qui ab gens saxonum uintancstir appello sedes episcopatus tribuo unde offendo grauis agilberctus qui hic ipse inconsultus ago rex redeo gallia et accipio episcopatu parisiacae ciuitas ibidem senex atque plenus dies obeo non multus autem annus post abscedo is ab britannia transigo pello sum et uinum ab idem rex de episcopatu qui secedens ad rex merciorum vocabulum uulfheri emo pretium ab is sedes lundoniae ciuitas is episcopus usque ad uita suus terminus maneo sic prouincia occidentalium saxonum tempus non paucus absque praesulis sum


Habere autem solet ipsa insula rectorem semper abbatem presbyterum, cuius iuri et omnis prouincia, et ipsi etiam episcopi ordine inusitato debeant esse subiecti, iuxta exemplum primi doctoris illius, qui non episcopus, sed presbyter extitit et monachus; de cuius uita et uerbis nonnulla a discipulis eius feruntur scripta haberi. Uerum qualiscumque fuerit ipse, nos hoc de illo certum tenemus, quia reliquit successores magna continentia ac diuino amore regularique institutione insignes; in tempore quidem summae festiuitatis dubios circulos sequentes, utpote quibus longe ultra orbem positis nemo synodalia paschalis obseruantiae decreta porrexerat; tantum ea, quae in propheticis, euangelicis, et apostolicis litteris discere poterant, pietatis et castitatis opera diligenter obseruantes. Permansit autem huiusmodi obseruantia paschalis apud eos tempore non pauco, hoc est usque ad annum dominicae incarnationis DCCXV per annos CL.

habeo autem soleo ipse insula rector semper abbatem presbyterum qui jus et omnis prouincia et ipse etiam episcopus ordo inusitatus debeo sum subicio iuxta exemplum primus doctor ille qui non episcopus sed presbyter extitit et monachus de qui uita et uerbum nonnullus ab discipulis is fero scribo habeo uerus qualiscumque sum ipse nos hic de ille certus teneo quia relinquo successor magnus continentia atque divino amor regularique institutio insignis in tempus quidem summa festiuitas dubius circulus sequor utpote qui longus ultra orbis pono nemo synodalia paschal obseruantiae decretum porrigo tantus is qui in propheticis evangelicus et apostolicis littera disco possum pietas et castitas opus diligenter obseruantes permaneo autem huiusmodi observo paschal apud is tempus non paucus hic sum usque ad annus dominicus incarnatio dccxv per annus cl


HAEC quidem memoratus papa Bonifatius de salute regis Aeduini ac gentis ipsius litteris agebat. Sed et oraculum caeleste, quod illi quondam exulanti apud Redualdum regem Anglorum pietas diuina reuelare dignata est, non minimum ad suscipienda uel intellegenda doctrinae monita salutaris sensum iuuit illius. Cum ergo uideret Paulinus difficulter posse sublimitatem animi regalis ad humilitatem uiae salutaris, et suscipiendum mysterium uiuificae crucis inclinari, ac pro salute illius simul et gentis, cui praeerat, et uerbo exhortationis apud homines, et apud diuinam pietatem uerbo deprecationis ageret; tandem, ut uerisimile uidetur, didicit in spiritu, quod uel quale esset oraculum regi quondam caelitus ostensum. Nec exinde distulit, quin continuo regem ammoneret explere uotum, quod in oraculo sibi exhibito se facturum promiserat, si temporis illius erumnis exemtus ad regni fastigia perueniret.

hic quidem memoro papa bonifatius de salus rex aeduini atque gens ipse littera ago sed et oraculis caelestis qui ille quondam exulanti apud redualdum rex anglorum pietas diuinum reuelaris digno sum non paruus ad suscipio uel intellego doctrina moneo salutaris sensus juvo ille cos ergo video paulinus difficilis possum sublimitas animus regal ad humilitas uia salutaris et suscipio mysterium uiuificae crux inclinaris atque pro salus ille simul et gens qui praesum et uerbum exhortatio apud homo et apud diuinus pietas uerbum deprecatio ago tandem ut uerisimilis uideo disco in spiritus qui uel qualis sum oraculis rex quondam caelitus ostendo neque exinde differo quin continuo rex ammoneret expleo uotum qui in oraculum sui exhibeo sui facio promitto si tempus ille erumnis exemtus ad regnum fastigium pervenio


Euangelizans autem genti episcopus Uilfrid, non solum eam ab erumna perpetuae damnationis, uerum et a clade infanda temporalis interitus eripuit. Siquidem tribus annis ante aduentum eius in prouinciam nulla illis in locis pluuia ceciderat, unde et fames acerbissima plebem inuadens impia nece prostrauit. Denique ferunt, quia saepe XL simul aut L homines inedia macerati procederent ad praecipitium aliquod siue ripam maris, et iunctis misere manibus, pariter omnes aut ruina perituri, aut fluctibus obsorbendi deciderent. Uerum ipso die, quo baptisma fidei gens suscepit illa, descendit pluuia serena, sed copiosa, refloruit terra, rediit uiridantibus aruis annus laetus et frugifer. Sicque abiecta prisca superstitione, exsufflata idolatria, cor omnium et caro omnium exultauerunt in Deum uiuum; intellegentes eum, qui uerus est Deus, et interioribus se bonis et exterioribus caelesti gratia ditasse. Nam et antistes cum uenisset in prouinciam, tantamque ibi famis poenam uideret, docuit eos piscando uictum quaerere. Namque mare et flumina eorum piscibus abundabant; sed piscandi peritia genti nulla nisi ad anguillas tantum inerat. Collectis ergo undecumque retibus anguillaribus, homines antistitis miserunt in mare, et diuina se iuuante gratia, mox cepere pisces diuersi generis CCC. Quibus trifariam diuisis, C pauperibus dederunt, centum his, a quibus retia acceperant, centum in suos usus habebant. Quo beneficio multum antistes cor omnium in suum conuertit amorem, et libentius eo praedicante caelestia sperare coeperunt, cuius ministerio temporalia bona sumserunt.

euangelizans autem gens episcopus uilfrid non solus is ab erumna perpetuus damnatio uerus et ab clades infer temporal intereo eripio siquidem tres annus ante aduentus is in prouincia nullus ille in locus pluvia caedo unde et fames acerbus plebs invado impius nex prosterno denique fero quia saepe xl simul aut l homo inedia macero procedo ad praecipitium aliqui siue ripa mare et iungo mitto manus pariter omnis aut ruina pereo aut fluctus obsorbendi decido uerus ipse dies quo baptisma fides gens suscipio ille descendo pluvia serenus sed copiosus refloresco terra redeo virido arvum annus laetus et frugifer sic abicio priscus superstitio exsufflata idolatria cor omnis et carus omnis exultauerunt in deus uiuus intellego is qui uerus sum deus et interior sui bonus et exter caelestis gratia dito nam et antistes cum uenio in prouincia tantus ibi fames poena video doceo is piscor uictus quaero namque mare et flumen is piscis abundo sed piscor peritia gens nullus nisi ad anguilla tantus insum colligo ergo undecumque rete anguillaris homo antistes mitto in mare et diuinum sui juvo gratia mox capio piscis diverto genus ccc qui trifariam divido que pauper do centum hic ab qui rete accipio centum in suus utor habeo quo beneficium multus antistes cor omnis in suus conuerto amor et libet is praedico caelestis spero coepio qui ministerium temporalis bonus sumserunt


Et post nonnulla, quibus de celebrando per orbem totum uno uero pascha loquitur:

et post nonnullus qui de celebro per orbis totus unus uerus pascha loquor


IIII: Ut ipsi monachi non migrent de loco ad locum, hoc est de monasterio ad monasterium, nisi per dimissionem proprii abbatis; sed in ea permaneant oboedientia, quam tempore suae conuersionis promiserunt.

quattuor ut ipse monachi non migro de locus ad locus hic sum de monasterio ad monasterium nisi per dimissio proprius abbatis sed in is permaneo oboedio quam tempus suus conuersio promitto


Ut ergo conualuit, uendidit eum Lundoniam Freso cuidam; sed nec ab illo, nec cum illuc duceretur, ullatinus potuit alligari. Uerum cum alia atque alia uinculorum ei genera hostes inponerent, cumque uidisset, qui emerat, uinculis eum non potuisse cohiberi, donauit ei facultatem sese redimendi, si posset. A tertia autem hora, quando missae fieri solebant, sepissime uincula soluebantur. At ille dato iure iurando, ut rediret, uel pecuniam illi pro se mitteret, uenit Cantiam ad regem Hlotheri, qui erat filius sororis Aedilthrydae reginae, de qua supra dictum est, quia et ipse quondam eiusdem reginae minister fuerat; petiitque et accepit ab eo pretium suae redemtionis, ac suo domino pro se, ut promiserat, misit.

ut ergo conualesco uendo is lundoniam freso quidam sed neque ab ille neque cum illic duco ullatinus possum alligaris uerus cum alius atque alius vinculum is genus hostis inpono cum uideo qui emo uinculum is non possum cohibeo dono is facultas sui redimo si possum ab tertius autem hora quando mitto fio soleo sepissime uinculum solvo at ille do ius iuro ut redeo uel pecunia ille pro sui mitto uenio cantiam ad rex hlotheri qui sum filius soror aedilthrydae regina de qui supra dico sum quia et ipse quondam idem regina minister sum peto et accipio ab is pretium suus redemtio atque suus dominus pro sui ut promitto mitto


Anno DXXXVIII, eclypsis solis facta est XIIII. Kalendas Martias, ab hora prima usque ad tertiam.

annus dxxxviii eclypsis sol facio sum xiiii kalendae martius ab hora primus usque ad tertius


Quibus uir Domini Augustinus fertur minitans praedixisse, quia, si pacem cum fratribus accipere nollent, bellum ab hostibus forent accepturi; et, si nationi Anglorum noluissent uiam uitae praedicare, per horum manus ultionem essent mortis passuri. Quod ita per omnia, ut praedixerat, diuino agente iudicio patratum est.

qui uir dominus augustinus fero minito praedico quia si pax cum frater accipio nolo bellum ab hostis sum accipio et si natio anglorum nolo uia uita praedico per hic manus ultio sum mors patior qui ita per omnis ut praedico divino ago iudicium patro sum


Anno CCCCXXX, Palladius ad Scottos in Christum credentes a Caelestino papa primus mittitur episcopus.

annus ccccxxx palladius ad scottos in christus credo ab caelestino papa primus mitto episcopus


Cumque morbo ingrauescente, denuo ad eum uisitandum ac docendum rex intraret, clamabat statim miserabili uoce: Quid uis modo? quid huc uenisti? non enim mihi aliquid utilitatis aut salutis potes ultra conferre. At ille: Noli, inquit, ita loqui, uide ut sanum sapias. Non, inquit, insanio, sed pessimam mihi scientiam certus prae oculis habeo. Et quid, inquit, hoc est? Paulo ante, inquit, intrauerunt domum hanc duo pulcherrimi iuuenes, et resederunt circa me, unus ad caput, et unus ad pedes; protulitque unus libellum perpulchrum, sed uehementer modicum, ac mihi ad legendum dedit; in quo omnia, quae umquam bona feceram, intuens scripta repperi, et haec erant nimium pauca et modica. Receperunt codicem, neque aliquid mihi dicebant. Tum subito superuenit exercitus malignorum et horridorum uultu spirituum, domumque hanc et exterius obsedit, et intus maxima ex parte residens impleuit. Tunc ille, qui et obscuritate tenebrosae faciei, et primatu sedis maior esse uidebatur eorum, proferens codicem horrendae uisionis, et magnitudinis enormis, et ponderis pene inportabilis, iussit uni ex satellitibus suis mihi ad legendum deferre. Quem cum legissem, inueni omnia scelera, non solum quae opere uel uerbo, sed etiam quae tenuissima cogitatione peccaui, manifestissime in eo tetricis esse descripta litteris. Dicebatque ad illos, qui mihi adsederant, uiros albatos et praeclaros: Quid hic sedetis, scientes certissime, quia noster est iste? Responderunt: Uerum dicitis: accipite et in cumulum damnationis uestrae ducite. Quo dicto statim disparuerunt; surgentesque duo nequissimi spiritus, habentes in manibus uomeres, percusserunt me, unus in capite et alius in pede: qui uidelicet modo cum magno tormento inrepunt in interiora corporis mei, moxque ut ad se inuicem perueniunt, moriar, et paratis ad rapiendum me daemonibus in inferni claustra pertrahar.

cos morbus ingravesco denuo ad is visito atque doceo rex intro clamo statim miserabilis uox quis uolo modo quis huc uenio non enim ego aliquis utilitas aut salus possum ultra confero at ille nolo inquam ita loquor uideo ut sanus sapio non inquam insanio sed malus ego scientia certus prae oculus habeo et quis inquam hic sum paulus ante inquam intro domus hic duo pulcher iuuenis et resedeo circa ego unus ad caput et unus ad pes protulitque unus libellus perpulchrum sed uehementer modicus atque ego ad lego do in quo omnis qui umquam bonus facio intueor scribo reperio et hic sum nimium paucus et modicus recipio codico neque aliquis ego dico tum subeo supervenio exercitus malignus et horridorum uultus spiritus domus hic et exter obsedeo et intus maximus ex pars resideo impleo tunc ille qui et obscuritas tenebrosae facies et primatus sedes magnus sum uideo is profero codico horreo uisio et magnitudo enormis et pondus penis inportabilis iubeo unus ex satelles suus ego ad lego defero qui cum lego inuenio omnis scelus non solus qui opus uel uerbum sed etiam qui tenuis cogitatio pecco manifestus in is tetrix sum describo littera dico ad ille qui ego adsederant uir albatus et praeclarus quis hic sedeo scio certus quia noster sum iste respondeo uerus dico accipio et in cumulis damnatio uester duco quo dico statim disparuerunt surgo duo nequissimus spiritus habeo in manus vomo percutio ego unus in caput et alius in pes qui uidelicet modo cum magnus tormentum inrepo in interior corpus meus mox ut ad sui inuicem pervenio morior et paro ad rapio ego daemon in infernus claustra pertrahar


Habuit autem sedem episcopalem in loco, qui uocatur Lyccidfelth, in quo et defunctus ac sepultus est; ubi usque hodie sequentium quoque prouinciae illius episcoporum sedes est. Fecerat uero sibi mansionem non longe ab ecclesia remotiorem; in qua secretius cum paucis, id est VII siue VIII, fratribus, quoties a labore et ministerio uerbi uacabat, orare ac legere solebat. Qui cum in illa prouincia duobus annis ac dimidio ecclesiam gloriosissime rexisset, adfuit superno dispensante iudicio tempus, de quo loquitur Ecclesiastes, quia: Tempus mittendi lapides, et tempus colligendi. Superuenit namque clades diuinitus missa, quae per mortem carnis uiuos ecclesiae lapides de terrenis sedibus ad aedificium caeleste transferret. Cumque plurimis de ecclesia eiusdem reuerentissimi antistitis de carne subtractis, ueniret hora ipsius, ut transiret ex hoc mundo ad Dominum, contigit die quadam, ut in praefata mansione forte ipse cum uno tantum fratre, cui uocabulum erat Ouini, commoraretur, ceteris eius sociis pro causa oportuna ad ecclesiam reuersis. Erat autem idem Ouini monachus magni meriti, et pura intentione supernae retributionis mundum derelinquens, dignusque per omnia, cui Dominus specialiter sua reuelaret arcana, dignus, cui fidem narranti audientes accommodarent. Uenerat enim cum regina Aedilthryde de prouincia Orientalium Anglorum, eratque primus ministrorum, et princeps domus eius. Qui cum crescente fidei feruore saeculo abrenuntiare disponeret, non hoc segniter fecit; sed adeo se mundi rebus exuit, ut relictis omnibus, quae habebat, simplici tantum habitu indutus, et securim atque asciam in manu ferens, ueniret ad monasterium eiusdem reuerentissimi patris, quod uocatur Laestingaeu. Non enim ad otium, ut quidam, sed ad laborem se monasterium intrare signabat. Quod ipsum etiam facto monstrauit; nam quo minus sufficiebat meditationi scripturarum, eo amplius operi manuum studium inpendebat. Denique cum episcopo in praefata mansione pro suae reuerentia deuotionis inter fratres habitus, cum illi intus lectioni uacabant, ipse foris, quae opus esse uidebantur, operabatur. Qui cum die quadam tale aliquid foris ageret, digressis ad ecclesiam sociis, ut dicere coeperam, et episcopus solus in oratorio loci lectioni uel orationi operam daret,

habeo autem sedes episcopal in locus qui uoco lyccidfelth in quo et defungor atque sepelio sum ubi usque hodie sequor quoque prouincia ille episcoporum sedes sum facio uerus sui mansio non longus ab ecclesia removeo in qui secerno cum paucus is sum vii siue viii frater quotiens ab labor et ministerium verbum vaco oro atque lego soleo qui cum in ille prouincia duo annus atque dimidio ecclesia gloriosus rego adsum supernus dispensante iudicium tempus de quo loquor ecclesiastes quia tempus mitto lapis et tempus colligo supervenio namque clades divinitus mitto qui per mors caro uiuus ecclesia lapis de terrenus sedes ad aedificium caelestis transfero cos multus de ecclesia idem reuerentissimi antistes de carnis subtraho venio hora ipse ut transeo ex hic mundus ad dominus contingo dies quidam ut in praefor mansio fors ipse cum unus tantus frater qui uocabulis sum ouini commoro ceterus is socius pro causa opportunus ad ecclesia revorto sum autem idem ouini monachus magnus mereo et purus intentio supernus retributio mundus derelinquo dignus per omnis qui dominus specialis suus reuelaret arcanus dignus qui fides narro audio accommodo uenio enim cum regina aedilthryde de prouincia orientales anglorum sum primus minister et princeps domus is qui cum cresco fides fervor saeculum abrenuntiaris dispono non hic segnis facio sed adeo sui mundus res exuo ut relinquo omnis qui habeo simplex tantus habitus induo et securis atque ascio in manus fero venio ad monasterium idem reuerentissimi pater qui uoco laestingaeu non enim ad otium ut quidam sed ad labor sui monasterium intro signo qui ipse etiam facio monstro nam quo paruus sufficio meditatio scripturaris is amplus operio manus studium inpendeo denique cum episcopo in praefor mansio pro suus reuerentia deuotio inter frater habitus cum ille intus lectio vaco ipse foris qui opus sum uideo opero qui cum dies quidam talis aliquis foris ago digredior ad ecclesia socius ut dico coepio et episcopus solus in oratorius locus lectio uel oratio opera do


Et synodum, quae facta est in urbe Roma in tempore Martini papae beatissimi, indictione VIIIa, imperante Constantino piissimo anno nono, suscipimus. Et glorificamus Dominum nostrum Iesum, sicut isti glorificauerunt; nihil addentes uel subtrahentes; et anathematizamus corde et ore, quos anathematizarunt, et quos susceperunt, suscipimus; glorificantes Deum Patrem sine initio, et Filium eius unigenitum ex Patre generatum ante saecula, et Spiritum Sanctum procedentem ex Patre et Filio inenarrabiliter, sicut praedicauerunt hi, quos memorauimus supra, sancti apostoli, et prophetae, et doctores. Et nos omnes subscribimus, qui cum Theodoro archiepiscopo fidem catholicam exposuimus.

et synodum qui facio sum in urbs roma in tempus martini papae beatus indictio viiia impero constantino pius annus nonus suscipio et glorificamus dominus nos iesus sicut iste glorificauerunt nihil addo uel subtrahentes et anathematizamus cor et os qui anathematizarunt et qui suscipio suscipio glorifico deus pater sine initium et filius is unigenitus ex pater genero ante saeculum et spiritus sancio procedo ex pater et filius inenarrabiliter sicut praedicauerunt hic qui memoro supra sanctus apostolus et propheta et doctor et nos omnis subscribo qui cum theodorus archiepiscopo fides catholicam expono


ANNO post hunc sequente, hoc est anno dominicae incarnationis DCLXXX, religiosissima Christi famula Hild, abbatissa monasterii, quod dicitur Strenaeshalc, ut supra rettulimus, post multa, quae fecit in terris, opera caelestia, ad percipienda praemia uitae caelestis de terris ablata transiuit die XV. Kalendarum Decembrium, cum esset annorum LXVI; quibus aequa partione diuisis, XXXIII primos in saeculari habitu nobilissime conuersata conpleuit, et totidem sequentes nobilius in monachica uita Domino consecrauit. Nam et nobilis natu erat, hoc est filia nepotis Eduini regis, uocabulo Hererici; cum quo etiam rege, ad praedicationem beatae memoriae Paulini primi Nordanhymbrorum episcopi, fidem et sacramenta Christi suscepit, atque haec, usquedum ad eius uisionem peruenire meruit, intemerata seruauit.

annus post hic sequor hic sum annus dominicus incarnatio dclxxx religiosus christus famulo hild abbatissa monasterii qui dico strenaeshalc ut supra refero post multus qui facio in terra opus caelestis ad percipio praemium uita caelestis de terra aufero transeo dies xv kalendaris decembrium cum sum annus lxvi qui aequus partio divido xxxiii primus in saecularis habitus nobilis conuersata conpleo et totidem sequor nobilis in monachica uita dominus consecro nam et nobilis natus sum hic sum filia nepos eduini rex vocabulum hererici cum quo etiam rex ad praedicatio beatus memoria paulinus primus nordanhymbrorum episcopus fides et sacramentum christus suscipio atque hic usquedum ad is uisio pervenio mereo intemerandus seruo


Tum etiam Orientalibus Saxonibus, quibus eo tempore praefuerunt Sebbi et Sigheri, quorum supra meminimus, Earconualdum constituit episcopum in ciuitate Lundonia; cuius uidelicet uiri, et in episcopatu, et ante episcopatum, uita et conuersatio fertur fuisse sanctissima, sicut etiam nunc caelestium signa uirtutum indicio sunt. Etenim usque hodie feretrum eius caballarium, quo infirmus uehi solebat, seruatum a discipulis eius, multos febricitantes, uel alio quolibet incommodo fessos, sanare non desistit. Non solum autem subpositi eidem feretro, uel adpositi curantur egroti, sed et astulae de illo abscissae, atque ad infirmos adlatae citam illis solent adferre medellam.

tum etiam oriental saxonibus qui is tempus praesum sebbi et sigheri qui supra memini earconualdum constituo episcopus in ciuitas lundonia qui uidelicet uir et in episcopatu et ante episcopatus uita et conversatio fero sum sancio sicut etiam nunc caelestis signum uirtus indicium sum etenim usque hodie feretrum is caballarium quo infirmus veho soleo seruatum ab discipulis is multus febricitantes uel alius quilibet incommodus fatisco sano non desisto non solus autem subpositi idem feretrum uel appono curo egroti sed et assula de ille abscissae atque ad infirmus affero cieo ille soleo affero medela


Anno DCCXLI, siccitas magna terram occupauit. Carolus rex Francorum obiit; et pro eo filii Caroloman et Pippin regnum acceperunt.

annus dccxli siccitas magnus terra occupo carolus rex franci obeo et pro is filius caroloman et pippin regnum accipio


Cum uero enixa fuerit mulier, post quot dies debeat ecclesiam intrare, testamenti ueteris praeceptione didicisti, ut pro masculo diebus XXXIII, pro femina autem diebus LXVI debeat abstinere. Quod tamen sciendum est, quia in mysterio accipitur. Nam si hora eadem, qua genuerit, actura gratias intrat ecclesiam, nullo peccati pondere grauatur; uoluptas ctenim carnis, non dolor in culpa est. In carnis autem commistione uoluptas est; nam in prolis prolatione gemitus. Unde et ipsi primae matri omnium dicitur: In doloribus paries. Si itaque enixam mulierem prohibemus ecclesiam intrare, ipsam ei poenam suam in culpam deputamus. Baptizare autem uel enixam mulierem, uel hoc quod genuerit, si mortis periculo urguetur, uel ipsam hora eadem, qua gignit, uel hoc, quod gignitur, eadem, qua natum est, nullo modo prohibetur; quia sancti mysterii gratia, sicut uiuentibus atque discernentibus cum magna discretione prouidenda est; ita his, quibus mors inminet, sine ulla dilatione offerenda; ne dum adhuc tempus ad praebendum redemtionis mysterium quaeritur, interueniente paululum mora, inueniri non ualeat, qui redimatur.

cos uerus enitor sum mulier post quot dies debeo ecclesia intro testamentum uetus praeceptio disco ut pro masculus dies xxxiii pro femina autem dies lxvi debeo abstineo qui tamen scio sum quia in mysterium accipio nam si hora idem qui gigno ago gratia intro ecclesia nullus pecco pondus gravo uoluptas ctenim caro non dolor in culpa sum in caro autem commistio uoluptas sum nam in proles prolatio gemitus unde et ipse primus mater omnis dico in dolor pario si itaque enitor mulier prohibeo ecclesia intro ipse is poena suus in culpa deputamus baptizaris autem uel enitor mulier uel hic qui gigno si mors periculum urgeo uel ipse hora idem qui gigno uel hic qui gigno idem qui natus sum nullus modo prohibeo quia sanctus mysterium gratia sicut vivo atque discernentibus cum magnus discretio provideo sum ita hic qui mors inmino sine ullus dilatio offertor ne dum adhuc tempus ad praebeo redemtio mysterium quaero intervenio paululum mora inuenio non ualeo qui redimo


III. Interrogatio Augustini: Obsecro, quid pati debeat, siquis aliquid de ecclesia furtu abstulerit?

iii interrogatio augustini obsecro quis patior debeo siquis aliquis de ecclesia furtu aufero


Igitur rex Sigberct aeterni regni iam ciuis effectus, temporalis sui regni sedem repetiit, postulans ab Osuiu rege, ut aliquos sibi doctores daret, qui gentem suam ad fidem Christi conuerterent, ac fonte salutari abluerent. At ille mittens ad prouinciam Mediterraneorum Anglorum clamauit ad se uirum Dei Cedd, et dato illi socio altero quodam presbytero, misit praedicare uerbum genti Orientalium Saxonum. Ubi cum omnia perambulantes multam Domino ecclesiam congregassent, contigit tempore quodam eundem Cedd redire domum, ac peruenire ad ecclesiam Lindisfaronensem propter conloquium Finani episcopi. Qui ubi prosperatum ei opus euangelii conperit, fecit eum episcopum in gentem Orientalium Saxonum, uocatis ad se in ministerium ordinationis aliis duobus episcopis. Qui accepto gradu episcopatus rediit ad prouinciam, et maiore auctoritate coeptum opus explens, fecit per loca ecclesias, presbyteros et diaconos ordinauit, qui se in uerbo fidei et ministerio baptizandi adiuuarent, maxime in ciuitate, quae lingua Saxonum Ythancaestir appellatur, sed et in illa, quae Tilaburg cognominatur; quorum prior locus est in ripa Pentæ amnis, secundus in ripa Tamensis. In quibus, collecto examine famulorum Christi, disciplinam uitae regularis, in quantum rudes adhuc capere poterant, custodiri docuit.

igitur rex sigberct aeternus regnum iam ciuis efficio temporal suus regnum sedes repeto postulo ab osuiu rex ut aliquis sui doctor do qui gens suus ad fides christus converto atque fons salutaris abluerent at ille mitto ad prouincia mediterraneorum anglorum clamo ad sui uir deus cedd et do ille socius alter quidam presbytero mitto praedico uerbum gens orientales saxonum ubius cum omnis perambulantes multa dominus ecclesia congrego contingo tempus quidam idem cedd redeo domus atque pervenio ad ecclesia lindisfaronensem propter colloquium finani episcopus qui ubi prospero is opus euangelii conperit facio is episcopus in gens orientales saxonum voco ad sui in ministerium ordinatio alius duo episcopus qui accipio gradus episcopatus redeo ad prouincia et magnus auctoritas coepio opus explens facio per locum ecclesia presbyteros et diaconus ordino qui sui in uerbum fides et ministerium baptizandi adiuuo magnus in ciuitas qui lingua saxonum ythancaestir appello sed et in ille qui tilaburg cognomino qui prior locus sum in ripa pent amnis secundus in ripa tamensis in qui colligo examen famulus christus disciplina uita regularis in quantus rudo adhuc capio possum custodio doceo


Nec ab re est unum e pluribus, quae ad hanc crucem patrata sunt, uirtutis miraculum enarrare. Quidam de fratribus eiusdem Hagustaldensis ecclesiae, nomine Bothelm qui nunc usque superest, ante paucos annos, dum incautius forte noctu in glacie incederet, repente conruens, brachium contriuit, ac grauissima fracturae ipsius coepit molestia fatigari; ita ut ne ad os quidem adducere ipsum brachium ullatenus dolore arcente ualeret. Qui cum die quadam mane audiret unum de fratribus ad locum eiusdem sanctae crucis ascendere disposuisse, rogauit, ut aliquam sibi partem de illo ligno uenerabili rediens adferret, credere se dicens, quia per hoc, donante Domino, salutem posset consequi. Fecit ille, ut rogatus est, et reuersus ad uesperam, sedentibus iam ad mensam fratribus, obtulit ei aliquid de ueteri musco, quo superficies ligni erat obsita. Qui cum sedens ad mensam non haberet ad manum, ubi oblatum sibi munus reponeret, misit hoc in sinum sibi. Et dum iret cubitum, oblitus hoc alicubi deponere, permisit suo in sinu permanere. At medio noctis tempore, cum euigilaret, sensit nescio quid frigidi suo lateri adiacere, admotaque manu requirere quid esset, ita sanum brachium manumque repperit, ac si nihil umquam tanti langoris habuisset.

neque ab res sum unus e multus qui ad hic crux patro sum uirtus miraculis enarraris quidam de frater idem hagustaldensis ecclesia nomen bothelm qui nunc usque supersum ante paucus annus dum incautus fors nox in glacies incedo repens conruo bracchium contero atque gravis frango ipse coepio molestia fatigo ita ut ne ad os quidem duco ipse bracchium ullatenus dolor arceo ualeo qui cum dies quidam mane audio unus de frater ad locus idem sancio crux ascendo dispono rogo ut aliqui sui pars de ille lignum uenerabilis redeo affero credo sui dico quia per hic dono dominus salus possum consequor facio ille ut rogo sum et revorto ad vespera sedeo iam ad mensa frater offero is aliquis de uetus muscus quo superficies lignum sum obsero qui cum sedeo ad mensa non habeo ad manus ubi offertor sui munus repono mitto hic in sinum sui et dum eo cubitum obliuiscor hic alicubi depono permitto suus in sinus permaneo at medium nox tempus cum euigilaret sentio nescio quis frigidus suus lateo adicio admoveo manus requiro quis sum ita sanus bracchium manon reperio atque si nihil umquam tantus langoris habeo


Est autem Elge in prouincia Orientalium Anglorum regio familiarum circiter sexcentarum, in similitudinem insulae uel paludibus, ut diximus, circumdata uel aquis; unde et a copia anguillarum, quae in eisdem paludibus capiuntur, nomen accepit; ubi monasterium habere desiderauit memorata Christi famula, quoniam de prouincia eorundem Orientalium Anglorum ipsa, ut praefati sumus, carnis originem duxerat.

sum autem elge in prouincia orientales anglorum regius familia circiter sexcentaris in similitudo insula uel palus ut dico circumdo uel aqua unde et ab copia anguillaris qui in idem palus capio nomen accipio ubi monasterium habeo desidero memoro christus famulo quoniam de prouincia idem orientales anglorum ipse ut praefor sum caro origo duco


Respondit Gregorius papa: Nouit fraternitas tua Romanae ecclesiae consuetudinem, in qua se meminit nutritam. Sed mihi placet ut, siue in Romana, siue in Galliarum, seu in qualibet ecclesia aliquid inuenisti, quod plus omnipotenti Deo possit placere, sollicite eligas, et in Anglorum ecclesia, quae adhuc ad fidem noua est, institutione praecipua, quae de multis ecclesiis colligere potuisti, infundas. Non enim pro locis res, sed pro bonis rebus loca amanda sunt. Ex singulis ergo quibusque ecclesiis, quae pia, quae religiosa, quae recta sunt, elige; et haec quasi in fasciculum collecta apud Anglorum mentes in consuetudinem depone.

respondeo gregorius papa nosco fraternitas tuus romanus ecclesia consuetudo in qui sui memini nutrio sed ego placeo ut siue in romanus siue in galliaris seu in qualibet ecclesia aliquis inuenio qui multus omnipotens deus possum placeo sollicitus eligo et in anglorum ecclesia qui adhuc ad fides nouus sum institutio praecipuus qui de multus ecclesia colligo possum infundo non enim pro locus res sed pro bonus res locum amo sum ex singuli ergo quisque ecclesia qui pius qui religiosus qui recta sum eligo et hic quasi in fasciculis colligo apud anglorum mens in consuetudo depono


Domino excellenti filio Osuio regi Saxonum Uitalianus cpiscopus, seruus seruorum Dei.

dominus excello filius osuio rex saxonum uitalianus cpiscopus seruus seruus deus


In primis autem haec insula Brettones solum, a quibus nomen accepit, incolas habuit; qui de tractu Armoricano, ut fertur, Brittaniam aduecti, australes sibi partes illius uindicarunt.

in primus autem hic insula brettones solus ab qui nomen accipio incolo habeo qui de traho armoricano ut fero britannia adveho austral sui pars ille vindico


Baptizati sunt tempore sequente et alii liberi eius de Aedilberga regina progeniti, Aedilhun et Aedilthryd filia, et alter filius Uuscfrea, quorum primi albati adhuc rapti sunt de hac uita, et Eburaci in ecclesia sepulti. Baptizatus et Yffi filius Osfridi, sed et alii nobiles ac regii uiri non pauci. Tantus autem fertur tunc fuisse feruor fidei ac desiderium lauacri salutaris genti Nordanhymbrorum, ut quodam tempore Paulinus ueniens cum rege et regina in uillam regiam, quae uocatur Adgefrin, XXXVI diebus ibidem cum eis cathecizandi et baptizandi officio deditus moraretur; quibus diebus cunctis a mane usque ad uesperam nil aliud ageret, quam confluentem eo de cunctis uiculis ac locis plebem Christi uerbo salutis instruere, atque instructam in fluuio Gleni, qui proximus erat, lauacro remissionis abluere. Haec uilla tempore sequentium regum deserta, et alia pro illa est facta in loco, qui uocatur Maelmin.

baptizo sum tempus sequor et alius liber is de aedilberga regina progigno aedilhun et aedilthryd filia et alter filius uuscfrea qui primus albatus adhuc rapio sum de hic uita et eburaci in ecclesia sepelio baptizo et yffi filius osfridi sed et alius nobilis atque regius uir non paucus tantus autem fero tunc sum fervo fides atque desiderium lavacrum salutaris gens nordanhymbrorum ut quidam tempus paulinus venio cum rex et regina in uilla regia qui uoco adgefrin xxxvi dies ibidem cum is cathecizandi et baptizandi officium dedo moror qui dies cunctus ab mane usque ad vespera nihil alius ago quam confluo is de cunctus uiculis atque locus plebs christus uerbum salus instruo atque instruo in fluuius gleni qui proximus sum lavacrum remissio abluo hic villa tempus sequor rex desero et alius pro ille sum facio in locus qui uoco maelmin


Uerum priores inimici, ut Romanum militem abisse conspexerant, mox aduecti nauibus inrumpunt terminos, caeduntque omnia, et quasi maturam segetem obuia quaeque metunt, calcant, transeunt; unde rursum mittuntur Romam legati, flebili uoce auxilium inplorantes, ne penitus misera patria deleretur, ne nomen Romanae prouinciae, quod apud eos tam diu claruerat, exterarum gentium inprobitate obrutum uilesceret. Rursum mittitur legio, quae inopinata tempore autumni adueniens, magnas hostium strages dedit, eosque, qui euadere poterant, omnes trans maria fugauit, qui prius anniuersarias praedas trans maria nullo obsistente cogere solebant.

uerus prior inimicus ut romanus miles abeo conspicio mox adveho nauis irrumpo terminus caedo omnis et quasi maturus seges obuius quisque meto calceo transeo unde rursum mitto roma legatus flebilis uox auxilium inploro ne penitus misero patria deleo ne nomen romanus prouincia qui apud is tam diu claruerat exteraris gens inprobitas obruo uilesceret rursum mitto legio qui inopinor tempus auctumnus advenio magnus hostis strages do is qui euado possum omnis trans mare fugo qui prior anniversarius praeda trans mare nullus obsisto cogo soleo


EXIN Cudberct crescentibus meritis religiosae intentionis, ad anchoriticae quoque contemplationis, quae diximus, silentia secreta peruenit. Uerum quia de uita illius et uirtutibus ante annos plures sufficienter et uersibus heroicis, et simplici oratione conscripsimus, hoc tantum in praesenti commemorare satis sit, quod aditurus insulam protestatus est fratribus, dicens: Si mihi diuina gratia in loco illo donauerit, ut de opere manuum mearum uiuere queam, libens ibi morabor; sin alias, ad uos citissime Deo uolente reuertar. Erat autem locus et aquae prorsus et frugis et arboris inops, sed et spirituum malignorum frequentia humanae habitationi minus accommodus; sed ad uotum uiri Dei habitabilis per omnia factus est, siquidem ad aduentum eius spiritus recessere maligni. Cum autem ipse sibi ibidem expulsis hostibus mansionem angustam circumuallante aggere et domus in ea necessarias, iuuante fratrum manu, id est oratorium et habitaculum commune, construxisset, iussit fratres in eiusdem habitaculi pauimento foueam facere; erat autem tellus durissima et saxosa, cui nulla omnino spes uenae fontanae uideretur inesse. Quod dum facerent, ad fidem et preces famuli Dei, alio die aqua plena inuenta est, quae usque ad hanc diem sufficientem cunctis illo aduenientibus gratiae suae caelestis copiam ministrat. Sed et ferramenta sibi ruralia cum frumento adferri rogauit, quod dum praeparata terra tempore congruo seminaret, nil omnino, non dico spicarum, sed ne herbae quidem ex eo germinare usque ad aestatis tempora contigit. Unde uisitantibus se ex more fratribus hordeum iussit adferri, si forte uel natura soli illius, uel uoluntas esset superni largitoris, ut illius frugis ibi potius seges oriretur. Quod dum sibi adlatum ultra omne tempus serendi, ultra omnem spem fructificandi eodem in agro sereret, mox copiosa seges exorta desideratam proprii laboris uiro Dei refectionem praebebat.

exinde cudberct cresco meritum religiosus intentio ad anchoriticae quoque contemplatio qui dico silentium secerno peruenio uerus quia de uita ille et uirtus ante annus multus sufficienter et uersus heroicus et simplex oratio conscribo hic tantus in praesens commemoraris satis sum qui adeo insula protesto sum frater dico si ego diuinum gratia in locus ille dono ut de opus manus meus uiuo queo libet ibi moror sin alius ad tu cieo deus volo revorto sum autem locus et aqua prorsus et frugis et arbor inops sed et spiritus malignus frequentia humanus habitatio paruus accommodus sed ad uotum uir deus habitabilis per omnis facio sum siquidem ad aduentus is spiritus recedo malignus cos autem ipse sui ibidem expello hostis mansio angustus circumuallante aggero et domus in is necessaria juvo frater manus is sum oratorius et habitaculis communis construxisset iubeo frater in idem habitaculis pavimentum fouea facio sum autem tellus durus et saxosus qui nullus omnino spes vena fontanae uideo insum qui dum facio ad fides et prex famulis deus alius dies aqua plenus inuenio sum qui usque ad hic dies sufficio cunctus ille advenio gratia suus caelestis copia ministro sed et ferramentum sui ruralis cum frumentum affero rogo qui dum praeparo terra tempus congruo seminaret nihil omnino non dico spicaris sed ne herba quidem ex is germinaris usque ad aestas tempus contingo unde uisitantibus sui ex mos frater hordeum iubeo affero si fors uel natura solus ille uel uoluntas sum supernus largitor ut ille frugis ibi potis seges orior qui dum sui affero ultra omnis tempus sero ultra omnis spes fructificandi idem in ager sero mox copiosus seges exorior desidero proprius labor uir deus refectio praebeo


Ipse autem excepto cantandi uel legendi munere, et aliud in mandatis ab apostolico papa acceperat, ut, cuius esset fidei Anglorum ecclesia, diligenter edisceret, Romamque rediens referret. Nam et synodum beati papae Martini, centum quinque episcoporum consensu non multo ante Romae celebratam, contra eos maxime, qui unam in Christo operationem et uoluntatem praedicabant, secum ueniens adtulit; atque in praefato religiosissimi abbatis Benedicti monasterio transscribendam commodauit. Tales namque eo tempore fidem Constantinopolitanae ecclesiae multum conturbauerunt; sed Domino donante proditi iam tunc et uicti sunt. Unde uolens Agatho papa, sicut in aliis prouinciis, ita etiam in Brittania qualis esset status ecclesiae, quam ab hereticorum contagiis castus, ediscere, hoc negotium reuerentissimo abbati Iohanni Brittaniam destinato iniunxit. Quamobrem collecta pro hoc in Brittania synodo, quam diximus. inuenta est in omnibus fides inuiolata catholica; datumque illi exemplar eius Romam perferendum.

ipse autem excipio canto uel lego munus et alius in mandatum ab apostolico papa accipio ut qui sum fides anglorum ecclesia diligenter edisco roma redeo refero nam et synodum beati papae martini centum quinque episcoporum consensus non multus ante roma celebro contra is magnus qui unus in christus operatio et uoluntas praedico sui venio affero atque in praefor religiosus abbatis benedico monasterio transscribendam commodo tal namque is tempus fides constantinopolitanae ecclesia multus conturbauerunt sed dominus dono prodeo iam tunc et vinco sum unde uolo agatho papa sicut in alius prouincia ita etiam in britannia qualis sum status ecclesia quam ab hereticorum contagiis castus edisco hic negotium reuerentissimo abbati iohannes britannia destino injungo quamobrem colligo pro hic in britannia synodo quam dico inuenio sum in omnis fides inviolo catholicus do ille exemplar is roma perfero


QUI cuius meriti fuerit, etiam miraculorum signis internus arbiter edocuit, e quibus tria memoriae causa ponere satis sit. Presbyter quidam, nomine Utta, multae grauitatis ac ueritatis uir, et ob id omnibus, etiam ipsis principibus saeculi honorabilis, cum mitteretur Cantiam ob adducendam inde coniugem regi Osuio, filiam uidelicet Æduini regis Eanfledam, quae occiso patre illuc fuerat adducta; qui terrestri quidem itinere illo uenire, sed nauigio cum uirgine redire disponebat, accessit ad episcopum Aidanum, obsecrans eum pro se suisque, qui tantum iter erant adgressuri, Domino supplicare. Qui benedicens illos ac Domino commendans, dedit etiam oleum sanctificatum: Scio, inquiens, quia, ubi nauem ascenderitis, tempestas uobis, et uentus contrarius superueniet; sed tu memento, ut hoc oleum, quod tibi do, mittas in mare; et statim quiescentibus uentis, serenitas maris uos laeta prosequetur, ac cupito itinere domum remittet. Quae cuncta, ut praedixerat antistes, ex ordine conpleta sunt; et quidem inprimis furentibus undis pelagi, temtabant nautae anchoris in mare missis nauem retinere, neque hoc agentes aliquid proficiebant. Cumque uerrentibus undique et inplere incipientibus nauem fluctibus, mortem sibi omnes inminere, et iamiamque adesse uiderent, tandem presbyter reminiscens uerba antistitis, adsumta ampulla misit de oleo in pontum, et statim, ut praedictum erat, suo quieuit a feruore. Sicque factum est, ut uir Dei et per prophetiae spiritum tempestatem praedixerit futuram, et per uirtutem eiusdem spiritus hanc exortam, quamuis corporaliter absens, sopiuerit. Cuius ordinem miraculi non quilibet dubius relator, sed fidelissimus mihi nostrae ecclesiae presbyter, Cynimund uocabulo, narrauit, qui se hoc ab ipso Utta presbytero, in quo et per quem conpletum est, audisse perhibebat.

qui qui mereo sum etiam miraculum signum internus arbiter edoceo e qui tres memoria causa pono satis sum presbyter quidam nomen utta multus grauitas atque ueritas uir et ob is omnis etiam ipse princeps saeculis honorabilis cum mitto cantiam ob adduco inde coniunx rex osuio filia uidelicet duini rex eanfledam qui occido pater illic sum adduco qui terrestris quidem iter ille uenio sed nauigium cum uirgo redeo dispono accedo ad episcopus aidanum obsecro is pro sui suo qui tantus iter sum aggredior dominus supplicaris qui benedico ille atque dominus commendo do etiam oleum sanctifico scio inquiens quia ubi nauis ascenderitis tempestas tu et uentus contrarius superueniet sed tu memento ut hic oleum qui tu do mitto in mare et statim quiesco uentus serenitas mare tu laetus prosequor atque cupio iter domus remitto qui cunctus ut praedico antistes ex ordo conpleta sum et quidem imprimis furo unda pelagus temtabant nauta anchora in mare mitto nauis retineo neque hic ago aliquis proficio cos verro undique et inpleo incipio nauis fluctus mors sui omnis inmino et jamjam adsum video tandem presbyter reminisco uerbum antistes adsumta ampulla mitto de oleum in pontus et statim ut praedico sum suus quiesco ab fervor sic facio sum ut uir deus et per prophetia spiritus tempestas praedico sum et per uirtus idem spiritus hic exorior quamuis corporaliter absum sopiuerit qui ordo miraculis non qui dubius relator sed fidelis ego noster ecclesia presbyter cynimund vocabulum narro qui sui hic ab ipse utta presbytero in quo et per qui conpletum sum audio perhibeo


Reuerso autem patriam Colmano, suscepit pro illo pontificatum Nordanhymbrorum famulus Christi Tuda, qui erat apud Scottos austrinos eruditus, atque ordinatus episcopus, habens iuxta morem prouinciae illius coronam tonsurae ecclesiasticae, et catholicam temporis paschalis regulam obseruans; uir quidem bonus ac religiosus, sed permodico tempore ecclesiam regens. Uenerat autem de Scottia, tenente adhuc pontificatum Colmano, et diligenter ea, quae ad fidem ac ueritatem pertinent, et uerbo cunctos docebat, et opere. Porro fratribus, qui in Lindisfarnensi ecclesia, Scottis abeuntibus, remanere maluerunt, praepositus est abbatis iure uir reuerentissimus ac mansuetissimus Eata, qui erat abbas in monasterio, quod dicitur Mailros; quod aiunt Colmanum abiturum petisse et inpetrasse a rege Osuiu, eo quod esset idem Eata unus de XII pueris Aidani, quos primo episcopatus sui tempore de natione Anglorum erudiendos in Christo accepit. Multum namque eundem episcopum Colmanum rex pro insita illi prudentia diligebat. Ipse est Eata, qui non multo post eidem ecclesiae Lindisfarnensi episcopus factus est. Abiens autem domum Colman adsumsit secum partem ossuum reuerentissimi patris Aidani; partem uero in ecclesia, cui praeerat, reliquit, et in secretario eius condi praecepit.

revorto autem patria colmano suscipio pro ille pontificatus nordanhymbrorum famulus christus tuda qui sum apud scottos austrinus erudio atque ordino episcopus habeo iuxta mos prouincia ille corona tondeo ecclesiasticae et catholicam tempus paschal regula obseruo uir quidem bonus atque religiosus sed permodico tempus ecclesia rego uenio autem de scottia teneo adhuc pontificatus colmano et diligenter is qui ad fides atque ueritas pertineo et uerbum cunctus doceo et opus porro frater qui in lindisfarnensi ecclesia scottis abeo remaneo malo praepono sum abbatis ius uir reuerentissimus atque mansuetissimus eata qui sum abbas in monasterio qui dico mailros qui aio colmanum abeo peto et impetro ab rex osuiu is qui sum idem eata unus de duodecim puer aidani qui primus episcopatus suus tempus de natio anglorum erudio in christus accipio multus namque idem episcopus colmanum rex pro inquiro ille prudentia diligo ipse sum eata qui non multus post idem ecclesia lindisfarnensi episcopus facio sum abeo autem domus colman adsumsit sui pars ossuum reuerentissimi pater aidani pars uerus in ecclesia qui praesum relinquo et in secretario is condo praecipio


SUCCESSIT Augustino in episcopatum Laurentius, quem ipse idcirco adhuc uiuens ordinauerat, ne, se defuncto, status ecclesiae tam rudis uel ad horam pastore destitutus uacillare inciperet. In quo et exemplum sequebatur primi pastoris ecclesiae, hoc est beatissimi apostolorum principis Petri, qui, fundata Romae ecclesia Christi, Clementem sibi adiutorem euangelizandi, simul et successorem consecrasse perhibetur. Laurentius archiepiscopi gradu potitus strenuissime fundamenta ecclesiae, quae nobiliter iacta uidit, augmentare, atque ad profectum debiti culminis, et crebra uoce sanctae exhortationis, et continuis piae operationis exemplis prouehere curauit. Denique non solum nouae, quae de Anglis erat collecta, ecclesiae curam gerebat, sed et ueterum Brittaniae incolarum, nec non et Scottorum, qui Hiberniam insulam Brittaniae proximam incolunt, populis pastoralem inpendere sollicitudinem curabat. Siquidem ubi Scottorum in praefata ipsorum patria, quomodo et Brettonum in ipsa Brittania, uitam ac professionem minus ecclesiasticam in multis esse cognouit, maxime quod paschae sollemnitatem non suo tempore celebrarent, sed, ut supra docuimus, a XIIIIa luna usque ad XXam dominicae resurrectionis diem obseruandum esse putarent; scripsit cum coepiscopis suis exhortatoriam ad eos epistulam, obsecrans eos et contestans unitatem pacis et catholicae obseruationis cum ea, quae toto orbe diffusa est, ecclesia Christi tenere; cuius uidelicet epistulae principium hoc est:

succedo augustinus in episcopatus laurentius qui ipse idcirco adhuc uiuo ordinauerat ne sui defungor status ecclesia tam rudis uel ad hora pastor destituo uacillaris incipio in quo et exemplum sequor primus pastor ecclesia hic sum beatus apostolus princeps petri qui fundo roma ecclesia christus clemens sui adiutor euangelizandi simul et successor consecro perhibeo laurentius archiepiscopi gradus potior strenuissime fundamentum ecclesia qui nobilis jacto uideo augmentaris atque ad proficiscor debeo culmen et creber uox sancio exhortatio et continuus pius operatio exemplum proveho curo denique non solus nouus qui de anglis sum colligo ecclesia cura gero sed et uetus brittaniae incolaris neque non et scottor qui hibernia insula brittaniae propior incolo populus pastoral inpendo sollicitudo curo siquidem ubi scottor in praefor ipse patria quomodo et brettonum in ipse britannia uita atque professio paruus ecclesiasticam in multus sum cognosco magnus qui pascha sollemnitas non suus tempus celebro sed ut supra doceo ab xiiiia luna usque ad xxam dominicus resurrectio dies observo sum puto scribo cum coepiscopis suus exhortatoriam ad is epistula obsecro is et contestor unitas pax et catholicae obseruatio cum is qui totus orbis diffundo sum ecclesia christus teneo qui uidelicet epistula principium hic sum