Anno DCCIIII, Aedilred, postquam XXXI annos Merciorum genti praefuit, monachus factus Coenredo regnum dedit.

annus dcciiii aedilred postquam xxxi annus merciorum gens praesum monachus facio coenredo regnum do


II. Interrogatio Augustini: Cum una sit fides, sunt ecclesiarum diuersae consuetudines, et altera consuetudo missarum in sancta Romana ecclesia, atque altera in Galliarum tenetur?

is interrogatio augustini cos unus sum fides sum ecclesia diuerto consuetudo et alter consuetudo missaris in sancio romanus ecclesia atque alter in galliaris teneo


Anno ab incarnatione Domini CLXXXVIIII, Seuerus imperator factus XVII annis regnauit, qui Brittaniam uallo a mari usque ad mare praecinxit.

annus ab incarnatio dominus clxxxviiii severus imperator facio xvii annus regno qui britannia uallum ab mare usque ad mare praecingo


[Cynibertus episcopus Lindisfarorum obiit.]


Dein turbatam incursione gentilium prouinciam uidens, et monasteriis quoque periculum inminere praeuidens, dimissis ordinate omnibus nauigauit Galliam, ibique a rege Francorum Hloduio uel patricio Ercunualdo honorifice susceptus, monasterium construxit in loco Latineaco nominato, ac non multo post infirmitate correptus diem clausit ultimum. Cuius corpus idem Ercunualdus patricius accipiens, seruauit in porticu quodam ecclesiae, quam in uilla sua, cui nomen est Perrona, faciebat, donec ipsa ecclesia dedicaretur. Quod dum post dies XXVII esset factum, et corpus ipsum de porticu ablatum prope altare esset recondendum, inuentum est ita inlesum, ac si eadem hora de hac luce fuisset egressus. Sed et post annos IIII, constructa domuncula cultiore receptui corporis eiusdem, ad orientem altaris, adhuc sine macula corruptionis inuentum, ibidem digno cum honore translatum est; ubi merita illius multis saepe constat Deo operante claruisse uirtutibus. Haec et de corporis eius incorruptione breuiter attigimus, ut, quanta esset uiri sublimitas, legentibus notius existeret. Quae cuncta in libello eius sufficientius, sed et de aliis conmilitonibus ipsius, quisque legerit, inueniet.

deinde turbo incursio gentilis prouincia video et monasteriis quoque periculum inmino praeuidens dimitto ordino omnis nauigo gallia ibi ab rex franci hloduio uel patricius ercunualdo honorificus suscipio monasterium construo in locus latineaco nomino atque non multus post infirmitas corripio dies claudo ulter qui corpus idem ercunualdus patricius accipio seruo in porticus quidam ecclesia quam in villa suus qui nomen sum perrona facio donec ipse ecclesia dedico qui dum post dies xxvii sum facio et corpus ipse de porticus aufero prope altare sum recondo inuenio sum ita inlesum atque si idem hora de hic lux sum egredior sed et post annus quattuor construo domuncula colo receptus corpus idem ad orior altar adhuc sine macula corruptio inuenio ibidem digno cum honor transfero sum ubi mereo ille multus saepe consto deus opero claruisse uirtus hic et de corpus is incorruptio breuis attingo ut quantus sum uir sublimitas lego nosco exsisto qui cunctus in libellus is sufficientius sed et de alius conmilitonibus ipse quisque lego invenio


HIS temporibus miraculum memorabile et antiquorum simile in Brittania factum est. Namque ad excitationem uiuentium de morte animae, quidam aliquandiu mortuus ad uitam resurrexit corporis, et multa memoratu digna, quae uiderat, narrauit; e quibus hic aliqua breuiter perstringenda esse putaui. Erat ergo pater familias in regione Nordanhymbrorum, quae uocatur Incuneningum, religiosam cum domu sua gerens uitam; qui infirmitate corporis tactus, et hac crescente per dies, ad extrema perductus, primo tempore noctis defunctus est; sed diluculo reuiuiscens, ac repente residens, omnes, qui corpori flentes adsederant, timore inmenso perculsos in fugam conuertit; uxor tantum, quae amplius amabat, quamuis multum tremens et pauida, remansit. Quam ille consolatus: Noli, inquit, timere, quia iam uere surrexi a morte, qua tenebar, et apud homines sum iterum uiuere permissus; non tamen ea mihi, qua ante consueram, conuersatione, sed multum dissimili ex hoc tempore uiuendum est. Statimque surgens, abiit ad uillulae oratorium, et usque ad diem in oratione persistens, mox omnem, quam possederat, substantiam in tres diuisit portiones, e quibus unam coniugi, alteram filiis tradidit, tertiam sibi ipse retentans, statim pauperibus distribuit. Nec multo post saeculi curis absolutus ad monasterium Mailros, quod Tuidi fluminis circumflexu maxima ex parte clauditur, peruenit; acceptaque tonsura, locum secretae mansionis, quam praeuiderat abbas, intrauit; et ibi usque ad diem mortis in tanta mentis et corporis contritione durauit, ut multa illum, quae alios laterent, uel horrenda uel desideranda uidisse, etiamsi lingua sileret, uita loqueretur.

hic tempus miraculis memorabilis et antiquus similis in britannia facio sum namque ad excitatio vivo de mors anima quidam aliquandiu mortuus ad uita resurgo corpus et multus memoro dignus qui uideo narro e qui hic aliqui breuis perstringo sum puto sum ergo pater familia in regio nordanhymbrorum qui uoco incuneningum religiosus cum domus suus gero uita qui infirmitas corpus tango et hic cresco per dies ad exter perduco primus tempus nox defungor sum sed diluculum reuiuiscens atque repens resideo omnis qui corpus fleo adsederant timor immensus percello in fuga conuerto uxor tantus qui amplus amo quamuis multus tremo et pavidus remaneo quam ille consolo nolo inquam timeo quia iam uerus surgo ab mors qui teneo et apud homo sum iterum uiuo permitto non tamen is ego qui ante consuo conuersatio sed multus dissimilis ex hic tempus uiuo sum statim surgo abeo ad villula oratorius et usque ad dies in oratio persisto mox omnis quam possideo substantia in tres diuido portio e qui unus conjunx alter filius trado tertius sui ipse retento statim pauper distribuo neque multus post saeculis cura absolvo ad monasterium mailros qui tuidi flumen circumflecto maximus ex pars claudo peruenio accipio tondeo locus secerno mansio quam praevideo abbas intro et ibi usque ad dies mors in tantus mens et corpus contritio duro ut multus ille qui alius lateo uel horreo uel desidero uideo etiamsi lingua sileo uita loquor


QUO tempore praesulatum sedis apostolicae Honorius Bonifatii successor habebat, qui, ubi gentem Nordanhymbrorum cum suo rege ad fidem confessionemque Christi, Paulino euangelizante, conuersam esse didicit, misit eidem Paulino pallium; misit et regi Æduino litteras exhortatorias, paterna illum caritate accendens, ut in fide ueritatis, quam acceperant, persistere semper ac proficere curarent. Quarum uidelicet litterarum iste est ordo:

quo tempus praesulatum sedes apostolicae honorius bonifatii successor habeo qui ubi gens nordanhymbrorum cum suus rex ad fides confessio christus paulinus euangelizante converro sum disco mitto idem paulinus pallium mitto et rex duino littera exhortatorias paternus ille caritas accendo ut in fides ueritas quam accipio persisto semper atque proficio curo quaris uidelicet litteraris iste sum ordo


NOUI autem ipse fratrem, quem utinam non nossem, cuius etiam nomen, si hoc aliquid prodesset, dicere possem; positum in monasterio nobili, sed ipsum ignobiliter uiuentem. Corripiebatur quidem sedulo a fratribus ac maioribus loci, atque ad castigatiorem uitam conuerti ammonebatur. Et quamuis eos audire noluisset, tolerabatur tamen ab eis longanimiter ob necessitatem operum ipsius exteriorum; erat enim fabrili arte singularis. Seruiebat autem multum ebrietati, et ceteris uitae remissioris inlecebris; magisque in officina sua die noctuque residere, quam ad psallendum atque orandum in ecclesia, audiendumque cum fratribus uerbum uitae concurrere consuerat. Unde accidit illi, quod solent dicere quidam, quia, qui non uult ecclesiae ianuam sponte humiliatus ingredi, necesse habet in ianuam inferni non sponte damnatus introduci. Percussus enim langore, atque ad extrema perductus, uocauit fratres, et multum merens ac damnato similis coepit narrare, quia uideret inferos apertos, et Satanan demersum in profundis tartari, Caiphanque cum ceteris, qui occiderunt Dominum, iuxta eum flammis ultricibus contraditum: in quorum uicinia, inquit, heu misero mihi locum despicio aeternae perditionis esse praeparatum. Audientes haec fratres coeperunt diligenter exhortari, ut uel tunc positus adhuc in corpore, paenitentiam faceret. Respondebat ille desperans: Non est mihi modo tempus uitam mutandi, cum ipse uiderim iudicium meum iam esse conpletum.

nouus autem ipse frater qui utinam non nosco qui etiam nomen si hic aliquis prosum dico possum pono in monasterio nobilis sed ipse ignobiliter uiuo corripio quidem sedulus ab frater atque magnus locus atque ad castigatiorem uita converto ammonebatur et quamuis is audio nolo tolero tamen ab is longanimis ob necessitas opus ipse exteriorum sum enim fabrilis ars singularis servio autem multus ebrietas et ceterus uita remitto illecebra magus in officina suus dies nox resideo quam ad psallendum atque oro in ecclesia audiendumque cum frater uerbum uita concurro consuo unde accido ille qui soleo dico quidam quia qui non uolo ecclesia ianua sponte humilio ingredior necesse habeo in ianua infernus non sponte damno introduco percutio enim langore atque ad exter perduco voco frater et multus mereo atque damno similis coepio narro quia video inferi aperio et satanan demergo in profundo tartaris caiphanque cum ceterus qui occido dominus iuxta is flamma ultrix contraditum in qui uicinia inquam heu mitto ego locus despicio aeternus perditio sum praeparo audio hic frater coepio diligenter exhortaris ut uel tunc pono adhuc in corpus paenitentia facio respondeo ille despero non sum ego modo tempus uita muto cum ipse video iudicium meus iam sum conpletum


Obiit autem pater reuerentissimus in insula Farne, multum deprecatus fratres, ut ibi quoque sepeliretur, ubi non paruo tempore pro domino militaret. Attamen tandem eorum precibus uictus assensum dedit, ut ad insulam Lindisfarnensium relatus, in ecclesia deponeretur. Quod dum factum esset, episcopatum ecclesiae illius anno uno seruabat uenerabilis antistes Uilfrid, donec eligeretur, qui pro Cudbercto antistes ordinari deberet.

obeo autem pater reuerentissimus in insula farne multus deprecor frater ut ibi quoque sepelio ubi non parvus tempus pro dominus milito attamen tandem is prex uinco assentior do ut ad insula lindisfarnensium refero in ecclesia depono qui dum facio sum episcopatus ecclesia ille annus unus servo uenerabilis antistes uilfrid donec eligo qui pro cudbercto antistes ordinaris debeo


Cum ergo aliquot annos huic monasterio regularis uitae institutioni multum intenta praeesset, contigit eam suscipere etiam construendum siue ordinandum monasterium in loco, qui uocatur Streaneshalch, quod opus sibi iniunctum non segniter inpleuit. Nam eisdem, quibus prius monasterium, etiam hoc disciplinis uitae regularis instituit; et quidem multam ibi quoque iustitiae, pietatis, et castimoniae, ceterarumque uirtutum, sed maxime pacis et caritatis custodiam docuit; ita ut in exemplum primitiuae ecclesiae nullus ibi diues, nullus esset egens, omnibus essent omnia communia, cum nihil cuiusquam esse uideretur proprium. Tantae autem erat ipsa prudentiae, ut non solum mediocres quique in necessitatibus suis, sed etiam reges ac principes nonnumquam ab ea consilium quaererent, et inuenirent. Tantum lectioni diuinarum scripturarum suos uacare subditos, tantum operibus iustitiae se exercere faciebat, ut facillime uiderentur ibidem, qui ecclesiasticum gradum, hoc est altaris officium, apte subirent, plurimi posse repperiri.

cos ergo aliquot annus hic monasterio regularis uita institutio multus intendo praesum contingo is suscipio etiam construendum siue ordino monasterium in locus qui uoco streaneshalch qui opus sui injungo non segnis inpleo nam idem qui prior monasterium etiam hic disciplina uita regularis instituo et quidem multa ibi quoque justitia pietas et castimonia ceter uirtus sed magnus pax et caritas custodia doceo ita ut in exemplum primitiuae ecclesia nullus ibi diues nullus sum egeo omnis sum omnis commune cum nihil quisquam sum uideo proprius tantus autem sum ipse prudentia ut non solus mediocris quisque in necessitas suus sed etiam rex atque princeps nonnumquam ab is consilium quaero et invenio tantus lectio diuinaris scripturaris suus uacaris subdo tantus opus justitia sui exerceo facio ut facilis uideo ibidem qui ecclesiasticum gradus hic sum altar officium aptus subeo plurimus possum repperiri


Scripsit idem uir de locis sanctis librum legentibus multis utillimum; cuius auctor erat docendo ac dictando Galliarum episcopus Arcuulfus, qui locorum gratia sanctorum uenerat Hierosolymam, et lustrata omni terra repromissionis, Damascum quoque, Constantinopolim, Alexandriam, multas maris insulas adierat; patriamque nauigio reuertens, ui tempestatis in occidentalia Brittaniae litora delatus est; ac post multa ad memoratum Christi famulum Adamnanum perueniens, ubi doctus in scripturis, sanctorumque locorum gnarus esse conpertus est, libentissime est ab illo susceptus, libentius auditus; adeo ut, quaeque ille se in locis sanctis memoratu digna uidisse testabatur, cuncta mox iste litteris mandare curauerit. Fecitque opus, ut dixi, multis utile, et maxime illis, qui longius ab eis locis, in quibus patriarchae uel apostoli erant, secreti, ea tantum de his, quae lectione didicerint, norunt. Porrexit autem librum hunc Adamnan Aldfrido regi, ac per eius est largitionem etiam minoribus ad legendum contraditus. Scriptor quoque ipse multis ab ea muneribus donatus patriam remissus est. De cuius scriptis aliqua decerpere, ac nostrae huic historiae inserere commodum fore legentibus reor.

scribo idem uir de locus sanctus liber lego multus utillimum qui auctor sum doceo atque dicto galliaris episcopus arcuulfus qui locus gratia sancio uenio hierosolymam et lustro omnis terra repromissio damascus quoque constantinopolim alexandrea multus mare insula adeo patria nauigium revorto uis tempestas in occidentalia brittaniae litus defero sum atque post multus ad memoro christus famulis adamnanum pervenio ubi doceo in scribo sanctorumque locus gnarus sum conpertus sum libet sum ab ille suscipio libet audio adeo ut quisque ille sui in locus sanctus memoro dignus uideo testo cunctus mox iste littera mando curo facio opus ut dico multus utilis et magnus ille qui longus ab is locus in qui patriarcha uel apostolus sum secerno is tantus de hic qui lectio disco nosco porrigo autem liber hic adamnan aldfrido rex atque per is sum largitio etiam paruus ad lego contraditus scriptor quoque ipse multus ab is munus dono patria remitto sum de qui scribo aliqui decerpo atque noster hic historia insero commodus sum lego reor


Et quia prope sub ipso septentrionali uertice mundi iacet, lucidas aestate noctes habet; ita ut medio saepe tempore noctis in quaestionem ueniat intuentibus, utrum crepusculum adhuc permaneat uespertinum, an iam aduenerit matutinum, utpote nocturno sole non longe sub terris ad orientem boreales per plagas redeunte; unde etiam plurimae longitudinis habet dies aestate, sicut et noctes contra in bruma, sole nimirum tunc Lybicas in partes secedente, id est horarum X et VIII; plurimae item breuitatis noctes aestate, et dies habet in bruma, hoc est sex solummodo aequinoctialium horarum; cum in Armenia, Macedonia, Italia, ceterisque eiusdem lineae regionibus longissima dies siue nox XV, breuissima VIIII conpleat horas.

et quia prope sub ipse septentrional uertex mundus iaceo lucidus aestas nox habeo ita ut medium saepe tempus nox in quaestio uenio intueor utrum crepusculis adhuc permaneo vespertinus an iam aduenio matutinus utpote nocturnus sol non longus sub terra ad orior boreal per plaga redeo unde etiam multus longitudo habeo dies aestas sicut et nox contra in bruma sol nimirum tunc lybicas in pars secedente is sum hora decem et viii multus item breuitas nox aestas et dies habeo in bruma hic sum sex solummodo aequinoctialis hora cum in armenium macedonius italia ceter idem linea regio longus dies siue nox xv brevis viiii conpleo hora


Sed et matertera eius, de qua diximus, Aedilberg, et ipsa Deo dilectam perpetuae uirginitatis gloriam in magna corporis continentia seruauit; quae cuius esset uirtutis, magis post mortem claruit. Cum enim esset abbatissa, coepit facere in monasterio suo ecclesiam in honorem omnium apostolorum, in qua suum corpus sepelliri cupiebat. Sed cum opus idem ad medium ferme esset perductum, illa ne hoc perficeret, morte praerepta est, et in ipso ecclesiae loco, ubi desiderabat, condita. Post cuius mortem, fratribus alia magis curantibus, intermissum est hoc aedificium annis VII, quibus conpletis statuerunt ob nimietatem laboris, huius structuram ecclesiae funditus relinquere, ossa uero abbatissae illo de loco eleuata, in aliam ecclesiam, quae esset perfecta ac dedicata, transferre. Et aperientes sepulchrum eius, ita intemeratum corpus inuenere, ut a corruptione concupiscentiae carnalis erat inmune; et ita denuo lotum, atque aliis uestibus indutum transtulerunt illud in ecclesiam beati Stephani martyris. Cuius uidelicet natalis ibi solet in magna gloria celebrari die Nonarum Iuliarum.

sed et matertera is de qui dico aedilberg et ipse deus diligo perpetuus uirginitas gloria in magnus corpus continentia seruo qui qui sum uirtus magis post mors claruit cos enim sum abbatissa coepio facio in monasterio suus ecclesia in honor omnis apostolus in qui suus corpus sepelliri cupio sed cum opus idem ad medius ferme sum perduco ille ne hic perficio mors praeripio sum et in ipse ecclesia locus ubi desidero condio post qui mors frater alius magis curo intermissus sum hic aedificium annus vii qui conpleo statuo ob nimietas labor hic struo ecclesia fundus relinquo os uerus abbatissae ille de locus elevo in alius ecclesia qui sum perficio atque dedico transfero et aperio sepulcrum is ita intemerandus corpus invenio ut ab corruptio concupiscentia carnal sum inmune et ita denuo lotos atque alius uestis induo transfero ille in ecclesia beati stephanus martyris qui uidelicet natal ibi soleo in magnus gloria celebraris dies nonaris iuliaris


Uilfridus hic magnus requiescit corpore praesul,

uilfridus hic magnus requiesco corpus praesul amor aurum


At apostolicus papa habito de his consilio, quaesiuit sedulus, quem ecclesiis Anglorum archiepiscopum mitteret. Erat autem in monasterio Niridano, quod est non longe a Neapoli Campaniae, abbas Hadrianus, uir natione Afir, sacris litteris diligenter inbutus, monasterialibus simul et ecclesiasticis disciplinis institutus, Grecae pariter et Latinae linguae peritissimus. Hunc ad se accitum papa iussit episcopatu accepto Brittaniam uenire. Qui indignum se tanto gradui respondens, ostendere posse se dixit alium, cuius magis ad suscipiendum episcopatum et eruditio conueniret, et aetas. Cumque monachum quendam de uicino uirginum monasterio, nomine Andream, pontifici offerret, hic ab omnibus, qui nouere, dignus episcopatu iudicatus est. Uerum pondus corporeae infirmitatis, ne episcopus fieri posset, obstitit. Et rursum Hadrianus ad suscipiendum episcopatum actus est; qui petens indutias, si forte alium, qui episcopus ordinaretur, ex tempore posset inuenire.

at apostolicus papa habeo de hic consilium quaero sedulus qui ecclesia anglorum archiepiscopum mitto sum autem in monasterio niridano qui sum non longus ab neapolis campania abbas hadrianus uir natio afir sacrum littera diligenter inbuo monasterial simul et ecclesiasticis disciplina instituo grecae pariter et latinus lingua pereo hic ad sui accio papa iubeo episcopatu accipio britannia uenio qui indignus sui tantus gradui respondeo ostendo possum sui dico alius qui magis ad suscipio episcopatus et eruditio convenio et aetas cos monachum quidam de vicinus uirgo monasterio nomen andream pontifex offertor hic ab omnis qui nosco dignus episcopatu iudico sum uerus pondus corporeus infirmitas ne episcopus fio possum obsto et rursum hadrianus ad suscipio episcopatus ago sum qui peto indutiae si fors alius qui episcopus ordino ex tempus possum inuenio


Dominae gloriosae filiae Aedilbergae reginae, Bonifatius episcopus seruus seruorum Dei.

domina gloriosus filia aedilbergae regina bonifatius episcopus seruus seruus deus


Respondit Gregorius: Hoc fieri modis omnibus licet; nequaquam enim in sacris eloquiis inuenitur, quod huic capitulo contradicere uideatur.

respondeo gregorius hic fio modus omnis licet nequaquam enim in sacrum eloquiis invenio qui hic capitulum contradico uideo


INTERERAT huic synodo, pariterque catholicae fidei decreta firmabat uir uenerabilis Iohannes archicantator ecclesiae sancti apostoli Petri, et abbas monasterii beati Martini, qui nuper uenerat a Roma per iussionem papae Agathonis, duce reuerentissimo abbate Biscopo cognomine Benedicto, cuius supra meminimus. Cum enim idem Benedictus construxisset monasterium Brittaniae in honorem beatissimi apostolorum principis, iuxta ostium fluminis Uiuri, uenit Romam cum cooperatore ac socio eiusdem operis Ceolfrido, qui post ipsum eiusdem monasterii abbas fuit, quod et ante sepius facere consueuerat, atque honorifice a beatae memoriae papa Agathone susceptus est; petiitque et accepit ab eo, in munimentum libertatis monasterii, quod fecerat, epistulam priuilegii ex auctoritate apostolica firmatam; iuxta quod Ecgfridum regem uoluisse ac licentiam dedisse nouerat, quo concedente et possessionem terrae largiente, ipsum monasterium fecerat.

intersum hic synodo parito catholicae fides decretum firmo uir uenerabilis iohannes archicantator ecclesia sanctus apostolus petri et abbas monasterii beati martini qui nuper uenio ab roma per iussio papae agathonis dux reuerentissimo abbate biscopo cognomen benedico qui supra memini cos enim idem benedico construxisset monasterium brittaniae in honor beatus apostolus princeps iuxta ostium flumen uiuri uenio roma cum cooperator atque socius idem opus ceolfrido qui post ipse idem monasterii abbas sum qui et ante sepius facio consuesco atque honorificus ab beatus memoria papa agathone suscipio sum peto et accipio ab is in munimentum libertas monasterii qui facio epistula privilegium ex auctoritas apostolicus firmo iuxta qui ecgfridum rex uolo atque licentia do nosco quo concedo et possessio terra largior ipse monasterium facio


Anno DCCLIII. anno regni Eadbercti quinto, [quinto] Idus Ianuarias eclipsis solis facta est. Postea eodem anno et mense, hoc est nono Kalendarum Februariarum, luna eclipsim pertulit, horrendo et nigerrimo scuto, ita ut sol paulo ante, cooperta.

annus dccliii annus regnum eadbercti quintus quintus idus januarius eclipsis sol facio sum postea idem annus et mensis hic sum nonus kalendaris februariaris luna eclipsis perfero horreo et niger scutum ita ut sol paulus ante cooperio


HIS temporibus regno Nordanhymbrorum praefuit rex fortissimus et gloriae cupidissimus Aedilfrid, qui plus omnibus Anglorum primatibus gentem uastauit Brettonum; ita ut Sauli quondam regi Israeliticae gentis conparandus uideretur, excepto dumtaxat hoc, quod diuinae erat religionis ignarus. Nemo enim in tribunis, nemo in regibus plures eorum terras, exterminatis uel subiugatis indigenis, aut tributarias genti Anglorum, aut habitabiles fecit. Cui merito poterat illud, quod benedicens filium patriarcha in personam Saulis dicebat, aptari: Beniamin lupus rapax, mane comedet praedam et uespere diuidet spolia.

hic tempus regnum nordanhymbrorum praesum rex fortis et gloria cupidus aedilfrid qui multus omnis anglorum primatibus gens vasto brettonum ita ut saulis quondam rex israeliticae gens conparo uideo excipio dumtaxat hic qui divina sum religio ignarus nemo enim in tribunus nemo in rex multus is terra extermino uel subjugo indigena aut tributarius gens anglorum aut habitabilis facio qui mereo possum ille qui benedico filius patriarcha in persona saulis dico aptaris beniamin lupus rapax mane comedeor praeda et vesperus divido spolium


Habebat enim germanum fratrem, cui nomen erat Tunna, presbyterum et abbatem monasterii in ciuitate, quae hactenus ab eius nomine Tunnacaestir cognominatur; qui cum eum in pugna peremtum audiret, uenit quaerere, si forte corpus eius inuenire posset, inuentumque alium illi per omnia simillimum, putauit ipsum esse; quem ad monasterium suum deferens, honorifice sepeliuit, et pro absolutione animae eius sepius missas facere curauit. Quarum celebratione factum est, quod dixi, ut nullus eum posset uincire, quin continuo solueretur. Interea comes, qui eum tenebat, mirari et interrogare coepit, quare ligari non posset, an forte litteras solutorias, de qualibus fabulae ferunt, apud se haberet, propter quas ligari non posset. At ille respondit nil se talium artium nosse; Sed habeo fratrem, inquit, presbyterum in mea prouincia, et scio, quia ille me interfectum putans pro me missas crebras facit; et si nunc in alia uita essem, ibi anima mea per intercessiones eius solueretur a poenis. Dumque aliquanto tempore apud comitem teneretur, animaduerterunt, qui eum diligentius considerabant, ex uultu et habitu et sermonibus eius, quia non erat de paupere uulgo, ut dixerat, sed de nobilibus. Tune secreto aduocans eum comes, interrogauit eum intentius, unde esset, promittens se nil ei mali facturum pro eo, si simpliciter sibi, quis fuisset, proderet. Quod dum ille faceret, ministrum se regis fuisse manifestans, respondit: Et ego per singula tua responsa cognoueram, quia rusticus non eras, et nunc dignus quidem es morte, quia omnes fratres et cognati mei in illa sunt pugna interemti; nec te tamen occidam, ne fidem mei promissi praeuaricer.

habeo enim germanus frater qui nomen sum tunna presbyterum et abbatem monasterii in ciuitas qui hactenus ab is nomen tunnacaestir cognomino qui cum is in pugno peremtum audio uenio quaero si fors corpus is inuenio possum invenio alius ille per omnis similis puto ipse sum qui ad monasterium suus defero honorificus sepelio et pro absolutio anima is sepius mitto facio curo quaris celebratio facio sum qui dico ut nullus is possum vincio quin continuo solvo interea comes qui is teneo miror et interrogo coepio quare ligaris non possum an fors littera solutorias de qual fabula fero apud sui habeo propter qui ligaris non possum at ille respondeo nihil sui talis ars nosco sed habeo frater inquam presbyterum in meus prouincia et scio quia ille ego interficio puto pro ego mitto creber facio et si nunc in alius uita sum ibi anima meus per intercessio is solvo ab poenio dum aliquantus tempus apud comes teneo animaduerterunt qui is diligo considero ex uultus et habitus et sermo is quia non sum de pauper uulgus ut dico sed de nobilis tu secretum aduocans is comes interrogo is intendo unde sum promitto sui nihil is malus facio pro is si simplex sui quis sum prodo qui dum ille facio minister sui rex sum manifestans respondeo et ego per singulus tuus respondeo cognosco quia rusticus non sum et nunc dignus quidem sum mors quia omnis frater et cognatus meus in ille sum pugno interemti neque tu tamen occaedes ne fides meus promitto praeuaricer


PULSUS est autem ab episcopatu suo Uilfrid, et multa diu loca peruagatus, Romam adiit, Brittaniam rediit; et si propter inimicitias memorati regis in patria siue parrochia sua recipi non potuit, non tamen ab euangelizandi potuit ministerio cohiberi; siquidem diuertens ad prouinciam Australium Saxonum, quae post Cantuarios ad austrum et ad occidentem usque ad Occidentales Saxones pertingit, habens terram familiarum VII milium, et eo adhuc tempore paganis cultibus seruiebat; huic uerbum fidei et lauacrum salutis ministrabat. Erat autem rex gentis ipsius Aedilualch, non multo ante baptizatus in prouincia Merciorum, praesente ac suggerente rege Uulfhere a quo etiam egressus de fonte, loco filii susceptus est; in cuius signum adoptionis duas illi prouincias donauit, Uectam uidelicet insulam, et Meanuarorum prouinciam in gente Occidentalium Saxonum. Itaque episcopus, concedente, immo multum gaudente rege, primos prouinciae duces ac milites sacrosancto fonte abluebat; uerum presbyteri Eappa, et Padda, et Burghelm, et Oiddi ceteram plebem, uel tunc uel tempore sequente baptizabant. Porro regina, nomine Eabae, in sua, id est Huicciorum prouincia fuerat baptizata. Erat autem filia Eanfridi fratris Ænheri, qui ambo cum suo populo Christiani fuere. Ceterum tota prouincia Australium Saxonum diuini nominis et fidei erat ignara.

pello sum autem ab episcopatu suus uilfrid et multus diu locum pervagor roma adeo britannia redeo et si propter inimicitia memoro rex in patria siue parrochia suus recipio non possum non tamen ab euangelizandi possum ministerium cohibeo siquidem diuertens ad prouincia australium saxonum qui post cantuarios ad auster et ad occaedes usque ad occidental saxones pertingo habeo terra familia vii mille et is adhuc tempus paganus cultus servio hic uerbum fides et lavacrum salus ministro sum autem rex gens ipse aedilualch non multus ante baptizo in prouincia merciorum praesens atque suggero rex uulfhere ab quo etiam egredior de fons locus filius suscipio sum in qui signum adoptio duo ille prouincia dono veho uidelicet insula et meanuarorum prouincia in gens occidentalium saxonum itaque episcopus concedo immo multus gaudeo rex primus prouincia dux atque miles sacrosanctus fons abluo uerus presbyterium eappa et padda et burghelm et oiddi ceter plebs uel tunc uel tempus sequor baptizabant porro regina nomen eabae in suus is sum huicciorum prouincia sum baptizo sum autem filia eanfridi frater nheri qui ambo cum suus populus christianus sum ceterum totus prouincia australium saxonum diuinus nomen et fides sum ignarus


Susceperunt autem Hiienses monachi docente Ecgbercto ritus uiuendi catholicos sub abbate Duunchado, post annos circiter LXXX, ex quo ad praedicationem gentis Anglorum Aidanum miserant antistitem. Mansit autem uir Domini Ecgberct annos XIII in praefata insula, quam ipse uelut noua quadam relucente gratia ecclesiasticae societatis et pacis Christo consecrauerat; annoque dominicae incarnationis DCCXXVIIII, quo pascha dominicum octauo Kalendarum Maiarum die celebrabatur, cum missarum sollemnia in memoriam eiusdem dominicae resurrectionis celebrasset, eodem die et ipse migrauit ad Dominum, ac gaudium summae festiuitatis, quod cum fratribus, quos ad unitatis gratiam conuerterat, inchoauit, cum Domino et apostolis, ceterisque caeli ciuibus conpleuit, immo id ipsum celebrare sine fine non desinit. Mira autem diuinae dispensatio prouisionis erat, quod uenerabilis uir non solum in pascha transiuit de hoc mundo ad Patrem; uerum etiam cum eo die pascha celebraretur, quo numquam prius in eis locis celebrari solebat. Gaudebant ergo fratres de agnitione certa et catholica temporis paschalis; laetabantur de patrocinio pergentis ad Dominum patris, per quem fuerant correcti; gratulabatur ille, quod eatenus in carne seruatus est, donec illum in pascha diem suos auditores, quem semper antea uitabant, suscipere ac secum agere uideret. Sicque certus de illorum correctione reuerentissimus pater exsultauit, ut uideret diem Domini; uidit et gauisus est.

suscipio autem hiienses monachi doceo ecgbercto ritus vivo catholicos sub abbate duunchado post annus circiter lxxx ex quo ad praedicatio gens anglorum aidanum mitto antistes maneo autem uir dominus ecgberct annus xiii in praefor insula quam ipse uelut nouus quidam reluceo gratia ecclesiasticae societas et pax christus consecro adnato dominicus incarnatio dccxxviiii quo pascha dominicus octavus kalendaris maiaris dies celebro cum missaris sollemne in memoria idem dominicus resurrectio celebro idem dies et ipse migro ad dominus atque gaudium summa festiuitas qui cum frater qui ad unitas gratia converto incoho cum dominus et apostolus ceter caelum ciuis conpleo immo is ipse celebraris sine finis non desino mirus autem divina dispensatio prouisio sum qui uenerabilis uir non solus in pascha transeo de hic mundus ad pater uerus etiam cum is dies pascha celebro quo numquam prior in is locus celebraris soleo gaudeo ergo frater de agnitio certus et catholicus tempus paschal laeto de patrocinium pergo ad dominus pater per qui sum corrigo gratulor ille qui eatenus in carnis seruatus sum donec ille in pascha dies suus auditor qui semper antea vito suscipio atque sui ago video sic certus de ille correctio reuerentissimus pater exsultauit ut video dies dominus uideo et gaudeo sum


Uerum illa cum multis annis huic monasterio praeesset, placuit pio prouisori salutis nostrae sanctam eius animam longa etiam infirmitate carnis examinari, ut, iuxta exemplum apostoli, uirtus eius in infirmitate perficeretur. Percussa etenim febribus acri coepit ardore fatigari, et per sex continuos annos eadem molestia laborare non cessabat; in quo toto tempore numquam ipsa uel conditori suo gratias agere, uel commissum sibi gregem et puplice et priuatim docere praetermittebat. Nam suo praedocta exemplo, monebat omnes et in salute accepta corporis Domino obtemperanter seruiendum, et in aduersis rerum siue infirmitatibus membrorum fideliter Domino esse gratias semper agendas. VIIo ergo suae infirmitatis anno, conuerso ad interanea dolore, ad diem peruenit ultimum, et circa galli cantum, percepto uiatico sacrosanctae communionis, cum arcessitis ancellis Christi, quae erant in eodem monasterio, de seruanda eas inuicem, immo cum omnibus pace euangelica ammoneret; inter uerba exhortationis laeta mortem uidit, immo, ut uerbis Domini loquar, de morte transiuit ad uitam.

uerus ille cum multus annus hic monasterio praesum placeo pius prouisor salus noster sancio is anima longus etiam infirmitas caro examinaris ut iuxta exemplum apostolus uirtus is in infirmitas perficio percutio etenim febris acer coepio ardor fatigo et per sex continuus annus idem molestia laboro non cesso in quo totus tempus numquam ipse uel conditor suus gratia ago uel committo sui grex et puplice et priuatim doceo praetermitto nam suus praedocta exemplum moneo omnis et in salus accipio corpus dominus obtemperanter servio et in aduerto res siue infirmitas membrum fidelis dominus sum gratia semper ago viio ergo suus infirmitas annus converro ad interaneus dolor ad dies peruenio ulter et circa gallus cano percipio viaticus sacrosanctus communio cum arcesso ancellis christus qui sum in idem monasterio de servo is inuicem immo cum omnis pax evangelicus ammoneret inter uerbum exhortatio laetus mors uideo immo ut uerbum dominus loquor de mors transeo ad uita


Qui post haec patriam reuersus, atque ad suum fratrem perueniens, replicauit ex ordine cuncta, quae sibi aduersa, quaeue in aduersis solacia prouenissent; cognouitque, referente eo, illis maxime temporibus sua fuisse uincula soluta, quibus pro se missarum fuerant celebrata sollemnia. Sed et alia, quae periclitanti ei commoda contigissent et prospera, per intercessionem fraternam, et oblationem hostiae salutaris caelitus sibi fuisse donata intellexit. Multique haec a praefato uiro audientes, accensi sunt in fide ac deuotione pietatis ad orandum, uel ad elimosynas faciendas, uel ad offerendas Deo uictimas sacrae oblationis, pro ereptione suorum, qui de saeculo migrauerant; intellexerunt enim, quia sacrificium salutare ad redemtionem ualeret et animae et corporis sempiternam.

qui post hic patria revorto atque ad suus frater pervenio replico ex ordo cunctus qui sui adverso qui in aduerto solacium prouenissent cognouitque refero is ille magnus tempus suus sum uinculum solvo qui pro sui missaris sum celebro sollemne sed et alius qui periclitor is commodus contingo et prosper per intercessio fraternus et oblatio hostia salutaris caelitus sui sum dono intellego multus hic ab praefor uir audio accendo sum in fides atque deuotio pietas ad oro uel ad elimosynas facio uel ad offertor deus victima sacer oblatio pro ereptio suus qui de saeculum migro intellego enim quia sacrificium salutaris ad redemtio ualeo et anima et corpus sempiternus


INTEREA superueniens cum exercitu Caedualla, iuuenis strenuissimus de regio genere Geuissorum, cum exularet a patria sua, interfecit regem Aedilualch, ac prouinciam illam saeua caede ac depopulatione attriuit; sed mox expulsus est a ducibus regis, Bercthuno et Andhuno, qui deinceps regnum prouinciae tenuerunt; quorum prior postea ab eodem Caedualla, cum esset rex Geuissorum, occisus est, et prouincia grauiore seruitio subacta. Sed et Ini, qui post Caeduallan regnauit, simili prouinciam illam adflictione plurimo annorum tempore mancipauit. Quare factum est, ut toto illo tempore episcopum proprium habere nequiret; sed reuocato domum Uilfrido primo suo antistite, ipsi episcopo Geuissorum, id est Occidentalium Saxonum, qui essent in Uenta ciuitate, subiacerent.

interea supervenio cum exercitus caedualla iuuenis strenuissimus de regius genus geuissor cum exularet ab patria suus interfacio rex aedilualch atque prouincia ille saeuus caedes atque depopulatio attero sed mox expello sum ab dux rex bercthuno et andhuno qui deinceps regnum prouincia teneo qui prior postea ab idem caedualla cum sum rex geuissor occido sum et prouincia grauis seruitium subigo sed et ineo qui post caeduallan regno similis prouincia ille adflictio multus annus tempus mancipauit quaris facio sum ut totus ille tempus episcopus proprius habeo nequiret sed revoco domus uilfrido primus suus antistes ipse episcopo geuissor is sum occidentalium saxonum qui sum in uenta ciuitas subjaceo


I. Interrogatio beati Augustini episcopi Cantuariorum ecclesiae: De episcopis, qualiter cum suis clericis conuersentur, uel de his, quae fidelium oblationibus accedunt altario; quantae debeant fieri portiones et qualiter episcopus agere in ecclesia debeat?

eo interrogatio beati augustini episcopus cantuariorum ecclesia de episcopus qualis cum suus clericis conuersentur uel de hic qui fidelis oblatio accedo altarium quantus debeo fio portio et qualis episcopus ago in ecclesia debeo


UNDE dum redeunt, insidiator inimicus, casualibus laqueis praeparatis, Germani pedem lapsus occasione contriuit, ignorans merita illius, sicut Iob beatissimi, afflictione corporis propaganda; et dum aliquandiu uno in loco infirmitatis necessitate teneretur, in uicina, qua manebat, casula exarsit incendium; quod consumtis domibus, quae illic palustri harundine tegebantur, ad eum habitaculum, in quo idem iacebat, flabris stimulantibus ferebatur. Concursus omnium ad antistitem conuolauit, ut elatus manibus periculum, quod inminebat, euaderet; quibus increpatis moueri se fidei praesumtione non passus est. At multitudo omnis desperatione perterrita obuiam currit incendio. Sed ut Dei potentia manifestior appareret, quicquid custodire temtauerat turba, consumitur; quod uero iacens et infirmus defenderat, reserato hospitio sancti uiri, expauescens flamma transiliuit, ultra citraque desaeuiens; et inter globos flammantis incendii incolume tabernaculum, quod habitator inclusus seruabat, emicuit. Exultat turba miraculo, et uictam se diuinis uirtutibus gratulatur. Excubabat diebus ac noctibus ante tugurium pauperis uulgus sine numero; hi animas curare, hi cupientes corpora.

unde dum redeo insidiator inimicus casual laqueus praeparo germanus pedis labor occasio contero ignoro mereo ille sicut iob beatus afflictio corpus propago et dum aliquandiu unus in locus infirmitas necessitas teneo in uicinus qui maneo casula exardeo incendium qui consumtis domus qui illic palustri harundo tego ad is habitaculis in quo idem iaceo flabra stimulo fero concursus omnis ad antistes conuolauit ut effero manus periculum qui inminebat evado qui increpo moueo sui fides praesumtio non patior sum at multitudo omnis desperatio perterreo obuiam curro incendium sed ut deus potentia manifestus appareo quisquis custodio temtauerat turba consumo qui uerus jaceo et infirmus defendo resero hospitium sanctus uir expauescens flamma transiliuit ultra citer desaeuiens et inter globus flammo incendium incolumis tabernaculum qui habitator includo servo emico exultat turba miraculum et vinco sui divinus uirtus gratulor excubo dies atque nox ante tugurium pauper uulgus sine numerus hic anima curo hic cupio corpus


His temporibus uenit Mellitus Lundoniae episcopus Romam, de necessariis ecclesiae Anglorum cum apostolico papa Bonifatio tractaturus. Et cum idem papa reuerentissimus cogeret synodum episcoporum Italiae, de uita monachorum et quiete ordinaturus, et ipse Mellitus inter eos adsedit anno VIII imperii Focatis principis, indictione XIIIa, tertio die Kalendarum Martiarum; ut quaeque erant regulariter decreta, sua quoque auctoritate subscribens confirmaret, ac Brittaniam rediens secum Anglorum ecclesiis mandanda atque obseruanda deferret, una cum epistulis, quas idem pontifex Deo dilecto archiepiscopo Laurentio et clero uniuerso, similiter et Aedilbercto regi atque genti Anglorum direxit. Hic est Bonifatius, quartus a beato Gregorio Romanae urbis episcopo, qui inpetrauit a Focate principe donari ecclesiae Christi templum Romae, quod Pantheon uocabatur ab antiquis, quasi simulacrum esset omnium deorum; in quo ipse, eliminata omni spurcitia, fecit ecclesiam sanctae Dei genetricis atque omnium martyrum Christi; ut, exclusa multitudine daemonum, multitudo ibi sanctorum memoriam haberet.

hic tempus uenio mellitus lundoniae episcopus roma de necessarius ecclesia anglorum cum apostolico papa bonifatio tracto et cum idem papa reuerentissimus cogo synodum episcoporum italia de uita monachorum et quiesco ordino et ipse mellitus inter is adsedeo annus viii imperium focatis princeps indictio xiiia tertius dies kalendaris martiaris ut quisque sum regularis decretum suus quoque auctoritas subscribo confirmo atque britannia redeo sui anglorum ecclesia mando atque observo defero unus cum epistula qui idem pontifex deus diligo archiepiscopo laurentio et clero universus similis et aedilbercto rex atque gens anglorum dirigo hic sum bonifatius quartus ab beatus gregorio romanus urbs episcopo qui impetro ab focate princeps dono ecclesia christus templum roma qui pantheon uoco ab antiquus quasi simulacrum sum omnis deus in quo ipse eliminata omnis spurcitia facio ecclesia sancio deus genetrix atque omnis martyrum christus ut excludo multitudo daemon multitudo ibi sancio memoria habeo


His ergo praemissis, paternae uobis dilectionis exhibentes officia, hortamur, ut nos reperta portitoris occasione de his, quae per uos superna potentia mirabiliter in conuersatione coniugis uestri summissaeque uobis gentis dignatus fuerit operari, prosperis quantocius nuntiis releuetis, quatinus sollicitudo nostra, quae de uestri uestrorumque omnium animae salute optabilia desideranter exspectat, uobis nuntiantibus releuetur, inlustrationemque diuinae propitiationis in uobis diffusam opulentius agnoscentes, hilari confessione largitori omnium bonorum Deo, et beato Petro apostolorum principi uberes merito gratias exsoluamus.

hic ergo praemitto paternus tu dilectio exhibentes officium horto ut nos reperio portitor occasio de hic qui per tu supernus potentia mirabilis in conuersatio coniunx vester summissaeque tu gens dignor sum operaris prosper quantocius nuntius releuetis quatenus sollicitudo noster qui de vester uestrorumque omnis anima salus optabilis desideranter exspecto tu nuntio relevo inlustrationemque divina propitiatio in tu diffundo opulens agnosco hilaris confessio largitor omnis bonus deus et beatus petro apostolus princeps uber mereo gratia exsolvo


Anno DXCVII, uenere Brittaniam praefati doctores, qui fuit annus plus minus CL aduentus Anglorum in Brittaniam.

annus dxcvii uenio britannia praefor doctor qui sum annus multus paruus cl advenio anglorum in britannia


Anno DCXXVI, Eanfled, filia Aeduini regis, baptizata cum XII in sabbato pentecostes.

annus dcxxvi eanfled filia aeduini rex baptizo cum duodecim in sabbatum pentecostes


Tempore, inquit, mortalitatis, quae Brittaniam Hiberniamque lata strage uastauit, percussus est eiusdem clade pestis inter alios scolasticus quidam de genere Scottorum, doctus quidem uir studio litterarum, sed erga curam perpetuae suae saluationis nihil omnino studii et industriae gerens. Qui cum se morti proximum uideret, timere coepit et pauere, ne mox mortuus ob merita scelerum ad inferni claustra raperetur, clamauitque me, cum essem in uicinia positus, et inter egra tremens suspiria, flebili uoce talia mecum querebatur: Uides, inquit, quia iamiamque crescente corporis molestia ad articulum subeundae mortis conpellor; nec dubito me post mortem corporis statim ad perpetuam animae mortem rapiendum, ac infernalibus subdendum esse tormentis; quia tempore non pauco inter studia diuinae lectionis, uitiorum potius inplicamentis, quam diuinis solebam seruire mandatis. Inest autem animo, si mihi pietas superna aliqua uiuendi spatia donauerit, uitiosos mores corrigere, atque ad imperium diuinae uoluntatis totam ex integro mentem uitamque transferre. Uerum noui non hoc esse meriti mei, ut indutias uiuendi uel accipiam, uel me accepturum esse confidam, nisi forte misero mihi et indigno uenia, per auxilium eorum, qui illi fideliter seruierunt, propitiari dignatus fuerit. Audiuimus autem, et fama est creberrima, quia fuerit in gente uestra rex mirandae sanctitatis, uocabulo Osuald, cuius excellentia fidei et uirtutis, etiam post mortem, uirtutum frequentium operatione claruerit; precorque, si aliquid reliquiarum illius penes te habes, adferas mihi, si forte mihi Dominus per eius meritum misereri uoluerit. At ego respondi: Habeo quidem de ligno, in quo caput eius occisi a paganis infixum est; et, si firmo corde credideris, potest diuina pietas per tanti meritum uiri et huius uitae spatia longiora concedere, et ingressu te uitae perennis dignum reddere. Nec moratus ille integram se in hoc habere fidem respondebat. Tum benedixi aquam, et astulam roboris praefati inmittens obtuli egro potandum. Nec mora, melius habere coepit, et conualescens ab infirmitate, multo deinceps tempore uixit; totoque ad Deum corde et opere conuersus, omnibus, ubicumque perueniebat, clementiam pii Conditoris et fidelis eius famuli gloriam praedicabat.

tempus inquam mortalitas qui britannia hiberniamque fero strages vasto percutio sum idem clades pestis inter alius scolasticus quidam de genus scottor doceo quidem uir studium litteraris sed erga cura perpetuus suus saluatio nihil omnino studium et industria gero qui cum sui mors propior video timeo coepio et pasco ne mox mortuus ob mereo scelus ad infernus claustra rapio clamauitque ego cum sum in uicinia pono et inter egra tremo suspirium flebilis uox talis ego queror uideo inquam quia jamjam cresco corpus molestia ad articulis subeo mors conpello neque dubito ego post mors corpus statim ad perpetuus anima mors rapio atque infernal subdendum sum tormentum quia tempus non paucus inter studium divina lectio uitium potis inplicamentis quam divinus soleo seruio mandatum insum autem animus si ego pietas supernus aliqui vivo spatior dono vitiosus mos corrigo atque ad imperium divina uoluntas totus ex integer mens vita transfero uerus nouus non hic sum mereo meus ut indutiae vivo uel accipio uel ego accipio sum confido nisi fors mitto ego et indignus uenia per auxilium is qui ille fidelis seruierunt propitiaris dignor sum audio autem et fama sum creber quia sum in gens uester rex miro sanctitas vocabulum osuald qui excello fides et uirtus etiam post mors uirtus frequens operatio claruerit preco si aliquis reliquiaris ille penis tu habeo affero ego si fors ego dominus per is mereo misereo uolo at ego respondeo habeo quidem de lignum in quo caput is occido ab paganus infigo sum et si firmus cor credo possum diuinum pietas per tantus mereo uir et hic uita spatior longus concedo et ingredior tu uita perennis dignus reddo neque moror ille integer sui in hic habeo fides respondeo tum benedico aqua et astulam robur praefor inmitto obtulis egro poto neque mora bonus habeo coepio et conualescens ab infirmitas multus deinceps tempus uiuo totus ad deus cor et opus conuerto omnis ubicumque pervenio clementia pius conditor et fidelis is famulis gloria praedico


Et cum plurimam insulae partem, incipientes ab Austro, possedissent, contigit gentem Pictorum de Scythia, ut perhibent, longis nauibus non multis Oceanum ingressam, circumagente flatu uentorum, extra fines omnes Brittaniae Hiberniam peruenisse, eiusque septentrionales oras intrasse, atque inuenta ibi gente Scottorum, sibi quoque in partibus illius sedes petisse, nec inpetrare potuisse. Est autem Hibernia insula omnium post Brittaniam maxima, ad occidentem quidem Brittaniae sita; sed sicut contra Aquilonem ea breuior, ita in meridiem se trans illius fines plurimum protendens, usque contra Hispaniae septentrionalia, quamuis magno aequore interiacente peruenit. Ad hanc ergo usque peruenientes nauigio Picti, ut diximus, petierunt in ea sibi quoque sedes et habitationem donari. Respondebant Scotti, quia non ambos eos caperet insula, sed possumus, inquiunt, salubre uobis dare consilium, quid agere ualeatis. Nouimus insulam aliam esse non procul a nostra contra ortum solis, quam saepe lucidioribus diebus de longe aspicere solemus. Hanc adire si uultis, habitabilem uobis facere ualetis; uel, siqui restiterit, nobis auxiliariis utimini. Itaque petentes Brittaniam Picti, habitare per septentrionales insulae partes coeperunt, nam austrina Brettones occupauerant. Cumque uxores Picti non habentes peterent a Scottis, ea solum condicione dare consenserunt, ut ubi res ueniret in dubium, magis de feminea regum prosapia quam de masculina regem sibi eligerent; quod usque hodie apud Pictos constat esse seruatum.

et cum multus insula pars incipio ab auster possedissent contingo gens pictor de scythia ut perhibeo longus nauis non multus oceanus ingredior circumago flo uentor extra finis omnis brittaniae hibernia pervenio is septentrional ora intro atque inuenio ibi gens scottor sui quoque in pars ille sedes peto neque inpetraris possum sum autem hibernia insula omnis post britannia maximus ad occaedes quidem brittaniae sino sed sicut contra aquilo is brevis ita in meridio sui trans ille finis multus protendo usque contra hispania septentrionalia quamuis magnus aequor interjaceo peruenio ad hic ergo usque peruenientes nauigium pingo ut dico peto in is sui quoque sedes et habitatio dono respondeo scotti quia non ambo is capio insula sed possum inquam salubris tu do consilium quis ago valeo nosco insula alius sum non procul ab noster contra orior sol quam saepe lucidioribus dies de longus aspicio solo hic adeo si uolo habitabilis tu facio ualetis uel siquis resto nos auxiliarius utor itaque peto britannia pingo habito per septentrional insula pars coepio nam austrinus brettones occupo cos uxor pingo non habeo peto ab scottis is solus condicio do consentio ut ubi res venio in dubius magis de femineus rex prosapia quam de masculinus rex sui eligo qui usque hodie apud pingo consto sum seruatum


Conticuere omnes, intentique ora tenebant,


ANNO post obitum praefati patris proximo, id est quinto Osredi regis, reuerentissimus pater Hadrianus abbas, cooperator in uerbo Dei Theodori beatae memoriae episcopi, defunctus est, et in monasterio suo in ecclesia beatae Dei genetricis sepultus; qui est annus XLmus primus, ex quo a Uitaliano papa directus est cum Theodoro; ex quo autem Brittaniam uenit, XXXIX. Cuius doctrinae simul et Theodori inter alia testimonium perhibet, quod Albinus discipulus eius, qui monasterio ipsius in regimine successit, in tantum studiis scripturarum institutus est, ut Grecam quidem linguam non parua ex parte, Latinam uero non minus quam Anglorum, quae sibi naturalis est, nouerit.

annus post obeo praefor pater propior is sum quintus osredi rex reuerentissimus pater hadrianus abbas cooperator in uerbum deus theodorus beatus memoria episcopus defungor sum et in monasterio suus in ecclesia beatus deus genetrix sepelio qui sum annus xlmus primus ex quo ab uitaliano papa dirigo sum cum theodorus ex quo autem britannia uenio xxxix qui doctrina simul et theodorus inter alius testimonium perhibeo qui albinus discipulus is qui monasterio ipse in regimen succedo in tantus studium scripturaris instituo sum ut grecam quidem lingua non paruus ex pars latinus uerus non paruus quam anglorum qui sui natural sum nosco


Hibernia autem et latitudine sui status, et salubritate ac serenitate aerum multum Brittaniae praestat, ita ut raro ibi nix plus quam triduana remaneat; nemo propter hiemem aut faena secet aestate, aut stabula fabricet iumentis; nullum ibi reptile uideri soleat, nullus uiuere serpens ualeat; nam saepe illo de Brittania adlati serpentes, mox ut, proximante terris nauigio, odore aeris illius adtacti fuerint, intereunt; quin potius omnia pene, quae de eadem insula sunt, contra uenenum ualent. Denique uidimus, quibusdam a serpente percussis, rasa folia codicum, qui de Hibernia fuerant, et ipsam rasuram aquae inmissam ac potui datam, talibus protinus totam uim ueneni grassantis, totum inflati corporis absumsisse ac sedasse tumorem. Diues lactis ac mellis insula, nec uinearum expers, piscium uolucrumque, sed et ceruorum caprearumque uenatu insignis. Haec autem proprie patria Scottorum est; ab hac egressi, ut diximus, tertiam in Brittania Brettonibus et Pictis gentem addiderunt.

hibernia autem et latitudo suus status et salubritas atque serenitas aer multus brittaniae praesto ita ut rarus ibi nix multus quam triduana remaneo nemo propter hiems aut faenum seco aestas aut stabulum fabrico jumentum nullus ibi reptilis uideo soleo nullus uiuo serpens ualeo nam saepe ille de britannia affero serpo mox ut proximo terra nauigium odor aer ille adtacti sum intereo quin potis omnis penis qui de idem insula sum contra uenenum ualeo denique uideo quidam ab serpo percutio rado folium codicum qui de hibernia sum et ipse rasuram aqua inmitto atque possum do talis protinus totus uis venenum grassor totus inflo corpus absumsisse atque sedo tumor diues lac atque mel insula neque uinea expers piscis volucris sed et cervus caprea venor insignis hic autem proprius patria scottor sum ab hic egredior ut dico tertius in britannia brettonibus et picti gens addo


Anno DXLVII, Ida regnare coepit, a quo regalis Nordanhymbrorum prosapia originem tenet, et XII annis in regno permansit.

annus dxlvii idas regno coepio ab quo regal nordanhymbrorum prosapia origo teneo et duodecim annus in regnum permaneo


In principium Genesis, usque ad natiuitatem Isaac et eiectionem Ismahelis, libros IIII. De tabernaculo et uasis eius, ac uestibus sacerdotum, libros III. In primam partem Samuelis, id est usque ad mortem Saulis, libros III. De aedificatione templi, allegoricae expositionis, sicut et cetera, libros II. Item, in Regum librum XXX quaestionum. In Prouerbia Salomonis libros III. In Cantica canticorum libros VII. In Isaiam, Danihelem, XII prophetas, et partem Hieremiae, distinctiones capitulorum ex tractatu beati Hieronimi excerptas. In Ezram et Neemiam libros III. In Canticum Habacum librum I. In librum beati patris Tobiae explanationis allegoricae de Christo et ecclesia librum I. Item, Capitula lectionum in Pentateucum Mosi, Iosue, Iudicum; In libros Regum et Uerba dierum; In librum beati patris Iob; In Parabolas, Ecclesiasten, et Cantica canticorum; In Isaiam prophetam, Ezram quoque et Neemiam. In euangelium Marci libros IIII. In euangelium Lucae libros VI. Omeliarum euangelii libros II. In apostolum quaecumque in opusculis sancti Augustini exposita inueni, cuncta per ordinem transscribere curaui. In Actus apostolorum libros II. In Epistulas VII catholicas libros singulos. In Apocalypsin sancti Iohannis libros III. Item, Capitula lectionum in totum nouum testamentum, excepto euangelio. Item librum epistularum ad diuersos: quarum de sex aetatibus saeculi una est; de mansionibus filiorum Israel una; una de eo, quod ait Isaias: Et claudentur ibi in carcerem, et post dies multos uisitabantur; de ratione bissexti una; de aequinoctio iuxta Anatolium una. Item de historiis sanctorum: librum uitae et passionis sancti Felicis confessoris de metrico Paulini opere in prosam transtuli; librum uitae et passionis sancti Anastasii, male de Greco translatum, et peius a quodam inperito emendatum, prout potui, ad sensum correxi; uitam sancti patris monachi simul et antistitis Cudbercti, et prius heroico metro et postmodum plano sermone, descripsi. Historiam abbatum monasterii huius, in quo supernae pietati deseruire gaudeo, Benedicti, Ceolfridi, et Huaetbercti in libellis duobus. Historiam ecclesiasticam nostrae insulae ac gentis in libris V. Martyrologium de nataliciis sanctorum martyrum diebus; in quo omnes, quos inuenire potui, non solum qua die, uerum etiam quo genere certaminis, uel sub quo iudice mundum uicerint, diligenter adnotare studui. Librum hymnorum diuerso metro siue rhythmo. Librum epigrammatum heroico metro, siue elegiaco. De natura rerum, et de temporibus libros singulos; item de temporibus librum I maiorem. Librum de orthographia, alfabeti ordine distinctum. Item librum de metrica arte, et huic adiectum alium de schematibus siue tropis libellum, hoc est de figuris modisque locutionum, quibus scriptura sancta contexta est.

in principium genesis usque ad natiuitas isaac et eiectio ismahelis liber quattuor de tabernaculum et vasum is atque uestis sacerdos liber iii in primus pars samuelis is sum usque ad mors saulis liber iii de aedificatio templum allegoricae expositio sicut et ceterus liber is item in rex liber xxx quaestio in proverbium salomon liber iii in canticum canticus liber vii in isaias danihelis duodecim propheta et pars hieremias distinctio capitulum ex tracto beati hieronimi excerptas in ezram et neemiam liber iii in canticum habacum liber eo in liber beati pater tobiae explanatio allegoricae de christus et ecclesia liber eo item capitulum lectio in pentateucum mosi ios iudex in liber rex et uerbum dies in liber beati pater iob in parabola ecclesiasten et canticum canticus in isaias propheta ezram quoque et neemiam in euangelium marcius liber quattuor in euangelium luca liber vis omeliaris euangelii liber is in apostolus quicumque in opusculis sanctus augustini expono inuenio cunctus per ordo transscribere curo in ago apostolus liber is in epistula vii catholicas liber singuli in apocalypsis sanctus iohannis liber iii item capitulum lectio in totus nouus testamentum excipio evangelium item liber epistularis ad diuerto qui de sex aetas saeculis unus sum de mansio filius israel unus unus de is qui aio isaias et claudo ibi in carcer et post dies multus uisitabantur de ratio bissexti unus de aequinoctium iuxta anatolium unus item de historia sancio liber uita et passio sanctus felix confessor de metrico paulinus opus in prorsus transfero liber uita et passio sanctus anastasii malus de greco transfero et malus ab quidam imperitus emendo prout possum ad sensus corrigo uita sanctus pater monachi simul et antistes cudbercti et prior heroicus metrum et postmodum planus sermo describo historia abbatum monasterii hic in quo supernus pietas deservio gaudeo benedico ceolfridi et huaetbercti in libellus duo historia ecclesiasticam noster insula atque gens in liber v martyrologium de nataliciis sancio martyrum dies in quo omnis qui inuenio possum non solus qui dies uerus etiam quo genus certamen uel sub quo iudex mundus vinco diligenter adnotaris studeo liber hymnus diuerto metrum siue rhythmos liber epigramma heroicus metrum siue elegiacus de natura res et de tempus liber singuli item de tempus liber eo magnus liber de orthographia alfabeti ordo distinguo item liber de metricus ars et hic adiectus alius de schema siue tropus libellus hic sum de figura modus locutio qui scribo sancio contexo sum


Erat autem in uilla non longe posita quidam adulescens mutus, episcopo notus, nam saepius ante illum percipiendae elimosynae gratia uenire consueuerat, qui ne unum quidem sermonem umquam profari poterat; sed et scabiem tantam ac furfures habebat in capite, ut nil umquam capillorum ei in superiore parte capitis nasci ualeret, tantum in circuitu horridi crines stare uidebantur. Hunc ergo adduci praecipit episcopus, et ei in conseptis eiusdem mansionis paruum tugurium fieri, in quo manens cotidianam ab eis stipem acciperet. Cumque una quadragesimae esset impleta septimana, sequente dominica iussit ad se intrare pauperem, ingresso linguam proferre ex ore, ac sibi ostendere iussit; et adprehendens eum de mento, signum sanctae crucis linguae eius inpressit, quam signatam reuocare in os, et loqui illum praecepit: Dicito, inquiens, aliquod uerbum, dicito gae, quod est lingua Anglorum uerbum adfirmandi et consentiendi, id est, etiam. Dixit ille statim, soluto uinculo linguae, quod iussus erat. Addidit episcopus nomina litterarum: Dicito A; dixit ille A. Dicito B; dixit ille et hoc. Cumque singula litterarum nomina dicente episcopo responderet, addidit et syllabas ac uerba dicenda illi proponere. Et cum in omnibus consequenter responderet, praecepit eum sententias longiores dicere, et fecit; neque ultra cessauit tota die illa et nocte sequente, quantum uigilare potuit, ut ferunt, qui praesentes fuere, loqui aliquid, et arcana suae cogitationis ac uoluntatis, quod numquam antea potuit, aliis ostendere; in similitudinem illius diu claudi, qui curatus ab apostolis Petro et Iohanne, exiliens stetit, et ambulabat; et intrauit cum illis in templum, ambulans, et exiliens, et laudans Dominum; gaudens nimirum uti officio pedum, quo tanto erat tempore destitutus. Cuius sanitati congaudens episcopus praecepit medico etiam sanandae scabredini capitis eius curam adhibere.

sum autem in villa non longus pono quidam adulescens mutus episcopo notus nam saepis ante ille percipio elimosynae gratia uenio consuesco qui ne unus quidem sermo umquam profaris possum sed et scabiem tantus atque furfur habeo in caput ut nihil umquam capillus is in superus pars capio nascor ualeo tantus in circuitus horridus crinis sto uideo hic ergo adduco praecipio episcopus et is in conseptis idem mansio paruus tugurium fio in quo maneo cottidianus ab is stips accipio cos unus quadragesima sum impleo septimana sequor dominicus iubeo ad sui intro paupero ingredior lingua profero ex os atque sui ostendo iubeo et adprehendo is de mentum signum sancio crux lingua is inpremo quam signo reuoco in os et loquor ille praecipio dico inquiens aliqui uerbum dico gae qui sum lingua anglorum uerbum adfirmo et consentiendi is sum etiam dico ille statim solvo vinculum lingua qui iubeo sum addo episcopus nomen litteraris dico ab dico ille ab dico b dico ille et hic cos singulus litteraris nomen dico episcopo respondeo addo et syllaba atque uerbum dico ille propono et cum in omnis consequenter respondeo praecipio is sententia longus dico et facio neque ultra cesso totus dies ille et nox sequor quantus uigilo possum ut fero qui praesens sum loquor aliquis et arcanus suus cogitatio atque uoluntas qui numquam antea possum alius ostendo in similitudo ille diu claudo qui curo ab apostolus petro et iohanne exiliens sto et ambulo et intro cum ille in templum ambulo et exiliens et laudo dominus gaudeo nimirum uti officium pes quo tantus sum tempus destituo qui sanitas congaudens episcopus praecipio medico etiam sano scabredo capio is cura adhibeo


His itaque capitulis in commune tractatis ac definitis, ut nullum deinceps ab aliquo nostrum oriatur contentionis scandalum, aut alia pro aliis diuulgarentur, placuit, ut, quaeque definita sunt, unusquisque nostrum manus propriae subscriptione confirmaret. Quam sententiam definitionis nostrae Titillo notario scribendam dictaui. Actum in mense et indictione supra scripta. Quisquis igitur contra hanc sententiam, iuxta decreta canonum, nostra etiam consensione ac subscriptione manus nostrae confirmatam, quoquo modo uenire, eamque infringere temtauerit, nouerit se ab omni officio sacerdotali et nostra societate separatum. Diuina nos gratia in unitate sanctae suae ecclesiae uiuentes custodiat incolumes.

hic itaque capitulis in communis tractas atque definio ut nullus deinceps ab aliquis nos orior contentio scandalum aut alius pro alius divulgo placeo ut quisque definio sum unusquisque nos manus proprius subscriptio confirmo quam sententia definitio noster titillo notarius scribo dicto ago in mensis et indictio supra scribo quisquis igitur contra hic sententia iuxta decretum canonum noster etiam consensio atque subscriptio manus noster confirmo quisquis modo uenio eo infringo temtauerit nosco sui ab omnis officium sacerdotal et noster societas separo diuinum nos gratia in unitas sancio suus ecclesia uiuo custodio incolumis


Domino gloriosissimo atque praecellentissimo filio Aedilbercto regi Anglorum Gregorius episcopus.

dominus gloriosissimo atque praecellentissimo filius aedilbercto rex anglorum gregorius episcopus


Non mora ergo, confluentibus certatim in insulam gentium memoratarum cateruis, grandescere populus coepit aduenarum, ita ut ipsis quoque, qui eos aduocauerant, indigenis essent terrori. Tum subito inito ad tempus foedere cum Pictis, quos longius iam bellando pepulerant, in socios arma uertere incipiunt. Et primum quidem annonas sibi eos affluentius ministrare cogunt, quaerentesque occasionem diuortii, protestantur, nisi profusior sibi alimentorum copia daretur, se cuncta insulae loca rupto foedere uastaturos. Neque aliquanto segnius minas effectibus prosequuntur. Siquidem, ut breuiter dicam, accensus manibus paganorum ignis, iustas de sceleribus populi Dei ultiones expetiit, non illius inpar, qui quondam a Chaldaeis succensus, Hierosolymorum moenia, immo aedificia cuncta consumsit. Sic enim et hic agente impio uictore, immo disponente iusto Iudice, proximas quasque ciuitates agrosque depopulans, ab orientali mari usque ad occidentale, nullo prohibente, suum continuauit incendium, totamque prope insulae pereuntis superficiem obtexit. Ruebant aedificia puplica simul et priuata, passim sacerdotes inter altaria trucidabantur, praesules cum populis sine ullo respectu honoris, ferro pariter et flammis absumebantur; nec erat, qui crudeliter interemtos sepulturae traderet. Itaque nonnulli de miserandis reliquiis in montibus conprehensi, aceruatim iugulabantur; alii fame confecti procedentes manus hostibus dabant, pro accipiendis alimentorum subsidiis aeternum subituri seruitium, si tamen non continuo trucidarentur; alii transmarinas regiones dolentes petebant; alii perstantes in patria trepidi pauperem uitam in montibus, siluis, uel rupibus arduis suspecta semper mente agebant.

non mora ergo confluo certatim in insula gens memorataris caterva grandesco populus coepio aduenaris ita ut ipse quoque qui is aduocauerant indigena sum terror tum subeo ineo ad tempus foedus cum picti qui longus iam bellor pello in socius arma verto incipio et primus quidem annona sui is affluo ministraris cogo quaero occasio divortium protesto nisi profusior sui alimentor copia do sui cunctus insula locum rumpo foedus uastaturos neque aliquantus segnis minae effectus prosequor siquidem ut breuis dico accendo manus paganus ignis iustus de scelus populus deus ultio expetiit non ille impar qui quondam ab chaldaeus succendo hierosolyma moenia immo aedificium cunctus consumsit sic enim et hic ago impius uictor immo dispono justus iudex propior quisque ciuitas ager depopulans ab oriental mare usque ad occidental nullus prohibeo suus continuo incendium totus prope insula pereo superficies obtego ruo aedificium puplica simul et priuo passim sacerdos inter altare trucido praesulis cum populus sine ullus respicio honor ferrum pariter et flamma absumebantur neque sum qui crudeliter interemtos sepultura trado itaque nonnullus de misero reliquiae in mons comprehendo aceruatim iugulabantur alius fames confacio procedo manus hostis do pro accipio alimentor subsidium aeternus subeo seruitium si tamen non continuo trucido alius transmarinus regio doleo peto alius perstantes in patria trepidus paupero uita in mons silua uel rupes arduus suspicio semper mens ago


Quibus ita gestis, non multo post eadem ipsa die puer defunctus est, suaque morte probauit uera fuisse uerba, quae ab apostolis Christi audierat. Sed et hoc eius uerbis testimonium perhibuit, quod nemo praeter ipsum tempore illo ex eodem est monasterio raptus de mundo. Ex qua nimirum uisione multi, qui haec audire potuerunt, et ad exorandam in aduersis diuinam clementiam, et ad salutaria ieiuniorum remedia subeunda sunt mirabiliter accensi; et ex eo tempore non solum in eodem monasterio, sed et in plerisque locis aliis, coepit annuatim eiusdem regis ac militis Christi natalicius dies missarum celebratione uenerari.

qui ita gero non multus post idem ipse dies puer defungor sum suum mors probo uerus sum uerbum qui ab apostolus christus audio sed et hic is uerbum testimonium perhibeo qui nemo praeter ipse tempus ille ex idem sum monasterio rapio de mundus ex qui nimirum uisio multus qui hic audio possum et ad exorandam in aduerto diuinus clementia et ad salutare ieiuniorum remedio subeo sum mirabilis accendo et ex is tempus non solus in idem monasterio sed et in plerusque locus alius coepio annuatim idem rex atque miles christus natalicius dies missaris celebratio ueneror


Horum secuti exempla duo quidam presbyteri de natione Anglorum, qui in Hibernia multo tempore pro aeterna patria exulauerant, uenerunt ad prouinciam Antiquorum Saxonum, si forte aliquos ibidem praedicando Christo adquirere possent. Erant autem unius ambo, sicut deuotionis, sic etiam uocabuli; nam uterque eorum appellabatur Heuuald; ea tamen distinctione, ut pro diuersa capillorum specie unus Niger Heuuald, alter Albus Heuuald diceretur; quorum uterque pietate religionis inbutus, sed Niger Heuuald magis sacrarum litterarum erat scientia institutus. Qui uenientes in prouinciam intrauerunt hospitium cuiusdam uilici, petieruntque ab eo, ut transmitterentur ad satrapam, qui super eum erat, eo quod haberent aliquid legationis et causae utilis, quod deberent ad illum perferre. Non enim habent regem idem Antiqui Saxones, sed satrapas plurimos suae genti praepositos, qui ingruente belli articulo mittunt aequaliter sortes, et, quemcumque sors ostenderit, hunc tempore belli ducem omnes sequuntur, huic obtemperant; peracto autem bello, rursum aequalis potentiae omnes fiunt satrapae. Suscepit ergo eos uilicus, et promittens se mittere eos ad satrapam, qui super se erat, ut petebant, aliquot diebus secum retinuit.

horus sequor exemplum duo quidam presbyterium de natio anglorum qui in hibernia multus tempus pro aeternus patria exulauerant uenio ad prouincia antiquus saxonum si fors aliquis ibidem praedico christus acquiro possum sum autem unus ambo sicut deuotio sic etiam uocabulis nam uterque is appello heuuald is tamen distinctio ut pro diuerto capillus species unus niger heuuald alter albus heuuald dico qui uterque pietas religio inbuo sed niger heuuald magis sacraris litteraris sum scientia instituo qui venio in prouincia intro hospitium quidam uilicus peto ab is ut transmitto ad satrapa qui super is sum is qui habeo aliquis legatio et causa utilis qui debeo ad ille perfero non enim habeo rex idem antiquus saxones sed satrapa multus suus gens praepono qui ingruo bellum articulus mitto aequalis sors et quicumque sors ostendo hic tempus bellum dux omnis sequor hic obtempero perago autem bellum rursum aequalis potentia omnis fio satrapa suscipio ergo is uilicus et promitto sui mitto is ad satrapa qui super sui sum ut peto aliquot dies sui retineo


Nam monachi erant maxime, qui ad praedicandum uenerant. Monachus ipse episcopus Aedan, utpote de insula, quae uocatur Hii, destinatus, cuius monasterium in cunctis pene septentrionalium Scottorum, et omnium Pictorum monasteriis non paruo tempore arcem tenebat, regendisque eorum populis praeerat; quae uidelicet insula ad ius quidem Brittaniae pertinet, non magno ab ea freto discreta, sed donatione Pictorum, qui illas Brittaniae plagas incolunt, iamdudum monachis Scottorum tradita, eo quod illis praedicantibus fidem Christi perceperint.

nam monachi sum magnus qui ad praedico uenio monachus ipse episcopus aedan utpote de insula qui uoco hic destino qui monasterium in cunctus penis septentrionalis scottor et omnis pictor monasteriis non parvus tempus arx teneo rego is populus praesum qui uidelicet insula ad ius quidem brittaniae pertineo non magnus ab is fretus discerno sed donatio pictor qui ille brittaniae plaga incolo jamdudum monachis scottor trado is qui ille praedico fides christus percipio


Cumque tempore non pauco in praefata prouincia, gaudente rege, congaudente uniuerso populo, uitae caelestis institutio cotidianum sumeret augmentum, contigit ipsum regem instigante omnium bonorum inimico, propinquorum suorum manu interfici. Erant autem duo germani fratres, qui hoc facinus patrarunt; qui cum interrogarentur, quare hoc facerent, nil aliud respondere potuerunt, nisi ob hoc se iratos fuisse et inimicos regi, quod ille nimium suis parcere soleret inimicis, et factas ab eis iniurias mox obsecrantibus placida mente dimitteret. Talis erat culpa regis, pro qua occideretur, quod euangelica praecepta deuoto corde seruaret. In qua tamen eius morte innoxia, iuxta praedictum uiri Dei, uera est eius culpa punita. Habuerat enim unus ex his, qui eum occiderunt, comitibus inlicitum coniugium; quod cum episcopus prohibere et corrigere non posset, excommunicauit eum atque omnibus, qui se audire uellent, praecepit, ne domum eius intrarent, neque de cibis illius acciperent. Contemsit autem rex praeceptum, et rogatus a comite, intrauit epulaturus domum eius. Qui cum abisset, obuiauit ei antistes. At rex intuens eum, mox tremefactus desiluit equo, ceciditque ante pedes eius, ueniam reatus postulans. Nam et episcopus pariter desiluit; sederat enim et ipse in equo. Iratus autem tetigit regem iacentem uirga, quam tenebat manu, et pontificali auctoritate protestatus: Dico tibi, inquit, quia noluisti te continere a domu perditi et damnati illius, tu in ipsa domu mori habes. Sed credendum est, quia talis mors uiri religiosi non solum talem culpam diluerit, sed etiam meritum eius auxerit; quia nimirum ob causam pietatis, quia propter obseruantiam mandatorum Christi contigit.

cos tempus non paucus in praefor prouincia gaudeo rex congaudente universus populus uita caelestis institutio cottidianus sumo augmentum contingo ipse rex instigo omnis bonus inimicus propinquus suus manus interficio sum autem duo germanus frater qui hic facinus patrarunt qui cum interrogo quare hic facio nihil alius respondeo possum nisi ob hic sui irascor sum et inimicus rex qui ille nimium suus parco soleo inimicus et facio ab is injuria mox obsecrantibus placidus mens dimitto tal sum culpa rex pro qui occaedes qui evangelicus praecipio devoto cor seruo in qui tamen is mors innoxius iuxta praedico uir deus uerus sum is culpa punior habeo enim unus ex hic qui is occido comes illicitus conjugium qui cum episcopus prohibeo et corrigo non possum excommunicauit is atque omnis qui sui audio uolo praecipio ne domus is intro neque de cibus ille accipio contemsit autem rex praeceptum et rogo ab comes intro epulaturus domus is qui cum abeo obuiauit is antistes at rex intueor is mox tremefacio desileo equus cado ante pes is uenia reatus postulo nam et episcopus pariter desileo sedeo enim et ipse in equus irascor autem tango rex iaceo uirga quam teneo manus et pontifical auctoritas protesto dico tu inquam quia nolo tu contineo ab domus perdo et damno ille tu in ipse domus morior habeo sed credo sum quia talis mors uir religiosus non solus talis culpa diluo sed etiam mereo is augeo quia nimirum ob causa pietas quia propter obseruantiam mandator christus contingo


Item quaedam ex eisdem ancellis Dei, cum praefato tacta morbo, atque ad extrema esset perducta, coepit subito circa mediam noctem clamare his, quae sibi ministrabant, petens, ut lucernam, quae inibi accensa erat, extinguerent. Quod cum frequenti uoce repeteret, nec tamen ei aliquis obtemperaret, ad extremum intulit: Scio, quod me haec insana mente loqui arbitramini; sed iam nunc non ita esse cognoscite; nam uere dico uobis, quia domum hanc tanta luce inpletam esse perspicio, ut uestra illa lucerna mihi omnimodis esse uideatur obscura. Et cum ne adhuc quidem talia loquenti quisquam responderet, uel adsensum praeberet, iterum dixit: Accendite ergo lucernam illam, quamdiu uultis; attamen scitote, quia non est mea; nam mea lux, incipiente aurora, mihi aduentura est. Coepitque narrare, quia apparuerit sibi quidam uir Dei, qui eodem anno fuerat defunctus, dicens, quod adueniente diluculo perennem esset exitura ad lucem. Cuius ueritas uisionis cita circa exortum diei puellae morte probata est.

item quidam ex idem ancellis deus cum praefor tango morbus atque ad exter sum perduco coepio subeo circa medius nox clamo hic qui sui ministro peto ut lucerna qui inibi accendo sum extinguerent qui cum frequens uox repeto neque tamen is aliquis obtempero ad exter infero scio qui ego hic insanus mens loquor arbitror sed iam nunc non ita sum cognosco nam uerus dico tu quia domus hic tantus lux inpletam sum perspicio ut uester ille lucerna ego omnimodus sum uideo obscurus et cum ne adhuc quidem talis loquor quisquam respondeo uel assensus praebeo iterum dico accendo ergo lucerna ille quamdiu uolo attamen scio quia non sum meus nam meus lux incipio aurora ego advenio sum coepio narro quia appareo sui quidam uir deus qui idem annus sum defungor dico qui advenio diluculum perenno sum exeo ad lux qui ueritas uisio cieo circa exortus dies puella mors probo sum


At ubi ipse etiam inter alios delectatus uita mundissima sima sanctorum, et promissis eorum suauissimis, quae uera esse miraculorum quoque multorum ostensione firmauerant, credens baptizatus est, coepere plures cotidie ad audiendum uerbum confluere, ac, relicto gentilitatis ritu, unitati se sanctae Christi ecclesiae credendo sociare. Quorum fidei et conuersioni ita congratulatus esse rex perhibetur, ut nullum tamen cogeret ad Christianismum; sed tantummodo credentes artiori dilectione, quasi conciues sibi regni caelestis, amplecteretur. Didicerat enim a doctoribus auctoribusque suae salutis seruitium Christi uoluntarium, non coacticium esse debere. Nec distulit, quin etiam ipsis doctoribus suis locum sedis eorum gradui congruum in Doruuerni metropoli sua donaret, simul et necessarias in diuersis speciebus possessiones conferret.

at ubi ipse etiam inter alius delector uita mundus simus sancio et promitto is suavis qui uerus sum miraculum quoque multus ostensio firmo credo baptizo sum coepio multus cottidie ad audio uerbum confluo atque relinquo gentilitas ritus unitas sui sancio christus ecclesia credo sociaris qui fides et conuersio ita congratulatus sum rex perhibeo ut nullus tamen cogo ad christianismum sed tantummodo credo artiori dilectio quasi conciues sui regnum caelestis amplector disco enim ab doctor auctor suus salus seruitium christus voluntarius non coacticium sum debeo neque differo quin etiam ipse doctor suus locus sedes is gradui congruus in doruuerni metropolis suus dono simul et necessaria in diuorto species possessio confero


Redemptoris nostri benignitas humano generi, quod pretiosi sanguinis sui effusione a uinculis diabolicae captiuitatis eripuit, multae prouidentiae, quibus saluaretur, propinauit remedia; quatinus sui nominis agnitionem diuerso modo gentibus innotescens, Creatorem suum suscepto Christianae fidei agnoscerent sacramento. Quod equidem in uestrae gloriae sensibus caelesti conlatum munere mystica regenerationis uestrae purgatio patenter innuit. Magno ergo largitatis dominicae beneficio mens nostra gaudio exultauit, quod scintillam orthodoxae religionis in uestri dignatus est confessione succendere; ex qua re non solum gloriosi coniugis uestri, immo totius gentis subpositae uobis intellegentiam in amore sui facilius inflammaret.

redemptor noster benignitas humanus gener qui pretiosus sanguis suus effusio ab uinculum diabolicae captiuitas eripio multus providentia qui saluaretur propino remedio quatenus suus nomen agnitio diuerto modo gens innotescens creator suus suscepto christianus fides agnosco sacramentum qui equidem in uester gloria sensus caelestis confero munus mysticus regeneratio uester purgatio patenter innuo magnus ergo largitas dominicus beneficium mens noster gaudium exultauit qui scintilla orthodoxae religio in vester dignor sum confessio succendo ex qui res non solus gloriosus coniunx vester immo totus gens subpositae tu intellegentia in amor suus facilis inflammo


AD coniugem quoque illius Aedilbergam huiusmodi litteras idem pontifex misit:

ad coniunx quoque ille aedilbergam huiusmodi littera idem pontifex mitto


Ad eius uero concubitum uir suus accedere non debet, quoadusque, qui gignitur, ablactatur Praua autem in coniugatorum moribus consuetudo surrexit, ut mulieres filios, quos gignunt, nutrire contemnant, eosque aliis mulieribus ad nutriendum tradant, quod uidelicet ex sola causa incontinentiae uidetur inuentum; quia, dum se continere nolunt, despiciunt lactare, quos gignunt. Hae itaque, quae filios suos ex praua consuetudine aliis ad nutriendum tradunt, nisi purgationis tempus transierit, uiris suis non debent admisceri; quippe quia et sine partus causa, cum in suetis menstruis detinentur, uiris suis misceri prohibentur; ita ut morte lex sacra feriat, siquis uir ad menstruatam mulierem accedat. Quae tamen mulier, dum consuetudinem menstruam patitur, prohiberi ecclesiam intrare non debet, quia ei naturae superfluitas in culpam non ualet reputari; et per hoc, quod inuita patitur, iustum non est, ut ingressu ecclesiae priuetur. Nouimus namque, quod mulier, quae fluxum patiebatur sanguinis, post tergum Domini humiliter ueniens uestimenti eius fimbriam tetigit, atque ab ea statim sua infirmitas recessit. Si ergo in fluxu sanguinis posita laudabiliter potuit Domini uestimentum tangere, cur, quae menstruam sanguinis patitur, ei non liceat Domini ecclesiam intrare? Sed dices: Illam infirmitas conpulit; has uero, de quibus loquimur, consuetudo constringit. Perpende autem, frater carissime, quia omne, quod in hac mortali carne patimur ex infirmitate naturae, est digno Dei iudicio post culpam ordinatum. Esurire namque, sitire, aestuare, algere, lassescere ex infirmitate naturae est. Et quid est aliud contra famem alimenta, contra sitim potum, contra aestum auras, contra frigus uestem, contra lassitudinem requiem quaerere, nisi medicamentum quidem contra egritudines explorare? Feminae itaque et menstruus sui sanguinis fluxus egritudo est. Si igitur bene praesumsit, quae uestimentum Domini in langore posita tetigit, quod uni personae infirmanti conceditur, cur non concedatur cunctis mulieribus, quae naturae suae uitio infirmantur?

ad is uerus concubo uir suus accedo non debeo quoadusque qui gigno ablactatur prauus autem in coniugator mos consuetudo surgo ut mulier filius qui gigno nutrio contemno is alius mulier ad nutrio trado qui uidelicet ex solus causa incontinentiae uideo inuenio quia dum sui contineo nolo despicio lactaris qui gigno hic itaque qui filius suus ex prauus consuetudo alius ad nutrio trado nisi purgatio tempus transeo uir suus non debeo admisceo quippe quia et sine pario causa cum in suo menstruus detineo uir suus misceo prohibeo ita ut mors lex sacer ferio siquis uir ad menstruo mulier accedo qui tamen mulier dum consuetudo menstruus patior prohibeo ecclesia intro non debeo quia is natura superfluito in culpa non ualeo reputaris et per hic qui inuitus patior iustus non sum ut ingredior ecclesia priuetur nosco namque qui mulier qui fluo patior sanguis post tergum dominus humilis venio vestimentum is fimbriam tango atque ab is statim suus infirmitas recedo si ergo in fluo sanguis pono laudabilis possum dominus uestimentum tango cur qui menstruus sanguis patior is non licet dominus ecclesia intro sed dico ille infirmitas compello hic uerus de qui loquor consuetudo constringo perpendo autem frater carus quia omnis qui in hic mortal carnis patior ex infirmitas natura sum digno deus iudicium post culpa ordino exsurio namque sitio aestuaris algere lassesco ex infirmitas natura sum et quis sum alius contra fames alimentum contra sitis potus contra aestus aura contra frigus uestis contra lassitudo requies quaero nisi medicamentum quidem contra egritudo exploraris femina itaque et menstruus suus sanguis fluo egritudo sum si igitur bene praesumsit qui uestimentum dominus in langore pono tango qui unus persona infirmanti concedo cur non concedo cunctus mulier qui natura suus vitio infirmo


Erat autem oraculum huiusmodi. Cum persequente illum Aedilfrido, qui ante eum regnauit, per diuersa occultus loca uel regna multo annorum tempore profugus uagaretur, tandem uenit ad Redualdum obsecrans, ut uitam suam a tanti persecutoris insidiis tutando seruaret; qui libenter eum excipiens, promisit se, quae petebatur, esse facturum. At postquam Aedilfrid in hac eum prouincia apparuisse, et apud regem illius familiariter cum sociis habitare cognouit, misit nuntios, qui Redualdo pecuniam multam pro nece eius offerrent; neque aliquid profecit. Misit secundo, misit tertio, et copiosiora argenti dona offerens, et bellum insuper illi, si contemneretur, indicens. Qui uel minis fractus, uel corruptus muneribus, cessit deprecanti, et siue occidere se Aeduinum, seu legatariis tradere promisit. Quod ubi fidissimus quidam amicus illius animaduertit, intrauit cubiculum, quo dormire disponebat, erat enim prima hora noctis, et euocatum foras, quid erga eum agere rex promisisset, edocuit, et insuper adiecit: Si ergo uis, hac ipsa hora educam te de hac prouincia, et ea in loca introducam, ubi numquam te uel Reduald, uel Aedilfrid inuenire ualeant. Qui ait: Gratias quidem ago beneuolentiae tuae; non tamen hoc facere possum, quod suggeris, ut pactum, quod cum tanto rege inii, ipse primus irritum faciam, cum ille mihi nil mali fecerit, nil adhuc inimicitiarum intulerit. Quin potius, si moriturus sum, ille me magis quam ignobilior quisque morti tradat. Quo enim nunc fugiam, qui per omnes Brittaniae prouincias tot annorum temporumque curriculis uagabundus hostium uitabam insidias? Abeunte igitur amico, remansit Aeduini solus foris, residensque mestus ante palatium, multis coepit cogitationum aestibus affici, quid ageret, quoue pedem uerteret, nescius.

sum autem oraculis huiusmodi cos persequor ille aedilfrido qui ante is regno per diuerto occulo locum uel regnum multus annus tempus profugus vago tandem uenio ad redualdum obsecro ut uita suus ab tantus persecutor insidiae tuto seruo qui libet is excipio promitto sui qui peto sum facio at postquam aedilfrid in hic is prouincia appareo et apud rex ille familiaris cum socius habito cognosco mitto nuntius qui redualdo pecunia multa pro nex is offertor neque aliquis proficio mitto secundus mitto tertius et copiosus argentum donum offertor et bellum insuper ille si contemno indico qui uel minae frango uel corrumpo munus cedo deprecor et siue occaedes sui aeduinum seu legatarius trado promitto qui ubi fidus quidam amicus ille animaduerto intro cubiculum quo dormio dispono sum enim primus hora nox et evoco foras quis erga is ago rex promitto edoceo et insuper adiicio si ergo uolo hic ipse hora educo tu de hic prouincia et is in locum introduco ubi numquam tu uel reduald uel aedilfrid inuenio ualeo qui aio gratia quidem ago benevolentia tuus non tamen hic facio possum qui suggero ut paciscor qui cum tantus rex ineo ipse primus irritus facio cum ille ego nihil malus facio nihil adhuc inimicitiaris infero quin potis si morior sum ille ego magis quam ignobilior quisque mors trado quo enim nunc fugio qui per omnis brittaniae prouincia tot annus tempus curriculis uagabundus hostis uitabam insidiae abeo igitur amicus remaneo aeduini solus foris residensque mestus ante palatium multus coepio cogitatio aestus afficio quis ago quis pedis verto nescius


Haec in praesenti, iuxta numerum librorum, quibus lex diuina scripta est, quinque gentium linguis, unam eandemque summae ueritatis et uerae sublimitatis scientiam scrutatur, et confitetur, Anglorum uidelicet, Brettonum, Scottorum, Pictorum et Latinorum, quae meditatione scripturarum ceteris omnibus est facta communis.

hic in praesens iuxta numerus liber qui lex diuinum scribo sum quinque gens lingua unus idem summa ueritas et uerus sublimitas scientia scrutor et confiteor anglorum uidelicet brettonum scottor pictor et latinum qui meditatio scripturaris ceterus omnis sum facio communis


Tanta autem eo tempore pax in Brittania, quaquauersum imperium regis Æduini peruenerat, fuisse perhibetur, ut, sicut usque hodie in prouerbio dicitur, etiam si mulier una cum recens nato paruulo uellet totam perambulare insulam a mari ad mare, nullo se ledente ualeret. Tantum rex idem utilitati suae gentis consuluit, ut plerisque in locis, ubi fontes lucidos iuxta puplicos uiarum transitus conspexit, ibi ob refrigerium uiantium, erectis stipitibus, aereos caucos suspendi iuberet, neque hos quisquam, nisi ad usum necessarium, contingere prae magnitudine uel timoris eius auderet, uel amoris uellet. Tantum uero in regno excellentiae habuit, ut non solum in pugna ante illum uexilla gestarentur, sed et tempore pacis equitantem inter ciuitates siue uillas aut prouincias suas cum ministris, semper antecedere signifer consuesset; nec non et incedente illo ubilibet per plateas, illud genus uexilli, quod Romani tufam, Angli appellant thuuf, ante eum ferri solebat.

tantus autem is tempus pax in britannia quaquauersum imperium rex duini pervenio sum perhibeo ut sicut usque hodie in proverbium dico etiam si mulier unus cum recens natus paruulo uolo totus perambularis insula ab mare ad mare nullus sui ledente ualeo tantus rex idem utilitas suus gens consulo ut plerusque in locus ubi fons lucidus iuxta puplicos uia transitus conspicio ibi ob refrigerium vio erigo stipes aereus caucos suspendo iubeo neque hic quisquam nisi ad usus necessarius contingo prae magnitudo uel timor is audeo uel amor uolo tantus uerus in regnum excellentiae habeo ut non solus in pugno ante ille vexillum gesto sed et tempus pax equito inter ciuitas siue uilla aut prouincia suus cum minister semper antecedo signifer consuesset neque non et incedente ille ubilibet per platalea ille genus vexillum qui romanus tufam angli appello thuuf ante is fero soleo


Nec martyrio eorum caelestia defuere miracula. Nam cum peremta eorum corpora amni, ut diximus, a paganis essent iniecta, contigit, ut haec contra impetum fluuii decurrentis, per XL fere milia passuum, ad ea usque loca, ubi illorum erant socii, transferrentur. Sed et radius lucis permaximus, atque ad caelum usque altus, omni nocte supra locum fulgebat illum, ubicumque ea peruenisse contingeret, et hoc etiam paganis, qui eos occiderant, intuentibus. Sed et unus ex eis in uisione nocturna apparuit cuidam de sociis suis, cui nomen erat Tilmon, uiro inlustri, et ad saeculum quoque nobili, qui de milite factus fuerat monachus; indicans, quod eo loci corpora eorum posset inuenire, ubi lucem de caelo terris radiasse conspiceret. Quod ita conpletum est. Inuenta namque eorum corpora iuxta honorem martyribus condignum recondita sunt, et dies passionis uel inuentionis eorum congrua illis in locis ueneratione celebratus. Denique gloriosissimus dux Francorum Pippin, ubi haec conperiit, misit, et adducta ad se eorum corpora condidit cum multa gloria in ecclesia Coloniae ciuitatis iuxta Rhenum. Fertur autem, quia in loco, quo occisi sunt, fons ebullierit, qui in eodem loco usque hodie copiosa fluenti sui dona profundat.

neque martyrio is caelestis desum miraculum nam cum peremta is corpus amnis ut dico ab paganus sum inicio contingo ut hic contra impetus fluvius decurro per xl fere mille passus ad is usque locum ubi ille sum socius transfero sed et radius lucus permaximus atque ad caelum usque altus omnis nox supra locus fulgeo ille ubicumque is pervenio contingo et hic etiam paganus qui is occido intueor sed et unus ex is in uisio nocturnus appareo quidam de socius suus qui nomen sum tilmon uir illustris et ad saeculis quoque nobilis qui de miles facio sum monachus indico qui is locus corpus is possum inuenio ubi lux de caelum terra radiasse conspicio qui ita conpletum sum inuenio namque is corpus iuxta honor martyribus condignus recondo sum et dies passio uel inuentio is congruus ille in locus ueneratio celebro denique gloriosus dux franci pippin ubi hic conperiit mitto et adduco ad sui is corpus condo cum multus gloria in ecclesia colonia ciuitas iuxta rhenus fero autem quia in locus quo occido sum fons ebullierit qui in idem locus usque hodie copiosus fluo suus donum profundo


Qui cum ingrauescente praefata egritudine, diem sibi mortis inminere sensisset, timere coepit homo animi regalis, ne ad mortem ueniens tanto adfectus dolore aliquid indignum suae personae uel ore proferret, uel aliorum motu gereret membrorum. Unde accito ad se praefato urbis Lundoniae, in qua tunc ipse manebat, episcopo, rogauit, ne plures eo moriente quam ipse episcopus et duo sui ministri adessent. Quod dum episcopus libentissime se facturum promitteret, non multo post idem uir Dei, dum membra sopori dedisset, uidit uisionem consolatoriam, quae omnem ei anxietatem memoratae sollicitudinis auferret, insuper et, qua die esset hanc uitam terminaturus, ostenderet. Uidit enim, ut post ipse referebat, tres ad se uenisse uiros claro indutos habitu; quorum unus residens ante lectulum eius, stantibus his, qui secum aduenerant, comitibus, et interrogantibus de statu eius, quem languentem uisitare uenerant, dixit, quod anima eius, et sine ullo dolore, et cum magno lucis splendore esset egressura de corpore; sed et tertium exinde diem, quo esset moriturus, insinuauit. Quod ita utrumque, ut ex uisione didicit, conpletum est. Nam die dehinc tertio, conpleta hora nona, subito quasi leuiter obdormiens, sine ullo sensu doloris emisit spiritum.

qui cum ingravesco praefor egritudo dies sui mors inmino sentio timeo coepio homo animus regal ne ad mors venio tantus affectus dolor aliquis indignus suus persona uel os profero uel alius motus gero membrum unde accio ad sui praefor urbs lundoniae in qui tunc ipse maneo episcopo rogo ne multus is morior quam ipse episcopus et duo suus minister adsum qui dum episcopus libet sui facio promitto non multus post idem uir deus dum membrum soporus do uideo uisio consolatoriam qui omnis is anxietas memoro sollicitudo aufero insuper et qui dies sum hic uita termino ostendo uideo enim ut post ipse refero tres ad sui uenio uir clarus induo habitus qui unus resideo ante lectulis is sto hic qui sui advenio comes et interrogo de status is qui langueo uisitaris uenio dico qui anima is et sine ullus dolor et cum magnus lucus splendor sum egressura de corpus sed et tertius exinde dies quo sum morior insinuo qui ita uterque ut ex uisio disco conpletum sum nam dies dehinc tertius conpleta hora nonus subeo quasi leuis obdormiens sine ullus sentio dolor emitto spiritus


Anno DCXVI, Aedilberct rex Cantuariorum defunctus est.

annus dcxvi aedilberct rex cantuariorum defungor sum


Incolumem excellentiam uestram gratia superna custodiat.

incolumis excellentiam vester gratia supernus custodio