De Bello Civili

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


conclamant legionis xiii, quae aderat, milites — hanc enim initio tumultus evocaverat, reliquae nondum convenerant — sese paratos esse imperatoris sui tribunorumque plebis iniurias defendere.

conclamo legio xiii qui adsum miles hic enim initium tumultus evoco reliquus nondum convenio sui paro sum imperator suus tribunus plebs injuria defendo


his litteris acceptis, quos advocaverat, dimittit; ipse iter in Macedoniam parare incipit paucisque post diebus est profectus. haec res Ephesiae pecuniae salutem adtulit.

hic littera accipio qui advoco dimitto ipse iter in macedonia paro incipio paucus post dies sum proficiscor hic res ephesius pecunia salus affero


neque enim sex legiones alia de causa missas in Hispaniam septimamque ibi conscriptam, neque tot tantasque classis paratas neque submissos duces rei militaris peritos.

neque enim sex legio alius de causa mitto in hispania septimus ibi conscribo neque tot tantus classis paro neque summitto dux res militaris pereo


audiente utroque exercitu loquitur Afranius: non esse aut ipsis aut militibus suscensendum, quod fidem erga imperatorem suum Cn. Pompeium conservare voluerint.

audio uterque exercitus loquor afranius non sum aut ipse aut miles suscenseo qui fides erga imperator suus cn pompejus conservaris volo


multa huc minora navigia addunt, ut ipsa multitudine nostra classis terreatur. magnum numerum sagittariorum, magnum Albicorum, de quibus supra demonstratum est, inponunt, atque hos praemiis pollicitationibusque incitant.

multus huc parvus navigium addo ut ipse multitudo noster classis terreo magnus numerus sagittarius magnus albicorum de qui supra demonstro sum inpono atque hic praemium pollicitatio incito


tributis quibusdam publicis privatisque praemiis reliquos in posterum bona spe complet biduumque Cordubae commoratus Gadis proficiscitur; pecunias monimentaque quae ex fano Herculis collata erant in privatam domum, referri in templum iubet.

tribuo quidam publicus privo praemium reliquus in posterus bonus spes compleo biduus corduba commoro gades proficisco pecunia monimentaque qui ex fanum hercules confero sum in privo domus refero in templum iubeo


fugitivis omnibus nostris certus erat Alexandriae receptus certaque vitae condicio, ut dato nomine militum essent numero. quorum siquis a domino prehenderetur, consensu militum eripiebatur, qui vim suorum, quod in simili culpa versabantur, ipsi pro suo periculo defendebant.

fugitivus omnis noster certus sum alexandrea recipio certo vita condicio ut do nomen miles sum numerus qui siquis ab dominus prehendo consensus miles eripio qui vis suus qui in similis culpa verso ipse pro suus periculum defendo


itaque usus singulari militum studio eodem quo venerat die post horam nonam oppidum altissimis moenibus oppugnare adgressus ante solis occasum expugnavit et ad diripiendum militibus concessit statimque ab oppido castra movit et Metropolim venit, sic ut nuntios expugnati oppidi famamque antecederet.

itaque utor singularis miles studium idem quo venio dies post hora nona oppidum alo moenia oppugnaris aggredior ante sol occasus expugno et ad diripio miles concedo statim ab oppidum castrum moveo et metropolis venio sic ut nuntius expugno oppidum fama antecedo


his erat rebus effectum, ut equitum mille etiam apertioribus locis vii milium Pompeianorum inpetum, cum adesset usus, sustinere auderent, neque magnopere eorum multitudine terrerentur.

hic sum res efficio ut eques mille etiam aperio locus vii mille pompejani impetus cum adsum utor sustineo audeo neque magnopere is multitudo terreo


idem hoc L. Lentulo, qui superiore anno consul fuerat, et P. Lentulo consulari ac nonnullis aliis acciderat Rhodi; qui cum ex fuga Pompeium sequerentur atque in insulam venissent, oppido ac portu recepti non erant missisque ad eos nuntiis ut ex his locis discederent, contra voluntatem suam naves solverant.

idem hic l lentulus qui superus annus consul sum et p lentulus consularis atque nonnullus alius accido rhodius qui cum ex fuga pompejus sequor atque in insula venio oppidum atque portus recipio non sum mitto ad is nuntius ut ex hic locus discedo contra voluntas suus navo solvo


a quibus Domitius certior factus vix iiii horarum spatio antecedens hostium beneficio periculum vitavit et ad Aeginium, quod est obiectum oppositumque Thessaliae, Caesari venienti occurrit.

ab qui domitius certus facio vix quattuor hora spatium antecedo hostis beneficium periculum vito et ad aeginium qui sum obicio oppono thessalia caesaris venio occurro


dat suis signum Saburra, aciem constituit et circumire ordines atque hortari incipit. sed peditatu dumtaxat procul ad speciem utitur, equites in aciem immittit.

do suus signum saburra acies constituo et circumeo ordo atque hortor incipio sed pedito dumtaxat procul ad species uto eques in acies immitto


Quibus rebus confectis flens Petreius manipulos circumit militesque appellat, neu se neu Pompeium absentem imperatorem suum adversariis ad supplicium tradant, obsecrat.

qui res conficio fleo petreius manipulus circumeo milito appello neu sui neu pompejus absum imperator suus adversarius ad supplicium trado obsecro


Commisso proelio Massiliensibus res nulla ad virtutem defuit. sed memores eorum praeceptorum, quae paulo ante ab suis acceperant, hoc animo decertabant, ut nullum aliud tempus ad conandum habituri viderentur, et quibus in pugna vitae periculum accideret, non ita multo se reliquorum civium fatum antecedere existimarent, quibus urbe capta eadem esset belli fortuna patienda.

committo proelium massiliensis res nullus ad virtus desum sed memor is praeceptor qui paulus ante ab suus accipio hic animus decerto ut nullus alius tempus ad conor habeo video et qui in pugno vita periculum accido non ita multus sui reliquus civis fatum antecedo existimo qui urbs capio idem sum bellum fortuna patior


princeps in haec verba iurat ipse; idem iusiurandum adigit Afranium; subsequuntur tribuni militum centurionesque; centuriatim producti milites idem iurant.

princeps in hic verbum juro ipse idem iusiurandum adigo afranius subsequor tribunus miles centurio centuriatim produco miles idem juro


castrorum hic situs erat: superioribus diebus nona Caesaris legio cum se obiecisset Pompeianis copiis atque opere, ut demonstravimus, circummuniret, castra eo loco posuit.

castrum hic sino sum superus dies nonus caesar legio cum sui objacio pompejanus copia atque opus ut demonstro circummunio castrum is locus pono


qui cum essent ex continenti visi, Coponius, qui Dyrrachii classi Rhodiae praeerat, naves ex portu educit, et cum iam nostris remissiore vento adpropinquasset, idem auster increbruit nostrisque praesidio fuit.

qui cum sum ex contineo video coponius qui dyrrachium classis rhodius praesum navo ex portus educo et cum iam noster remitto venio appropinquo idem auster increbesco noster praesidium sum


tum vero omni interclusus itinere ad Caesarem mittit paratum se esse legionem, cui iusserit, tradere. ille ad eum Sex. Caesarem mittit atque huic tradi iubet.

tum verus omnis intercludo iter ad caesaris mitto paro sui sum legio qui iubeo trado ille ad is sex caesaris mitto atque hic trado iubeo


ipse arcano cum paucis familiaribus suis colloquitur consiliumque fugae capere constituit.

ipse arcanus cum paucus familiaris suus colloquor consilium fuga capio constituo


At hostes sine fide tempus atque occasionem fraudis ac doli quaerunt, interiectisque aliquot diebus, nostris languentibus atque animo remissis, subito meridiano tempore, cum alius discessisset, alius ex diutino labore in ipsis operibus quieti se dedisset, arma vero omnia reposita contectaque essent, portis se foras erumpunt, secundo magnoque vento ignem operibus inferunt.

at hostis sine fides tempus atque occasio fraus atque dolus quaero interjacio aliquot dies noster langueo atque animus remitto subeo meridianus tempus cum alius discedo alius ex diutinus labor in ipse opus quiesco sui do arma verus omnis repono contego sum porta sui foras erumpo secundus magnus venio ignis opus infero


hoc idem Caesar facere cogebatur, ut submissis in eundem locum cohortibus defessos reciperet.

hic idem caesar facio cogo ut summitto in idem locus cohors defatiscor recipio


Caesar equitatu praemisso, qui novissimum agmen carperet atque impediret, ipse cum legionibus subsequitur. nullum intercedebat tempus, quin extremi cum equitibus proeliarentur.

caesar equitatus praemitto qui novus agmen carpo atque impedio ipse cum legio subsequor nullus intercedo tempus quin extremus cum eques proelio


at veteranae legionis milites, item conflictati et tempestatis et sentinae vitiis, neque ex pristina virtute remittendum aliquid putaverunt, et tractandis condicionibus et simulatione deditionis extracto primo noctis tempore gubernatorem in terram navem eicere cogunt,

at veteranus legio miles item conflictas et tempestas et sentina vitium neque ex pristinus virtus remitto aliquis puto et tracto condicio et simulatio deditio extraho primus nox tempus gubernator in terra navo eicio cogo


ab his enim primum equitatus est pulsus, ab isdem factae caedes sagittariorum ac funditorum, ab isdem acies Pompeiana a sinistra parte erat circumita atque initium fugae factum.

ab hic enim primus equito sum pello ab idem facio caedes sagittarius atque funditor ab idem acies pompejanus ab sinistra pars sum circumeo atque initium fuga facio


Litteris perlectis Domitius dissimulans in consilio pronuntiat Pompeium celeriter subsidio venturum hortaturque eos ne animo deficiant, quaeque usui ad defendendum oppidum sint parent.

litterae perlego domitius dissimulo in consilium pronuntio pompejus celer subsidium venio horto is ne animus deficio quisque usus ad defendo oppidum sum pareo


hi regum amicos ad mortem deposcere, hi bona locupletum diripere, stipendii augendi causa regis domum obsidere, regno expellere alios, alios arcessere vetere quodam Alexandrini exercitus instituto consuerant.

hic rex amicus ad mors deposco hic bonus locupletum diripio stipendium augeo causa rex domus obsido regnum expello alius alius arcesso veto quidam alexandrinus exercitus instituo consuesco


pecunias, quas erant in publicum Varroni cives Romani polliciti, remittit; bona restituit iis quos liberius locutos hanc poenam tulisse cognoverat.

pecunia qui sum in publicus varro civis romanus polliceor remitto bonus restituo is qui liber loquor hic poena fero cognosco


hi manus ferreas atque harpagones paraverant, magnoque numero pilorum, tragularum reliquorumque telorum se instruxerant. ita cognito hostium adventu suas naves ex portu educunt, cum Massiliensibus confligunt.

hic manus ferreus atque harpago paro magnus numerus pilus tragularis reliquus telum sui instruo ita cognosco hostis advenio suus navo ex portus educo cum massiliensis confligo


his constitutis rebus, signo iam profectionis dato tabernaculisque detensis animum adversum est paulo ante extra cotidianam consuetudinem longius a vallo esse aciem Pompei progressam, ut non iniquo loco posse dimicari videretur.

hic constitus res signum iam profectio do tabernaculum detendo animus adverro sum paulus ante extra cottidianus consuetudo longus ab vallo sum acies pompejus progredior ut non iniquus locus possum dimicaris video


interea quoad fides esset data Caesarem facturum, quae polliceretur, non intermissuros consules Pompeiumque dilectus.

interea quoad fides sum do caesaris facio qui polliceo non intermitto consul pompejus delectus


sed isdem de causis Caesar, quae supra sunt demonstratae, proelio non lacessit. et eo die tabernacula statui passus non est, quo paratiores essent ad insequendum omnes, sive noctu sive interdiu erumperent.

sed idem de causa caesar qui supra sum demonstro proelium non lacesso et is dies tabernaculum statuo patior non sum quo paro sum ad insequor omnis sive nox sive interdiu erumpo


fit celeriter concursus in praetorium. postulat, ut iurent omnes se exercitum ducesque non deserturos neque prodituros neque sibi separatim a reliquis consilium capturos.

fio celer concursus in praetorium postulo ut juro omnis sui exercitus duco non desero neque prodeo neque sui separatim ab reliquus consilium capio


Caesar in campis exercitum reficit, ne defessum proelio obiciat; rursus conantis progredi insequitur et moratur.

caesar in campus exercitus reficio ne defatiscor proelium obicio rursus conor progredior insequor et moror


quorum cognita sententia Octavius quinis castris oppidum circumdedit atque uno tempore obsidione et oppugnationibus eos premere coepit.

qui cognosco sententia octavus quini castrum oppidum circumdo atque unus tempus obsidio et oppugnatio is premo coepio


Trebonius ea quae sunt amissa multo maiore militum studio administrare et reficere instituit. nam ubi tantos suos labores et apparatus male cecidisse viderunt, indutiisque per scelus violatis suam virtutem inrisui fore perdoluerunt, quod, unde agger omnino conportari posset, nihil erat reliquum, omnibus arboribus longe lateque in finibus Massiliensium excisis et convectis, aggerem novi generis atque inauditum ex latericiis duobus muris senum pedum crassitudine atque eorum murorum contignatione facere instituerunt aequa fere altitudine, atque ille congesticius ex materia fuerat agger.

trebonius is qui sum amitto multus magnus miles studium administraris et reficio instituo nam ubi tantus suus labor et apparatus malus cado video indutiae per scelus violo suus virtus irrisus sum perdoleo qui unde agger omnino conportaris possum nihil sum reliquus omnis arbor longus fero in finis massiliensis excaedo et conveho aggero nosco genus atque inaudio ex latericius duo murus seni pes crassitudo atque is murus contignatio facio instituo aequus fere altitudo atque ille congesticius ex materia sum agger


hiemare Dyrrachii Apolloniae omnibusque oppidis maritimis constituerat, ut mare transire Caesarem prohiberet, eiusque rei causa omni ora maritima classem disposuerat.

hiemo dyrrachium apollonia omne oppidum maritimus constituo ut mare transeo caesaris prohibeo is res causa omnis os maritimus classis dispono


eodemque die uterque eorum ex castris stativis a flumine Apso exercitum educunt, Pompeius clam et noctu, Caesar palam atque interdiu.

idem dies uterque is ex castrum stativus ab flumen apsus exercitus educo pompejus clam et nox caesar palam atque interdiu


huic dat litteras mandataque ad eum, quorum haec erat summa: sese omnia de pace expertum; nihil adhuc arbitrari vitio factum eorum quos esse auctores eius rei voluisset, quod sua mandata perferre non opportuno tempore ad Pompeium vererentur.

hic do littera mando ad is qui hic sum summus sui omnis de pax experior nihil adhuc arbitraris vitio facio is qui sum auctor is res volo qui suus mandatum perfero non opportunus tempus ad pompejus vereor


Erant, ut supra demonstratum est, legiones Afrani iii, Petrei duae, praeterea scutatae citerioris provinciae et caetratae ulterioris Hispaniae cohortes circiter lxxx equitumque utriusque provinciae circiter v milia.

sum ut supra demonstro sum legio afranius iii petreius duo praeterea scutatus citer provincia et caetratus ulter hispania cohors circiter lxxx equio uterque provincia circiter v mille


His rebus gestis Curio se in castra ad Bagradam recipit atque universi exercitus conclamatione imperator appellatur, posteroque die Uticam exercitum ducit et prope oppidum castra ponit.

hic res gero curius sui in castrum ad bagrada recipio atque universus exercitus conclamatio imperator appello posterus dies utica exercitus duco et prope oppidum castrum pono


his provocati sermonibus fidem ab imperatore de Petrei atque Afrani vita petunt, nequod in se scelus concepisse neu suos prodidisse videantur. quibus confirmatis rebus se statim signa translaturos confirmant legatosque de pace primorum ordinum centuriones ad Caesarem mittunt.

hic provoco sermo fides ab imperator de petreius atque afranius vito peto nequod in sui scelus concapit neu suus prodo video qui confirmo res sui statim signum transfero confirmo lego de pax prima ordo centurio ad caesaris mitto


haec cum agerentur, nuntii praemissi ab rege Iuba venerunt, qui illum adesse cum magnis copiis dicerent et de custodia ac defensione urbis hortarentur. quae res eorum perterritos animos confirmavit.

hic cum ago nuntius praemitto ab rex juba venio qui ille adsum cum magnus copia dico et de custodia atque defensio urbs horto qui res is perterreo animus confirmo


an vero in Hispania res gestas Caesaris non audistis? duos pulsos exercitus, duos superatos duces, duas receptas provincias? haec acta diebus xl, quibus in conspectum adversariorum venerit Caesar?

an verus in hispania res gero caesar non audio duo pello exercitus duo supero dux duo recipio provincia hic ago dies xl qui in conspectus adversarius venio caesar


Erat inter oppidum Ilerdam et proximum collem, ubi castra Petreius atque Afranius habebant, planities circiter passuum ccc, atque in hoc fere medio spatio tumulus erat paulo editior;

sum inter oppidum ilerda et propior collis ubi castrum petreius atque afranius habeo planities circiter passus ccc atque in hic fere medium spatium tumulus sum paulus edo


hanc legionem sperans Caesar se opprimere posse et cupiens eius diei detrimentum sarcire reliquit in opere cohortes duas, quae speciem munitionis praeberent;

hic legio spero caesar sui opprimo possum et cupio is dies detrimentum sarcio relinquo in opus cohors duo qui species munitio praebeo


et quinque intermissis diebus alteram noctem subnubilam nactus obstructis omnibus castrorum portis et ad impediendum obiectis tertia inita vigilia silentio exercitum eduxit et se in antiquas munitiones recepit.

et quinque intermitto dies alter nox subnubilus nanciscor obstruo omnis castrum porta et ad impedio objecta tertius ineo vigil silentium exercitus educo et sui in antiquus munitio recipio


ita fastigato atque ordinatim structo ut trabes erant in capreolis collocatae, lateribus lutoque musculus, ut ab igni qui ex muro iaceretur tutus esset, contegitur.

ita fastigo atque ordinatim struo ut trabs sum in capreolus colloco later luto musculus ut ab ignis qui ex murus jaceo tueor sum contego


tum Labienus: desinite ergo de conpositione loqui; nam nobis nisi Caesaris capite relato pax esse nulla potest.

tum labienus desino ergo de conpositio loquor nam nos nisi caesar caput refero pax sum nullus possum


simul iis rebus animadversis, quas demonstravimus, timens ne a multitudine equitum dextrum cornu circumveniretur, celeriter ex tertia acie singulas cohortes detraxit atque ex his quartam instituit equitatuique opposuit, et quid fieri vellet ostendit, monuitque eius diei victoriam in earum cohortium virtute constare.

simul is res animadverto qui demonstro timeo ne ab multitudo eques dexter cornu circumvenio celer ex tertius acies singulus cohors detraho atque ex hic quartus instituo equitatus oppono et quis fio volo ostendo moneo is dies victoria in is cohors virtus constaris


hac habita oratione nullam in partem ab exercitu Curionis fit significatio, atque ita suas uterque copias reducit.

hic habeo oratio nullus in pars ab exercitus curio fio significatio atque ita suus uterque copia reduco


qui in classe erant, proficisci properabant. horum fuga navium onerariarum magistros incitabat; pauci lenunculi ad officium imperiumque conveniebant.

qui in classis sum proficisco propero hic fuga navis onerariaris magister incito paucus lenunculis ad officium imperium convenio


iamque ad denarios l in singulos modios annona pervenerat, et militum vires inopia frumenti deminuerat, atque incommoda in dies augebantur;

iam ad denarius l in singuli modius annona pervenio et miles vireo inopia frumentum deminuo atque incommodus in dies augeo


sub tecto miles dextra ac sinistra muro tectus, adversus plutei obiectu, operi quaecumque sunt usui, sine periculo subportat.

sub tectum miles dextera atque sinistra murus tego adverro pluteus objectus operio quicumque sum usus sine periculum subporto


pro quibus rebus hortatur ac postulat, ut rem publicam suscipiant atque una secum administrent. sin timore defugiant, illis se oneri non futurum et per se rem publicam administraturum.

pro qui res hortor atque postulo ut res publicus suscipio atque unus sui administro sin timor defugio ille sui onus non sum et per sui res publicus administro


has munitiones insequentibus auxit diebus, ut pro muro obiectas haberet neu dimicare invitus cogeretur.

hic munitio insequor augeo dies ut pro murus objecto habeo neu dimicaris invitus cogo


Caesar exploratis regionibus albente caelo omnes copias castris educit, magnoque circuitu nullo certo itinere exercitum ducit. nam quae itinera ad Hiberum atque Otogesam pertinebant, castris hostium oppositis tenebantur.

caesar exploro regio albeo caelum omnis copia castrum educo magnus circuitus nullus certus iter exercitus duco nam qui iter ad hiberus atque otogesam pertineo castrum hostis oppono teneo


multi undique ex veteribus Pompei exercitibus spe praemiorum atque ordinum evocantur, multi ex duabus legionibus, quae sunt traditae a Caesare arcessuntur.

multus undique ex vetus pompejus exercitus spes praemium atque ordo evoco multus ex duo legio qui sum trado ab caesaris arcesso


quibus accidit rebus, ut pluribus dimissi itineribus a Caesare ad Domitium et a Domitio ad Caesarem nulla ratione iter conficere possent.

qui accido res ut multus dimitto iter ab caesaris ad domitius et ab domitius ad caesaris nullus ratio iter confacio possum


nostri vero, qui satis habebant sine detrimento discedere, compluribus interfectis, v omnino suorum amissis quietissime receperunt, pauloque citra eum locum aliis comprehensis collibus munitiones perfecerunt.

noster verus qui satis habeo sine detrimentum discedo complures interficio v omnino suus amitto quiesco recipio paulus citer is locus alius comprehendo collis munitio perficio


res tamen ab Afranianis huc erat necessario deducta, ut, si priores montis quos petebant attigissent, ipsi periculum vitarent, impedimenta totius exercitus cohortisque in castris relictas servare non possent; quibus interclusis exercitu Caesaris auxilium ferri nulla ratione poterat.

res tamen ab afranianus huc sum necessarius deduco ut si prior mons qui peto attingo ipse periculum vito impedimentum totus exercitus cohors in castrum relinquo servaris non possum qui intercludo exercitus caesar auxilium fero nullus ratio possum


Recepto Caesar Orico nulla interposita mora Apolloniam proficiscitur. eius adventu audito L. Staberius, qui ibi praeerat, aquam comportare in arcem atque eam munire obsidesque ab Apolloniatibus exigere coepit.

recipio caesar oricos nullus interpono mora apollonia proficisco is advenio audio l staberius qui ibi praesum aqua comportaris in arx atque is munio obsido ab apolloniatibus exigo coepio


provinciae Q. Cassium praeficit; huic iiii legiones adtribuit. ipse iis navibus quas M. Varro quasque Gaditani iussu Varronis fecerant, Tarraconem paucis diebus pervenit. ibi totius fere citerioris provinciae legationes Caesaris adventum exspectabant.

provincia q casseius praeficio hic quattuor legio adtribuo ipse is navis qui m varro quisque gaditani iussus varro facio tarraco paucus dies pervenio ibi totus fere citer provincia legatio caesar advenio exspecto


cuius adventu cognito Pompeius, ne duobus circumcluderetur exercitibus, ex eo loco discedit omnibusque copiis ad Asparagium Dyrrachinorum pervenit atque ibi idoneo loco castra ponit.

qui advenio cognosco pompejus ne duo circumcludo exercitus ex is locus discedo omne copia ad asparagium dyrrachini pervenio atque ibi idoneus locus castrum pono


nam ante id tempus nemo aut miles aut eques a Caesare ad Pompeium transierat, cum paene cotidie a Pompeio ad Caesarem perfugerent, vulgo vero universi in Epiro atque Aetolia conscripti milites earumque regionum omnium quae a Caesare tenebantur.

nam ante is tempus nemo aut miles aut eques ab caesaris ad pompejus transeo cum paene cottidie ab pompejus ad caesaris perfugio vulgo verus universus in epirus atque aetolius conscribo miles is regio omnis qui ab caesaris teneo


at ex reliquis una praemissa Massiliam huius nuntii perferendi gratia cum iam adpropinquaret urbi, omnis sese multitudo ad cognoscendum effudit, et re cognita tantus luctus excepit, ut urbs ab hostibus capta eodem vestigio videretur.

at ex reliquus unus praemitto massilia hic nuntius perfero gratia cum iam appropinquo urbs omnis sui multitudo ad cognosco effundo et res cognosco tantus luctus excipio ut urbs ab hostis capio idem vestigium video


Pompeius quoque de Caesaris consilio coniectura iudicans ad Scipionem properandum sibi existimabat, si Caesar iter illo haberet, ut subsidium Scipioni ferret, si ab ora maritima Oricoque discedere nollet, quod legiones equitatumque ex Italia expectaret, ipse ut omnibus copiis Domitium adgrederetur.

pompejus quoque de caesar consilium conicio judico ad scipio propero sui existimo si caesar iter ille habeo ut subsidium scipio fero si ab os maritimus oricos discedo nolo qui legio equito ex italia expectaret ipse ut omnis copia domitius aggredior


tenuis atque infirmi haec animi videri. se vero, ut operibus anteire studuerit, sic iustitia et aequitate velle superare.

tenuis atque infirmis hic animus video sui verus ut opus anteeo studeo sic iustitia et aequitas volo supero


Isdem fere temporibus Cassius cum classe Syrorum et Phoenicum et Cilicum in Siciliam venit, et cum esset Caesaris classis divisa in duas partes, dimidiae parti praeesset P. Sulpicius praetor Vibone ad fretum, dimidiae M. Pomponius ad Messanam, prius Cassius ad Messanam navibus advolavit, quam Pomponius de eius adventu cognosceret,

idem fere tempus casseius cum classis syrus et phoenix et cilices in sicilia venio et cum sum caesar classis divido in duo pars dimidia pario praesum p sulpicius praetor vibo ad fretus dimidia m pomponius ad messana prior casseius ad messana navis advolo quam pomponius de is advenio cognosco


magnopere sese confidere demonstrat, si eius rei sit potestas facta, fore ut aequis condicionibus ab armis discedatur. cuius rei magnam partem laudis atque existimationis ad Libonem perventuram, si illo auctore atque agente ab armis sit discessum.

magnopere sui confido demonstro si is res sum potestas facio sum ut aequus condicio ab arma discedo qui res magnus pars laus atque existimatio ad libo pervenio si ille auctor atque ago ab arma sum discedo


Eodem tempore duobus praeterea locis pugnatum est; nam plura castella Pompeius pariter distinendae manus causa temptaverat, ne ex proximis praesidiis succurri posset.

eos tempus duo praeterea locus pugno sum nam multus castellum pompejus pariter distineo manus causa tento ne ex propior praesidium succurro possum


Pompei summam esse ac fuisse semper voluntatem, ut componerentur atque ab armis discederetur, sed potestatem eius rei nullam habere, propterea quod de consili sententia summam belli rerumque omnium Pompeio permiserint.

pompejus summa sum atque sum semper voluntas ut componerentur atque ab arma discedo sed potestas is res nullus habeo propterea qui de consilium sententia summa bellum res omnis pompejus permitto


qua re impetrata montem opere circummunire instituit. Pompeiani, quod is mons erat sine aqua, diffisi ei loco relicto monte universi iugis eius Larisam versus recipere coeperunt.

qui res impetro mons opus circummunio instituo pompejanus qui is mons sum sine aqua diffido is locus relinquo mons universus iugum is larisam verro recipio coepio


hi quamcumque in partem impetum fecerant, hostes loco cedere cogebant, sed neque longius fugientes prosequi, nec vehementius equos incitare poterant.

hic quicumque in pars impetus facio hostis locus cedo cogo sed neque longus fugio prosequor neque vehemens equus incitaris possum


neque vero ille ob eam causam conatu desistebat, sed labore et perseverantia nautarum et vim tempestatis superari posse sperabat praetervectosque Dyrrachium magna vi venti nihilo setius sequebatur.

neque verus ille ob is causa conatus desisto sed labor et persevero nautaris et vis tempestas superaris possum spero praetervehor dyrrachium magnus vis venio nihilum setius sequor


illi sub murum se recipiunt ibique musculum turrimque latericiam libere incendunt. ita multorum mensum labor hostium perfidia et vi tempestatis puncto temporis interiit.

ille sub murus sui recipio ibi musculis turris latericius libo incendo ita multus metior labor hostis perfidia et vis tempestas pungo tempus intereo


Est animadversum ab legionariis, qui dextram partem operis administrabant, ex crebris hostium eruptionibus magno sibi esse praesidio posse, si ibi pro castello ac receptaculo turrim ex latere sub muro fecissent. quam primo ad repentinos incursus humilem parvamque fecerunt.

sum animadverto ab legionarius qui dexter pars opus administro ex creber hostis eruptio magnus sui sum praesidium possum si ibi pro castellum atque receptaculum turris ex lateo sub murus facio quam primus ad repentinus incursus humilis parvus facio


at Curio numquam se amisso exercitu, quem a Caesare fidei commissum acceperit, in eius conspectum reversurum confirmat atque ita proelians interficitur.

at curius numquam sui amitto exercitus qui ab caesaris fides committo accipio in is conspectus revorto confirmo atque ita proelio interfacio


sed tamen eodem fere tempore pons in Hibero prope effectus nuntiabatur et in Sicori vadum reperiebatur.

sed tamen idem fere tempus pons in hiberus prope efficio nuntio et in sicoris vadum reperio


ipse iis operibus, quae facere instituerat, milites disponit, non certis spatiis intermissis, ut erat superiorum dierum consuetudo, sed perpetuis vigiliis stationibusque, ut contingant inter se atque omnem munitionem expleant;

ipse is opus qui facio instituo miles dispono non certus spatium intermitto ut sum superus dies consuetudo sed perpetuus vigilia statio ut contingo inter sui atque omnis munitio expleo


His tantis malis haec subsidia succurrebant, quominus omnis deleretur exercitus, quod Pompeius insidias timens, credo quod haec praeter spem acciderant eius qui paulo ante ex castris fugientis suos conspexerat, munitionibus adpropinquare aliquamdiu non audebat, equitesque eius angustiis atque his a Caesaris militibus occupatis, ad insequendum tardabantur. ita parvae res magnum in utramque partem momentum habuerunt. munitiones enim a castris ad flumen perductae expugnatis iam castris Pompei prope iam expeditam Caesaris victoriam interpellaverunt, eadem res celeritate insequentium tardata nostris salutem attulit.

hic tantus malus hic subsidium succurro quominus omnis deleo exercitus qui pompejus insidiae timeo credo qui hic praeter spes accido is qui paulus ante ex castrum fugio suus conspicio munitio adpropinquaris aliquamdiu non audeo equito is angustia atque hic ab caesar miles occupo ad insequor tardo ita parvus res magnus in uter pars momentum habeo munitio enim ab castrum ad flumen perduco expugno iam castrum pompejus prope iam expedio caesar victoria interpello idem res celeritas insequor tardo noster salus affero


dicitur eo tempore glorians apud suos Pompeius dixisse, non recusare se, quin nullius usus imperator existimaretur, si sine maximo detrimento legiones Caesaris sese recepissent inde, quo temere essent progressae.

dico is tempus glorior apud suus pompejus dico non recusaris sui quin nullus utor imperator existimo si sine maximus detrimentum legio caesar sui recipio inde quo temere sum progredior


ubi id a Caesare negatum, et palam si colloqui vellent, concessum est, datur obsidis loco Caesari filius Afrani. venitur in eum locum quem Caesar delegit.

ubi is ab caesaris nego et palam si colloquor volo concedo sum do obes locus caesaris filius afranius venio in is locus qui caesar deligo


concurrebant legati, centuriones tribunique militum: ne dubitaret proelium committere.

concurro legatus centurio tribunus miles ne dubito proelium committo


haec ad eum mandata Clodius refert ac primis diebus, ut videbatur, libenter auditus, reliquis ad colloquium non admittitur castigato Scipione a Favonio, ut postea confecto bello reperiebamus, infectaque re sese ad Caesarem recepit.

hic ad is mandatum claudius refero atque primus dies ut video libet audio reliquus ad colloquium non admitto castigo scipio ab favonius ut postea conficio bellum reperio inficio res sui ad caesaris recipio


illae adeo graviter inter se incitatae conflixerunt, ut vehementissime utraque ex concursu laborarent, altera vero praefracto rostro tota conlabefieret.

ille adeo gravis inter sui incito confligo ut vehemens uter ex concursus laboro alter verus praefringo rostrum totus conlabefieret


statuerat enim prius hos iudicio populi debere restitui quam suo beneficio videri receptos, ne aut ingratus in referenda gratia aut arrogans in praeripiendo populi beneficio videretur.

statuo enim prior hic iudicium populus debeo restituo quam suus beneficium video recipio ne aut ingratus in refero gratia aut arrogo in praeripio populus beneficium video


dixerat aliquis leniorem sententiam, ut primo M. Marcellus, ingressus in eam orationem, non oportere ante de ea re ad senatum referri, quam dilectus tota Italia habiti et exercitus conscripti essent, quo praesidio tuto et libere senatus quae vellet decernere auderet;

dico aliquis lenis sententia ut primus m marcellus ingredior in is oratio non oportet ante de is res ad senatus refero quam delectus totus italia habeo et exercitus conscribo sum quo praesidium tueor et libo senatus qui volo decerno audeo


Pompeius paucis post diebus in Thessaliam pervenit contionatusque apud cunctum exercitum suis agit gratias, Scipionis milites cohortatur, ut parta iam victoria praedae ac praemiorum velint esse participes, receptisque omnibus in una castra legionibus suum cum Scipione honorem partitur classicumque apud eum cani et alterum illi iubet praetorium tendi.

pompejus paucus post dies in thessalia pervenio contionor apud cunctus exercitus suus ago gratia scipio miles cohorto ut pario iam victoria praeda atque praemium volo sum particeps recipio omnis in unus castrum legio suus cum scipio honor partio classicus apud is canis et alter ille iubeo praetorium tendo


transit etiam cohors Illurgavonensis ad eum cognito civitatis consilio et signa ex statione transfert.

transeo etiam cohors ilergavonenses ad is cognosco civitas consilium et signum ex statio transfero


expositis omnibus copiis Antonius, quarum erat summa veteranarum trium legionum uniusque tironum et equitum dccc, plerasque naves in Italiam remittit ad reliquos milites equitesque transportandos,

expono omnis copia antonius qui sum summus veteranaris tres legio unus tiro et eques dccc plerusque navo in italia remitto ad reliquus miles equito transporto


quem si occupavisset Caesar et communivisset, ab oppido et ponte et commeatu omni, quem in oppidum contulerant, se interclusurum adversarios confidebat.

qui si occupo caesar et communio ab oppidum et pons et commeatus omnis qui in oppidum confero sui intercludo adversarius confido


sed illi operibus vincebant, quod et numero militum praestabant et interiore spatio minorem circuitum habebant.

sed ille opus vinco qui et numerus miles praesto et interior spatium paruus circumeo habeo


Afranius Petreiusque terrendi causa atque operis impediendi copias suas ad infimas montis radices producunt et proelio lacessunt. neque idcirco Caesar opus intermittit confisus praesidio legionum trium et munitione fossae.

afranius petreius terreo causa atque opus impedio copia suus ad infimo mons radix produco et proelium lacesso neque idcirco caesar opus intermitto confido praesidium legio tres et munitio fodio


nostri in primo congressu circiter lxx ceciderunt, in his Q. Fulginius ex primo hastato legionis xiiii, qui propter eximiam virtutem ex inferioribus ordinibus in eum locum pervenerat; vulnerantur amplius dc.

noster in primus congredior circiter lxx cado in hic q fulginius ex primus hastatus legio xiiii qui propter eximius virtus ex inferus ordo in is locus pervenio vulnero amplus sescenti


ipsi erant transcendendae valles maximae ac difficillimae, saxa multis locis praerupta iter impediebant, ut arma per manus necessario traderentur militesque inermes sublevatique alii ab aliis magnam partem itineris conficerent.

ipse sum transcendo vallo magnus atque difficilis saxum multus locus praeruptus iter impedio ut arma per manus necessarius trado milito inermis sublevo alius ab alius magnus pars iter confacio


nihil horum ad pacandas Hispanias, nihil ad usum provinciae provisum, quae propter diuturnitatem pacis nullum auxilium desiderarit.

nihil hic ad pacandas hispania nihil ad usus provincia provideo qui propter diuturnitas pax nullus auxilium desidero


civile bellum; genus hominum cui id liceret libere facere et sequi quod vellet; legiones hae quae paulo ante apud adversarios fuerant . nam etiam Caesaris beneficia mutaverat consuetudo qua offerrentur . municipia etiam diversis partibus coniuncta. ;neque enim ex Marsis Paelignisque veniebant ut qui superiore nocte in contuberniis commilitonesque .

civilis bellum genus homo qui is licet libo facio et sequor qui volo legio hic qui paulus ante apud adversarius sum nam etiam caesar beneficium muto consuetudo qui offertor municipium etiam diverto pars conjungo neque enim ex marsus peligni venio ut qui superus nox in contubernium commilito


Quo facto conventus civium Romanorum, qui Lissum obtinebant, quod oppidum iis antea Caesar attribuerat muniendumque curaverat, Antonium recepit omnibusque rebus iuvit. Otacilius sibi timens oppido fugit et ad Pompeium pervenit.

quo facio convenio civis romanus qui lissum obtineo qui oppidum is antea caesar attribuo munio curo antonius recipio omne res juvo otacilius sui timeo oppidum fugio et ad pompejus pervenio


cuius adventu nuntiato L. Plancus, qui legionibus praeerat, necessaria re coactus locum capit superiorem diversamque aciem in duas partes constituit, ne ab equitatu circumveniri posset. ita congressus impari numero magnos impetus legionum equitatusque sustinet.

qui advenio nuntio l plancus qui legio praesum necessarius res cogo locus capio superus diverto acies in duo pars constituo ne ab equitatus circumvenio possum ita congredior imparis numerus magnus impetus legio equito sustineo


Quod ubi hostes viderunt, ea, quae diu longoque spatio refici non posse sperassent, paucorum dierum opera et labore ita refecta, ut nullus perfidiae neque eruptioni locus esset, neque quicquam omnino relinqueretur, qua aut telis militibus aut igni operibus noceri posset,

qui ubi hostis video is qui diu longus spatium reficio non possum spero paucus dies opus et labor ita reficio ut nullus perfidia neque eruptio locus sum neque quisquam omnino relinquo qui aut telum miles aut ignis opus noceo possum


Massilienses omnibus defessi malis, rei frumentariae ad summam inopiam adducti, bis proelio navali superati, crebris eruptionibus fusi, gravi etiam pestilentia conflictati ex diutina conclusione et mutatione victus — panico enim vetere atque hordeo corrupto omnes alebantur, quod ad huiusmodi casus antiquitus paratum in publicum contulerant — deiecta turri, labefacta magna parte muri, auxiliis provinciarum et exercituum desperatis, quos in Caesaris potestatem venisse cognoverant, sese dedere sine fraude constituunt.

massiliensis omnis defatiscor malus res frumentarius ad summa inopia adduco bis proelium naval supero creber eruptio fundo gravis etiam pestilentia conflictas ex diutinus conclusio et mutatio vinco panicum enim veto atque hordeum corrumpo omnis alo qui ad huiusmodi casus antiquus paro in publicus confero deicio turris labefacto magnus pars murus auxilium provinciaris et exercitus despero qui in caesar potestas venio cognosco sui do sine fraus constituo


ipse Lissum profectus naves onerarias xxx a M. Antonio relictas intra portum adgressus omnes incendit; Lissum expugnare conatus, defendentibus civibus Romanis, qui eius conventus erant, militibusque, quos praesidii causa miserat Caesar, triduum moratus paucis in oppugnatione amissis re infecta inde discessit.

ipse lissum proficiscor navo oneraria xxx ab m antonius relinquo intra portus aggredior omnis incendo lissum expugnaris conor defendo civis romanus qui is convenio sum miles qui praesidium causa mitto caesar triduum moror paucus in oppugnatio amitto res inficio inde discedo


movebatur etiam misericordia civium, quos interficiendos videbat; quibus salvis atque incolumibus rem optinere malebat.

moveo etiam misericordia civis qui interfacio video qui salvus atque incolumis res obtineo malo


quibus ad sequendum impeditis, Caesar quod fore providerat, meridiano fere tempore signo profectionis dato exercitum educit duplicatoque eius diei itinere viii milia passuum ex eo loco procedit. quod facere Pompeius discessu militum non potuit.

qui ad sequor impedio caesar qui sum provideo meridianus fere tempus signum profectio do exercitus educo duplico is dies iter viii mille passus ex is locus procedo qui facio pompejus discessus miles non possum


pauca eiusdem generis addit cum excusatione Pompei coniuncta. eadem fere atque eisdem verbis praetor Roscius agit cum Caesare sibique Pompeium commemorasse demonstrat.

paucus idem genus addo cum excusatio pompejus conjungo idem fere atque idem verbum praetor roscius ago cum caesaris sui pompejus commemoro demonstro


interim controversias regum ad populum Romanum et ad se, quod esset consul, pertinere existimans, atque eo magis officio suo convenire, quod superiore consulatu cum patre Ptolomaeo ex lege et senatus consulto societas erat facta, ostendit sibi placere regem Ptolomaeum atque eius sororem Cleopatram exercitus, quos haberent, dimittere et de controversiis iure apud se potius quam inter se armis disceptare.

interim controversia rex ad populus romanus et ad sui qui sum consul pertineo existimo atque is magis officium suus convenio qui superus consulatus cum pater ptolomaeus ex lex et senatus consultum societas sum facio ostendo sui placeo rex ptolomaeus atque is soror cleopatra exercitus qui habeo dimitto et de controversia ius apud sui potis quam inter sui arma disceptaris


lad extremum musculi tectum trabesque extremas quadratas regulas iiii patentis digitos defigunt, quae lateres, qui super musculo struantur, contineant.

lad exter musculis tectum trabs exter quadro regula quattuor pateo digitus defigo qui lateo qui super musculus struo contineo


quibus submotis omnes sagittarii funditoresque destituti inermes sine praesidio interfecti sunt.

qui submoveo omnis sagittarius funditor destitus inermis sine praesidium interfacio sum


quorum mediam orationem interrumpunt subito undique tela immissa; quae ille obtectus armis militum vitavit; vulnerantur tamen complures, in his Cornelius Balbus, M. Plotius L. Tiburtius centuriones militesque non nulli.

qui medius oratio interrumpo subeo undique telum immitto qui ille obtego arma miles vito vulnero tamen complures in hic cornelius balbus m plautius l tiburtius centurio milito non nullus


haec quo facilius certisque condicionibus fiant et iureiurando sanciantur, aut ipse propius accedat aut se patiatur accedere; fore uti per colloquia omnes controversiae componantur.

hic quo facilis certus condicio fio et jurejuro sancio aut ipse propius accedo aut sui patior accedo sum uti per colloquium omnis controversia compono


his perfectis collocatisque alias deinceps pari magnitudine rates iungebat.

hic perficio collocatisque alius deinceps par magnitudo ratis jungo


quascumque postea controversias inter se milites habuerunt, sua sponte ad Caesarem in ius adierunt.

quicumque postea controversia inter sui miles habeo suus sponte ad caesaris in ius adeo


erant complures honesti adulescentes, senatorum filii et ordinis equestris; erant legationes civitatum, erant legati Caesaris.

sum complures honestus adulescens senator filius et ordo equester sum legatio civitas sum legatus caesar


illi deliberata re respondent scriptaque ad eum mandata per eosdem remittunt, quorum haec erat summa:

ille delibero res respondeo scribo ad is mandatum per idem remitto qui hic sum summus


hortatur, cuius imperatoris ductu viiii annis rem publicam felicissime gesserint plurimaque proelia secunda fecerint, omnem Galliam Germaniamque pacaverint, ut eius existimationem dignitatemque ab inimicis defendant.

hortor qui imperator ductus viiii annus res publicus felix gero multus proelio secundus facio omnis gallia germania pacaverint ut is existimatio dignitas ab inimicus defendo


nostri repentina fortuna permoti arma quae possunt adripiunt, alii ex castris sese incitant. fit in hostis impetus eorum, sed de muro sagittis tormentisque fugientes persequi prohibentur.

noster repentinus fortuna permoveo arma qui possum adrapio alius ex castrum sui incito fio in hostis impetus is sed de murus sagitta tormentum fugio persequor prohibeo


quod se facturos minabantur aegreque tunc sunt retenti, quin oppidum inrumperent, graviterque eam rem tulerunt, quod stetisse per Trebonium, quominus oppido potirentur, videbatur.

qui sui facio mino aeger tunc sum retendo quin oppidum irrumpo gravis is res fero qui sto per trebonius quominus oppidum potio video


quibus rebus perterritos civis Romanos eius provinciae sibi ad rem publicam administrandam HS ccxxx et argenti pondo xx milia, tritici modios cxx milia polliceri coegit.

qui res perterreo civis romanus is provincia sui ad res publicus administro sestertius ccxxx et argentum pondo xx mille triticum modius cxx mille polliceor cogo


Erat multo inferior numero navium Brutus. sed electos ex omnibus legionibus fortissimos viros, antesignanos, centuriones, Caesar ei classi attribuerat, qui sibi id muneris depoposcerant.

sum multus inferus numerus navis brutus sed eligo ex omnis legio fortis vir antesignanus centurio caesar is classis attribuo qui sui is munus deposco


Interim L. Nasidius ab Cn. Pompeio cum classe navium ivx, in quibus paucae erant aeratae, L. Domitio Massiliensibusque subsidio missus freto Siciliae imprudente atque inopinante Curione pervehitur

interim l nasidius ab cn pompejus cum classis navis ivx in qui paucus sum aeratus l domitius massiliensis subsidium mitto fretus sicilia imprudens atque inopinor curio perveho


Pompeius quoque, ut postea cognitum est, suorum omnium hortatu statuerat proelio decertare. namque etiam in consilio superioribus diebus dixerat, priusquam concurrerent acies, fore uti exercitus Caesaris pelleretur.

pompejus quoque ut postea cognosco sum suus omnis horto statuo proelium decertaris namque etiam in consilium superus dies dico priusquam concurro acies sum uti exercitus caesar pello


de quibus rebus Servilius consul ad senatum rettulit, senatusque Caelium ab re publica removendum censuit. hoc decreto eum consul senatu prohibuit et contionari conantem de rostris deduxit.

de qui res servilis consul ad senatus refero senatus caelius ab res publicus removeo censeo hic decretum is consul senatus prohibeo et contionaris conor de rostrum deduco


haec quo facilius Pompeio probari possent, omnis suas terrestris urbiumque copias dimissurum.

hic quo facilis pompejus probaris possum omnis suus terrestris urbs copia dimitto


ipse cognita locorum natura ponti castrisque praesidio sex cohortes relinquit atque omnia impedimenta et postero die omnibus copiis triplici instructa acie ad Ilerdam proficiscitur et sub castris Afrani consistit et ibi paulisper sub armis moratus facit aequo loco pugnandi potestatem. potestate facta Afranius copias educit et in medio colle sub castris constituit.

ipse cognosco locus natura pontus castra praesidium sex cohors relinquo atque omnis impedimentum et posterus dies omnis copia triplex instruo acies ad ilerda proficisco et sub castrum afranius consisto et ibi paulisper sub arma moror facio aequus locus pugno potestas potestas facio afranius copia educo et in medium collis sub castrum constituo


Iam vero eo magis illi maturandum iter existimabant. itaque duabus auxiliaribus cohortibus Ilerdae praesidio relictis omnibus copiis Sicorim transeunt et cum duabus legionibus, quas superioribus diebus traduxerant, castra coniungunt.

iam verus is magis ille maturo iter existimo itaque duo auxiliaris cohors ilerda praesidium relinquo omnis copia sicoris transeo et cum duo legio qui superus dies traduco castrum conjungo


quas tamen difficultates patienter atque aequo animo ferebant, neque sibi nudanda litora et relinquendos portus existimabant.

qui tamen difficultas patienter atque aequus animus fero neque sui nudo litus et relinquo portus existimo


cum eo de salute sua orat atque obsecrat ut sibi parcat veteremque amicitiam commemorat Caesarisque in se beneficia exponit, quae erant maxima:

cum is de salus suus oro atque obsecro ut sui parco vetus amicitia commemoro caesar in sui beneficium expono qui sum maximus


Prope dimidia parte operis a Caesare effecta diebusque in ea re consumptis ix, naves a consulibus Dyrrachio remissae, quae priorem partem exercitus eo de portaverant, Brundisium revertuntur.

prope dimidio pars opus ab caesaris efficio dies in is res consumo ix navo ab consul dyrrachium remitto qui prior pars exercitus is de porto brundisium revorto


His tamen omnibus annona crevit. quae fere res non solum inopia praesenti, sed etiam futuri temporis timore ingravescere consuevit.

hic tamen omnis annona cerno qui fere res non solus inopia praesens sed etiam sum tempus timor ingravesco consuesco


Eodem tempore D. Laelius cum classe ad Brundisium venit eademque ratione, qua factum a Libone antea demonstravimus, insulam obiectam portui Brundisino tenuit.

eos tempus d laelius cum classis ad brundisium venio idem ratio qui facio ab libo antea demonstro insula objacio portus brundisino teneo


super lateres coria inducuntur, ne canalibus aqua immissa lateres diluere posset. coria autem ne rursus igni ac lapidibus corrumpantur, centonibus conteguntur.

super lateo corion induco ne canal aqua immitto lateo diluo possum corion autem ne rursus ignis atque lapis corrumpo cento contego


has perfectas carris iunctis devehit noctu milia passuum a castris xxii militesque his navibus flumen transportat continentemque ripae collem improviso occupat.

hic perficio carrus iungo deveho nox mille passus ab castrum xxii milito hic navis flumen transporto contineo ripa collis improvide occupo


hostium copiae submissis ab rege auxiliis crebro augebantur; nostros vires lassitudine deficiebant, simul ii qui vulnera acceperant, neque acie excedere, neque in locum tutum referri poterant, quod tota acies equitatu hostium circumdata tenebatur.

hostis copia summitto ab rex auxilium creber augeo noster vireo lassitudo deficio simul is qui vulnero accipio neque acies excedo neque in locus tueor refero possum qui totus acies equitatus hostis circumdo teneo


Eo biduo Caesar cum equitibus dcccc, quos sibi praesidio reliquerat, in castra pervenit. pons, qui fuerat tempestate interruptus, paene erat refectus; hunc noctu perfici iussit.

eos biduus caesar cum eques dcccc qui sui praesidium relinquo in castrum pervenio pons qui sum tempestas interrumpo paene sum reficio hic nox perficio iubeo


quare paribus eorum beneficiis parem se quoque voluntatem tribuere debere, et neutrum eorum contra alterum iuvare aut urbe ac portibus recipere.

quare par is beneficium par sui quoque voluntas tribuo debeo et neuter is contra alter iuvaris aut urbs atque portus recipio


Pompeius neque a mari Dyrrachioque discedere volebat, quod omnem adparatum belli, tela arma tormenta ibi collocaverat frumentumque exercitui navibus subportabat, neque munitiones Caesaris prohibere poterat, nisi proelio decertare vellet; quod eo tempore statuerat faciendum non esse.

pompejus neque ab mare dyrrachium discedo volo qui omnis apparatus bellum telum arma tormentum ibi colloco frumentum exercitus navis subporto neque munitio caesar prohibeo possum nisi proelium decertaris volo qui is tempus statuo facio non sum


haec cum dixisset, se in praetorium contulit summae rei diffidens et tamen eventum expectans.

hic cum dico sui in praetorium confero summa res diffido et tamen evenio expectans


Caesar in eam spem venerat se sine pugna et sine volnere suorum rem conficere posse, quod re frumentaria adversarios interclusisset.

caesar in is spes venio sui sine pugno et sine vulnus suus res confacio possum qui res frumentarius adversarius intercludo


cum propius erat necessario ventum, ab scientia gubernatorum atque artificiis ad virtutem montanorum confugiebant.

cum propius sum necessarius venio ab scientia gubernator atque artificium ad virtus montanus confugio


itaque postero die omnibus copiis magno circuitu difficili angustoque itinere Dyrrachium profectus est sperans Pompeium aut Dyrrachium compelli aut ab eo intercludi posse, quod omnem commeatum totiusque belli adparatum eo contulisset: ut accidit.

itaque posterus dies omnis copia magnus circuitus difficilis angustus iter dyrrachium proficiscor sum spero pompejus aut dyrrachium compello aut ab is intercludo possum qui omnis commeatus totus bellum apparatus is confero ut accido


quos postea monitus ab suis, quod ea res omnium iudicio reprehendebatur, circum familias conventus Campaniae custodiae causa distribuit.

qui postea moneo ab suus qui is res omnis iudicium reprehendo circum familia convenio campania custodia causa distribuo


toti tamen officio maritimo M. Bibulus praepositus cuncta administrabat; ad hunc summa imperii respiciebat.

totus tamen officium maritimus m bibulus praepono cunctus administro ad hic summus imperium respicio


in testamento Ptolomaei patris heredes erant scripti ex duobus filiis maior et ex duabus filiabus ea quae aetate antecedebat.

in testamentum ptolomaeus pater heres sum scribo ex duo filius magnus et ex duo filiabus is qui aetas antecedo


Caesar castris munitis scalas musculosque ad repentinam oppugnationem fieri et crates parari iussit.

caesar castrum munio scala musculus ad repentinus oppugnatio fio et cratis paro iubeo


habendam fortunae gratiam, quod Italiam sine aliquo vulnere cepissent, quod duas Hispanias bellicosissimorum hominum peritissimis atque exercitatissimis ducibus pacavissent, quod finitimas frumentariasque provincias in potestatem redegissent. denique recordari debere, qua felicitate inter medias hostium classes oppletis non solum portibus, sed etiam litoribus omnes incolumes essent transportati.

habeo fortuna gratia qui italia sine aliquis vulnus capio qui duo hispania bellicosus homo pereo atque exercito dux pacavissent qui finitimus frumentarius provincia in potestas redigo denique recordaris debeo qui felicitas inter medius hostis classis oppleo non solus portus sed etiam litus omnis incolumis sum transportas


abest derecto itinere ab Utica paulo amplius passus mille. sed hoc itinere est fons, quo mare succedit longius, lateque is locus restagnat; quem siqui vitare voluerit, vi milium circuitu in oppidum pervenit.

absum derecingo iter ab utica paulus amplus patior mille sed hic iter sum fons quo mare succedo longus fero is locus restagno qui siquis vitaris volo vis mille circuitus in oppidum pervenio


Re frumentaria praeparata confirmatisque militibus et satis longo spatio temporis a Dyrrachinis proeliis intermisso, quo satis perspectum habere militum animum videretur, temptandum existimavit, quidnam Pompeius propositi aut voluntatis ad dimicandum haberet.

res frumentarius praeparo confirmo miles et satis longus spatium tempus ab dyrrachini proelium intermitto quo satis perspicio habeo miles animus video tento existimo quisnam pompejus propono aut voluntas ad dimico habeo


huic officio praepositus erat Fufius Calenus legatus, qui celeritatem in transportandis legionibus adhiberet. sed serius a terra provectae naves neque usae nocturna aura in redeundo ffenderunt.

hic officium praepono sum fufius calenus legatus qui celeritas in transporto legio adhibeo sed serus ab terra proveho navo neque utor nocturnus aura in redeo ffenderunt


quem ingressum in sermonem Pompeius interpellavit et loqui plura prohibuit. quid mihi, inquit aut vita aut civitate opus est, quam beneficio Caesaris habere videbor? cuius rei opinio tolli non poterit, cum in Italiam, ex qua profectus sum reductus existimabor.

qui ingredior in sermo pompejus interpello et loquor multus prohibeo quis ego inquam aut vito aut civitas opus sum quam beneficium caesar habeo video qui res opinio tollo non possum cum in italia ex qui proficiscor sum reduco existimo


relinquebatur, ut cum eiusmodi locis esset adpropinquatum, legionum signa consistere iuberent magnoque impetu equitatum repellerent, eo submoto repente incitati cursu sese in vallis universi demitterent atque ita transgressi rursus in locis superioribus consisterent.

relinquo ut cum eiusmodi locus sum appropinquo legio signum consisto iubeo magnus impetus equitas repello is summotor repens incitas cursus sui in valles universus demitto atque ita transgredior rursus in locus superus consisto


Litteris C. Caesaris consulibus redditis aegre ab his impetratum est summa tribunorum plebis contentione ut in senatu recitarentur; ut vero ex litteris ad senatum referretur, impetrari non potuit.

litterae que caesar consul reddo aeger ab hic impetro sum summus tribunus plebs contentio ut in senatus recito ut verus ex littera ad senatus refero impetraris non possum


ubi aut spatium inter muros aut imbecillitas materiae postulare videretur, pilae interponuntur, traversaria tigna iniciuntur, quae firmamento esse possint, et quidquid est contignatum, cratibus consternitur, crates luto integuntur.

ubi aut spatium inter murus aut imbecillitas materia postulo video pila interpono traversaria tignum inicio qui firmamentum sum possum et quisquis sum contigno cratis consterno cratis lutum intego


In eo proelio non amplius ducentos milites desideravit, sed centuriones fortes viros circiter xxx amisit.

in is proelium non amplus ducenti miles desidero sed centurio fortis vir circiter xxx amitto


praeter has expectabat cum Scipione ex Syria legiones ii. sagittarios Creta, Lacedaemone, ex Ponto atque Syria reliquisque civitatibus iii milia numero habebat, funditorum cohortes sexcenarias ii, equites vii milia. ex quibus dc Gallos Deiotarus adduxerat, d Ariobarzanes ex Cappadocia; ad eundem numerum Cotus ex Thracia dederat et Sadalam filium miserat;

praeter hic expectabat cum scipio ex syria legio is sagittarius creta lacedaemon ex pontus atque syria reliquus civitas iii mille numerus habeo funditor cohors sexcenarius is eques vii mille ex qui sescenti galli deiotarus adduco d ariobarzanes ex cappadocia ad idem numerus cottus ex thracia do et sadala filius mitto


quorum cognita voluntate clam profugit Apollonia Staberius. illi ad Caesarem legatos mittunt oppidoque recipiunt.

qui cognosco voluntas clam profugio apollonia staberius ille ad caesaris legatus mitto oppidum recipio


Calenus Delphos, Thebas et Orchomenum voluntate ipsarum civitatium recepit, nonnullas urbes per vim expugnavit, reliquas civitates circummissis legationibus amicitiae Caesaris conciliare studebat. in his rebus fere erat Fufius occupatus.

calenus delphi thebae et orchomenus voluntas ipsaris civitas recipio nonnullus urbs per vis expugno reliquus civitas circummitto legatio amicitia caesar conciliaris studeo in hic res fere sum fufius occupo


parte circiter tertia exercitus eo biduo dimissa duas legiones suas antecedere, reliquas subsequi iussit, ut non longo inter se spatio castra facerent, eique negotio Q. Fufium Calenum legatum praefecit.

pars circiter tertius exercitus is biduus dimitto duo legio suus antecedo reliquus subsequor iubeo ut non longus inter sui spatium castrum facio is negotium q fufius calenus legatus praeficio


multa suppliciter locutus, ut de sua atque omnium salute debebat, silentioque ab utrisque militibus auditus.

multus supplex loquor ut de suus atque omnis salus debeo silentium ab uterque miles audio


Cum resisteret Servilius consul reliquique magistratus et minus opinione sua efficeret, ad hominum excitanda studia sublata priore lege duas promulgavit, unam, qua mercedes habitationum annuas conductoribus donavit,

cos resisto servilis consul relinquo magistratus et paruus opinio suus efficio ad homo excito studium tollo prior lex duo promulgo unus qui merces habitatio annuo conductor dono


itaque cum omnibus rebus nostri premerentur atque aegre resisterent, animadversum est vitium munitionis, quod supra demonstratum est, atque inter duos vallos, qua perfectum opus non erat, per mare navibus expositi in aversos nostros impetum fecerunt atque ex utraque munitione deiectos terga vertere coegerunt.

itaque cum omnis res noster premo atque aeger resisto animadverto sum vitium munitio qui supra demonstro sum atque inter duo vallus qui perficio opus non sum per mare navis expono in averto noster impetus facio atque ex uter munitio deicio tergum verto cogo


auctis copiis Pompei duobusque magnis exercitibus coniunctis pristina omnium confirmatur opinio et spes victoriae augetur, adeo ut, quidquid intercederet temporis, id morari reditum in Italiam videretur, et siquando quid Pompeius tardius aut consideratius faceret, unius esse negotium diei, sed illum delectari imperio et consulares praetoriosque servorum habere numero dicerent.

augeo copia pompejus duo magnus exercitus conjungo pristinus omnis confirmo opinio et spes victoria augeo adeo ut quisquis intercedo tempus is moraris redeo in italia video et siquando quis pompejus tardus aut considero facio unus sum negotium dies sed ille delectaris imperium et consularis praetorius servus habeo numerus dico


hac adiuncta ad reliquas naves cursum Massiliam versus perficit praemissaque clam navicula Domitium Massiliensisque de suo adventu certiores facit eosque magnopere hortatur, ut rursus cum Bruti classe additis suis auxiliis confligant.

hic adjungo ad reliquus navo cursus massilia verro perficio praemitto clam navicula domitius massiliensis de suus advenio certus facio is magnopere hortor ut rursus cum brutus classis addo suus auxilium confligo


Re cognita Domitius ad Pompeium in Apuliam peritos regionum magno proposito praemio cum litteris mittit, qui petant atque orent, ut sibi subveniat; Caesarem duobus exercitibus et locorum angustiis facile intercludi posse frumentoque prohiberi.

res cognosco domitius ad pompejus in appulia pereo regio magnus propono praemium cum littera mitto qui peto atque oro ut sui subvenio caesaris duo exercitus et locus angustia facilis intercludo possum frumentum prohibeo


praeruptus locus erat utraque ex parte derectus, ac tantum in latitudinem patebat, ut tres instructae cohortes eum locum explerent, ut neque subsidia a lateribus submitti neque equites laborantibus usui esse possent.

praerumpo locus sum uter ex pars derecingo atque tantus in latitudo pateo ut tres instruo cohors is locus expleo ut neque subsidium ab later summitto neque eques laboro usus sum possum


vos enim vestrumque factum, inquit, omnia deinceps municipia sunt secuta, neque sine causa et Caesar amicissime de vobis et illi gravissime iudicaverunt.

tu enim vester facio inquam omnis deinceps municipium sum sequor neque sine causa et caesar amicus de tu et ille gravis judico


eo cum venisset, cohortes v praemissae a Domitio ex oppido pontem fluminis interrumpebant, qui erat ab oppido milia passuum circiter iii.

is cum venio cohors v praemitto ab domitius ex oppidum pons flumen interrumpo qui sum ab oppidum mille passus circiter iii


In castris Pompei videre licuit trichilas structas, magnum argenti pondus expositum, recentibus caespitibus tabernacula constrata, Luci etiam Lentuli et nonnullorum tabernacula protecta hedera multaque praeterea, quae nimiam luxuriem et victoriae fiduciam designarent, ut facile existimari posset nihil eos de eventu eius diei timuisse, qui non necessarias conquirerent voluptates. at hi miserrimo ac patientissimo exercitu Caesaris luxuriem obiciebant, cui semper omnia ad necessarium usum defuissent.

in castrum pompejus video licet trichila struo magnus argentum pondus expono recens caespes tabernaculum consterno lucius etiam lentulis et nonnulli tabernaculum protego hedera multo praeterea qui nimius luxurio et victoria fiducia designo ut facilis existimo possum nihil is de evenio is dies timeo qui non necessaria conquaero voluptas at hic miser atque patior exercitus caesar luxurio obicio qui semper omnis ad necessarius usus desum


ex his circiter lxxx interfectis, reliquis in fugam coniectis, duobus amissis in castra se receperunt.

ex hic circiter lxxx interficio reliquus in fuga conicio duo amitto in castrum sui recipio


his domi ob has causas amplissimos magistratus mandaverat atque eos extra ordinem in senatum legendos curaverat, agrosque in Gallia ex hostibus captos praemiaque rei pecuniariae magna tribuerat locupletesque ex egentibus fecerat.

hic domus ob hic causa amplus magistratus mando atque is extra ordo in senatus lego curo ager in gallia ex hostis capio praemium res pecuniarius magnus tribuo locupleto ex egeo facio


hoc unum esse tempus de pace agendi, dum sibi uterque confideret et pares ambo viderentur; si vero alteri paulum modo tribuisset fortuna, non esse usurum condicionibus pacis eum, qui superior videretur, neque fore aequa parte contentum, qui se omnia habiturum confideret.

hic unus sum tempus de pax ago dum sui uterque confido et par ambo video si verus alter paulus modo tribuo fortuna non sum utor condicio pax is qui superus video neque sum aequus pars contineo qui sui omnis habeo confido


quibus effectis armatisque diebus xxx, a qua die materia caesa est, adductisque Massiliam his D. Brutum praeficit, C. Trebonium legatum ad oppugnationem Massiliae relinquit.

qui efficio armo dies xxx ab qui dies materia caedo sum adduco massilia hic d brutus praeficio que trebonius legatus ad oppugnatio massilia relinquo


quibus coactis, finitimis hostibus Parthis post se relictis, qui paulo ante M. Crassum imperatorem interfecerant et M. Bibulum in obsidione habuerant, legiones equitesque ex Syria deduxerat.

qui cogo finitimus hostis parthus post sui relinquo qui paulus ante m crassus imperator interficio et m bibulis in obsidio habeo legio equito ex syria deduco


post mutato consilio quibusdam de causis Caesar paulo ultra eum locum castra transtulit, paucisque intermissis diebus eadem haec Pompeius occupaverat, et, quod eo loco plures erat legiones habiturus, relicto interiore vallo maiorem adiecerat munitionem.

post muto consilium quidam de causa caesar paulus ultra is locus castrum transfero paucus intermitto dies idem hic pompejus occupo et qui is locus multus sum legio habeo relinquo interior vallo magnus adicio munitio


at ille expositis militibus eodem die Oricum proficiscitur. quo cum venisset, L. Torquatus, qui iussu Pompei oppido praeerat praesidiumque ibi Parthinorum habebat, conatus portis clausis oppidum defendere,

at ille expono miles idem dies oricos proficisco quo cum venio l torquatus qui iussus pompejus oppidum praesum praesidium ibi partheni habeo conor porta claudo oppidum defendo


His rebus confectis Caesar, ut reliquum tempus a labore intermitteretur, milites in proxima municipia deducit; ipse ad urbem proficiscitur.

hic res conficio caesar ut reliquus tempus ab labor intermitto miles in propior municipium deduco ipse ad urbs proficisco


praemissos etiam legatos Massilienses domum, nobiles adulescentes, quos ab urbe discedens Pompeius erat adhortatus, ne nova Caesaris officia veterum suorum beneficiorum in eos memoriam expellerent.

praemitto etiam legatus massiliensis domus nobilis adulescens qui ab urbs discedo pompejus sum adhortor ne novo caesar officium vetus suus beneficus in is memoria expello


Hae permanserunt aquae dies complures. conatus est Caesar reficere pontes, sed nec magnitudo fluminis permittebat, neque ad ripam dispositae cohortes adversariorum perfici patiebantur.

hic permaneo aqua dies complures conor sum caesar reficio pons sed neque magnitudo flumen permitto neque ad ripa dispono cohors adversarius perficio patior


an qui incolumes resistere non potuerunt, perditi resistant? vos autem incerta victoria Caesarem secuti diiudicata iam belli fortuna victum sequamini, cum vestri officii praemia percipere debeatis?

an qui incolumis resisto non possum perdo resisto tu autem incertus victoria caesaris sequor dijudico iam bellum fortuna vinco sequor cum vester officium praemium percipio debeo


Discessu Liburnarum ex Illyrico M. Octavius cum iis quas habebat navibus Salonas pervenit. ibi concitatis Dalmatis reliquisque barbaris Issam a Caesaris amicitia avertit.

discessus liburnaris ex illyricus m octavus cum is qui habeo navis salona pervenio ibi concitas dalmatae reliquus barbaris issa ab caesar amicitia averto


sed insequentis nostros, ne longius prosequerentur, Sulla revocavit. at plerique existimant, si acrius insequi voluisset, bellum eo die potuisse finiri. cuius consilium reprehendendum non videtur.

sed insequor noster ne longus prosequor sulla revoco at plerusque existimo si acer insequor volo bellum is dies possum finio qui consilium reprehendo non video


Massilienses post superius incommodum veteres ad eundem numerum ex navalibus productas navis refecerant summaque industria armaverant — remigum, gubernatorum magna copia subpetebat —

massiliensis post superus incommodus vetus ad idem numerus ex naval produco navus reficio summum industria armo remex gubernator magnus copia subpeto


asseres enim pedum xii cuspidibus praefixi atque hi maximis balistis missi per quattuor ordines cratium in terram defigebantur.

assero enim pes duodecim cuspis praefigo atque hic magnus arcuballista mitto per quattuor ordo cratis in terra defigo


Caesar Antoni exercitu coniuncto deducta Orico legione, quam tuendae orae maritimae causa posuerat, temptandas sibi provincias longiusque procedendum existimabat et,

caesar antonius exercitus conjungo deduco oricos legio quam tueor ora maritimus causa pono tento sui provincia longus procedo existimo et


Eo signa legionis lata speculatores Caesari renuntiarunt. hoc idem visum ex superioribus quibusdam castellis confirmaverunt. is locus aberat novis Pompei castris circiter passus quingentos.

eos signum legio fero speculator caesaris renuntio hic idem video ex superus quidam castellum confirmo is locus absum novus pompejus castrum circiter patior quingenti


Caralitani, simul ad se Valerium mitti audierunt, nondum profecto ex Italia sua sponte Cottam ex oppido eiciunt. ille perterritus, quod omnem provinciam consentire intellegebat, ex Sardinia in Africam profugit.

caralitanus simul ad sui valerius mitto audio nondum profecto ex italia suus sponte cotta ex oppidum eicio ille perterreo qui omnis provincia consentio intellego ex sardinia in africa profugio


quod per eum in collegium pontificum venerat, quod provinciam Hispaniam ex praetura habuerat, quod in petitione consulatus erat sublevatus.

qui per is in collegium pontifex venio qui provincia hispania ex praetura habeo qui in petitio consulatus sum sublevo


hoc idem Ptolomaide accidit. Pergamique in occultis ac reconditis templi, quo praeter sacerdotes adire fas non est, quae Graeci adyta appellant, tympana sonuerunt.

hic idem ptolomaide accido pergamum in occulo atque recondo templum quo praeter sacerdos adeo fas non sum qui graecum adytum appello tympanum sono


neque vero Pompeius cognito consilio eius moram ullam ad insequendum intulit, sed eadem spectans, si itinere impedito perterritos deprehendere posset, exercitum e castris eduxit equitatumque praemisit ad novissimum agmen demorandum, neque consequi potuit, quod multum expedito itinere antecesserat Caesar.

neque verus pompejus cognosco consilium is mora ullus ad insequor infero sed idem specto si iter impedio perterreo deprehendo possum exercitus e castrum educo equito praemitto ad novus agmen demoror neque consequor possum qui multus expedio iter antecedo caesar


erant praeterea equitum milia duo. inveteraverant hi omnes compluribus Alexandriae bellis, Ptolomaeum patrem in regnum reduxerant, Bibuli filios duos interfecerant, bella cum Aegyptiis gesserant. hinc usum rei militaris habebant.

sum praeterea eques mille duo inveterasco hic omnis complures alexandrea bellum ptolomaeus pater in regnum reduco bibulis filius duo interficio bellum cum aegyptius gero hinc usus res militaris habeo


una erat proxima portu navalibusque, altera ad portam, qua est aditus ex Gallia atque Hispania, ad id mare, quod adiacet ad ostium Rhodani.

unus sum propior portus navalis alter ad porta qui sum aditus ex gallia atque hispania ad is mare qui adjaceo ad ostium rhodanus


hoc opus omne tectum vineis ad ipsam turrim perficiunt subitoque inopinantibus hostibus machinatione navali phalangis subiectis ad turrim hostium admovent, ut aedificio iungatur.

hic opus omnis tectum vinea ad ipse turris perficio subeo inopinor hostis machinatio naval phalanx subjectus ad turris hostis admoveo ut aedificium jungo


Premebantur Afraniani pabulatione, aquabantur aegre. frumenti copiam legionarii nonnullam habebant, quod dierum xxii ab Ilerda frumentum iussi erant efferre, caetrati auxiliaresque nullam, quorum erant et facultates ad parandum exiguae et corpora insueta ad onera portanda.

premo afranianus pabulatio aquor aeger frumentum copia legionarius nonnullus habeo qui dies xxii ab ilerda frumentum iubeo sum effero caetratus auxilio nullus qui sum et facultas ad paro exiguus et corpus insuetus ad onus porto


in eo proelio cum gravi vulnere esset adfectus aquilifer et a viribus deficeretur, conspicatus equites nostros hanc ego, inquit et vivus multos per annos magna diligentia defendi et nunc moriens eadem fide Caesari restituo. nolite, obsecro, committere, quod ante in exercitu Caesaris non accidit, ut rei militaris dedecus admittatur, incolumemque ad eum deferte.

in is proelium cum gravis vulnus sum affectus aquilifer et ab vis deficio conspicor eques noster hic ego inquam et vivus multus per annus magnus diligentia defendo et nunc morior idem fides caesaris restituo nolo obsecro committo qui ante in exercitus caesar non accido ut res militaris dedecus admitto incolumis ad is defero


Hoc tumultu nuntiato Marcellinus cohortes subsidio nostris laborantibus submittit ex castris. quae fugientes conspicatae neque illos suo adventu confirmare potuerunt neque ipsae hostium impetum tulerunt.

hic tumultus nuntio marcellinus cohors subsidium noster laboro summitto ex castrum qui fugio conspicor neque ille suus advenio confirmo possum neque ipse hostis impetus fero


sed Pompeius suis praedixerat, ut Caesaris impetum exciperent neve se loco moverent aciemque eius distrahi paterentur; idque admonitu C. Triari fecisse dicebatur, ut primus excursus visque militum infringeretur aciesque distenderetur, atque in suis ordinibus dispositi dispersos adorirentur;

sed pompejus suus praedico ut caesar impetus excipio neve sui locus moveo acies is distraho pateo is admoneo que triaris facio dico ut primus excurro volo miles infringo acieris distendo atque in suus ordo dispono dispermulceo adorio


namque etiam per eos dies proelium secundum equestre fecit atque unum Allobrogem ex duobus, quos perfugisse ad Pompeium supra docuimus, cum quibusdam interfecit.

namque etiam per is dies proelium secundus equester facio atque unus allobrogem ex duo qui perfugio ad pompejus supra doceo cum quidam interfacio


Caesar etsi multis necessariisque rebus in Italiam revocabatur, tamen constituerat nullam partem belli in Hispaniis relinquere, quod magna esse Pompei beneficia et magnas clientelas in citeriore provincia sciebat.

caesar etsi multus necessarius res in italia revoco tamen constituo nullus pars bellum in hispania relinquo qui magnus sum pompejus beneficium et magnus clientela in citer provincia scio


principes vero esse earum partium , patronos civitatis, quorum alter agros Volcarum Arecomicorum et Helviorum publice iis concesserit, alter bello victos Sallyas adtribuerit vectigaliaque auxerit.

princeps verus sum is pars patronus civitas qui alter ager volcaris arecomicorum et helvius publicus is concedo alter bellum vinco sallyas adtribuo vectigalis augeo


non materia multitudine arborum, non frumentum, cuius erant plenissimi agri, deficere poterat. itaque omnium suorum consensu Curio reliquas copias expectare et bellum ducere parabat.

non materia multitudo arbor non frumentum qui sum plenus ager deficio possum itaque omnis suus consensus curius reliquus copia expecto et bellum duco paro


qua enim, inquit, fiducia et opere et natura loci munitissima castra expugnari posse confidimus?

qui enim inquam fiducia et opus et natura locus munio castrum expugnaris possum confido


in eo tractu oppidi pars erat regiae exigua, in quam ipse habitandi causa initio erat inductus, et theatrum coniunctum domui, quod arcis tenebat locum aditusque habebat ad portum et ad regia navalia.

in is traho oppidum pars sum regia exiguus in quam ipse habito causa initium sum induco et theatrum conjungo domo qui arx teneo locus adeo habeo ad portus et ad regius navale


cohortes in acie lxxx constitutas habebat, quae summa erat milium xxii; cohortes vii castris praesidio reliquerat.

cohors in acies lxxx constituo habeo qui summus sum mille xxii cohors vii castrum praesidium relinquo


erant quinque senatorii ordinis, L. Domitius, P. Lentulus Spinther, L. Caecilius Rufus, Sex. Quintilius Varus quaestor, L. Rubrius; praeterea filius Domiti aliique complures adulescentes et magnus numerus equitum Romanorum et decurionum, quos ex municipiis Domitius evocaverat.

sum quinque senatorius ordo l domitius p lentulus spinther l caecilius rufus sex quintilius varus quaestor l rubrius praeterea filius domitius alius complures adulescens et magnus numerus eques romanus et decurio qui ex municipium domitius evoco


illi eum tumulum, pro quo pugnatum est, magnis operibus muniverunt praesidiumque ibi posuerunt.

ille is tumulus pro quo pugno sum magnus opus munio praesidium ibi pono


Pompeius erat eo tempore in Candavia iterque ex Macedonia in hiberna Apolloniam Dyrrachiumque habebat. sed re nova perturbatus maioribus itineribus Apolloniam petere coepit, ne Caesar orae maritimae civitates occuparet.

pompejus sum is tempus in candavia ito ex macedonius in hibernus apollonia dyrrachium habeo sed res novo perturbo magnus iter apollonia peto coepio ne caesar ora maritimus civitas occupo


Curio ubi perterritis omnibus neque cohortationes suas neque preces audiri intellegit, unam ut in miseris rebus spem reliquam salutis esse arbitratus proximos colles capere universos atque eo signa inferri iubet. hos quoque praeoccupat missus a Saburra equitatus.

curius ubi perterreo omnis neque cohortatio suus neque prex audio intellego unus ut in miser res spes reliquus salus sum arbitror propior collis capio universi atque is signum infero iubeo hic quoque praeoccupo mitto ab saburra equito


Fabius finitimarum civitatum animos litteris nuntiisque temptabat. in Sicori flumine pontes effecerat duos distantes inter se milia passuum iiii. his pontibus pabulatum mittebat, quod ea quae citra flumen fuerant superioribus diebus consumpserat.

fabius finitimaris civitas animus littera nuntius tento in sicoris flumen pons efficio duo disto inter sui mille passus quattuor hic pons pabulor mitto qui is qui citer flumen sum superus dies consumo


his rebus conpletis legionem reduci iussit. Pompeiani hoc insolentius atque audacius nostros premere et instare coeperunt, cratesque pro munitione obiectas propulerunt, ut fossas transcenderent.

hic res conpleo legio reduco iubeo pompejanus hic insolens atque audax noster premo et insto coepio cratis pro munitio objecto propello ut fossa transcendo


id erat perexiguum cum ipsius agri natura, quod sunt loca aspera ac montuosa ac plerumque frumento utuntur inportato, tum quod Pompeius haec providerat et superioribus diebus praedae loco Parthinos habuerat frumentumque omne conquisitum spoliatis effossisque eorum domibus per equites in Petram comportarat.

is sum perexiguus cum ipse ager natura qui sum locum asper atque montuosus atque plerusque frumentum uto inporto tum qui pompejus hic provideo et superus dies praeda locus partheni habeo frumentum omnis conquaero spolio effodio is domus per eques in petra comporto


eo legiones xii, equitatum omnem venire iusserat. sed tantum navium repperit ut anguste xv milia legionariorum militum, d equites transportari possent. hoc unum Caesari ad celeritatem conficiendi belli defuit.

is legio duodecim equitas omnis venio iubeo sed tantus navis reperio ut angustus xv mille legionarius miles d eques transportaris possum hic unus caesaris ad celeritas confacio bellum desum


sed nonae legionis milites elati studio, dum sarcire acceptum detrimentum volunt, temere insecuti longius fugientis in locum iniquum progrediuntur et sub montem, in quo erat oppidum positum Ilerda, succedunt.

sed nona legio miles effero studium dum sarcio accipio detrimentum volo temere insequor longus fugio in locus iniquus progredio et sub mons in quo sum oppidum pono ilerda succedo


Marcellus non passurum in praesentia negat; de Fausto impedit Philippus tribunus plebis.

marcellus non patior in praesens nego de faustus impedio philippus tribunus plebs


postulabat Caesar, ut legatos sibi ad Pompeium sine periculo mittere liceret idque ipsi fore reciperent aut acceptos per se ad eum perducerent.

postulo caesar ut legatus sui ad pompejus sine periculum mitto licet is ipse sum recipio aut accipio per sui ad is perduco


Cn. Domitium Calvinum cum legionibus duabus, xi et xii, et equitibus d in Macedoniam proficisci iussit;

cn domitius calvinus cum legio duo xi et duodecim et eques d in macedonia proficisco iubeo


nam cum de loco et de tempore eius rei controversia inferretur, et voce et manibus universi ex vallo, ubi constiterant, significare coeperunt, ut statim dimitterentur, neque omni interposita fide firmum esse posse, si in aliud tempus differretur.

nam cum de locus et de tempus is res controversia infero et vox et manus universus ex vallo ubi consto significaris coepio ut statim dimitto neque omnis interpono fides firmum sum possum si in alius tempus differo


Vibullius sedato tumultu, quem repentinus Caesaris adventus concitaverat, ubi primum reversus est, adhibito Libone et L. Lucceio et Theophane, quibuscum communicare de maximis rebus Pompeius consueverat, de mandatis Caesaris agere instituit.

vibullius sedo tumultus qui repentinus caesar advenio concito ubi primus revorto sum adhibeo libo et l lucceius et theophanes qui communicaris de magnus res pompejus consuesco de mandatum caesar ago instituo


interim sub musculo milites vectibus infima saxa turris hostium, quibus fundamenta continebantur, convellunt. musculus ex turri latericia a nostris telis tormentisque defenditur; hostes ex muro ac turribus submoventur; non datur libera muri defendendi facultas.

interim sub musculus miles vectis infimus saxum turris hostis qui fundamentum contineo convello musculus ex turris latericius ab noster telum tormentum defendo hostis ex murus atque turris submoveo non do liber murus defendo facultas


at Caesaris exercitus optima valetudine summaque aquae copia utebatur, tum commeatus omni genere praeter frumentum abundabat; quibus cotidie melius subterere tempus maioremque spem maturitate frumentorum proponi videbant.

at caesar exercitus bonus valetudo summum aqua copia utor tum commeatus omnis genus praeter frumentum abundo qui cottidie bonus subterere tempus magnus spes maturitas frumentor propono video


sed operum magnitudo et continens omnium dierum labor, quod milia passuum in circuitu xvii munitione erat conplexus, perficiendi spatium non dabat.

sed opus magnitudo et contineo omnis dies labor qui mille passus in circuitus xvii munitio sum complector perficio spatium non do


Quae res etsi nihil ad levandas iniurias pertinere videbantur, tamen idoneos nactus homines, per quos ea quae vellet ad eum perferrentur, petit ab utroque, quoniam Pompei mandata ad se detulerint, ne graventur sua quoque ad eum postulata deferre, si parvo labore magnas controversias tollere atque omnem Italiam metu liberare possint.

qui res etsi nihil ad levo injuria pertineo video tamen idoneus nanciscor homo per qui is qui volo ad is perfero peto ab uterque quoniam pompejus mandatum ad sui defero ne gravo suus quoque ad is postulo defero si parvus labor magnus controversia tollo atque omnis italia metus liberaris possum


haec uti fierent, per omnes deos perque foedera quae Romae fecisset, eodem testamento Ptolomaeus populum Romanum obtestabatur.

hic uti fio per omnis deus per foedero qui roma facio idem testamentum ptolomaeus populus romanus obtestor


his eos suppliciis male haberi Caesar et necessariam subire deditionem quam proelio decertare malebat. conatur tamen eos vallo fossaque circummunire, ut quam maxime repentinas eorum eruptiones demoretur; quo necessario descensuros existimabat.

hic is supplicium malus habeo caesar et necessaria subeo deditio quam proelium decertaris malo conor tamen is vallo fodio circummunio ut quam magnus repentinus is eruptio demoror quo necessarius descendo existimo


Tali dum pugnatur modo, lente atque paulatim proceditur crebroque, ut sint auxilio suis, subsistunt; ut tum accidit.

tal dum pugno modo lentus atque paulatim procedo creber ut sum auxilium suus subsisto ut tum accido


hac vos fortuna atque his ducibus repudiatis Corfiniensem ignominiam, Italiae fugam, Hispaniarum deditionem, Africi belli praeiudicia sequimini!

hic tu fortuna atque hic dux repudio corfiniensis ignominia italia fuga hispaniaris deditio africanus bellum praejudicium sequor


hic signo dato sequimini me, inquit manipulares mei qui fuistis, et vestro imperatori, quam constituistis, operam date. unum hoc proelium superest; quo confecto et ille suam dignitatem et nos nostram libertatem recuperabimus.

hic signum do sequor ego inquam manipularis meus qui sum et vester imperator quam constituo opera do unus hic proelium supersum quo conficio et ille suus dignitas et nos noster libertas recupero


Caesar neque tempus illud animadversionis esse existimans et multa virtuti eorum concedens rem totam dispulit; illos secreto castigavit, quod quaestui equites haberent, monuitque ut ex sua amicitia omnia expectarent et ex praeteritis suis officiis reliqua sperarent.

caesar neque tempus ille animadversio sum existimo et multus virtus is concedo res totus dispello ille secretum castigo qui quaestus eques habeo moneo ut ex suus amicitia omnis expectarent et ex praetereo suus officium reliquus spero


tabulae testamenti unae per legatos eius Romam erant allatae, ut in aerario ponerentur — hae cum propter publicas occupationes poni non potuissent, apud Pompeium sunt depositae — , alterae eodem exemplo relictae atque obsignatae Alexandriae proferebantur.

tabula testamentum unus per legatus is roma sum affero ut in aerarius pono hic cum propter publicus occupatio pono non possum apud pompejus sum depono alter idem exemplum relinquo atque obsigno alexandrea profero


ubi quantum storiarum demissio patiebatur, tantum elevarant, intra haec tegimenta abditi atque muniti parietes lateribus exstruebant, rursusque alia pressione ad aedificandum sibi locum expediebant.

ubi quantus storiaris demissio patior tantus elevo intra hic tegimentum abdo atque munio paries later exstruo rursus alius pressio ad aedifico sui locus expedio


in his cum legio Caesaris nona praesidium quoddam occupavisset et munire coepisset, huic loco propinquum et contrarium collem Pompeius occupavit nostrosque opere prohibere coepit,

in hic cum legio caesar nonus praesidium quidam occupo et munio coepio hic locus propinquus et contrarius collis pompejus occupo noster opus prohibeo coepio


Caesar cum Pompei castris adpropinquasset, ad hunc modum aciem eius instructam animum advertit.

caesar cum pompejus castrum appropinquo ad hic modus acies is instruo animus adverto


Erat eo tempore Antonius Brundisii; is virtute militum confisus scaphas navium magnarum circiter lx cratibus pluteisque contexit eoque milites delectos inposuit atque eas in litore pluribus locis separatim disposuit navesque triremes duas, quas Brundisii faciendas curaverat, per causam exercendorum remigum ad faucis portus prodire iussit.

sum is tempus antonius brundisium is virtus miles confido scapha navis magnaris circiter lx cratis pluteus contego eo miles deligo inpono atque is in litus multus locus separatim dispono navo triremis duo qui brundisium facio curo per causa exerceo remex ad fauces portus prodeo iubeo


hoc laudans Pompeius idem iuravit; nec vero ex reliquis fuit quisquam qui iurare dubitaret.

hic laudo pompejus idem juro neque verus ex reliquus sum quisquam qui iuro dubito


commisso ab equitibus proelio signa legionum duarum procul ab utrisque conspiciuntur, quas C. Fabius ulteriore ponte subsidio nostris miserat, suspicatus fore, id quod accidit, ut duces adversariorum occasione et beneficio fortunae ad nostros opprimendos uterentur. quarum adventu proelium dirimitur ac suas uterque legiones reducit in castra.

committo ab eques proelium signum legio duaris procul ab uterque conspicio qui que fabius ulterior pons subsidium noster mitto suspicor sum is qui accido ut dux adversarius occasio et beneficium fortuna ad noster opprimo uto qui advenio proelium dirimo atque suus uterque legio reduco in castrum


itaque omnes uno consilio Domitium productum in publicum circumsistunt et custodiunt, legatosque ex suo numero ad Caesarem mittunt: sese paratos esse portas aperire, quaeque imperaverit facere, et L. Domitium vivum in eius potestatem tradere.

itaque omnis unus consilium domitius produco in publicus circumsisto et custodio lego ex suus numerus ad caesaris mitto sui paro sum porta aperio quisque impero facio et l domitius vivus in is potestas trado


Sed haec eius diei praefertur opinio, ut se utrique superiores discessisse existimarent;

sed hic is dies praefero opinio ut sui uterque superus discedo existimo


Brundisini Pompeianorum militum iniuriis atque ipsius Pompei contumeliis permoti Caesaris rebus favebant.

brundisini pompejani miles iniuria atque ipse pompejus contumelia permoveo caesar res faveo


qui cum essent progressi primaeque turmae insidias intravissent, ex fremitu equorum inlata suspicione ad suos se recipere coeperunt, quique hos sequebantur, celerem eorum receptum conspicati restiterunt.

qui cum sum progredior primus turma insidiae intro ex fremo equus infero suspicio ad suus sui recipio coepio quisque hic sequor celer is recipio conspicor resto


neque vero conspectum aut impetum nostrorum tulerunt, primisque deiectis reliqui se verterunt et loco cesserunt.

neque verus conspectus aut impetus noster fero primus deicio reliquus sui verto et locus cedo


celeriter res administratur; diuturni laboris detrimentum sollertia et virtute militum brevi reconciliatur. portae, quibus locis videtur, eruptionis causa in muro relinquuntur.

celer res administro diuturnus labor detrimentum sollertia et virtus miles brevis reconcilio porta qui locus video eruptio causa in murus relinquo


Atque in castris Curionis magnus omnium incessit timor animis; is variis hominum sermonibus celeriter augetur. unusquisque enim opiniones fingebat, et ad id, quod ab alio audierat, sui aliquid timoris addebat.

atque in castrum curio magnus omnis incedo timor animus is varius homo sermo celer augeo unusquisque enim opinio fingo et ad is qui ab alius audio suus aliquis timor addo


Caesar nulla ratione ad pugnam elici posse Pompeium existimans hanc sibi commodissimam belli rationem iudicavit, uti castra ex eo loco moveret semperque esset in itineribus, haec spectans, ut movendis castris pluribusque adeundis locis commodiore re frumentaria uteretur, simulque in itinere ut aliquam occasionem dimicandi nancisceretur et insolitum ad laborem Pompei exercitum cotidianis itineribus defatigaret.

caesar nullus ratio ad pugna elicio possum pompejus existimo hic sui commodus bellum ratio judico uti castrum ex is locus moveo semper sum in iter hic specto ut moveo castrum multus adeo locus commodus res frumentarius uto simul in iter ut aliqui occasio dimico nanciscor et insolitus ad labor pompejus exercitus cottidianus iter defatigo


ita saepius rem frustra temptatam Caesar aliquando dimittendam sibi iudicat et de bello agendum.

ita saepis res frustra tento caesar aliquando dimitto sui iudico et de bellum ago


tempus vero colloquio non dare neque accessurum polliceri magnam pacis desperationem adferebat.

tempus verus colloquium non do neque accedo polliceor magnus pax desperatio affero


responsum est ab altera parte Aulum Varronem profiteri se altera die ad colloquium venturum atque una visurum, quemadmodum tuto legati venire et quae vellent exponere possent; certumque ei rei tempus constituitur.

responsum sum ab alter pars aulis varro profiteor sui alter dies ad colloquium venio atque unus video quemadmodum tueor legatus venio et qui volo expono possum certus is res tempus constituo


sed postulatis Caesaris cognitis missuros ad Pompeium, atque illum reliqua per se acturum hortantibus ipsis. interea manerent indutiae, dum ab illo rediri posset, neve alter alteri noceret. huc addit pauca de causa et de copiis auxiliisque suis.

sed postulo caesar cognosco mitto ad pompejus atque ille reliquus per sui ago hortor ipse interea maneo indutiae dum ab ille redeo possum neve alter alter noceo huc addo paucus de causa et de copia auxilia suus


Caesar legiones in Hispaniam praemiserat VI; auxilia peditum nulla, equitum iii milia, quae omnibus superioribus bellis habuerat, et parem ex Gallia numerum, quam ipse pacaverat, nominatim ex omnibus civitatibus nobilissimo et fortissimo quoque evocato; huc optimi generis hominum ex Aquitanis montanisque, qui Galliam provinciam attingunt, adiecerat.

caesar legio in hispania praemitto vis auxilium pedes nullus eques iii mille qui omnis superus bellum habeo et par ex gallia numerus quam ipse pacaverat nominatim ex omnis civitas nobilis et fortis quoque evoco huc bonus genus homo ex aquitanus montanus qui gallia provincia attingo adicio


Caesari ad saucios deponendos, stipendium exercitui dandum, socios confirmandos, praesidium urbibus relinquendum necesse erat adire Apolloniam.

caesaris ad saucius depono stipendium exercitus do socius confirmo praesidium urbs relinquo necesse sum adeo apollonia


tantusque eo facto timor incessit, ut cum esset legio praesidio Messanae, vix oppidum defenderetur, et nisi eo ipso tempore quidam nuntii de Caesaris victoria per dispositos equites essent allati, existimabant plerique futurum fuisse, uti amitteretur.

tantus is facio timor incedo ut cum sum legio praesidium messana vix oppidum defendo et nisi is ipse tempus quidam nuntius de caesar victoria per dispono eques sum affero existimo plerusque sum sum uti amitto


Pompeius noctu magnis additis munitionibus reliquis diebus turres extruxit et in altitudinem pedum xv effectis operibus vineis eam partem castrorum obtexit,

pompejus nox magnus addo munitio reliquus dies turris exstruo et in altitudo pes xv efficio opus vinea is pars castrum obtego


erat edictum Pompei nomine Amphipoli propositum, uti omnes eius provinciae iuniores, Graeci civesque Romani, iurandi causa convenirent.

sum edictum pompejus nomen amphipolis propono uti omnis is provincia iuniores graecum civis romanus iuro causa convenio


Hoc cum esset modo pugnatum continenter horis quinque nostrique gravius a multitudine premerentur, consumptis omnibus telis gladiis destrictis impetum adversus montem in cohortis faciunt, paucisque deiectis eliquos sese convertere cogunt.

hic cum sum modo pugno contineo hora quinque noster gravis ab multitudo premo consumo omnis telum gladius destringo impetus adverro mons in cohors facio paucus deicio eliquos sui converto cogo


facta potestate ex oppido mittitur, neque ab eo prius Domitiani milites discedunt, quam in conspectum Caesaris deducatur.

facio potestas ex oppidum mitto neque ab is prior domitianus miles discedo quam in conspectus caesar deduco


illi vero daturos se negare neque portas consuli praeclusuros neque sibi iudicium sumpturos contra, atque omnis Italia populusque Romanus iudicavisset.

ille verus do sui nego neque porta consul praecludo neque sui iudicium sumo contra atque omnis italia populus romanus judico


hunc celeriter, priusquam ab adversariis sentiatur, communit. huc legionem postea transicit atque ex utraque parte pontem institutum biduo perficit.

hic celer priusquam ab adversarius sentio communio huc legio postea transjacio atque ex uter pars pons institus biduus perficio


hic cognosci licuit, quantum esset hominibus praesidii in animi firmitudine. tirones enim multitudine navium perterriti et salo nausiaque confecti iureiurando accepto nihil iis nocituros hostes se Otacilio dediderunt; qui omnes ad eum producti contra religionem iurisiurandi in eius conspectu crudelissime interficiuntur.

hic cognosco licet quantus sum homo praesidium in animus firmitudo tiro enim multitudo navis perterreo et salum nausea confacio jurejuro accipio nihil is noceo hostis sui otacilius dedo qui omnis ad is produco contra religio iurisiurandi in is conspectus crudelis interfacio


quos ille, cum in conspectum eius venissent, priusquam audiret aut, cuius rei causa missi essent, cognosceret, corripi atque interfici iussit; quorum alter accepto vulnere occupatus per suos pro occiso sublatus, alter interfectus est.

qui ille cum in conspectus is venio priusquam audio aut qui res causa mitto sum cognosco corripio atque interficio iubeo qui alter accipio vulnus occupo per suus pro occido tollo alter interficio sum


Multi iam menses erant et hiems praecipitaverat, neque Brundisio naves legionesque ad Caesarem veniebant. ac nonnullae eius rei praetermissae occasiones Caesari videbantur, quod certi saepe flaverant venti, quibus necessario committendum existimabat.

multus iam mensis sum et hiems praecipito neque brundisium navo legio ad caesaris venio atque nonnullus is res praetermitto occasio caesaris video qui certus saepe flo venio qui necessarius committo existimo


sed cum prope Dyrrachium Pompeius constitisset castraque metari iussisset, perterrito etiam tum exercitu princeps Labienus procedit iuratque se eum non deserturum eundemque casum subiturum, quemcumque ei fortuna tribuisset.

sed cum prope dyrrachium pompejus consto castro metaris iubeo perterreo etiam tum exercitus princeps labienus procedo juro sui is non desero idem casus subeo quicumque is fortuna tribuo


Dum haec ad Ilerdam geruntur, Massilienses usi L. Domiti consilio navis longas expediunt numero xvii, quarum erant xi tectae.

dum hic ad ilerda gero massiliensis utor l domitius consilium navus longus expedio numerus xvii qui sum xi tego


Pompeius enim primo ignorans eius consilium, quod diverso ab ea regione itinere profectum videbat, angustiis rei frumentariae compulsum discessisse existimabat; postea per exploratores certior factus postero die castra movit breviore itinere se occurrere ei posse sperans.

pompejus enim primus ignoro is consilium qui diverto ab is regio iter proficiscor video angustia res frumentarius compello discedo existimo postea per explorator certus facio posterus dies castrum moveo brevis iter sui occurro is possum spero