miserum est exturbari fortunis omnibus, miserius est iniuria; acerbum est ab aliquo circumveniri, acerbius a propinquo; calamitosum est bonis everti, calamitosius cum dedecore; funestum est a forti atque honesto viro iugulari, funestius ab eo cuius vox in praeconio quaestu prostitit; indignum est a pari vinci aut superiore, indignius ab inferiore atque humiliore; luctuosum est tradi alteri cum bonis, luctuosius inimico; horribile est causam capitis dicere, horribilius priore loco dicere.

miser sum exturbaris fortuna omnis miser sum iniuria acerbus sum ab aliquis circumvenio acerbus ab propinquo calamitosus sum bonus everto calamitosus cum dedecor funestus sum ab fortis atque honestus vir iugulo funestus ab is qui vox in praeconium quaestus prosto indignus sum ab par vinco aut superus indignus ab inferus atque humilis luctuosus sum trado alter cum bonus luctuosus inimicus horribilis sum causa capio dico horribilis prior locus dico


quod officium, C. Aquili, commemorari procuratoris potest quod ab Alfeno praeteritum esse videatur? quid adfertur qua re P. Quinctius negetur absens esse defensus? an vero id quod Hortensium, quia nuper iniecit et quia Naevius semper id clamitat, dicturum arbitror, non fuisse Naevio parem certationem cum Alfeno illo tempore, illis dominantibus? quod si velim confiteri, illud, opinor, concedent, non procuratorem P. Quincti neminem fuisse, sed gratiosum fuisse. mihi autem ad vincendum satis est fuisse procuratorem quicum experiretur; qualis is fuerit, si modo absentem defendebat per ius et per magistratum, nihil ad rem arbitror pertinere.

qui officium que aquilis commemoraris procurator possum qui ab alfenus praetereo sum video quis affero qui res p quintius nego absum sum defendo an verus is qui hortensius quia nuper injacio et quia naevius semper is clamito dico arbitror non sum naevius par certatio cum alfenus ille tempus ille dominor qui si volo confiteor ille opinor concedo non procurator p quintius nemo sum sed gratiosus sum ego autem ad vinco satis sum sum procurator qui experior qualis is sum si modo absum defendo per ius et per magistratus nihil ad res arbitror pertineo


eius rei condicionisque tabellas obsignaverunt viri boni complures. res in dubium venire non potest. fit rebus omnibus integris neque proscriptis neque possessis bonis ut Alfenus promittat Naevio sisti Quinctium. venit ad vadimonium Quinctius. iacet res in controversiis isto calumniante biennium, usque dum inveniretur qua ratione res ab usitata consuetudine recederet et in hoc singulare iudicium causa omnis concluderetur.

is res condicio tabella obsigno vir bonus complures res in dubius venio non possum fio res omnis integer neque proscribo neque possessus bonus ut alfenus promitto naevius sino quintius venio ad vadimonium quintius iaceo res in controversia iste calumniante biennium usque dum invenio qui ratio res ab usitor consuetudo recedo et in hic singularis iudicium causa omnis concludo


itaque maiores nostri raro id accidere voluerunt, praetores ut considerate fieret comparaverunt. viri boni cum palam fraudantur, cum experiendi potestas non est, timide tamen et pedetemptim istuc descendunt vi ac necessitate coacti, inviti, multis vadimoniis desertis, saepe inlusi ac destituti; considerant enim quid et quantum sit alterius bona proscribere. iugulare civem ne iure quidem quisquam bonus volt, mavolt commemorari se cum posset perdere pepercisse, quam cum parcere potuerit perdidisse. haec in homines alienissimos, denique in inimicissimos viri boni faciunt et hominum existimationis et communis humanitatis causa, ut, cum ipsi nihil alteri scientes incommodarint, nihil ipsis iure incommodi cadere possit.

itaque magnus noster rarus is accido volo praetor ut considero fio comparo vir bonus cum palam fraudo cum experior potestas non sum timidus tamen et pedetemptim iste descendo vis atque necessitas cogo invitus multus vadimonium desero saepe illudo atque destitus considero enim quis et quantus sum alter bonus proscribo iugulo civis ne ius quidem quisquam bonus volo malo commemoraris sui cum possum perdo parco quam cum parco possum perdo hic in homo alienus denique in inimicus vir bonus facio et homo existimatio et communis humanitas causa ut cum ipse nihil alter scio incommodo nihil ipse ius incommodus cado possum


obsecro, C. Aquili vosque qui adestis in consilio, ut diligenter attendatis, ut singulare genus fraudis et novam rationem insidiarum cognoscere possitis.

obsecro que aquilis tu qui adsum in consilium ut diligenter attendo ut singularis genus fraus et novus ratio insidiaris cognosco possum


ego pro te nunc hos consulo post tempus et in aliena re, quoniam tu in tua re, cum tempus erat, consulere oblitus es; quaero abs te, C. Aquili, L. Lucili, P. Quinctili, M. Marcelle: vadimonium mihi non obiit quidam socius et adfinis meus quicum mihi necessitudo vetus, controversia de re pecuniaria recens intercedit; postulone a praetore ut eius bona mihi possidere liceat, an, cum Romae domus eius, uxor, liberi sint, domum potius denuntiem? quid est quod hac tandem de re vobis possit videri? profecto, si recte vestram bonitatem atque prudentiam cognovi, non multum me fallit, si consulamini, quid sitis responsuri: primum exspectare, deinde, si latitare ac diutius ludificare videatur, amicos convenire, quaerere quis procurator sit, domum denuntiare. dici vix potest quam multa sint quae respondeatis ante fieri oportere quam ad hanc rationem extremam necessario devenire.

ego pro tu nunc hic consulo post tempus et in alienus res quoniam tu in tuus res cum tempus sum consulo obliuiscor sum quaero abs tu que aquilis l lucilis p quinctilis m marcellus vadimonium ego non obeo quidam socius et affinis meus qui ego necessitudo vetus controversia de res pecuniarius recens intercedo postulo ab praetor ut is bonus ego possideo licet an cum roma domus is uxor liber sum domus potis denuntio quis sum qui hic tandem de res tu possum video profecto si rectus vester bonitas atque prudentia cognosco non multus ego fallo si consulo quis sum respondeo primus exspectaris deinde si latitaris atque diu ludificaris video amicus convenio quaero quis procurator sum domus denuntiaris dico vix possum quam multus sum qui respondeo ante fio oportet quam ad hic ratio extremus necessarius devenio


quod ubi ex Publicio audivit, pueros circum amicos dimittit, ipse suos necessarios ab atriis Liciniis et a faucibus macelli corrogat ut ad tabulam Sextiam sibi adsint hora secunda postridie. veniunt frequentes. testificatur iste P. Quinctium non stetisse et stetisse se; tabulae maxime signis hominum nobilium consignantur, disceditur. postulat a Burrieno praetore Naevius ut ex edicto bona possidere liceat; iussit bona proscribi eius quicum familiaritas fuerat, societas erat, adfinitas liberis istius vivis divelli nullo modo poterat.

qui ubi ex publicius audio puer circum amicus dimitto ipse suus necessarius ab atrium licinius et ab fauces macellum corrogo ut ad tabula sestius sui adsum hora secundus postridie venio frequens testificor iste p quintius non sto et sto sui tabula magnus signum homo nobilis consigno discedo postulo ab burrieno praetor naevius ut ex edictum bonus possideo licet iubeo bonus proscribo is qui familiaritas sum societas sum affinitas liber iste vivo divello nullus modo possum


negamus te bona P. Quincti, sex. Naevi, possedisse ex edicto praetoris. in eo sponsio facta est. ostendam primum causam non fuisse cur a praetore postulares ut bona P. Quincti possideres, deinde ex edicto te possidere non potuisse, postremo non possedisse. quaeso, C. Aquili vosque qui estis in consilio, ut quid pollicitus sim diligenter memoriae mandetis; etenim rem facilius totam accipietis, si haec memineritis, et me facile vestra existimatione revocabitis, si extra hos cancellos egredi conabor quos mihi ipse circumdedi. nego fuisse causam cur postularet, nego ex edicto possidere potuisse, nego possedisse. haec tria cum docuero, peroraro.

nego tu bonus p quintius sex naevius possedisse ex edictum praetor in is sponsio facio sum ostendo primus causa non sum cur ab praetor postularis ut bonus p quintius possideo deinde ex edictum tu possideo non possum postremo non possedisse quaeso que aquilis tu qui sum in consilium ut quis polliceor sum diligenter memoria mando etenim res facilis totus accipio si hic memini et ego facilis vester existimatio revoco si extra hic cancelli egredior conor qui ego ipse circumdo nego sum causa cur postulo nego ex edictum possideo possum nego possedisse hic tres cum doceo peroraro


credo aliquem electum hominem egentem, litigiosum, improbum, qui posset scurrae divitis cotidianum convicium sustinere. nihil minus; eques Romanus locuples, sui negoti bene gerens, denique is quem, quotiens Naevius in Galliam profectus est, procuratorem Romae reliquit.

credo aliquis eligo homo egeo litigiosus improbus qui possum scurra dives cottidianus convicium sustineo nihil paruus eques romanus locuples suus negotium bene gero denique is qui quotiens naevius in gallia proficiscor sum procurator roma relinquo


inveniri ratio, C. Aquili, non potest ut ad suum quisque quam primum sine cuiusquam dedecore, infamia pernicieque perveniat? profecto, si quid deberetur, peteret; non omnia iudicia fieri mallet quam unum illud unde haec omnia iudicia nascuntur. qui inter tot annos ne appellarit quidem Quinctium, cum potestas esset agendi cotidie, qui, quo tempore primum agere coepit, in vadimoniis differendis tempus omne consumpserit, qui postea vadimonium quoque missum fecerit, hunc per insidias vi de agro communi deiecerit, qui, cum de re agendi nullo recusante potestas fuisset, sponsionem de probro facere maluerit, qui, cum revocetur ad id iudicium unde haec nata sunt omnia, condicionem aequissimam repudiet, fateatur se non pecuniam sed vitam et sanguinem petere, is non hoc palam dicit: mihi si quid deberetur, peterem atque adeo iam pridem abstulissem;

invenio ratio que aquilis non possum ut ad suus quisque quam primus sine quisquam dedecor infamia pernicies pervenio profecto si quis debeo peto non omnis iudicium fio malo quam unus ille unde hic omnis iudicium nascor qui inter tot annus ne appello quidem quintius cum potestas sum ago cottidie qui quo tempus primus ago coepio in vadimonium differo tempus omnis consumo qui postea vadimonium quoque mitto facio hic per insidiae vis de ager communis deicio qui cum de res ago nullus recuso potestas sum sponsio de probrum facio malo qui cum revoco ad is iudicium unde hic nata sum omnis condicio aequus repudio fateor sui non pecunia sed vita et sanguis peto is non hic palam dico ego si quis debeo peto atque adeo iam pridem aufero