video igitur causas esse permultas quae istum impellerent; videamus nunc ecquae facultas suscipiendi malefici fuerit. Vbi occisus est Sex. Roscius? — Romae. — quid? tu, Titi Rosci, ubi tunc eras? — Romae. verum quid ad rem? et alii multi. — quasi nunc id agatur quis ex tanta multitudine occiderit, ac non hoc quaeratur, eum qui Romae sit occisus utrum veri similius sit ab eo esse occisum qui adsiduus eo tempore Romae fuerit, an ab eo qui multis annis Romam omnino non accesserit.

video igitur causa sum permultus qui iste impello video nunc ecqui facultas suscipio maleficus sum vbi occido sum sex roscius roma quis tu titius roscius ubi tunc sum roma verus quis ad res et alius multus quasi nunc is ago quis ex tantus multitudo occido atque non hic quaero is qui roma sum occido utrum verus similis sum ab is sum occido qui assiduus is tempus roma sum an ab is qui multus annus roma omnino non accedo


ego sic existimo, qui quaeri velit ex eis quos constat, eum caedes facta sit, adfuisse, cum cupere verum inveniri; qui id recuset, eum profecto, tametsi verbo non audeat, tamen re ipsa de maleficio suo confiteri. dixi initio, iudices, nolle me plura de istorum scelere dicere quam causa postularet ac necessitas ipsa cogeret. nam et multae res adferri possunt, et una quaeque earum multis cum argumentis dici potest. verum ego quod invitus ac necessario facio neque diu neque diligenter facere possum. quae praeteriri nullo modo poterant, ea leviter, iudices, attigi, quae posita sunt in suspicionibus de quibus, si coepero dicere, pluribus verbis sit disserendum, ea vestris ingeniis coniecturaeque committo.

ego sic existimo qui quaero volo ex is qui consto is caedes facio sum adsum cum cupio verus invenio qui is recuso is profecto tametsi verbum non audeo tamen res ipse de maleficium suus confiteor dico initium iudex nolo ego multus de iste scelus dico quam causa postulo atque necessitas ipse cogo nam et multus res affero possum et unus quisque is multus cum argumentum dico possum verus ego qui invitus atque necessarius facio neque diu neque diligenter facio possum qui praetereo nullus modo possum is levis iudex attingo qui pono sum in suspicio de qui si coepio dico multus verbum sum dissero is vester ingenium conicio committo


his de causis ego huic causae patronus exstiti, non electus unus qui maximo ingenio sed relictus ex omnibus qui minimo periculo possem dicere, neque uti satis firmo praesidio defensus Sex. Roscius verum uti ne omnino desertus esset. forsitan quaeratis qui iste terror sit et quae tanta formido quae tot ac talis viros impediat quo minus pro capite et fortunis alterius quem ad modum consuerunt causam velint dicere. quod adhuc vos ignorare non mirum est, propterea quod consulto ab accusatoribus eius rei quae conflavit hoc iudicium mentio facta non est.

hic de causa ego hic causa patronus exsisto non eligo unus qui maximus ingenium sed relinquo ex omnis qui paruus periculum possum dico neque uti satis firmus praesidium defendo sex roscius verus uti ne omnino desero sum forsitan quaero qui iste terror sum et qui tantus formido qui tot atque talis vir impedio quo paruus pro caput et fortuna alter qui ad modus consuo causa volo dico qui adhuc tu ignoro non mirus sum propterea qui consultum ab accusator is res qui conflo hic iudicium mentior facio non sum


avaritiam praefers qui societatem coieris de municipis cognatique fortunis cum alienissimo. quam sis audax, ut alia obliviscar, hinc omnes intellegere potuerunt quod ex tota societate, hoc est ex tot sicariis, solus tu inventus es qui cum accusatoribus sederes atque os tuum non modo ostenderes sed etiam offerres. inimicitias tibi fuisse cum Sex. Roscio et magnas rei familiaris controversias concedas necesse est.

avaritia praefero qui societas coeo de municipis cognatus fortuna cum alienus quam sum audax ut alius obliviscor hinc omnis intellego possum qui ex totus societas hic sum ex tot sicarius solus tu invenio sum qui cum accusator sedeo atque os tuus non modo ostendo sed etiam offertor inimicitia tu sum cum sex roscius et magnus res familiaris controversia concedo necesse sum


verum ut haec missa faciam quae iam facta sunt, ex eis quae nunc cum maxime fiunt nonne quivis potest intellegere omnium architectum et machinatorem unum esse Chrysogonum? qui Sex. Rosci nomen deferendum curavit, cuius honoris causa accusare se dixit Erucius... ... aptam et ratione dispositam se habere existimant, qui in Sallentinis aut in Bruttiis habent unde vix ter in anno audire nuntium possunt.

verus ut hic mitto facio qui iam facio sum ex is qui nunc cum magnus fio nonne quivis possum intellego omnis architectus et machinator unus sum chrysogonus qui sex roscius nomen defero curo qui honor causa accuso sui dico erucius aptus et ratio dispono sui habeo existimo qui in salentini aut in bruttius habeo unde vix ter in annus audio nuntius possum


fide sapientiaque vestra fretus plus oneris sustuli quam ferre me posse intellego. hoc onus si vos aliqua ex parte adlevabitis, feram ut potero studio et industria, iudices; sin a vobis, id quod non spero, deserar, tamen animo non deficiam et id quod suscepi quoad potero perferam. quod si perferre non potero, opprimi me onere offici malo quam id quod mihi cum fide semel impositum est aut propter perfidiam abicere aut propter infirmitatem animi deponere.

fides sapio vester fretus multus onus tollo quam fero ego possum intellego hic onus si tu aliqui ex pars adlevo fero ut possum studium et industria iudex sin ab tu is qui non spero desero tamen animus non deficio et is qui suscipio quoad possum perfero qui si perfero non possum opprimo ego onus officio malus quam is qui ego cum fides semel impono sum aut propter perfidia abicio aut propter infirmitas animus depono


nunc, Eruci, ad te venio. conveniat mihi tecum necesse est, si ad hunc maleficium istud pertinet, aut ipsum sua manu fecisse, id quod negas, aut per aliquos liberos aut servos. liberosne? quos neque ut convenire potuerit neque qua ratione inducere neque ubi neque per quos neque qua spe aut quo pretio potes ostendere. ego contra ostendo non modo nihil eorum fecisse Sex. Roscium sed ne potuisse quidem facere, quod neque Romae multis annis fuerit neque de praediis umquam temere discesserit. restare tibi videbatur servorum nomen, quo quasi in portum reiectus a ceteris suspicionibus confugere posses; ubi scopulum offendis 'eius modi ut non modo ab hoc crimen resilire videas verum omnem suspicionem in vosmet ipsos recidere intellegas.

nunc erucius ad tu venio convenio ego tu necesse sum si ad hic maleficium iste pertineo aut ipse suus manus facio is qui nego aut per aliquis liber aut servus liber qui neque ut convenio possum neque qui ratio induco neque ubi neque per qui neque qui spes aut quo pretium possum ostendo ego contra ostendo non modo nihil is facio sex roscius sed ne possum quidem facio qui neque roma multus annus sum neque de praedium umquam temere discedo resto tu video servus nomen quo quasi in portus rejectus ab ceterus suspicio confugio possum ubi scopulis offendo is modus ut non modo ab hic crimen resilire video verus omnis suspicio in tu ipse recido intellego


Magna est enim vis humanitatis; multum valet communio sanguinis; reclamitat istius modi suspicionibus ipsa natura; portentum atque monstrum certissimum est esse aliquem humana specie et figura qui tantum immanitate bestias vicerit ut, propter quos hanc suavissimam lucem aspexerit, eos indignissime luce privarit, cum etiam feras inter sese partus atque educatio et natura ipsa conciliet.

magnus sum enim volo humanitas multus valeo communio sanguis reclamito iste modus suspicio ipse natura portendo atque monstrum certus sum sum aliquis humanus species et figuro qui tantus immanitas bestia vinco ut propter qui hic suavis lux aspicio is indignus lux privo cum etiam ferus inter sui pario atque educatio et natura ipse concilio


quod si id vos suscipitis et eam ad rem operam vestram profitemini, si idcirco sedetis ut ad vos adducantur eorum liberi quorum bona venierunt, cavete, per deos immortalis! iudices, ne nova et multo crudelior per vos proscriptio instaurata esse videatur. illam priorem quae facta est in eos qui arma capere potuerunt tamen senatus suscipere noluit, ne quid acrius quam more maiorum comparatum est publico consilio factum videretur, hanc vero quae ad eorum liberos atque ad infantium puerorum incunabula pertinet nisi hoc iudicio a vobis reicitis et aspernamini, videte, per deos immortalis! quem in locum rem publicam perventuram putetis!

qui si is tu suscipio et is ad res opera vester profiteor si idcirco sedeo ut ad tu adduco is liber qui bonus venierunt cavete per deus immortal iudex ne novo et multus crudelis per tu proscriptio instauro sum video ille prior qui facio sum in is qui arma capio possum tamen senatus suscipio nolo ne quis acer quam mos magnus comparo sum publicus consilium facio video hic verus qui ad is liber atque ad infer puer incunabula pertineo nisi hic iudicium ab tu reicio et aspernor video per deus immortal qui in locus res publicus pervenio puteo


praedia mea tu possides, ego aliena misericordia vivo; concedo, et quod animus aequus est et quia necesse est. mea domus tibi patet, mihi clausa est; fero. familia mea maxima tu uteris, ego servum habeo nullum; patior et ferendum puto. quid vis amplius? quid insequeris, quid oppugnas? qua in re tuam voluntatem laedi a me putas? ubi tuis commodis officio? quid tibi obsto? si spoliorum causa vis hominem occidere, spoliasti; quid quaeris amplius? si inimicitiarum, quae sunt tibi inimicitiae cum eo cuius ante praedia possedisti quam ipsum cognosti? si metus, ab eone aliquid metuis quem vides ipsum ab se tam atrocem iniuriam propulsare non posse? sin, quod bona quae Rosci fuerunt tua facta sunt, idcirco hunc illius filium studes perdere, nonne ostendis id te vereri quod praeter ceteros tu metuere non debeas ne quando liberis proscriptorum bona patria reddantur?

praedium meus tu possideo ego alienus misericordia vivo concedo et qui animus aequus sum et quia necesse sum meus domus tu pateo ego claudo sum fero familia meus maximus tu uto ego servus habeo nullus patior et fero puto quis volo amplus quis insequor quis oppugno qui in res tuus voluntas laedo ab ego puto ubi tuus commodus officium quis tu obsto si spolium causa volo homo occaedes spolio quis quaero amplus si inimicitiaris qui sum tu inimicitia cum is qui ante praedium possedisti quam ipse cogo si metus ab eon aliquis metuo qui video ipse ab sui tam atrox iniuria propulsaris non possum sin qui bonus qui roscius sum tuus facio sum idcirco hic ille filius studeo perdo nonne ostendo is tu vereor qui praeter ceterus tu metuo non debeo ne quando liber proscriptor bonus patria reddo


homines sapientes et ista auctoritate et potestate praeditos qua vos estis ex quibus rebus maxime res publica laborat, eis maxime mederi convenit. vestrum nemo est quin intellegat populum Romanum qui quondam in hostis lenissimus existimabatur hoc tempore domestica crudelitate laborare. hanc tollite ex civitate, iudices, hanc pati nolite diutius in hac re publica versari; quae non modo id habet in se mali quod tot civis atrocissime sustulit verum etiam hominibus lenissimis ademit misericordiam consuetudine incommodorum. nam cum omnibus horis aliquid atrociter fieri videmus aut audimus, etiam qui natura mitissimi sumus adsiduitate molestiarum sensum omnem humanitatis ex animis amittimus.

homo sapio et iste auctoritas et potestas praeditus qui tu sum ex qui res magnus res publicus laboro is magnus medeor convenio vester nemo sum quin intellego populus romanus qui quondam in hostis lenis existimo hic tempus domesticus crudelitas laboro hic tollo ex civitas iudex hic patior nolo diu in hic res publicus versaris qui non modo is habeo in sui malus qui tot civis atrox tollo verus etiam homo lenis adimo misericordia consuetudo incommodus nam cum omnis hora aliquis atrociter fio video aut audio etiam qui natura mitis sum adsiduitas molestiaris sensus omnis humanitas ex animus amitto


videte iam porro cetera, iudices, ut intellegatis fingi maleficium nullum posse quo iste sese non contaminarit. in rebus minoribus socium fallere turpissimum est aequeque turpe atque illud de quo ante dixi; neque iniuria, propterea quod auxilium sibi se putat adiunxisse qui eum altero rem communicavit. ad cuius igitur fidem confugiet, cum per eius fidem laeditur cui se commiserit? atque ea sunt animadvertenda peccata maxime quae difficillime praecaventur. tecti esse ad alienos possumus, intimi multa apertiora videant necesse est; socium cavere qui possumus? quem etiam si metuimus, ius offici laedimus. recte igitur maiores cum qui socium fefellisset in virorum bonorum numero non putarunt haberi oportere.

video iam porro ceterus iudex ut intellego fingo maleficium nullus possum quo iste sui non contamino in res paruus socius fallo turpis sum aequus turpis atque ille de quo ante dico neque iniuria propterea qui auxilium sui sui puto adjungo qui is alter res communico ad qui igitur fides confugio cum per is fides laedo qui sui committo atque is sum animadverto pecco magnus qui difficilis praecaveo tectum sum ad alienus possum intimus multus aperio video necesse sum socius caveo qui possum qui etiam si metuo ius officio laedo rectus igitur magnus cum qui socius fallo in vir bonus numerus non puto habeo oportet


etenim, quoniam fidem magistri cognostis, cognoscite nunc discipuli aequitatem. dixi iam antea saepe numero postulatos esse ab istis duos servos in quaestionem. tu semper, Titi Rosci, recusasti. quaero abs te: 'Eine qui postulabant indigni erant qui impetrarent, an is te non commovebat pro quo postulabant, an res ipsa tibi iniqua videbatur?' postulabant homines nobilissimi atque integerrimi nostrae civitatis quos iam antea nominavi; qui ita vixerunt talesque a populo Romano putantur ut quicquid dicerent nemo esset qui non aequum putaret. postulabant autem pro homine miserrimo atque infelicissimo qui vel ipse sese in cruciatum dari cuperet, dum de patris morte quaereretur.

etenim quoniam fides magister cogo cognosco nunc discipulis aequitas dico iam antea saepe numerus postulo sum ab iste duo servus in quaestio tu semper titius roscius recuso quaero abs tu eos qui postulo indignus sum qui impetro an is tu non commoveo pro quo postulo an res ipse tu iniquus video postulo homo nobilis atque integer noster civitas qui iam antea nomino qui ita vivo talis ab populus romanus puto ut quisquis dico nemo sum qui non aequus puto postulo autem pro homo miser atque infelix qui vel ipse sui in cruciatus do cupio dum de pater mors quaero


nam cum hic Sex. Roscius esset Ameriae, T. autem iste Roscius Romae, cum hic filius adsiduus in praediis esset cumque se voluntate patris rei familiari vitaeque rusticae dedisset, ipse autem frequens Romae esset, occiditur ad balneas Pallacinas rediens a cena Sex. Roscius. spero ex hoc ipso non esse obscurum ad quem suspicio malefici pertineat; verum id quod adhuc est suspiciosum nisi perspicuum res ipsa fecerit, hunc adfinem culpae iudicatote.

nam cum hic sex roscius sum ameria t autem iste roscius roma cum hic filius assiduus in praedium sum cum sui voluntas pater res familiaris vita rustica do ipse autem frequens roma sum occaedes ad balneae pallacinas redeo ab cena sex roscius spero ex hic ipse non sum obscurus ad qui suspicio maleficus pertineo verus is qui adhuc sum suspiciosus nisi perspicuus res ipse facio hic affinis culpa judico


ipse vero quem ad modum composito et dilibuto capillo passim per forum volitet cum magna caterva togatorum videtis, iudices; videtis ut omnis despiciat, ut hominem prae se neminem putet, ut se solum beatum, solum potentem putet. quae vero efficiat et quae conetur si velim commemorare, vereor, iudices, ne quis imperitior existimet me causam nobilitatis victoriamque voluisse laedere. tametsi meo iure possum, si quid in hac parte mihi non placeat, vituperare; non enim vereor ne quis alienum me animum habuisse a causa nobilitatis existimet.

ipse verus qui ad modus compono et dilibuto capillus passim per forum volito cum magnus caterva togator video iudex video ut omnis despicio ut homo prae sui nemo puto ut sui solus beatus solus potens puto qui verus efficio et qui conor si volo commemoraris vereor iudex ne quis imperitus existimo ego causa nobilitas victoria volo laedo tametsi meus ius possum si quis in hic pars ego non placeo vituperaris non enim vereor ne quis alienus ego animus habeo ab causa nobilitas existimo


scriptum enim ita dicunt esse: VT AVT EORVM BONA VENEANT QVI PROSCRIPTI SVNT; quo in numero Sex. Roscius non est: AVT EORVM QVI IN ADVERSARIORVM PRAESIDIIS OCCISI SVNT. Dum praesidia ulla fuerunt, in Sullae praesidiis fuit; postea quam ab armis omnes recesserunt, in summo otio rediens a cena Romae occisus est. si lege, bona quoque lege venisse fateor. sin autem constat contra omnis non modo veteres leges verum etiam novas occisum esse, bona quo iure aut quo modo aut qua lege venierint quaero.

scribo enim ita dico sum vt avt eorvm bonus veneant qvi proscribo svnt quo in numerus sex roscius non sum avt eorvm qvi in adversariorvm praesidium occido svnt dum praesidium ullus sum in sulla praesidium sum postea quam ab arma omnis recedo in superus otium redeo ab cena roma occido sum si lex bonus quoque lex venio fateor sin autem consto contra omnis non modo vetus lex verus etiam novo occido sum bonus quo ius aut quo modo aut qui lex venierint quaero


occisus est a cena rediens; nondum lucebat cum Ameriae scitum est. quid hic incredibilis cursus, quid haec tanta celeritas festinatioque significat? non quaero quis percusserit; nihil est, Glaucia, quod metuas; non excutio te, si quid forte ferri habuisti, non scrutor; nihil ad me arbitror pertinere; quoniam cuius consilio occisus sit invenio, cuius manu sit percussus non laboro. Vnum hoc sumo quod mihi apertum tuum scelus resque manifesta dat: Vbi aut unde audivit Glaucia? qui tam cito scivit? fac audisse statim; quae res eum nocte una tantum itineris contendere coegit? quae necessitas eum tanta premebat ut, si sua sponte iter Ameriam faceret, id temporis Roma proficisceretur, nullam partem noctis requiesceret?

occido sum ab cena redeo nondum luceo cum ameria scio sum quis hic incredibilis curro quis hic tantus celeritas festinatio significo non quaero quis percutio nihil sum glaucion qui metuo non excutio tu si quis fors fero habeo non scrutor nihil ad ego arbitror pertineo quoniam qui consilium occido sum invenio qui manus sum percutio non laboro vnus hic sumo qui ego aperio tuus scelus reor manifestus do vbi aut unde audio glaucion qui tam cito scio facio audio statim qui res is nox unus tantus iter contendo cogo qui necessitas is tantus premo ut si suus sponte iter ameria facio is tempus roma proficiscor nullus pars nox requiesco


facis iniuriam, Chrysogone, si maiorem spem emptionis tuae in huius exitio ponis quam in eis rebus quas Lucius Sulla gessit. quod si tibi causa nulla est cur hunc miserum tanta calamitate adfici velis, si tibi omnia sua praeter animam tradidit nec sibi quicquam paternum ne monumenti quidem causa reservavit, per deos immortalis! quae ista tanta crudelitas est, quae tam fera immanisque natura? quis umquam praedo fuit tam nefarius, quis pirata tam barbarus ut, cum integram praedam sine sanguine habere posset, cruenta spolia detrahere mallet?

facio iniuria chrysogonus si magnus spes emptio tuus in hic exitium pono quam in is res qui lucius sulla gero qui si tu causa nullus sum cur hic miser tantus calamitas afficio velis si tu omnis suus praeter anima trado neque sui quisquam paternus ne monumentum quidem causa reservo per deus immortal qui iste tantus crudelitas sum qui tam ferus immanis natura quis umquam praedo sum tam nefarius quis pirata tam barbarus ut cum integer praeda sine sanguis habeo possum cruento spolium detraho malo


verum haec omnis oratio, ut iam ante dixi, mea est, qua me uti res publica et dolor meus et istorum iniuria coegit. Sex. Roscius horum nihil indignum putat, neminem accusat, nihil de suo patrimonio queritur. putat homo imperitus morum, agricola et rusticus, ista omnia quae vos per Sullam gesta esse dicitis more, lege, iure gentium facta; culpa liberatus et crimine nefario solutus cupit a vobis discedere;

verus hic omnis oratio ut iam ante dico meus sum qui ego uti res publicus et dolor meus et iste iniuria cogo sex roscius hic nihil indignus puto nemo accuso nihil de suus patrimonium queror puto homo imperitus mos agricola et rusticus iste omnis qui tu per sulla gero sum dico mos lex ius gens facio culpa libero et crimen nefarius soluo cupio ab tu discedo


quod hic simul atque sensit, de amicorum cognatorumque sententia Romam confugit et sese ad Caeciliam, Nepotis sororem, Baliarici filiam, quam honoris causa nomino, contulit, qua pater usus erat plurimum; in qua muliere, iudices, etiam nunc, id quod omnes semper existimaverunt, quasi exempli causa vestigia antiqui offici remanent. ea Sex. Roscium inopem, eiectum domo atque expulsum ex suis bonis, fugientem latronum tela et minas recepit domum hospitique oppresso iam desperatoque ab omnibus opitulata est. eius virtute, fide, diligentia factum est ut hic potius vivus in reos quam occisus in proscriptos referretur.

qui hic simul atque sentio de amicus cognatus sententia roma confugio et sui ad caecilius nepos soror baliaricus filia quam honor causa nomino confero qui pater utor sum multus in qui mulier iudex etiam nunc is qui omnis semper existimo quasi exemplum causa vestigium antiquus officio remaneo is sex roscius inops eicio domus atque expello ex suus bonus fugio latro telum et minae recipio domus hospes opprimo iam despero ab omnis opitulo sum is virtus fides diligentia facio sum ut hic potis vivus in reus quam occido in proscribo refero


Africanus qui suo cognomine declarat tertiam partem orbis terrarum se subegisse tamen, si sua res ageretur, testimonium non diceret; nam illud in talem virum non audeo dicere: si diceret, non crederetur. videte nunc quam versa et mutata in peiorem partem sint omnia. cum de bonis et de caede agatur, testimonium dicturus est is qui et sector est et sicarius, hoc est qui et illorum ipsorum bonorum de quibus agitur emptor atque possessor est et eum hominem occidendum curavit de cuius morte quaeritur.

africanus qui suus cognomen declaro tertius pars orbis terra sui subigo tamen si suus res ago testimonium non dico nam ille in talis vir non audeo dico si dico non credo video nunc quam verso et muto in malus pars sum omnis cum de bonus et de caedes ago testimonium dico sum is qui et sector sum et sicarius hic sum qui et ille ipse bonus de qui ago emptor atque possessor sum et is homo occaedes curo de qui mors quaero


verum si a Chrysogono, iudices, non impetramus ut pecunia nostra contentus sit, vitam ne petat, si ille adduci non potest ut, cum ademerit nobis omnia quae nostra erant propria, ne lucem quoque hanc quae communis est eripere cupiat, si non satis habet avaritiam suam pecunia explere, nisi etiam crudelitati sanguis praebitus sit, unum perfugium, iudices, una spes reliqua est Sex. Roscio eadem quae rei publicae, vestra pristina bonitas et misericordia. quae si manet, salvi etiam nunc esse possumus; sin ea crudelitas quae hoc tempore in re publica versata est vestros quoque animos — id quod fieri profecto non potest — duriores acerbioresque reddit, actum est, iudices; inter feras satius est aetatem degere quam in hac tanta immanitate versari.

verus si ab chrysogonus iudex non impetro ut pecunia noster contineo sum vita ne peto si ille adduco non possum ut cum adimo nos omnis qui noster sum proprius ne lux quoque hic qui communis sum eripio cupio si non satis habeo avaritia suus pecunia expleo nisi etiam crudelitas sanguis praebeo sum unus perfugium iudex unus spes reliquus sum sex roscius idem qui res publicus vester pristinus bonitas et misericordia qui si maneo salvus etiam nunc sum possum sin is crudelitas qui hic tempus in res publicus verso sum vester quoque animus is qui fio profecto non possum durus acerbus reddo ago sum iudex inter ferus sero sum aetas dego quam in hic tantus immanitas versaris


dum necesse erat resque ipsa cogebat, unus omnia poterat; qui postea quam magistratus creavit legesque constituit, sua cuique procuratio auctoritasque est restituta. quam si retinere volunt ei qui reciperarunt in perpetuum poterunt obtinere; sin has caedis et rapinas et hos tantos tamque profusos sumptus aut facient aut approbabunt — nolo in eos gravius quicquam ne ominis quidem causa dicere, unum hoc dico: nostri isti nobiles nisi vigilantes et boni et fortes et misericordes erunt, eis hominibus in quibus haec erunt ornamenta sua concedant necesse est.

dum necesse sum reor ipse cogo unus omnis possum qui postea quam magistratus creo lego constituo suus quisque procuratio auctoritas sum restituo quam si retineo volo is qui recipero in perpetuus possum obtineo sin hic caedes et rapina et hic tantus tam profundo sumptus aut facio aut approbo nolo in is gravis quisquam ne omen quidem causa dico unus hic dico noster iste nobilis nisi vigilo et bonus et fortis et misericors sum is homo in qui hic sum ornamentum suus concedo necesse sum


videamus nunc strictim, sicut cetera, quae post mortem Sex. Rosci abs te, Tite Rosci, facta sunt; quae ita aperta et manifesta sunt ut medius fidius, iudices, invitus ea dicam. vereor enim, cuicuimodi es, Tite Rosci, ne ita hunc videar voluisse servare ut tibi omnino non pepercerim. cum hoc vereor et cupio tibi aliqua ex parte quod salva fide possim parcere, rursus immuto voluntatem meam; venit enim mihi in mentem oris tui. Tene, cum ceteri socii tui fugerent ac se occultarent, ut hoc iudicium non de illorum praeda sed de huius maleficio fieri videretur, potissimum tibi partis istas depoposcisse ut in iudicio versarere et sederes cum accusatore? qua in re nihil aliud adsequeris nisi ut ab omnibus mortalibus audacia tua cognoscatur et impudentia.

video nunc strictim sicut ceterus qui post mors sex roscius abs tu titus roscius facio sum qui ita apertus et manifestus sum ut medius fidus iudex invitus is dico vereor enim cuicuimodi sum titus roscius ne ita hic video volo servaris ut tu omnino non parco cum hic vereor et cupio tu aliqui ex pars qui salvo fides possum parco rursus immuto voluntas meus venio enim ego in mens ora tuus tenos cum ceterus socius tuus fugio atque sui occulto ut hic iudicium non de ille praeda sed de hic maleficium fio video potis tu pars iste deposco ut in iudicium verso et sedeo cum accusator qui in res nihil alius assequor nisi ut ab omnis mortalis audacia tuus cognosco et impudens


hoc consilio atque adeo hac amentia impulsi quem ipsi, cum cuperent, non potuerunt occidere, eum iugulandum vobis tradiderunt. quid primum querar aut unde potissimum, iudices, ordiar aut quod aut a quibus auxilium petam? deorumne immortalium, populine Romani, vestramne qui summam potestatem habetis hoc tempore fidem implorem?

hic consilium atque adeo hic amentia impello qui ipse cum cupio non possum occaedes is jugulo tu trado quis primus queror aut unde potis iudex ordior aut qui aut ab qui auxilium peto deus immortalis populus romanus vester qui summa potestas habeo hic tempus fides imploro


si tibi fortuna non dedit ut patre certo nascerere ex quo intellegere posses qui animus patrius in liberos esset, at natura certe dedit ut humanitatis non parum haberes; eo accessit studium doctrinae ut ne a litteris quidem alienus esses. ecquid tandem tibi videtur, ut ad fabulas veniamus, senex ille Caecilianus minoris facere Eutychum, filium rusticum, quam illum alterum, Chaerestratum? — nam, ut opinor, hoc nomine est — alterum in urbe secum honoris causa habere, alterum rus supplici causa relegasse?

si tu fortuna non do ut pater certus nasco ex quo intellego possum qui animus patrius in liber sum at natura certus do ut humanitas non parum habeo is accedo studium doctrina ut ne ab littera quidem alienus sum ecquis tandem tu video ut ad fabula venio senex ille caecilianus paruus facio eutychus filius rusticus quam ille alter chaerestratum nam ut opinor hic nomen sum alter in urbs sui honor causa habeo alter rus supplicium causa relego


ad eamne rem vos reservati estis, ad eamne rem delecti ut eos condemnaretis quos sectores ac sicarii iugulare non potuissent? solent hoc boni imperatores facere cum proelium committunt, ut in eo loco quo fugam hostium fore arbitrentur milites conlocent, in quos si qui ex acie fugerint de improviso incidant. nimirum similiter arbitrantur isti bonorum emptores vos hic, talis viros, sedere qui excipiatis eos qui de suis manibus effugerint. di prohibeant, iudices, ne hoc quod maiores consilium publicum vocari voluerunt praesidium sectorum existimetur!

ad eo res tu reservo sum ad eo res deligo ut is condemno qui sector atque sicarius iugulo non possum soleo hic bonus imperator facio cum proelium committo ut in is locus quo fuga hostis sum arbitror miles conloco in qui si qui ex acies fugio de improvide incido nimirum similis arbitror iste bonus emptor tu hic talis vir sedeo qui excipio is qui de suus manus effugio deus prohibeo iudex ne hic qui magnus consilium publicus vocaris volo praesidium sector existimo


'nescio' inquit 'quae causa odi fuerit; fuisse odium intellego quia antea, cum duos filios haberet, illum alterum qui mortuus est secum omni tempore volebat esse, hunc in praedia rustica relegarat.' quod Erucio accidebat in mala nugatoriaque accusatione, idem mihi usu venit in causa optima. ille quo modo crimen commenticium confirmaret non inveniebat, ego res tam levis qua ratione infirmem ac diluam reperire non possum.

nescio inquam qui causa odi sum sum odium intellego quia antea cum duo filius habeo ille alter qui mortuus sum sui omnis tempus volo sum hic in praedium rusticus relego qui erucius accido in malus nugatorius accusatio idem ego usus venio in causa bonus ille quo modo crimen commenticius confirmo non invenio ego res tam levis qui ratio infirmo atque diluo reperio non possum


qua in re praetereo illud quod mihi maximo argumento ad huius innocentiam poterat esse, in rusticis moribus, in victu arido, in hac horrida incultaque vita istius modi maleficia gigni non solere. Vt non omnem frugem neque arborem in omni agro reperire possis, sic non omne facinus in omni vita nascitur. in urbe luxuries creatur, ex luxuria exsistat avaritia necesse est, ex avaritia erumpat audacia, inde omnia scelera ac maleficia gignuntur; vita autem haec rustica quam tu agrestem vocas parsimoniae, diligentiae, iustitiae magistra est.

qui in res praetereo ille qui ego maximus argumentum ad hic innocentia possum sum in rusticus mos in vinco aridus in hic horridus incultus vito iste modus maleficium gigno non soleo vt non omnis frugis neque arbor in omnis ager reperio possum sic non omnis facinus in omnis vito nascor in urbs luxurio creo ex luxuria exsisto avaritia necesse sum ex avaritia erumpo audacia inde omnis scelus atque maleficium gigno vito autem hic rusticus quam tu agrestis voco parsimonia diligentia justitia magistro sum


his de rebus tantis tamque atrocibus neque satis me commode dicere neque satis graviter conqueri neque satis libere vociferari posse intellego. nam commoditati ingenium, gravitati aetas, libertati tempora sunt impedimento. huc accedit summus timor quem mihi natura pudorque meus attribuit et vestra dignitas et vis adversariorum et Sex. Rosci pericula. quapropter vos oro atque obsecro, iudices, ut attente bonaque cum venia verba mea audiatis.

hic de res tantus tam atrox neque satis ego commodus dico neque satis gravis conqueror neque satis libo vociferaris possum intellego nam commoditas ingenium gravitas aetas libertas tempus sum impedimentum huc accedo summus timor qui ego natura pudor meus attribuo et vester dignitas et volo adversarius et sex roscius periculum quapropter tu oro atque obsecro iudex ut attendo bonus cum venia verbum meus audio


ego haec a Chrysogono mea sponte remoto Sex. Roscio quaero, primum qua re civis optimi bona venierint, deinde qua re hominis eius qui neque proscriptus neque apud adversarios occisus est bona venierint, cum in eos solos lex scripta sit, deinde qua re aliquanto post eam diem venierint quae dies in lege praefinita est, deinde cur tantulo venierint. quae omnia si, quem ad modum solent liberti nequam et improbi facere, in patronum suum voluerit conferre, nihil egerit; nemo est enim qui nesciat propter magnitudinem rerum multa multos partim improbante partim imprudente L. Sulla commisisse.

ego hic ab chrysogonus meus sponte removeo sex roscius quaero primus qui res civis bonus bonus venierint deinde qui res homo is qui neque proscribo neque apud adversarius occido sum bonus venierint cum in is solus lex scribo sum deinde qui res aliquantus post is dies venierint qui dies in lex praefinio sum deinde cur tantulus venierint qui omnis si qui ad modus soleo libertus nequam et improbus facio in patronus suus volo confero nihil ago nemo sum enim qui nescio propter magnitudo res multus multus pars improbo pars imprudens l sulla committo


non ita multis ante annis aiunt Titum Caelium quendam Terracinensem, hominem non obscurum, cum cenatus cubitum in idem conclave cum duobus adulescentibus filiis isset, inventum esse mane iugulatum. cum neque servus quisquam reperiretur neque liber ad quem ea suspicio pertineret, id aetatis autem duo filii propter cubantes ne sensisse quidem se dicerent, nomina filiorum de parricidio delata sunt. quid poterat tam esse suspiciosum? neutrumne sensisse? ausum autem esse quemquam se in id conclave committere eo potissimum tempore cum ibidem essent duo adulescentes filii qui et sentire et defendere facile possent? erat porro nemo in quem ea suspicio conveniret.

non ita multus ante annus aio titus caelius quidam terracinensis homo non obscurus cum ceno cubitum in idem conclave cum duo adulescens filius eo invenio sum mane jugulo cum neque servus quisquam reperio neque liber ad qui is suspicio pertineo is aetas autem duo filius propter cubo ne sentio quidem sui dico nomen filius de parricidium defero sum quis possum tam sum suspiciosus neuter sentio audeo autem sum quisquam sui in is conclave committo is potis tempus cum ibidem sum duo adulescens filius qui et sentio et defendo facilis possum sum porro nemo in qui is suspicio convenio


interea iste T. Roscius, vir optimus, procurator Chrysogoni, Ameriam venit, in praedia huius invadit, hunc miserum, luctu perditum, qui nondum etiam omnia paterno funeri iusta solvisset, nudum eicit domo atque focis patriis disque penatibus praecipitem, iudices, exturbat, ipse amplissimae pecuniae fit dominus. qui in sua re fuisset egentissimus, erat, ut fit, insolens in aliena; multa palam domum suam auferebat, plura clam de medio removebat, non pauca suis adiutoribus large effuseque donabat, reliqua constituta auctione vendebat.

interea iste t roscius vir bonus procurator chrysogonus ameria venio in praedium hic invado hic miser luctus perdo qui nondum etiam omnis paternus funus iustus solvo nudus eicio domus atque focus patrius dives penates praecipito iudex exturbo ipse amplus pecunia fio dominus qui in suus res sum egeo sum ut fio insoleo in alienus multus palam domus suus aufero multus clam de medium removeo non paucus suus adiutor largus effundo dono reliquus constituo auctio vendo


verum concedo tibi ut ea praetereas quae, cum taces, nulla esse concedis; illud quidem, voluisse exheredare, certe tu planum facere debes. quid ergo adfers qua re id factum putemus? vere nihil potes dicere; finge aliquid saltem commode ut ne plane videaris id facere quod aperte facis, huius miseri fortunis et horum virorum talium dignitati inludere. exheredare filium voluit. quam ob causam? 'nescio.' exheredavitne? 'non.' quis prohibuit? 'cogitabat.' cogitabat ? cui dixit? 'nemini.' quid est aliud iudicio ac legibus ac maiestate vestra abuti ad quaestum atque ad libidinem nisi hoc modo accusare atque id obicere quod planum facere non modo non possis verum ne coneris quidem?

verus concedo tu ut is praetereo qui cum taceo nullus sum concedo ille quidem volo exheredaris certus tu planus facio debeo quis ergo affero qui res is facio puto verus nihil possum dico fingo aliquis saltem commodus ut ne planus videaris is facio qui apertus facio hic miser fortuna et hic vir talis dignitas illudo exheredaris filius volo quam ob causa nescio exheredo non quis prohibeo cogito cogito qui dico nemo quis sum alius iudicium atque lex atque maiestas vester abutor ad quaestus atque ad libido nisi hic modo accuso atque is obicio qui planus facio non modo non possum verus ne conor quidem


venit in decem primis legatus in castra Capito. vos totam vitam naturam moresque hominis ex ipsa legatione cognoscite. Nisi intellexeritis, iudices, nullum esse officium, nullum ius tam sanctum atque integrum quod non eius scelus atque perfidia violarit et imminuerit, virum optimum esse eum iudicatote.

venio in decem primus legatus in castrum capito tu totus vita natura mos homo ex ipse legatio cognosco nisus intellego iudex nullus sum officium nullus ius tam sancio atque integer qui non is scelus atque perfidia violo et imminuo vir bonus sum is judico


quid ergo? audacissimus ego ex omnibus? minime. an tanto officiosior quam ceteri? ne istius quidem laudis ita sum cupidus ut aliis eam praereptam velim. quae me igitur res praeter ceteros impulit ut causam Sex. Rosci reciperem? quia, si qui istorum dixisset quos videtis adesse, in quibus summa auctoritas est atque amplitudo, si verbum de re publica fecisset, id quod in hac causa fieri necesse est, multo plura dixisse quam dixisset putaretur.

quis ergo audax ego ex omnis paruus an tantus officiosus quam ceterus ne iste quidem laus ita sum cupidus ut alius is praeripio volo qui ego igitur res praeter ceterus impello ut causa sex roscius recipio quia si qui iste dico qui video adsum in qui summus auctoritas sum atque amplitudo si verbum de res publicus facio is qui in hic causa fio necesse sum multus multus dico quam dico puto


tres sunt res, quantum ego existimare possum, quae obstent hoc tempore Sex. Roscio, crimen adversariorum et audacia et potentia. criminis confictionem accusator Erucius suscepit, audaciae partis Roscii sibi poposcerunt, Chrysogonus autem, is qui plurimum potest, potentia pugnat. de hisce omnibus rebus me dicere oportere intellego. quid igitur est?

tres sum res quantus ego existimaris possum qui obsto hic tempus sex roscius crimen adversarius et audacia et potentia crimen confictio accusator erucius suscipio audacia pars roscius sui posco chrysogonus autem is qui multus possum potentia pugno de hic omnis res ego dico oportet intellego quis igitur sum


age nunc, refer animum sis ad veritatem et considera non modo in Umbria atque in ea vicinitate sed in his veteribus municipiis quae studia a patribus familias maxime laudentur; iam profecto te intelleges inopia criminum summam laudem Sex. Roscio vitio et culpae dedisse. ac non modo hoc patrum voluntate liberi faciunt sed permultos et ego novi et, nisi me fallit animus, unus quisque vestrum qui et ipsi incensi sunt studio quod ad agrum colendum attinet, vitamque hanc rusticam, quam tu probro et crimini putas esse oportere, et honestissimam et suavissimam esse arbitrantur.

ago nunc refero animus sum ad veritas et considero non modo in umbria atque in is vicinitas sed in hic vetus municipium qui studium ab pater familia magnus laudo iam profecto tu intellego inopia crimen summa laus sex roscius vitio et culpa do atque non modo hic pater voluntas liber facio sed permultus et ego nosco et nisi ego fallo animus unus quisque vester qui et ipse incendo sum studium qui ad ager colo attineo vita hic rustica quam tu probrum et crimen puto sum oportet et honestus et suavis sum arbitror


atque ut facilius intellegere possitis, iudices, ea quae facta sunt indigniora esse quam haec sunt quae dicimus, ab initio res quem ad modum gesta sit vobis exponemus, quo facilius et huius hominis innocentissimi miserias et illorum audacias cognoscere possitis et rei publicae calamitatem.

atque ut facilis intellego possum iudex is qui facio sum indignus sum quam hic sum qui dico ab initium res qui ad modus gero sum tu expono quo facilis et hic homo innocens miseria et ille audacia cognosco possum et res publicus calamitas


verum haec tu quoque intellegis esse nugatoria; illud quod coepimus videamus, quo certius argumentum odi reperiri nullo modo potest. 'exheredare pater filium cogitabat.' Mitto quaerere qua de causa; quaero qui scias; tametsi te dicere atque enumerare causas omnis oportebat, et id erat certi accusatoris officium qui tanti sceleris argueret explicare omnia vitia ac peccata fili quibus incensus parens potuerit animum inducere ut naturam ipsam vinceret, ut amorem illum penitus insitum eiceret ex animo, ut denique patrem esse. sese oblivisceretur; quae sine magnis huiusce peccatis accidere potuisse non arbitror.

verus hic tu quoque intellego sum nugatorius ille qui coepio video quo certus argumentum odi reperio nullus modo possum exheredaris pater filius cogito mitto quaero qui de causa quaero qui scio tametsi tu dico atque enumero causa omnis oportet et is sum certus accusator officium qui tantus scelus arguo explicaris omnis vitio atque pecco filis qui incendo parens possum animus induco ut natura ipse vinco ut amor ille penitus inquiro eicio ex animus ut denique pater sum sui obliviscor qui sine magnus hic peccatum accido possum non arbitror


haec possum omnia vere dicere, sed in hac causa coniectura nihil opus est; ipsos certo scio non negare ad haec bona Chrysogonum accessisse impulsu suo. si eum qui indici causa partem acceperit oculis cernetis, poteritisne dubitare, iudices, qui indicarit? qui sunt igitur in istis bonis quibus partem Chrysogonus dederit? duo Roscii. num quisnam praeterea? nemo est, iudices. num ergo dubium est quin ei obtulerint hanc praedam Chrysogono qui ab eo partem praedae tulerunt?

hic possum omnis verus dico sed in hic causa conicio nihil opus sum ipse certus scio non nego ad hic bonus chrysogonus accedo impulsus suus si is qui indico causa pars accipio oculus cerno possum dubitaris iudex qui indico qui sum igitur in iste bonus qui pars chrysogonus do duo roscius num quisnam praeterea nemo sum iudex num ergo dubius sum quin is offertor hic praeda chrysogonus qui ab is pars praeda fero


in quem hoc dicam quaeris, Eruci? non in eum quem vis et putas; nam Sullam et oratio mea ab initio et ipsius eximia virtus omni tempore purgavit. ego haec omnia Chrysogonum fecisse dico, ut ementiretur, ut malum civem Sex. Roscium fuisse fingeret, ut eum apud adversarios occisum esse diceret, ut his de rebus a legatis Amerinorum doceri Lucium Sullam passus non sit. denique etiam illud suspicor, omnino haec bona non venisse; id quod postea, si per vos, iudices, licitum erit, aperietur.

in qui hic dico quaero erucius non in is qui volo et puto nam sulla et oratio meus ab initium et ipse eximius virtus omnis tempus purgo ego hic omnis chrysogonus facio dico ut ementior ut malus civis sex roscius sum fingo ut is apud adversarius occido sum dico ut hic de res ab legatus amerini doceo lucius sulla patior non sum denique etiam ille suspicor omnino hic bonus non venio is qui postea si per tu iudex liceo sum aperio


Sex. Roscius, pater huiusce, municeps Amerinus fuit, cum genere et nobilitate et pecunia non modo sui municipi verum etiam eius vicinitatis facile primus, tum gratia atque hospitiis florens hominum nobilissimorum. nam cum Metellis, Serviliis, Scipionibus erat ei non modo hospitium verum etiam domesticus usus et consuetudo, quas, ut aequum est, familias honestatis amplitudinisque gratia nomino. itaque ex suis omnibus commodis hoc solum filio reliquit; nam patrimonium domestici praedones vi ereptum possident, fama et vita innocentis ab hospitibus amicisque paternis defenditur.

sex roscius pater hic municeps amerinus sum cum genus et nobilitas et pecunia non modo suus municipium verus etiam is vicinitas facilis primus tum gratia atque hospitium floreo homo nobilis nam cum metellus servilius scipio sum is non modo hospitium verus etiam domesticus utor et consuetudo qui ut aequus sum familia honestas amplitudo gratia nomino itaque ex suus omnis commodus hic solus filius relinquo nam patrimonium domesticus praedo vis eripio possideo fama et vito innocens ab hospes amicus paternus defendo


tamen, cum planum iudicibus esset factum aperto ostio dormientis eos repertos esse, iudicio absoluti adulescentes et suspicione omni liberati sunt. nemo enim putabat quemquam esse qui, cum omnia divina atque humana iura scelere nefario polluisset, somnum statim capere potuisset, propterea quod qui tantum facinus commiserunt non modo sine cura quiescere sed ne spirare quidem sine metu possunt.

tamen cum planus judex sum facio aperio ostium dormio is reperio sum iudicium absolvo adulescens et suspicio omnis libero sum nemo enim puto quisquam sum qui cum omnis divino atque humanus ius scelus nefarius polluo somnus statim capio possum propterea qui qui tantus facinus committo non modo sine cura quiesco sed ne spiraris quidem sine metus possum


rursus igitur eodem revertamur et quaeramus quae tanta vitia fuerint in unico filio qua re is patri displiceret. at perspicuum est nullum fuisse. pater igitur amens, qui odisset eum sine causa quem procrearat? at is quidem fuit omnium constantissimus. ergo illud iam perspicuum profecto est, si neque amens pater neque perditus filius fuerit, neque odi causam patri neque sceleris filio fuisse.

rursus igitur idem revorto et quaero qui tantus vitio sum in unicus filius qui res is pater displiceo at perspicuus sum nullus sum pater igitur amens qui odi is sine causa qui procreo at is quidem sum omnis consto ergo ille iam perspicuus profecto sum si neque amens pater neque perdo filius sum neque odi causa pater neque scelus filius sum


venio nunc ad illud nomen aureum Chrysogoni sub quo nomine tota societas latuit; de quo, iudices, neque quo modo dicam neque quo modo taceam reperire possum. si enim taceo, vel maximam partem relinquo; sin autem dico, vereor ne non ille solus, id quod ad me nihil attinet, sed alii quoque plures laesos se putent. tametsi ita se res habet ut mihi in communem causam sectorum dicendum nihil magno opere videatur; haec enim causa nova profecto et singularis est. bonorum Sex. Rosci emptor est Chrysogonus.

venio nunc ad ille nomen aureus chrysogonus sub quo nomen totus societas lateo de quo iudex neque quo modo dico neque quo modo taceo reperio possum si enim taceo vel maximus pars relinquo sin autem dico vereor ne non ille solus is qui ad ego nihil attineo sed alius quoque multus laedo sui puto tametsi ita sui res habeo ut ego in communis causa sector dico nihil magnus opus video hic enim causa novo profecto et singularis sum bonus sex roscius emptor sum chrysogonus


quod animadversum est in eos qui contra omni ratione pugnarunt, non debeo reprehendere; quod viris fortibus quorum opera eximia in rebus gerendis exstitit honos habitus est, laudo. quae ut fierent idcirco pugnatum esse arbitror meque in eo studio partium fuisse confiteor. sin autem id actum est et idcirco arma sumpta sunt ut homines postremi pecuniis alienis locupletarentur et in fortunas unius cuiusque impetum facerent, et id non modo re prohibere non licet sed ne verbis quidem vituperare, tum vero in isto bello non recreatus neque restitutus sed subactus oppressusque populus Romanus est.

qui animadverto sum in is qui contra omnis ratio pugno non debeo reprehendo qui vis fortis qui opus eximius in res gero exsisto honor habitus sum laudo qui ut fio idcirco pugno sum arbitror ego in is studium pars sum confiteor sin autem is ago sum et idcirco arma sumo sum ut homo posterus pecunia alienus locupleto et in fortuna unus quisque impetus facio et is non modo res prohibeo non licet sed ne verbum quidem vituperaris tum verus in iste bellum non recreo neque restituo sed subigo opprimo populus romanus sum


placet igitur in his rebus aliquid imprudentia praeteriri? non placet, iudices, sed necesse est. etenim si Iuppiter optimus maximus cuius nutu et arbitrio caelum terra mariaque reguntur saepe ventis vehementioribus aut immoderatis tempestatibus aut nimio calore aut intolerabili frigore hominibus nocuit, urbis delevit, fruges perdidit, quorum nihil pernicii causa divino consilio sed vi ipsa et magnitudine rerum factum putamus, at contra commoda quibus utimur lucemque qua fruimur spiritumque quem ducimus ab eo nobis dari atque impertiri videmus, quid miramur, iudices, Lucium Sullam, cum solus rem publicam regeret orbemque terrarum gubernaret imperique maiestatem quam armis receperat iam legibus confirmaret, aliqua animadvertere non potuisse? nisi hoc mirum est quod vis divina adsequi non possit, si id mens humana adepta non sit.

placeo igitur in hic res aliquis imprudens praetereo non placeo iudex sed necesse sum etenim si iuppiter bonus magnus qui nutus et arbitrium caelum terra mare rego saepe venio vehemens aut immoderatus tempestas aut nimius calor aut intolerabilis frigor homo noceo urbs deleo frugis perdo qui nihil pernicii causa divino consilium sed vis ipse et magnitudo res facio puto at contra commodus qui utor lux qui fruor spiritus qui duco ab is nos do atque impertio video quis miror iudex lucius sulla cum solus res publicus rego orbo terra guberno imperium maiestas quam arma recipio iam lex confirmo aliqui animadverto non possum nisi hic mirus sum qui volo divino assequor non possum si is mens humanus adipiscor non sum


ei denique qui tum armati dies noctesque concursabant, qui Romae erant adsidui, qui omni tempore in praeda et in sanguine versabantur, sex. Roscio temporis illius acerbitatem iniquitatemque obicient et illam sicariorum multitudinem in qua ipsi duces ac principes erant huic crimini putabunt fore? qui non modo Romae non fuit sed omnino quid Romae ageretur nescivit, propterea quod ruri adsiduus, quem ad modum tute confiteris, fuit.

is denique qui tum armatus dies nox concurso qui roma sum assiduus qui omnis tempus in praeda et in sanguis verso sex roscius tempus ille acerbitas iniquitas obicio et ille sicarius multitudo in qui ipse dux atque princeps sum hic crimen puto sum qui non modo roma non sum sed omnino quis roma ago nescio propterea qui rus assiduus qui ad modus tueor confiteor sum


et forsitan in suscipienda causa temere impulsus adulescentia fecerim; quoniam quidem semel suscepi, licet hercules undique omnes minae terrores periculaque impendeant omnia, succurram ac subibo. certum est deliberatumque quae ad causam pertinere arbitror, omnia non modo dicere verum etiam libenter audacter libereque dicere; nulla res tanta exsistet, iudices, ut possit vim mihi maiorem adhibere metus quam fides.

et forsitan in suscipio causa temere impello adulescentia facio quoniam quidem semel suscipio licet herculis undique omnis minae terror periculum impendeo omnis succurro atque subeo certus sum delibero qui ad causa pertineo arbitror omnis non modo dico verus etiam libet audacter libo dico nullus res tantus exsisto iudex ut possum vis ego magnus adhibeo metus quam fides


an, quod diligenter defenditur, id tibi indignum facinus videtur? mihi crede, si pro patris huius hospitiis et gratia vellent omnes huic hospites adesse et auderent libere defendere, satis copiose defenderetur; sin autem pro magnitudine iniuriae proque eo quod summa res publica in huius periculo temptatur haec omnes vindicarent, consistere me hercule vobis isto in loco non liceret. nunc ita defenditur, non sane ut moleste ferre adversarii debeant neque ut se potentia superari putent.

an qui diligenter defendo is tu indignus facinus video ego credo si pro pater hic hospitium et gratia volo omnis hic hospes adsum et audeo libo defendo satis copiosus defendo sin autem pro magnitudo iniuria pro is qui summus res publicus in hic periculum tento hic omnis vindico consisto ego herculis tu iste in locus non licet nunc ita defendo non sanus ut molestus fero adversarius debeo neque ut sui potentia superaris puto


nam postquam isti intellexerunt summa diligentia vitam Sex. Rosci custodiri neque sibi ullam caedis faciendae potestatem dari, consilium ceperunt plenum sceleris et audaciae ut nomen huius de parricidio deferrent, ut ad eam rem aliquem accusatorem veterem compararent qui de ea re posset dicere aliquid, in qua re nulla subesset suspicio, denique ut, quoniam crimine non poterant, tempore ipso pugnarent. ita loqui homines: 'quod iudicia tam diu facta non essent, condemnari eum oportere qui primus in iudicium adductus esset; huic autem patronos propter Chrysogoni gratiam defuturos; de bonorum venditione et de ista societate verbum esse facturum neminem; ipso nomine parricidi et atrocitate criminis fore ut hic nullo negotio tolleretur, cum ab nullo defensus esset.'

nam postquam iste intellego summus diligentia vita sex roscius custodio neque sui ullus caedes facio potestas do consilium capio plenus scelus et audacia ut nomen hic de parricidium defero ut ad is res aliquis accusator vetus comparo qui de is res possum dico aliquis in qui res nullus subsum suspicio denique ut quoniam crimen non possum tempus ipse pugno ita loquor homo qui iudicium tam diu facio non sum condemnaris is oportet qui primus in iudicium adduco sum hic autem patronus propter chrysogonus gratia desum de bonus venditio et de iste societas verbum sum facio nemo ipse nomen parricidium et atrocitas crimen sum ut hic nullus negotium tollo cum ab nullus defendo sum


nunc non hanc ei rem Sex. Roscius mandavit sed, id quod multo gravius est, ipse Sex. Roscius cum fama vita bonisque omnibus a decurionibus publice Tito Roscio mandatus est; et ex eo Titus Roscius non paululum nescio quid in rem suam convertit sed hunc funditus evertit bonis, ipse tria praedia sibi depectus est, voluntatem decurionum ac municipum omnium tantidem quanti fidem suam fecit.

nunc non hic is res sex roscius mando sed is qui multus gravis sum ipse sex roscius cum fama vito bonus omnis ab decurio publicus titus roscius mando sum et ex is titus roscius non paululum nescio quis in res suus converto sed hic fundus everto bonus ipse tres praedium sui depectus sum voluntas decurio atque municipum omnis tantus quantus fides suus facio


quid erat quod Capitonem primum scire vellet? nescio, nisi hoc video, Capitonem in his bonis esse socium; de tribus et decem fundis tris nobilissimos fundos eum video possidere.

quis sum qui capito primus scio volo nescio nisi hic video capito in hic bonus sum socius de tres et decem fundo tres nobilis fundus is video possideo


verum haec missa facio; illud quaero, is homo qui ut tute dicis, numquam inter homines fuerit, per quos homines hoc tantum facinus, tam occultum, absens praesertim, conficere potuerit. multa sunt falsa, iudices, quae tamen argui suspiciose possunt; in his rebus si suspicio reperta erit, culpam inesse concedam. Romae Sex. Roscius occiditur, cum in agro Amerino esset filius. Litteras, credo, misit alicui sicario qui Romae noverat neminem. arcessivit aliquem. quem aut quando? nuntium misit. quem aut ad quem? pretio, gratia, spe, promissis induxit aliquem. nihil horum ne confingi quidem potest; et tamen causa de parricidio dicitur.

verus hic mitto facio ille quaero is homo qui ut tueor dico numquam inter homo sum per qui homo hic tantus facinus tam occulo absum praesertim confacio possum multus sum fallo iudex qui tamen arguo suspiciosus possum in hic res si suspicio reperio sum culpa insum concedo roma sex roscius occaedes cum in ager amerinus sum filius litterae credo mitto aliqui sicarius qui roma nosco nemo arcesso aliquis qui aut quando nuntius mitto qui aut ad qui pretium gratia spes promitto induco aliquis nihil hic ne confingo quidem possum et tamen causa de parricidium dico


hic cum omni tempore nobilitatis fautor fuisset tum hoc tumultu proximo, cum omnium nobilium dignitas et salus in discrimen veniret, praeter ceteros in ea vicinitate eam partem causamque opera, studio, auctoritate defendit. etenim rectum putabat pro eorum honestate se pugnare propter quos ipse honestissimus inter suos numerabatur. postea quam victoria constituta est ab armisque recessimus, cum proscriberentur homines atque ex omni regione caperentur ei qui adversarii fuisse putabantur, erat ille Romae frequens atque in foro et in ore omnium cotidie versabatur, magis ut exsultare victoria nobilitatis videretur quam timere ne quid ex ea calamitatis sibi accideret.

hic cum omnis tempus nobilitas fautor sum tum hic tumultus propior cum omnis nobilis dignitas et salus in discrimen venio praeter ceterus in is vicinitas is pars causa opus studium auctoritas defendo etenim recingo puto pro is honestas sui pugno propter qui ipse honestus inter suus numero postea quam victoria constituo sum ab armus recedo cum proscribo homo atque ex omnis regio capio is qui adversarius sum puto sum ille roma frequens atque in forum et in os omnis cottidie verso magis ut exsultaris victoria nobilitas video quam timeo ne quis ex is calamitas sui accido


opinor enim esse in lege quam ad diem proscriptiones venditionesque fiant, nimirum Kalendas Iunias. aliquot post mensis et homo occisus est et bona venisse dicuntur. profecto aut haec bona in tabulas publicas nulla redierunt nosque ab isto nebulone facetius eludimur quam putamus, aut, si redierunt, tabulae publicae corruptae aliqua ratione sunt; nam lege quidem bona venire non potuisse constat. intellego me ante tempus, iudices, haec serutari et prope modum errare qui, cum capiti Sex. Rosci mederi debeam, reduviam curem. non enim laborat de pecunia, non ullius rationem sui commodi ducit; facile egestatem suam Sc laturum putat, si hac indigna suspicione et ficto crimine liberatus sit.

opinor enim sum in lex quam ad dies proscriptio venditio fio nimirum kalendae junius aliquot post mensis et homo occido sum et bonus venio dico profecto aut hic bonus in tabula publicus nullus redeo nos ab iste nebulo facetus eludo quam puto aut si redeo tabula publicus corrumpo aliqui ratio sum nam lex quidem bonus venio non possum consto intellego ego ante tempus iudex hic serutaris et prope modus erro qui cum caput sex roscius medeor debeo reduvia curo non enim laboro de pecunia non ullus ratio suus commodus duco facilis egestas suus sc fero puto si hic indignus suspicio et fingo crimen libero sum


quid? tu, vir optime, ecquid habes quod dicas? mihi ausculta: vide ne tibi desis; tua quoque res permagna agitur. multa scelerate, multa audaciter, multa improbe fecisti, unum stultissime, profecto tua sponte non de Eruci sententia: nihil opus fuit te istic sedere. neque enim accusatore muto neque teste quisquam utitur eo qui de accusatoris subsellio surgit. huc accedit quod paulo tamen occultior atque tectior vestra ista cupiditas esset. nunc quid est quod quisquam ex vobis audire desideret, eum quae facitis eius modi sint ut ea dedita opera a nobis contra vosmet ipsos facere videamini? age nunc illa videamus, iudices, quae statim consecuta sunt.

quis tu vir optume ecquis habeo qui dico ego ausculto video ne tu desum tuus quoque res permagnus ago multus scelero multus audax multus improbus facio unus stultus profecto tuus sponte non de erucius sententia nihil opus sum tu istic sedeo neque enim accusator muto neque testis quisquam uto is qui de accusator subsellium surgo huc accedo qui paulus tamen occulo atque tego vester iste cupiditas sum nunc quis sum qui quisquam ex tu audio desidero is qui facio is modus sum ut is dedo opus ab nos contra tu ipse facio video ago nunc ille video iudex qui statim consequor sum


ne diutius teneam, iudices, societas coitur. cum nulla iam proscriptionis mentio fieret, cum etiam qui antea metuerant redirent ac iam defunctos sese periculis arbitrarentur, nomen refertur in tabulas Sex. Rosci, hominis studiosissimi nobilitatis; manceps fit Chrysogonus; tria praedia vel nobilissima Capitoni propria traduntur, quae hodie possidet; in reliquas omnis fortunas iste Titus Roscius nomine Chrysogoni, quem ad modum ipse dicit, impetum facit. haec omnia, iudices, imprudente Lucio Sulla facta esse certo scio.

ne diu teneo iudex societas coeo cum nullus iam proscriptio mentior fio cum etiam qui antea metuo redeo atque iam defungor sui periculum arbitror nomen refero in tabula sex roscius homo studiosus nobilitas manceps fio chrysogonus tres praedium vel nobilis capito proprius trado qui hodie possideo in reliquus omnis fortuna iste titus roscius nomen chrysogonus qui ad modus ipse dico impetus facio hic omnis iudex imprudens lucius sulla facio sum certus scio


ego autem si omnia quae dicenda sunt libere dixero, nequaquam tamen similiter oratio mea exire atque in volgus emanare poterit. deinde quod ceterorum neque dictum obscurum potest esse propter nobilitatem et amplitudinem neque temere dicto concedi propter aetatem et prudentiam. ego si quid liberius dixero, vel occultum esse propterea quod nondum ad rem publicam accessi, vel ignosci adulescentiae meae poterit; tametsi non modo ignoscendi ratio verum etiam cognoscendi consuetudo iam de civitate sublata est.

ego autem si omnis qui dico sum libo dico nequaquam tamen similis oratio meus exeo atque in vulgus emanaris possum deinde qui ceterus neque dico obscurus possum sum propter nobilitas et amplitudo neque temere dico concedo propter aetas et prudentia ego si quis liber dico vel occulo sum propterea qui nondum ad res publicus accedo vel ignosco adulescentia meus possum tametsi non modo ignosco ratio verus etiam cognosco consuetudo iam de civitas tollo sum


credo ego vos, iudices, mirari quid sit quod, cum tot summi oratores hominesque nobilissimi sedeant, ego potissimum surrexerim, is qui neque aetate neque ingenio neque auctoritate sim cum his qui sedeant comparandus. omnes hi quos videtis adesse in hac causa iniuriam novo scelere conflatam putant oportere defendi, defendere ipsi propter iniquitatem temporum non audent. ita fit ut adsint propterea quod officium sequuntur, taceant autem idcirco quia periculum vitant.

credo ego tu iudex miror quis sum qui cum tot superus orator homo nobilis sedeo ego potis surgo is qui neque aetas neque ingenium neque auctoritas sum cum hic qui sedeo comparo omnis hic qui video adsum in hic causa iniuria novo scelus conflo puto oportet defendo defendo ipse propter iniquitas tempus non audeo ita fio ut adsum propterea qui officium sequor taceo autem idcirco quia periculum vito


quae quoniam te fefellerunt, Eruci, quoniamque vides versa esse omnia, causam pro Sex. Roscio, si non commode, at libere dici, quem dedi putabas defendi intellegis, quos tradituros sperabas vides iudicare, restitue nobis aliquando veterem tuam illam calliditatem atque prudentiam, confitere huc ea spe venisse quod putares hic latrocinium, non iudicium futurum. de parricidio causa dicitur; ratio ab accusatore reddita non est quam ob causam patrem filius occiderit.

qui quoniam tu fallo erucius quoniam video verso sum omnis causa pro sex roscius si non commodus at libo dico qui do puto defendo intellego qui trado spero video iudicaris restituo nos aliquando vetus tuus ille calliditas atque prudentia confiteor huc is spes venio qui puto hic latrocinium non iudicium sum de parricidium causa dico ratio ab accusator reddo non sum quam ob causa pater filius occido


quid censes hunc ipsum Sex. Roscium quo studio et qua intellegentia esse in rusticis rebus? Vt ex his propinquis eius, hominibus honestissimis, audio, non tu in isto artificio accusatorio callidior es quam hic in suo. verum, ut opinor, quoniam ita Chrysogono videtur qui huic nullum praedium reliquit, et artificium obliviscatur et studium deponat licebit. quod tametsi miserum et indignum est, feret tamen aequo animo, iudices, si per vos vitam et famam potest obtinere; hoc vero est quod ferri non potest, si et in hanc calamitatem venit propter praediorum bonitatem et multitudinem et quod ea studiose coluit, id erit ei maxime fraudi, ut parum miseriae sit quod aliis coluit non sibi, nisi etiam quod omnino coluit crimini fuerit.

quis censeo hic ipse sex roscius quo studium et qui intellego sum in rusticus res vt ex hic propinquus is homo honestus audio non tu in iste artificium accusatorius callidus sum quam hic in suus verus ut opinor quoniam ita chrysogonus video qui hic nullus praedium relinquo et artificium obliviscor et studium depono liceo qui tametsi miser et indignus sum fero tamen aequus animus iudex si per tu vita et fama possum obtineo hic verus sum qui fero non possum si et in hic calamitas venio propter praedium bonitas et multitudo et qui is studiosus colo is sum is magnus fraus ut parum miseria sum qui alius colo non sui nisi etiam qui omnino colo crimen sum


in hoc tanto, tam atroci, tam singulari maleficio, quod ita raro exstitit ut, si quando auditum sit, portenti ac prodigi simile numeretur, quibus tandem tu, Gaii Eruci, argumentis accusatorem censes uti oportere? nonne et audaciam eius qui in crimen vocetur singularem ostendere et mores feros immanemque naturam et vitam vitiis flagitiisque omnibus deditam, denique omnia ad perniciem profligata atque perdita? quorum tu nihil in Sex. Roscium ne obiciendi quidem causa contulisti.

in hic tantus tam atrox tam singularis maleficium qui ita rarus exsisto ut si quando audio sum portendo atque prodigo similis numero qui tandem tu gaius erucius argumentum accusator censeo uti oportet nonne et audacia is qui in crimen voco singularis ostendo et mos ferus immanis natura et vita vitium flagitium omnis dedo denique omnis ad pernicies profligo atque perdo qui tu nihil in sex roscius ne obicio quidem causa confero


si id actum est, fateor me errasse qui hoc maluerim, fateor insanisse qui cum illis senserim; tametsi inermis, iudices, sensi. sin autem victoria nobilium ornamento atque emolumento rei publicae populoque Romano debet esse, tum vero optimo et nobilissimo cuique meam orationem gratissimam esse oportet. quod si quis est qui et se et causam laedi putet, cum Chrysogonus vituperetur, is causam ignorat, se ipsum probe novit; causa enim splendidior fiet, si nequissimo cuique resistetur, ille improbissimus Chrysogoni fautor qui sibi cum illo rationem communicatam putat laeditur, cum ab hoc splendore causae separatur.

si is ago sum fateor ego erro qui hic malo fateor insanio qui cum ille sentio tametsi inermis iudex sentio sin autem victoria nobilis ornamentum atque emolumentum res publicus populo romanus debeo sum tum verus bonus et nobilis quisque meus oratio gratus sum oportet qui si quis sum qui et sui et causa laedo puto cum chrysogonus vitupero is causa ignoro sui ipse probus nosco causa enim splendidus fio si nequissimo quisque resisto ille improbus chrysogonus fautor qui sui cum ille ratio communico puto laedo cum ab hic splendor causa separo