Pro Q. Roscio Comoedo

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


pro deum hominumque fidem! hoc aut Roscius umquam a Cluvio petisset, si HS miliens in iudicium haberet, aut Cluvius Roscio petenti concessisset, si universae praedae particeps esset? vix me dius fidius tu, Fanni, a Ballione aut aliquo eius simili hoc et postulare auderes et impetrare posses. quod cum est veritate falsum, tum ratione quoque est incredibile; obliviscor enim Roscium et Cluvium viros esse primarios; improbos temporis causa esse fingo.

pro deus homo fides hic aut roscius umquam ab cluvius peto si sestertius millies in iudicium habeo aut cluvius roscius peto concedo si universus praeda particeps sum vix ego dius fidus tu fannius ab ballio aut aliquis is similis hic et postulo audeo et impetro possum qui cum sum veritas falsus tum ratio quoque sum incredibilis obliviscor enim roscius et cluvius vir sum primarius improbus tempus causa sum fingo


'dicit enim,' inquit, 'iniuratus Luscio et Manilio.' si diceret iuratus, crederes? at quid interest inter periurum et mendacem? qui mentiri solet, peierare consuevit. quem ego ut mentiatur inducere possum, ut peieret exorare facile potero. nam qui semel a veritate deflexit, hic non maiore religione ad periurium quam ad mendacium perduci consuevit. quis enim deprecatione deorum, non conscientiae fide commovetur? propterea, quae poena ab dis immortalibus periuro, haec eadem mendaci constituta est; non enim ex pactione verborum quibus ius iurandum comprehenditur, sed ex perfidia et malitia per quam insidiae tenduntur alicui, di immortales hominibus irasci et suscensere consuerunt.

dico enim inquam injuro luscius et manilius si dico juro credo at quis intersum inter perjurus et mendacem qui mentior soleo peieraris consuesco qui ego ut mentior induco possum ut peieret exoraris facilis possum nam qui semel ab veritas deflecto hic non magnus religio ad perjurium quam ad mendacium perduco consuesco quis enim deprecatio deus non conscientia fides commoveo propterea qui poena ab deus immortalis perjurus hic idem mendacium constituo sum non enim ex pactio verbum qui ius iuro comprehendo sed ex perfidia et malitia per quam insidiae tendo aliqui deus immortalis homo irascor et suscenseo consuo


pecunia tibi debebatur certa, quae nunc petitur per iudicem, in qua legitimae partis sponsio facta est. hic tu si amplius HS nummo petisti, quam tibi debitum est, causam perdidisti, propterea quod aliud est iudicium, aliud est arbitrium. iudicium est pecuniae certae, arbitrium incertae; ad iudicium hoc modo venimus ut totam litem aut obtineamus aut amittamus; ad arbitrium hoc animo adimus ut neque nihil neque tantum quantum postulavimus consequamur. ei rei ipsa verba formulae testimonio sunt.

pecunia tu debeo certus qui nunc peto per judico in qui legitimus pars sponsio facio sum hic tu si amplus sestertius nummus peto quam tu debeo sum causa perdo propterea qui alius sum iudicium alius sum arbitrium iudicium sum pecunia certus arbitrium incertus ad iudicium hic modo venio ut totus lito aut obtineo aut amitto ad arbitrium hic animus adeo ut neque nihil neque tantus quantus postulo consequor is res ipse verbum formula testimonium sum


quid sciret ille perpauci animadvertebant, ubi didicisset omnes quaerebant; nihil ab hoc pravum et perversum produci posse arbitrabantur. si veniret ab Statilio, tametsi artificio Roscium superaret, aspicere nemo posset; nemo enim, sicut ex improbo patre probum filium nasci, sic a pessimo histrione bonum comoedum fieri posse existimaret. quia veniebat a Roscio, plus etiam scire quam sciebat videbatur. quod item nuper in Erote comoedo usu venit; qui postea quam e scaena non modo sibilis sed etiam convicio explodebatur, sicut in aram confugit in huius domum, disciplinam, patrocinium, nomen: itaque perbrevi tempore qui ne in novissimis quidem erat histrionibus ad primos pervenit comoedos.

quis scio ille perpaucus animadverto ubi disco omnis quaero nihil ab hic pravus et perverto produco possum arbitror si venio ab statilius tametsi artificium roscius supero aspicio nemo possum nemo enim sicut ex improbus pater probus filius nascor sic ab malus histrio bonus comoedus fio possum existimo quia venio ab roscius multus etiam scio quam scio video qui item nuper in eros comoedus usus venio qui postea quam e scaena non modo sibilis sed etiam convicior explodo sicut in ara confugio in hic domus disciplina patrocinium nomen itaque perbrevis tempus qui ne in novus quidem sum histrio ad primus pervenio comoedus


ad arbitrum confugiunt, hic ab arbitro ad iudicem venire est ausus! qui cum de hac pecunia tabularum fide arbitrum sumpsit, iudicavit sibi pecuniam non deberi. iam duae partes causae sunt confectae; adnumerasse sese negat, expensum tulisse non dicit, cum tabulas non recitat. reliquum est ut stipulatum se esse dicat; praeterea enim quem ad modum certam pecuniam petere possit non reperio. stipulatus es—ubi, quo die, quo tempore, quo praesente?

ad arbiter confugio hic ab arbiter ad judico venio sum audeo qui cum de hic pecunia tabularis fides arbiter sumo judico sui pecunia non debeo iam duo pars causa sum confacio adnumero sui nego expendo fero non dico cum tabula non recito reliquus sum ut stipulo sui sum dico praeterea enim qui ad modus certus pecunia peto possum non reperio stipulo sum ubi quo dies quo tempus quo praesens


quis spopondisse me dicit? nemo. hic ego si finem faciam dicendi, satis fidei et diligentiae meae, satis causae et controversiae, satis formulae et sponsioni, satis etiam iudici fecisse videar cur secundum Roscium iudicari debeat. pecunia petita est certa; cum tertia parte sponsio facta est. haec pecunia necesse est aut data aut expensa lata aut stipulata sit. datam non esse Fannius confitetur, expensam latam non esse codices Fanni confirmant, stipulatam non esse taciturnitas testium concedit. quid ergo est?

quis spopondisse ego dico nemo hic ego si finis facio dico satis fides et diligentia meus satis causa et controversia satis formula et sponsio satis etiam judicium facio video cur secundus roscius iudico debeo pecunia peto sum certus cum tertius pars sponsio facio sum hic pecunia necesse sum aut do aut expendo fero aut stipulo sum do non sum fannius confiteor expendo fero non sum codico fannius confirmo stipulo non sum taciturnitas testis concedo quis ergo sum


cur igitur decidit et non restipulatur neminem amplius petiturum? cur de fundo decedit et iudicio non absolvitur? cur tam imperite facit ut nec Roscium stipulatione adliget neque a Fannio iudicio se absolvat?

cur igitur decido et non restipulor nemo amplus peto cur de fundo decedo et iudicium non absolvo cur tam imperitus facio ut neque roscius stipulatio adligo neque ab fannius iudicium sui absolvo


quid tu auferre potes a Flavio, si Flavius nihil debet? quid hic porro nunc restipulatur quod iam pridem ipse exegit? quod vero Flavius tibi daturus est, qui Roscio omne quod debuit dissolvit? cur in re tam vetere, in negotio iam confecto, in societate dissoluta nova haec restipulatio interponitur? quis est huius restipulationis scriptor, testis arbiterque? tu, Piso; tu enim Q. Roscium pro opera ac labore, quod cognitor fuisset, quod vadimonia obisset, rogasti ut Fannio daret HS ccciↄↄↄ hac condicione ut, si quid ille exegisset a Flavio, partem eius dimidiam Roscio dissolveret. satisne ipsa restipulatio dicere tibi videtur aperte Roscium pro se decidisse?

quis tu aufero possum ab flavius si flavus nihil debeo quis hic porro nunc restipulor qui iam pridem ipse exigo qui verus flavus tu do sum qui roscius omnis qui debeo dissolvo cur in res tam veto in negotium iam conficio in societas dissolvo novo hic restipulatio interpono quis sum hic restipulatio scriptor testis arbiter tu piso tu enim q roscius pro opus atque labor qui cognitor sum qui vadimonium obeo rogo ut fannius do sestertius ccci hic condicio ut si quis ille exigo ab flavius pars is dimidia roscius dissolvo sero ipse restipulatio dico tu video apertus roscius pro sui decido


si iam tibi deliberatum est quibus abroges fidem iuris iurandi, responde. Manilio et Luscio negas esse credendum? dic, aude; est tuae contumaciae, adrogantiae vitaeque universae vox. quid exspectas quam mox ego Luscium et Manilium dicam ordine esse senatores, aetate grandis natu, natura sanctos et religiosos, copiis rei familiaris locupletis et pecuniosos? non faciam; nihil mihi detraham, cum illis exactae aetatis severissime fructum quem meruerunt retribuam. magis mea adulescentia indiget illorum bona existimatione quam illorum severissima senectus desiderat meam laudem.

si iam tu delibero sum qui abrogo fides ius iuro respondeo manilius et luscius nego sum credo dico audeo sum tuus contumacia arrogantia vita universus vox quis exspecto quam mox ego luscius et manilius dico ordo sum senator aetas grandis natus natura sancio et religiosus copia res familiaris locupletis et pecuniosus non facio nihil ego detraho cum ille exigo aetas severus fructus qui mereo retribuo magis meus adulescentia indigeo ille bonus existimatio quam ille severus senectus desidero meus laus


quem ad modum suam partem Roscius suo nomine condonare potuit Flavio, ut eam tu non peteres, sic, cum exegit suam partem et tibi integram petitionem reliquit, tecum partiri non debet, nisi forte tu perverso more quod huius est ab alio extorquere non potes, huic eripere potes. perstat in sententia Saturius, quodcumque sibi petat socius, id societatis fieri. quod si ita est, qua, malum, stultitia fuit Roscius, qui ex iuris peritorum consilio et auctoritate restipularetur a Fannio diligenter ut eius quod exegisset a Flavio dimidiam partem sibi dissolveret, si quidem sine cautione et repromissione nihilo minus id Fannius societati, hoc est Roscio, debebat? * * * * * * * * *

qui ad modus suus pars roscius suus nomen condonaris possum flavius ut is tu non peto sic cum exigo suus pars et tu integer petitio relinquo tu partio non debeo nisi fors tu perverto mos qui hic sum ab alius extorqueo non possum hic eripio possum persto in sententia satur quicumque sui peto socius is societas fio qui si ita sum qui malus stultitia sum roscius qui ex ius peritor consilium et auctoritas restipulor ab fannius diligenter ut is qui exigo ab flavius dimidia pars sui dissolvo si quidem sine cautio et repromissio nihilum paruus is fannius societas hic sum roscius debeo


'petisse,' inquit, 'suam partem Roscium a Flavio confiteor, vacuam et integram reliquisse Fanni concedo; sed, quod sibi exegit, id commune societatis factum esse contendo.' quo nihil captiosius neque indignius potest dici. quaero enim potueritne Roscius ex societate suam partem petere necne. si non potuit, quem ad modum abstulit? si potuit, quem ad modum non sibi exegit? nam quod sibi petitur, certe alteri non exigitur.

peto inquam suus pars roscius ab flavius confiteor vacuus et integer relinquo fannius concedo sed qui sui exigo is communis societas facio sum contendo quo nihil captiosus neque indignus possum dico quaero enim possum roscius ex societas suus pars peto necne si non possum qui ad modus aufero si possum qui ad modus non sui exigo nam qui sui peto certus alter non exigo


Vtrum cetera nomina in codicem accepti et expensi digesta habes an non? si non, quo modo tabulas conficis? si etiam, quam ob rem, cum cetera nomina in ordinem referebas, hoc nomen triennio amplius, quod erat in primis magnum, in adversariis relinquebas? nolebas sciri debere tibi Roscium; cur scribebas? rogatus eras ne referres; cur in adversariis scriptum habebas? sed haec quamquam firma esse video, tamen ipse mihi satis facere non possum, nisi a C. Fannio ipso testimonium sumo hanc pecuniam ei non deberi. Magnum est quod conor, difficile est quod polliceor; nisi eundem et adversarium et testem habuerit Roscius, nolo vincat.

vtrum ceterus nomen in codico accipio et expendo digero habeo an non si non quo modo tabula confacio si etiam quam ob res cum ceterus nomen in ordo refero hic nomen triennium amplus qui sum in primus magnus in adversarius relinquo nolo scio debeo tu roscius cur scribo rogo sum ne refero cur in adversarius scribo habeo sed hic quamquam firmo sum video tamen ipse ego satis facio non possum nisi ab que fannius ipse testimonium sumo hic pecunia is non debeo magnus sum qui conor difficilis sum qui polliceor nisi idem et adversarius et testo habeo roscius nolo vinco


sed quid ego ineptus de Roscio apud Pisonem dico? ignotum hominem scilicet pluribus verbis commendo. estne quisquam omnium mortalium de quo melius existimes tu? estne quisquam qui tibi purior, pudentior, humanior, officiosior liberaliorque videatur? quid? tu, Saturi, qui contra hunc venis, existimas aliter? nonne, quotienscumque in causa in nomen huius incidisti, totiens hunc et virum bonum esse dixisti et honoris causa appellasti? quod nemo nisi aut honestissimo aut amicissimo facere consuevit.

sed quis ego ineptus de roscius apud piso dico ignotus homo scilicet multus verbum commendo edo quisquam omnis mortalis de quo bonus existimo tu edo quisquam qui tu purus pudeo humanus officiosus liberalis video quis tu saturius qui contra hic venio existimo aliter nonne quotienscumque in causa in nomen hic incido totiens hic et vir bonus sum dico et honor causa appello qui nemo nisi aut honestus aut amicus facio consuesco


quid enim huic rei respondere poteris, Fanni? Cum de sua parte Roscius transegit cum Flavio, actionem tibi tuam reliquit an non? si non reliquit, quem ad modum HS ccciↄↄↄ ab eo postea exegisti? si reliquit, quid ab hoc petis quod per te persequi et petere debes? simillima enim et maxime gemina societas hereditatis est; quem ad modum socius in societate habet partem, sic heres in hereditate habet partem. Vt heres sibi soli non coheredibus petit, sic socius sibi soli non sociis petit; et quem ad modum uterque pro sua parte petit, sic pro sua parte dissolvit, heres ex ea parte qua hereditatem adiit, socius ex ea qua societatem coiit.

quis enim hic res respondeo possum fannius cos de suus pars roscius transigo cum flavius actio tu tuus relinquo an non si non relinquo qui ad modus sestertius ccci ab is postea exigo si relinquo quis ab hic peto qui per tu persequor et peto debeo similis enim et magnus gemino societas hereditas sum qui ad modus socius in societas habeo pars sic heres in hereditas habeo pars vt heres sui solus non coheres peto sic socius sui solus non socius peto et qui ad modus uterque pro suus pars peto sic pro suus pars dissolvo heres ex is pars qui hereditas adeo socius ex is qui societas coeo


venerat, ut opinor, haec res in iudicium. certe. quis erat petitor? Fannius. quis reus? Flavius. quis iudex? Cluvius. ex his unus mihi testis est producendus qui pecuniam datam dicat. quis est ex his gravissimus? Sine controversia qui omnium iudicio comprobatus est iudex. quem igitur ex his tribus a me testem exspectabis? petitorem? Fannius est; contra se numquam testimonium dicet. reum? Flavius est. is iam pridem est mortuus; si viveret, verba eius audiretis. iudicem? Cluvius est. quid is dicit? HS ccciↄↄↄ Panurgi nomine Flavium Fannio dissolvisse. quem tu si ex censu spectas, eques Romanus est, si ex vita, homo clarissimus est, si ex fide, iudicem sumpsisti, si ex veritate, id quod scire potuit et debuit dixit.

venio ut opinor hic res in iudicium certus quis sum petitor fannius quis reus flavus quis iudex cluvius ex hic unus ego testis sum produco qui pecunia do dico quis sum ex hic gravis sinis controversia qui omnis iudicium comprobo sum iudex qui igitur ex hic tres ab ego testo exspecto petitor fannius sum contra sui numquam testimonium dico reus flavus sum is iam pridem sum mortuus si vivo verbum is audio judico cluvius sum quis is dico sestertius ccci panurgus nomen flavius fannius dissolvo qui tu si ex census specto eques romanus sum si ex vito homo clarus sum si ex fides judico sumo si ex veritas is qui scio possum et debeo dico


tamen incredibile esset. verum tamen quem fraudarit videamus. C. Fannium Chaeream Roscius fraudavit! oro atque obsecro vos qui nostis, vitam inter se utriusque conferte, qui non nostis, faciem utriusque considerate. nonne ipsum caput et supercilia illa penitus abrasa olere malitiam et clamitare calliditatem videntur? non ab imis unguibus usque ad verticem summum, si quam coniecturam adfert hominibus tacita corporis figura, ex fraude, fallaciis, mendaciis constare totus videtur? qui idcirco capite et superciliis semper est rasis ne ullum pilum viri boni habere dicatur; cuius personam praeclare Roscius in scaena tractare consuevit, neque tamen pro beneficio ei par gratia refertur. nam Ballionem illum improbissimum et periurissimum lenonem cum agit, agit Chaeream; persona illa lutulenta, impura, invisa in huius moribus, natura vitaque est expressa. qui quam ob rem Roscium similem sui in fraude et malitia existimarit, mihi vix videtur, nisi forte quod praeclare hunc imitari se in persona lenonis animadvertit.

tamen incredibilis sum verus tamen qui fraudo video que fannius chaerea roscius fraudo oro atque obsecro tu qui nosco vita inter sui uterque confero qui non nosco facies uterque considero nonne ipse caput et supercilium ille penitus abrado oleo malitia et clamitaris calliditas video non ab imus unguis usque ad vertex superus si quam conicio affero homo taceo corpus figuro ex fraus fallacia mendacium constaris totus video qui idcirco caput et supercilium semper sum rado ne ullus pilis vir bonus habeo dico qui persona praeclaris roscius in scaena tractaris consuesco neque tamen pro beneficium is par gratia refero nam ballio ille improbus et perjurus leno cum ago ago chaerea persono ille lutulentus impurus invideo in hic mos natura vito sum exprimo qui quam ob res roscius similis suus in fraus et malitia existimo ego vix video nisi fors qui praeclaris hic imitor sui in persono leno animadverto


est hoc primum et ex condicione iuris et ex consuetudine cautionis firmissimum et gravissimum argumentum, quod ego pluribus verbis amplecterer, si non alia certiora et clariora testimonia in causa haberem. et ne forte me hoc frustra pollicitum esse praedices, te, te inquam, Fanni, ab tuis subselliis contra te testem suscitabo. criminatio tua quae est? Roscium cum Flavio pro societate decidisse. quo tempore? abhinc annis xv. defensio mea quae est? Roscium pro sua parte cum Flavio transegisse. repromittis tu abhinc triennium Roscio. quid? recita istam restipulationem clarius. attende, quaeso, Piso; Fannium invitum et huc atque illuc tergiversantem testimonium contra se cogo dicere. quid enim restipulatio clamat? qvod a flavio abstvlero, partem dimidiam inde roscio me solvtvrvm spondeo. tua vox est, Fanni.

sum hic primus et ex condicio ius et ex consuetudo cautio firmus et gravis argumentum qui ego multus verbum amplector si non alius certus et clarus testimonium in causa habeo et ne fors ego hic frustra polliceor sum praedico tu tu inquam fannius ab tuus subsellium contra tu testo suscito criminatio tuus qui sum roscius cum flavius pro societas decido quo tempus abhinc annus xv defensio meus qui sum roscius pro suus pars cum flavius transigo repromitto tu abhinc triennium roscius quis recito iste restipulatio clarus attendo quaeso piso fannius invitus et huc atque illic tergiversor testimonium contra sui cogo dico quis enim restipulatio clamo qvod ab flavio abstvlero pars dimidia inde roscio ego solvtvrvm spondeo tuus vox sum fannius


at enim forsitan hoc tibi veniat in mentem, repromisisse Fannium Roscio, si quid a Flavio exegisset, eius partem dimidiam, sed omnino exegisse nihil. quid tum? non exitum exactionis, sed initium repromissionis spectare debes. neque, si ille id exsequendum non iudicavit, non, quod in se fuit, iudicavit Roscium suas, non societatis litis redemisse. quid si tandem planum facio post decisionem veterem Rosci, post repromissionem recentem hanc Fanni HS ccciↄↄↄ Fannium a. Q. Flavio Panurgi nomine abstulisse? tamen diutius inludere viri optimi existimationi, Q. Rosci, audebit?

at enim forsitan hic tu venio in mens repromitto fannius roscius si quis ab flavius exigo is pars dimidia sed omnino exigo nihil quis tum non exitus exactio sed initium repromissio specto debeo neque si ille is exsequor non judico non qui in sui sum judico roscius suus non societas lis reemo quis si tandem planus facio post decisio vetus roscius post repromissio recens hic fannius sestertius ccci fannius ab q flavius panurgus nomen aufero tamen diu illudo vir bonus existimatio q roscius audeo


quam ob rem etiam atque etiam considera, C. Piso, quis quem fraudasse dicatur. Roscius Fannium! quid est hoc? probus improbum, pudens impudentem, periurum castus, callidum imperitus, liberalis avidum? incredibile est. quem ad modum, si Fannius Roscium fraudasse diceretur, utrumque ex utriusque persona veri simile videretur, et Fannium per malitiam fecisse et Roscium per imprudentiam deceptum esse, sic, cum Roscius Fannium fraudasse arguatur, utrumque incredibile est, et Roscium quicquam per avaritiam appetisse et Fannium quicquam per bonitatem amisisse.

quam ob res etiam atque etiam considero que piso quis qui fraudo dico roscius fannius quis sum hic probus improbus pudeo impudens perjurus castus callidus imperitus liberalis avidus incredibilis sum qui ad modus si fannius roscius fraudo dico uterque ex uterque persono verus similis video et fannius per malitia facio et roscius per imprudentia decipio sum sic cum roscius fannius fraudo arguo uterque incredibilis sum et roscius quisquam per avaritia appeto et fannius quisquam per bonitas amitto


qua in re mihi ridicule es visus esse inconstans qui eundem et laederes et laudares, et virum optimum et hominem improbissimum esse diceres. eundem tu et honoris causa appellabas et virum primarium esse dicebas et socium fraudasse arguebas? sed, ut opinor, laudem veritati tribuebas, crimen gratiae concedebas; de hoc, ut existimabas, praedicabas, Chaereae arbitratu causam agebas. fraudavit Roscius! est hoc quidem auribus animisque omnium absurdum. quid si tandem aliquem timidum, dementem, divitem, inertem nactus esset qui experiri non posset?

qui in res ego ridiculus sum video sum inconsto qui idem et laedo et laudo et vir bonus et homo improbus sum dico idem tu et honor causa appello et vir primarius sum dico et socius fraudo arguo sed ut opinor laus veritas tribuo crimen gratia concedo de hic ut existimo praedico chaerea arbitratus causa ago fraudo roscius sum hic quidem auris animus omnis absurdus quis si tandem aliquis timidus demo dives iners nanciscor sum qui experior non possum


tibi vero, Piso, diu deliberandum et concoquendum est utrum potius Chaereae iniurato in sua lite, an Manilio et Luscio iuratis in alieno iudicio credas. reliquum est ut Cluvium falsum dixisse Luscio et Manilio contendat. quod si facit, qua impudentia est, eumne testem improbabit quem iudicem probarit? ei negabit credi oportere cui ipse crediderit? eius testis ad iudicem fidem infirmabit cuius propter fidem et religionem iudicis testis compararit? quem ego si ferrem iudicem, refugere non deberet, cum testem producam, reprehendere audebit?

tu verus piso diu delibero et concoquo sum utrum potis chaerea injuro in suus lis an manilius et luscius juro in alienus iudicium credo reliquus sum ut cluvius falsus dico luscius et manilius contendo qui si facio qui impudens sum is testo improbo qui judico probo is nego credo oportet qui ipse credo is testis ad judico fides infirmo qui propter fides et religio judex testis comparo qui ego si fero judico refugio non debeo cum testo produco reprehendo audeo


quod si quisquam petere potest alteri qui cognitor non est factus, quaero, quid ita, cum Panurgus esset interfectus et lis contestata cum Flavio damni iniuria esset, tu in eam litem cognitor Rosci sis factus, cum praesertim ex tua oratione quodcumque tibi peteres huic peteres, quodcumque tibi exigeres, id in societatem recideret. quod si ad Roscium nihil perveniret quod tu a Flavio abstulisses, nisi te in suam litem dedisset cognitorem, ad te pervenire nihil debet quod Roscius pro sua parte exegit, quoniam tuus cognitor non est factus.

qui si quisquam peto possum alter qui cognitor non sum facio quaero quis ita cum panurgus sum interficio et lis contestor cum flavius damnum iniuria sum tu in is lito cognitor roscius sum facio cum praesertim ex tuus oratio quicumque tu peto hic peto quicumque tu exigo is in societas recido qui si ad roscius nihil pervenio qui tu ab flavius aufero nisi tu in suus lito do cognitor ad tu pervenio nihil debeo qui roscius pro suus pars exigo quoniam tuus cognitor non sum facio


sed hanc decisionem Rosci oratione et opinione augere licet, re et veritate mediocrem et tenuem esse invenietis. accepit enim agrum temporibus eis cum iacerent pretia praediorum; qui ager neque villam habuit neque ex ulla parte fuit cultus; qui nunc multo pluris est quam tunc fuit. neque id est mirum. tum enim propter rei publicae calamitates omnium possessiones erant incertae, nunc deum immortalium benignitate omnium fortunae sunt certae; tum erat ager incultus sine tecto, nunc est cultissimus cum optima villa.

sed hic decisio roscius oratio et opinio augeo licet res et veritas mediocris et tenuis sum invenio accipio enim ager tempus is cum iacio pretium praedium qui ager neque villa habeo neque ex ullus pars sum cultus qui nunc multus multus sum quam tunc sum neque is sum mirus tum enim propter res publicus calamitas omnis possessio sum incertus nunc deus immortalis benignitas omnis fortuna sum certus tum sum ager incultus sine tectum nunc sum colo cum bonus villa


quoniam ille hic constitit paulisper, mihi quoque necesse est paulum commorari. Panurgum tu, Saturi, proprium Fanni dicis fuisse. at ego totum Rosci fuisse contendo. quid erat enim Fanni? corpus. quid Rosci? disciplina. facies non erat, ars erat pretiosa. ex qua parte erat Fanni, non erat HS ∞, ex qua parte erat Rosci, amplius erat HS ccciↄↄↄ iↄↄↄ; nemo enim illum ex trunco corporis spectabat sed ex artificio comico aestimabat; nam illa membra merere per se non amplius poterant duodecim aeris, disciplina quae erat ab hoc tradita locabat se non minus HS ccciↄↄↄ iↄↄↄ.

quoniam ille hic consto paulisper ego quoque necesse sum paulus commoraris panurgus tu saturius proprius fannius dico sum at ego totus roscius sum contendo quis sum enim fannius corpus quis roscius disciplina facies non sum ars sum pretiosus ex qui pars sum fannius non sum sestertius ex qui pars sum roscius amplus sum sestertius ccci eo nemo enim ille ex trunco corpus specto sed ex artificium comicus aestimo nam ille membrum mereo per sui non amplus possum duodecim aer disciplina qui sum ab hic trado loco sui non paruus sestertius ccci eo


cuius rei furtum factum erat? exorditur magna cum exspectatione veteris histrionis exponere societatem. 'Panurgus,' inquit, 'fuit Fanni; is fit ei cum Roscio communis.' hic primum questus est non leviter Saturius communem factum esse gratis cum Roscio, qui pretio proprius fuisset Fanni. largitus est scilicet homo liberalis et dissolutus et bonitate adfluens Fannius Roscio. sic puto.

qui res furtum facio sum exordior magnus cum exspectatio veto histrio expono societas panurgus inquam sum fannius is fio is cum roscius communis hic primus queror sum non levis satur communis facio sum gratus cum roscius qui pretium proprius sum fannius largior sum scilicet homo liberalis et dissolvo et bonitas affluo fannius roscius sic puto


quid deinde? postea quam se praeclare confirmavit, venit ad Cluvium. quem hominem? levem? immo gravissimum. mobilem? immo constantissimum. familiarem? immo alienissimum. hunc postea quam salutavit, rogare coepit blande et concinne scilicet: 'mentire mea causa, viris optimis, tuis familiaribus, praesentibus dic Flavium cum Fannio de Panurgo decidisse qui nihil transegit; dic HS ccciↄↄↄ dedisse qui assem nullum dedit.' quid ille respondit? 'ego vero cupide et libenter mentiar tua causa, et, si quando me peierare vis, ut paululum tu compendi facias, paratum fore scito; non fuit causa cur tantum laborem caperes et ad me venires; per nuntium hoc quod erat tam leve transigere potuisti.'

quis deinde postea quam sui praeclaris confirmo venio ad cluvius qui homo levo immo gravis mobilis immo consto familiaris immo alienus hic postea quam saluto rogo coepio blandus et concinnus scilicet mentior meus causa vis bonus tuus familiaris praesens dico flavius cum fannius de panurgus decido qui nihil transigo dico sestertius ccci do qui assis nullus do quis ille respondeo ego verus cupidus et libet mentior tuus causa et si quando ego peieraris volo ut paululum tu compendium facio paro sum scio non sum causa cur tantus labor capio et ad ego venio per nuntius hic qui sum tam levis transigo possum


quis sit qui socium fraudarit et fefellerit consideremus; dabit enim nobis iam tacite vita acta in alterutram partem firmum et grave testimonium. Q. Roscius? quid ais? nonne, ut ignis in aquam coniectus continuo restinguitur et refrigeratur, sic refervens falsum crimen in purissimam et castissimam vitam conlatum statim concidit et exstinguitur? Roscius socium fraudavit! potest hoc homini huic haerere peccatum? qui me dius fidius—audacter dico—plus fidei quam artis, plus veritatis quam disciplinae possidet in se, quem populus Romanus meliorem virum quam histrionem esse arbitratur, qui ita dignissimus est scaena propter artificium ut dignissimus sit curia propter abstinentiam.

quis sum qui socius fraudo et fallo considero do enim nos iam taceo vito ago in alteruter pars firmum et gravis testimonium q roscius quis aio nonne ut ignis in aqua coniectus continuo restinguo et refrigero sic referveo falsus crimen in purus et castus vita confero statim concido et exstinguo roscius socius fraudo possum hic homo hic haereo peccatum qui ego dius fidus audacter dico multus fides quam ars multus veritas quam disciplina possideo in sui qui populus romanus bonus vir quam histrio sum arbitror qui ita dignus sum scaena propter artificium ut dignus sum curia propter abstinentia


pro deum hominumque fidem! qui HS iↄↄↄ ccciↄↄↄ quaestus facere noluit —nam certe HS iↄↄↄ ccciↄↄↄ merere et potuit et debuit, si potest Dionysia HS ccciↄↄↄ ccciↄↄↄ merere—is per summam fraudem et malitiam et perfidiam HS iↄↄↄ appetiit? et illa fuit pecunia immanis, haec parvola, illa honesta, haec sordida, illa iucunda, haec acerba, illa propria, haec in causa et in iudicio conlocata. decem his annis proximis HS sexagiens honestissime consequi potuit; noluit. laborem quaestus recepit, quaestum laboris reiecit; populo Romano adhuc servire non destitit, sibi servire iam pridem destitit.

pro deus homo fides qui sestertius eo ccci quaestus facio nolo nam certus sestertius eo ccci mereo et possum et debeo si possum dionysia sestertius ccci ccci mereo is per summa fraudo et malitia et perfidia sestertius eo adpeto et ille sum pecunia immanis hic parvulus ille honestus hic sordidus ille iucundus hic acerbus ille proprius hic in causa et in iudicium colloco decem hic annus propior sestertius sexagies honestus consequor possum nolo labor quaestus recipio quaestus labor reicio populus romanus adhuc servio non desisto sui servio iam pridem desisto


quae cum ita sint, quaero abs te quid ita de hac pecunia, de his ipsis HS iↄↄↄ, de tuarum tabularum fide compromissum feceris, arbitrum sumpseris qvantvm aeqvivs et melivs sit dari repromittiqve si pareat. quis in hanc rem fuit arbiter? Vtinam is quidem Romae esset! Romae est. Vtinam adesset in iudicio! adest. Vtinam sederet in consilio C. Pisonis! ipse C. Piso est. eundemne tu arbitrum et iudicem sumebas? eidem et infinitam largitionem remittebas et eundem in angustissimam formulam sponsionis concludebas? quis umquam ad arbitrum, quantum petiit, tantum abstulit? nemo; quantum enim aequius esset sibi dari, petiit. de quo nomine ad arbitrum adisti, de eo ad iudicem venisti! ceteri cum ad iudicem causam labefactari animadvertunt,

qui cum ita sum quaero abs tu quis ita de hic pecunia de hic ipse sestertius eo de tuus tabularis fides compromitto facio arbiter sumo qvantvm aeqvivs et melivs sum do repromittiqve si pareo quis in hic res sum arbiter vtinam is quidem roma sum roma sum vtinam adsum in iudicium adsum vtinam sedeo in consilium que piso ipse que piso sum idem tu arbiter et judico sumo idem et infinitus largitio remitto et idem in angustus formula sponsio concludo quis umquam ad arbiter quantus peto tantus aufero nemo quantus enim aequus sum sui do peto de quo nomen ad arbiter adeo de is ad judico venio ceterus cum ad judico causa labefactaris animadverto


quod si eandem vim, diligentiam auctoritatemque habent adversaria quam tabulae, quid attinet codicem instituere, conscribere, ordinem conservare, memoriae tradere litterarum vetustatem? sed si, quod adversariis nihil credimus, idcirco codicem scribere instituimus, quod etiam apud omnis leve et infirmum est, id apud iudicem grave et sanctum esse ducetur? quid est quod neglegenter scribamus adversaria?

qui si idem vis diligentia auctoritas habeo adversarius quam tabula quis attineo codico instituo conscribo ordo conservaris memoria trado litteraris vetustas sed si qui adversarius nihil credo idcirco codico scribo instituo qui etiam apud omnis levis et infirmus sum is apud judico gravis et sancio sum duco quis sum qui neglegenter scribo adversarius


dic nunc, si potes, si res, si causa patitur, Cluvium esse mentitum! mentitus est Cluvius? ipsa mihi veritas manum iniecit et paulisper consistere et commorari coegit. Vnde hoc totum ductum et conflatum mendacium est? Roscius est videlicet homo callidus et versutus. hoc initio cogitare coepit: 'quoniam Fannius a me petit HS iↄↄↄ, petam a C. Cluvio, equite Romano, ornatissimo homine, ut mea causa mentiatur, dicat decisionem factam esse quae facta non est, HS ccciↄↄↄ a Flavio data esse Fannio quae data non sunt.' est hoc principium improbi animi, miseri ingeni, nullius consili.

dico nunc si possum si res si causa patior cluvius sum mentior mentior sum cluvius ipse ego vereor manus injacio et paulisper consisto et commoraris cogo vnde hic totus duco et conflo mendacium sum roscius sum videlicet homo callidus et versutus hic initium cogito coepio quoniam fannius ab ego peto sestertius eo peto ab que cluvius eques romanus orno homo ut meus causa mentior dico decisio facio sum qui facio non sum sestertius ccci ab flavius do sum fannius qui do non sum sum hic principium improbus animus miser ingenium nullus consilium


quis hoc frater fratri, quis parens filio tribuit ut, quodcumque rettulisset, id ratum haberet? ratum habebit Roscius; profer; quod tibi fuerit persuasum, huic erit persuasum, quod tibi fuerit probatum, huic erit probatum. Paulo ante M. Perpennae, P. Saturi tabulas poscebamus, nunc tuas, C. Fanni Chaerea, solius flagitamus et quo minus secundum eas lis detur non recusamus; quid ita non profers?

quis hic frater frater quis parens filius tribuo ut quicumque refero is reor habeo reor habeo roscius profero qui tu sum persuadeo hic sum persuadeo qui tu sum probo hic sum probo paulus ante m perperna p saturius tabula posco nunc tuus que fannius chaerea solus flagito et quo paruus secundus is lis do non recuso quis ita non profero


ego quae clara sunt consuetudine diutius dicere non debeo; illud vero quod ad rem vehementer pertinet, quaero: quam pridem hoc nomen, Fanni, in adversaria rettulisti? erubescit, quid respondeat nescit, quid fingat extemplo non habet. sunt duo menses iam, dices. tamen in codicem accepti et expensi referri debuit. amplius sunt sex menses. cur tam diu iacet hoc nomen in adversariis? quid si tandem amplius triennium est? quo modo, cum omnes qui tabulas conficiant menstruas paene rationes in tabulas transferant, tu hoc nomen triennium amplius in adversariis iacere pateris?

ego qui clarus sum consuetudo diu dico non debeo ille verus qui ad res vehemens pertineo quaero quam pridem hic nomen fannius in adversarius refero erubesco quis respondeo nescio quis fingo extemplo non habeo sum duo mensis iam dico tamen in codico accipio et expendo refero debeo amplus sum sex mensis cur tam diu iaceo hic nomen in adversarius quis si tandem amplus triennium sum quo modo cum omnis qui tabula confacio menstruus paene ratio in tabula transfero tu hic nomen triennium amplus in adversarius iacio patera


quid est quod diligenter conficiamus tabulas? qua de causa? quia haec sunt menstrua, illae sunt aeternae; haec delentur statim, illae servantur sancte; haec parvi temporis memoriam, illae perpetuae existimationis fidem et religionem amplectuntur; haec sunt disiecta, illae sunt in ordinem confectae. itaque adversaria in iudicium protulit nemo; codicem protulit, tabulas recitavit. tu, C. Piso, tali fide, virtute, gravitate, auctoritate ornatus ex adversariis pecuniam petere non auderes.

quis sum qui diligenter confacio tabula qui de causa quia hic sum menstruus ille sum aeternus hic deleo statim ille servo sancio hic parvus tempus memoria ille perpetuus existimatio fides et religio amplector hic sum disjecto ille sum in ordo confacio itaque adversarius in iudicium profero nemo codico profero tabula recito tu que piso talis fides virtus gravitas auctoritas orno ex adversarius pecunia peto non audeo


cur potius illius quam huius credetur?— scripsisset ille, si non iussu huius expensum tulisset? —non scripsisset hic quod sibi expensum ferre iussisset? nam quem ad modum turpe est scribere quod non debeatur, sic improbum est non referre quod debeas. aeque enim tabulae condemnantur eius qui verum non rettulit et eius qui falsum perscripsit. sed ego copia et facultate causae confisus vide quo progrediar. si tabulas C. Fannius accepti et expensi profert suas in suam rem suo arbitratu scriptas, quo minus secundum illum iudicetis non recuso.

cur potis ille quam hic credo scribo ille si non iussus hic expendo fero non scribo hic qui sui expendo fero iubeo nam qui ad modus turpis sum scribo qui non debeo sic improbus sum non refero qui debeo aequus enim tabula condemno is qui verus non refero et is qui falsus perscribo sed ego copia et facultas causa confido video quo progredio si tabula que fannius accipio et expendo profero suus in suus res suus arbitratus scribo quo paruus secundus ille judico non recuso


hoc tu umquam, Fanni, faceres? et si hos quaestus recipere posses, non eodem tempore et gestum et animam ageres? dic nunc te ab Roscio HS iↄↄↄ circumscriptum esse, qui tantas et tam infinitas pecunias non propter inertiam laboris sed propter magnificentiam liberalitatis repudiarit! quid ego nunc illa dicam quae vobis in mentem venire certo scio? fraudabat te in societate Roscius! sunt iura, sunt formulae de omnibus rebus constitutae, ne quis aut in genere iniuriae aut in ratione actionis errare possit. expressae sunt enim ex unius cuiusque damno, dolore, incommodo, calamitate, iniuria publicae a praetore formulae, ad quas privata lis accommodatur.

hic tu umquam fannius facio et si hic quaestus recipio possum non idem tempus et gero et anima ago dico nunc tu ab roscius sestertius eo circumscribo sum qui tantus et tam infinitus pecunia non propter inertia labor sed propter magnificentia liberalitas repudio quis ego nunc ille dico qui tu in mens venio certus scio fraudo tu in societas roscius sum ius sum formula de omnis res constituo ne quis aut in genus iniuria aut in ratio actio erro possum exprimo sum enim ex unus quisque damnum dolor incommodus calamitas iniuria publicus ab praetor formula ad qui privo lis accommodo


quod et reus is est cui et pecunia levissima et existimatio sanctissima fuit semper, et iudex est is quem nos non minus bene de nobis existimare quam secundum nos iudicare velimus, et advocatio ea est quam propter eximium splendorem ut iudicem unum vereri debeamus, perinde ac si in hanc formulam omnia iudicia legitima, omnia arbitria honoraria, omnia officia domestica conclusa et comprehensa sint, perinde dicemus. illa superior fuit oratio necessaria, haec erit voluntaria, illa ad iudicem, haec ad C. Pisonem, illa pro reo, haec pro Roscio, illa victoriae, haec bonae existimationis causa comparata.

qui et reus is sum qui et pecunia levis et existimatio sancio sum semper et iudex sum is qui nos non paruus bene de nos existimaris quam secundus nos iudicaris volo et advocatio is sum quam propter eximius splendor ut judico unus vereor debeo perinde atque si in hic formula omnis iudicium legitimus omnis arbitrium honorarius omnis officium domesticus concludo et comprehendo sum perinde dico ille superus sum oratio necessarius hic sum voluntarius ille ad judico hic ad que piso ille pro reor hic pro roscius ille victoria hic bonus existimatio causa comparo


non conficit tabulas? immo diligentissime. non refert parva nomina in codices? immo omnis summas. leve et tenue hoc nomen est? HS ccciↄↄↄ sunt. quo modo tibi tanta pecunia extraordinaria iacet? quo modo HS ccciↄↄↄ in codice accepti et expensi non sunt? pro di immortales! essene quemquam tanta audacia praeditum qui, quod nomen referre in tabulas timeat, id petere audeat, quod in codicem iniuratus referre noluerit, id iurare in litem non dubitet, quod sibi probare non possit, id persuadere alteri conetur!

non confacio tabula immo diligens non refero parvus nomen in codico immo omnis superus levis et tenue hic nomen sum sestertius ccci sum quo modo tu tantus pecunia extraordinarius iaceo quo modo sestertius ccci in codico accipio et expendo non sum pro deus immortalis edo quisquam tantus audacia praeditus qui qui nomen refero in tabula timeo is peto audeo qui in codico injuro refero nolo is iuro in lito non dubito qui sui probaris non possum is persuadeo alter conor


quae cum ita sint, cur non arbitrum pro socio adegeris Q. Roscium quaero. formulam non noras? notissima erat. iudicio gravi experiri nolebas? quid ita? propter familiaritatem veterem? cur ergo laedis? propter integritatem hominis? cur igitur insimulas? propter magnitudinem criminis? itane vero? quem per arbitrum circumvenire non posses, cuius de ea re proprium non erat iudicium, hunc per iudicem condemnabis, cuius de ea re nullum est arbitrium? quin tu hoc crimen aut obice ubi licet agere, aut iacere noli ubi non oportet. tametsi iam hoc tuo testimonio crimen sublatum est. nam quo tu tempore illa formula uti noluisti, nihil hunc in societatem fraudis fecisse indicasti. dic enim, tabulas habes an non? si non habes, quem ad modum pactio est?

qui cum ita sum cur non arbiter pro socius adigo q roscius quaero formula non nosco nosco sum iudicium gravis experior nolo quis ita propter familiaritas vetus cur ergo laedo propter integritas homo cur igitur insimulo propter magnitudo crimen ito verus qui per arbiter circumvenio non possum qui de is res proprius non sum iudicium hic per judico condemno qui de is res nullus sum arbitrium quin tu hic crimen aut obicio ubi licet ago aut iacio nolo ubi non oportet tametsi iam hic tuus testimonium crimen tollo sum nam quo tu tempus ille formula uti nolo nihil hic in societas fraus facio indico dico enim tabula habeo an non si non habeo qui ad modus pactio sum


si alia de causa, quae ratio tibi cum eo intercesserat? nulla. addictus erat tibi? non. frustra tempus contero. 'omnino,' inquit, 'HS ccciↄↄↄ a Flavio non abstulit neque Panurgi nomine neque cuiusquam.' si planum facio post hanc recentem stipulationem Rosci HS ccciↄↄↄ a Flavio te abstulisse, numquid causae est quin ab iudicio abeas turpissime victus? quo teste igitur hoc planum faciam?

si alius de causa qui ratio tu cum is intercedo nullus addico sum tu non frustra tempus contero omnino inquam sestertius ccci ab flavius non aufero neque panurgus nomen neque quisquam si planus facio post hic recens stipulatio roscius sestertius ccci ab flavius tu aufero numquid causa sum quin ab iudicium abeo turpis vinco quo testis igitur hic planus facio


nega, nega nunc equiti Romano, homini honesto, iudici tuo credi oportere! circumspicit, aestuat, negat nos Cluvi testimonium recitaturos. recitabimus. erras; inani et tenui spe te consolaris. recita testimonium T. Manili et C. Lusci Ocreae, duorum senatorum, hominum ornatissimorum qui ex Cluvio audierunt. testimonium T. Manili et C. Lvsci Ocreae. Vtrum dicis Luscio et Manilio, an etiam Cluvio non esse credendum? planius atque apertius dicam. Vtrum Luscius et Manilius nihil de HS ccciↄↄↄ ex Cluvio audierunt, an Cluvius falsum Luscio et Manilio dixit? hoc ego loco soluto et quieto sum animo et quorsom recidat responsum tuum non magno opere laboro; firmissimis enim et sanctissimis testimoniis virorum optimorum causa Rosci communita est.

nego nego nunc equio romanus homo honestus judicium tuus credo oportet circumspicio aestuo nego nos cluvius testimonium recito recito erro inanis et tenuis spes tu consolaris recito testimonium t manilis et que luscus ocrea duo senator homo orno qui ex cluvius audio testimonium t manilis et que lvsci ocrea vtrum dico luscius et manilius an etiam cluvius non sum credo planus atque aperio dico vtrum luscus et manilius nihil de sestertius ccci ex cluvius audio an cluvius falsus luscius et manilius dico hic ego locus solvo et quiesco sum animus et quorsom recido responsum tuus non magnus opus laboro firmus enim et sancio testimonium vir bonus causa roscius communio sum


quae deinde sunt consecuta? 'Panurgum,' inquit, 'hunc servum communem, Q. Flavius Tarquiniensis quidam interfecit. in hanc rem,' inquit, 'me cognitorem dedisti. lite contestata, iudicio damni iniuria constituto tu sine me cum Flavio decidisti.' Vtrum pro dimidia parte an pro re tota? planius dicam: utrum pro me an et pro me et pro te? pro me; potui exemplo multorum; licitum est; iure fecerunt multi; nihil in ea re tibi iniuriae feci. pete tu tuum, exige et aufer quod debetur; suam quisque partem iuris possideat et persequatur.—'at enim tu tuum negotium gessisti bene.'—gere et tu tuum bene.—'Magno tu tuam dimidiam partem decidisti.'—Magno et tu tuam partem decide. —'HS Q. tu abstulisti.'—sit ita hoc, vero HS Q. tu aufer.

qui deinde sum consequor panurgus inquam hic servus communis q flavus tarquiniensis quidam interfacio in hic res inquam ego cognitor do lis contestor iudicium damnum iniuria constituo tu sine ego cum flavius decido vtrum pro dimidio pars an pro res totus planus dico utrum pro ego an et pro ego et pro tu pro ego possum exemplum multus liceo sum ius facio multus nihil in is res tu iniuria facio peto tu tuus exigo et aufero qui debeo suus quisque pars ius possideo et persequor at enim tu tuus negotium gero bene gero et tu tuus bene magnus tu tuus dimidia pars decido magnus et tu tuus pars decido sestertius q tu aufero sum ita hic verus sestertius q tu aufero


quid est in iudicio? derectum, asperum, simplex: si paret HS iↄↄↄ dari—. hic nisi planum facit HS iↄↄↄ ad libellam sibi deberi, causam perdit. quid est in arbitrio? mite, moderatum: qvantvm aeqvivs et melivs sit dari. ille tamen confitetur plus se petere quam debeatur, sed satis superque habere dicit quod sibi ab arbitro tribuatur. itaque alter causae confidit, alter diffidit.

quis sum in iudicium derectus asperum simplex si pareo sestertius eo do hic nisi planus facio sestertius eo ad libella sui debeo causa perdo quis sum in arbitrium mitis modero qvantvm aeqvivs et melivs sum do ille tamen confiteor multus sui peto quam debeo sed satis supo habeo dico qui sui ab arbiter tribuo itaque alter causa confido alter diffido


O societatem captiosam et indignam, ubi alter HS ∞, alter ccciↄↄↄ iↄↄↄ quod sit in societatem adfert! nisi idcirco moleste pateris quod HS ∞ tu ex arca proferebas, HS ccciↄↄↄ iↄↄↄ ex disciplina et artificio promebat Roscius. quam enim spem et exspectationem, quod studium et quem favorem secum in scaenam attulit Panurgus, quod Rosci fuit discipulus! qui diligebant hunc, illi favebant, qui admirabantur hunc, illum probabant, qui denique huius nomen audierant, illum eruditum et perfectum existimabant. sic est volgus; ex veritate pauca, ex opinione multa aestimat.

o societas captiosus et indignus ubi alter sestertius alter ccci eo qui sum in societas affero nisi idcirco molestus patera qui sestertius tu ex arca profero sestertius ccci eo ex disciplina et artificium promo roscius quam enim spes et exspectatio qui studium et qui favor sui in scaena affero panurgus qui roscius sum discipulus qui diligo hic ille faveo qui admiror hic ille probo qui denique hic nomen audio ille erudio et perficio existimo sic sum vulgus ex veritas paucus ex opinio multus aestimo


falsum subornavit testem Roscius Cluvium! cur tam sero? cur cum altera pensio solvenda esset, non tum cum prima? nam iam antea HS iↄↄↄ dissolverat. deinde, si iam persuasum erat Cluvio ut mentiretur, cur potius HS ccciↄↄↄ quam ccciↄↄↄ ccciↄↄↄ ccciↄↄↄ data dixit Fannio a Flavio, cum ex restipulatione pars eius dimidia Rosci esset? iam intellegis, C. Piso, sibi soli, societati nihil Roscium petisse. hoc quoniam sentit Saturius esse apertum, resistere et repugnare contra veritatem non audet, aliud fraudis et insidiarum in eodem vestigio deverticulum reperit.

falsus suborno testo roscius cluvius cur tam serus cur cum alter pensio solvo sum non tum cum primus nam iam antea sestertius eo dissolvo deinde si iam persuadeo sum cluvius ut mentior cur potis sestertius ccci quam ccci ccci ccci do dico fannius ab flavius cum ex restipulatio pars is dimidio roscius sum iam intellego que piso sui solus societas nihil roscius peto hic quoniam sentio satur sum aperio resisto et repugnaris contra veritas non audeo alius fraus et insidiaris in idem vestigium deverticulis reperio


Paulo ante quaerebam, id quod vehementer ad rem pertinebat, qua de causa Flavius, cum de tota lite faceret pactionem, neque satis acciperet a Roscio neque iudicio absolveretur a Fannio; nunc vero, id quod mirum et incredibile est, requiro: quam ob rem, cum de tota re decidisset cum Roscio, HS ccciↄↄↄ separatim Fannio dissolvit? hoc loco, Saturi, quid pares respondere scire cupio; utrum omnino Fannium a Flavio HS ccciↄↄↄ non abstulisse an alio nomine et alia de causa abstulisse.

paulus ante quaero is qui vehemens ad res pertineo qui de causa flavus cum de totus lis facio pactio neque satis accipio ab roscius neque iudicium absolvo ab fannius nunc verus is qui mirus et incredibilis sum requiro quam ob res cum de totus res decido cum roscius sestertius ccci separatim fannius dissolvo hic locus saturius quis par respondeo scio cupio utrum omnino fannius ab flavius sestertius ccci non aufero an alius nomen et alius de causa aufero


principia sunt huius modi; spectemus reliqua. HS iↄↄↄ Q. Roscius fraudavit Fannium. qua de causa? subridet Saturius, veterator, ut sibi videtur; ait propter ipsa HS iↄↄↄ. video; sed tamen cur ipsa HS iↄↄↄ tam vehementer concupierit quaero; nam tibi, M. Perpenna, tibi C. Piso, certe tanti non fuissent ut socium fraudaretis. Roscio cur tanti fuerint causam requiro. egebat? immo locuples erat. debebat? immo in suis nummis versabatur. avarus erat? immo etiam ante quam locuples esset, semper liberalissimus munificentissimusque fuit.

principia sum hic modus specto reliquus sestertius eo q roscius fraudo fannius qui de causa subrideo satur veterator ut sui video aio propter ipse sestertius eo video sed tamen cur ipse sestertius eo tam vehemens concupio quaero nam tu m perperna tu que piso certus tantus non sum ut socius fraudo roscius cur tantus sum causa requiro egeo immo locuples sum debeo immo in suus nummus verso avarus sum immo etiam ante quam locuples sum semper liberalis munificentissimusque sum


malitiam naturae crederetur. is scilicet vir optimus et singulari fide praeditus in suo iudicio suis tabulis testibus uti conatur. solent fere dicere qui per tabulas hominis honesti pecuniam expensam tulerunt: 'egone talem virum corrumpere potui, ut mea causa falsum in codicem referret?' exspecto quam mox Chaerea hac oratione utatur: 'egone hanc manum plenam perfidiae et hos digitos meos impellere potui ut falsum perscriberent nomen?' quod si ille suas proferet tabulas, proferet suas quoque Roscius. erit in illius tabulis hoc nomen, at in huius non erit.

malitia natura credo is scilicet vir bonus et singularis fides praeditus in suus iudicium suus tabula testis uti conor soleo fere dico qui per tabula homo honestus pecunia expendo fero ego talis vir corrumpo possum ut meus causa falsus in codico refero exspecto quam mox chaerea hic oratio uto ego hic manus plenus perfidia et hic digitus meus impello possum ut falsus perscribo nomen qui si ille suus profero tabula profero suus quoque roscius sum in ille tabula hic nomen at in hic non sum


si quid communi nomine tetigit, confiteor praestare debere societati.—societatis, non suas litis redemit, cum fundum a Flavio accepit.—quid ita satis non dedit amplius assem neminem petiturum? qui de sua parte decidit, reliquis integram relinquit actionem, qui pro sociis transigit, satis dat neminem eorum postea petiturum. quid ita Flavio sibi cavere non venit in mentem? nesciebat videlicet Panurgum fuisse in societate. sciebat. nesciebat Fannium Roscio esse socium.— praeclare; nam iste cum eo litem contestatam habebat.

si quis communis nomen tango confiteor praesto debeo societas societas non suus lis redimo cum fundus ab flavius accipio quis ita satis non do amplus assis nemo peto qui de suus pars decido reliquus integer relinquo actio qui pro socius transigo satis do nemo is postea peto quis ita flavius sui caveo non venio in mens nescio videlicet panurgus sum in societas scio nescio fannius roscius sum socius praeclaris nam iste cum is lito contestor habeo


pecuniam petis, Fanni, a Roscio. quam? dic audacter et aperte. Vtrum quae tibi ex societate debeatur, an quae ex liberalitate huius promissa sit et ostentata? quorum alterum est gravius et odiosius, alterum levius et facilius. quae ex societate debeatur? quid ais? hoc iam neque leviter ferendum est neque neglegenter defendendum. si qua enim sunt privata iudicia summae existimationis et paene dicam capitis, tria haec sunt, fiduciae, tutelae, societatis. aeque enim perfidiosum et nefarium est fidem frangere quae continet vitam, et pupillum fraudare qui in tutelam pervenit, et socium fallere qui se in negotio coniunxit. quae cum ita sint,

pecunia peto fannius ab roscius quam dico audacter et apertus vtrum qui tu ex societas debeo an qui ex liberalitas hic promitto sum et ostento qui alter sum gravis et odiosus alter levis et facilis qui ex societas debeo quis aio hic iam neque levis fero sum neque neglegenter defendo si qui enim sum privo iudicium summa existimatio et paene dico capio tres hic sum fiducia tutela societas aequus enim perfidiosus et nefarius sum fides frango qui contineo vita et pupillus fraudaris qui in tutela pervenio et socius fallo qui sui in negotium conjungo qui cum ita sum


quae res extulit eum? Vna commendatio huius; qui tamen Panurgum illum, non solum ut Rosci discipulus fuisse diceretur domum recepit, sed etiam summo cum labore, stomacho miseriaque erudivit. nam quo quisque est sollertior et ingeniosior, hoc docet iracundius et laboriosius; quod enim ipse celeriter arripuit, id cum tarde percipi videt, discruciatur. Paulo longius oratio mea provecta est hac de causa ut condicionem societatis diligenter cognosceretis.

qui res effero is vna commendatio hic qui tamen panurgus ille non solus ut roscius discipulus sum dico domus recipio sed etiam superus cum labor stomachus miseria erudio nam quo quisque sum sollertior et ingeniosus hic doceo iracundus et laboriosus qui enim ipse celer arripio is cum tardus percipio video discrucio paulus longus oratio meus proveho sum hic de causa ut condicio societas diligenter cognosco


si habes, cur non nominas? dic nunc Roscium abs te petisse ut familiarem suum sumeres arbitrum! non petiit. dic pactionem fecisse ut absolveretur! non pepigit. quaere qua re sit absolutus! quod erat summa innocentia et integritate. quid enim factum est? venisti domum ultro Rosci, satis fecisti; quod temere commisisti, in iudicium ut denuntiares, rogasti ut ignosceret; te adfuturum negasti, debere tibi ex societate nihil clamitasti. iudici hic denuntiavit; absolutus est. tamen fraudis ac furti mentionem facere audes? perstat in impudentia. 'pactionem enim,' inquit, 'mecum fecerat.' idcirco videlicet ne condemnaretur. quid erat causae cur metueret ne condemnaretur?—res erat manifesta, furtum erat apertum.

si habeo cur non nomino dico nunc roscius abs tu peto ut familiaris suus sumo arbiter non peto dico pactio facio ut absolvo non pepigit quaero qui res sum absolvo qui sum summus innocens et integritas quis enim facio sum venio domus ultro roscius satis facio qui temere committo in iudicium ut denuntiaris rogo ut ignosco tu adsum nego debeo tu ex societas nihil clamito judicium hic denuntio absolvo sum tamen fraus atque furtum mentio facio audeo persto in impudens pactio enim inquam ego facio idcirco videlicet ne condemno quis sum causa cur metuo ne condemno res sum manifestus furtum sum aperio


at ego hoc ex contrario contendo: levior esset auctoritas Cluvi, si diceret iuratus, quam nunc est, cum dicit iniuratus. tum enim forsitan improbis nimis cupidus videretur, qui qua de re iudex fuisset testis esset; nunc omnibus non iniquis necesse est castissimus et constantissimus esse videatur, qui id quod scit familiaribus suis dicit.

at ego hic ex contrarius contendo levis sum auctoritas cluvius si dico juro quam nunc sum cum dico injuro tum enim forsitan improbus nimis cupidus video qui qui de res iudex sum testis sum nunc omnis non iniquus necesse sum castus et consto sum video qui is qui scio familiaris suus dico


an ita est: si quod universae societatis fuisset petisset, quod tum redactum esset aequaliter omnes partirentur; nunc cum petierit quod suae partis esset, non quod tum abstulit soli sibi exegit? quid interest inter eum qui per se litigat et eum qui cognitor est datus? qui per se litem contestatur, sibi soli petit, alteri nemo potest, nisi qui cognitor est factus. itane vero? cognitor si fuisset tuus, quod vicisset iudicio, ferres tuum; cum suo nomine petiit, quod abstulit, tibi non sibi exegit?

an ita sum si qui universus societas sum peto qui tum redigo sum aequalis omnis partio nunc cum peto qui suus pars sum non qui tum aufero solus sui exigo quis intersum inter is qui per sui litigo et is qui cognitor sum do qui per sui lito contestor sui solus peto alter nemo possum nisi qui cognitor sum facio ito verus cognitor si sum tuus qui vinco iudicium fero tuus cum suus nomen peto qui aufero tu non sui exigo


verum tamen, quoniam natura tam malivolus es, numquam ista te molestia et cura liberabo. praeclare suum negotium gessit Roscius, fundum fructuosissimum abstulit; quid ad te? tuam partem dimidiam, quem ad modum vis, decide. vertit hic rationem et id quod probare non potest fingere conatur. 'de tota re,' inquit, 'decidisti.' ergo huc universa causa deducitur, utrum Roscius cum Flavio de sua parte an de tota societate fecerit pactionem. nam ego Roscium,

verus tamen quoniam natura tam malevolus sum numquam iste tu molestia et cura libero praeclaris suus negotium gero roscius fundus fructuosus aufero quis ad tu tuus pars dimidia qui ad modus volo decido verto hic ratio et is qui probaris non possum fingo conor de totus res inquam decido ergo huc universus causa deduco utrum roscius cum flavius de suus pars an de totus societas facio pactio nam ego roscius


nimium cito ait me indignari de tabulis; non habere se hoc nomen in codicem accepti et expensi relatum confitetur, sed in adversariis patere contendit. Vsque eone te diligis et magnifice circumspicis ut pecuniam non ex tuis tabulis sed ex adversariis petas? suum codicem testis loco recitare adrogantiae est; suarum perscriptionum et liturarum adversaria proferre non amentia est?

nimium cito aio ego indignor de tabula non habeo sui hic nomen in codico accipio et expendo refero confiteor sed in adversarius pateo contendo vsque eon tu diligo et magnificus circumspicio ut pecunia non ex tuus tabula sed ex adversarius peto suus codico testis locus recitaris arrogantia sum suus perscriptio et lituraris adversarius profero non amentia sum