Pro M. Tullio

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


ego intellego, et tamen dicendum est ad ea quae dixit Quinctius, non quo ad rem pertineat, sed ne quid, quia a me praetermissum sit, pro concesso putetur.

ego intellego et tamen dico sum ad is qui dico quintius non quo ad res pertineo sed ne quis quia ab ego praetermitto sum pro concedo puto


ut quam primum res iudicaretur, et poenam graviorem constituere, ut metu comprimeretur audacia, et illam latebram tollere: 'damnum iniuria.' quod in aliis causis debet valere et valet lege Aquilia, id ex huius modi damno quod vi per servos armatos datum esset

ut quam primus res judico et poena gravis constituo ut metus comprimo audacia et ille latebra tollo damnum iniuria qui in alius causa debeo valeo et valeo lex aquilius is ex hic modus damnum qui vis per servus armatus do sum


si ita iudicium daretur ut id concluderetur quod a familia factum esset, si quae familia ipsa in caede interesse noluisset et homines aut servos aut liberos coegisset aut conduxisset, totum hoc iudicium et praetoris severitas dissolveretur. nemo enim potest hoc iudicare, qua in re familia non interfuisset, in ea re eam ipsam familiam vi armatis hominibus damnum dedisse. ergo, id quia poterat fieri et facile poterat, idcirco non satis habitum est quaeri quid familia ipsa fecisset, verum etiam illud, quid familiae dolo malo factum esset.

si ita iudicium do ut is concludo qui ab familia facio sum si qui familia ipse in caedes intersum nolo et homo aut servus aut liber cogo aut conduco totus hic iudicium et praetor severitas dissolvo nemo enim possum hic iudicaris qui in res familia non intersum in is res is ipse familia vis armo homo damnum do ergo is quia possum fio et facilis possum idcirco non satis habitus sum quaero quis familia ipse facio verus etiam ille quis familia dolus malus facio sum


nam si additum id non esset ac tibi libitum esset ita defendere, tuam familiam non fecisse, vinceres, si id probare potuisses. nunc, sive illa defensione uti voluisses sive hac qua uteris, condemneris necesse est; nisi putamus eum in iudicium venire qui consilium inierit, illum qui fecerit non venire, cum consilium sine facto intellegi possit, factum sine consilio non possit. an, quod factum eius modi est ut sine occulto consilio, sine nocte, sine vi, sine damno alterius, sine armis, sine caede, sine maleficio fieri non potuerit, id sine dolo malo factum iudicabitur? an, qua in re praetor illi improbam defensionem tolli voluit, in ea re mihi difficiliorem actionem factam putabitis?

nam si addo is non sum atque tu libet sum ita defendo tuus familia non facio vinco si is probaris possum nunc sive ille defensio uti volo sive hic qui uto condemno necesse sum nisi puto is in iudicium venio qui consilium ineo ille qui facio non venio cum consilium sine facio intellego possum facio sine consilium non possum an qui facio is modus sum ut sine occulo consilium sine nox sine vis sine damnum alter sine arma sine caedes sine maleficium fio non possum is sine dolus malus facio judico an qui in res praetor ille improbus defensio tollo volo in is res ego difficilis actio facio puto


et cum sciret de damno legem esse Aquiliam, tamen hoc ita existimavit, apud maiores nostros cum et res et cupiditates minores essent et familiae non magnae magno metu continerentur ut perraro fieret ut homo occideretur, idque nefarium ac singulare facinus putaretur, nihil opus fuisse iudicio de vi coactis armatisque hominibus; quod enim usu non veniebat, de eo si quis legem aut iudicium constitueret, non tam prohibere videretur quam admonere.

et cum scio de damnum lex sum aquilia tamen hic ita existimo apud magnus noster cum et res et cupiditas paruus sum et familia non magnus magnus metus contineo ut perrarus fio ut homo occaedes is nefarius atque singularis facinus puto nihil opus sum iudicium de vis cogo armo homo qui enim usus non venio de is si quis lex aut iudicium constituo non tam prohibeo video quam admoneo


Cum in hac re quam commemoravi mihi mutanda ratio defensionis minus diligenter illius existimationem quam rem M. Tulli viderer defendere. nunc quoniam Quinctius ad causam pertinere putavit res ita multas, falsas praesertim et inique confictas, proferre de vita et moribus et existimatione M. Tulli, multis de causis mihi Fabius debebit ignoscere, si minus eius famae parcere videbor quam antea consului.

cos in hic res quam commemoro ego muto ratio defensio paruus diligenter ille existimatio quam res m tullius video defendo nunc quoniam quintius ad causa pertineo puto res ita multus fallo praesertim et iniquus confingo profero de vito et mos et existimatio m tullius multus de causa ego fabius debeo ignosco si paruus is fama parco video quam antea consulo


si hoc solum esset, tamen vos, tales viri, nolle deberetis maximam rem coniunctam cum summa re publica fortunisque privatorum, severissimum iudicium maximaque ratione compositum per vos videri esse dissolutum. sed non id solum agitur hoc iudicium sic exspectatur ut non unae rei statui, sed omnibus constitui putetur.

si hic solus sum tamen tu talis vir nolo debeo maximus res conjungo cum summus res publicus fortuna privator severus iudicium magnus ratio compono per tu video sum dissoluo sed non is solus ago hic iudicium sic exspecto ut non unus res statuo sed omnis constituo puto


Pri . . ore putavit ad officium suum pertinere adversario nulla in re parcere, quid me oportet Tullium pro Tullio facere, homine coniuncto mecum non minus animo quam nomine? ac mihi magis illud laborandum videtur, recuperatores, ut quod antea nihil in istum dixi probare possim, quam ne in eo reprehendar quod hoc tempore respondeo.

other os puto ad officium suus pertineo adversarius nullus in res parco quis ego oportet tullius pro tullius facio homo conjungo ego non paruus animus quam nomen atque ego magis ille laboro video recuperator ut qui antea nihil in iste dico probaris possum quam ne in is reprehendo qui hic tempus respondeo


at istuc totum 'dolo malo' additur in hoc iudicio eius causa qui agit, non illius quicum agitur. id ut intellegatis, recuperatores, quaeso ut diligenter attendatis; profecto quin ita sit non dubitabitis.

at iste totus dolus malus addo in hic iudicium is causa qui ago non ille qui ago is ut intellego recuperator quaeso ut diligenter attendo profecto quin ita sum non dubito


multa dantur ei qui vi alterum detrusisse dicitur; quorum si unum quodlibet probare iudici potuerit, etiam si confessus erit se vi deiecisse, vincat necesse est vel non possedisse eum qui deiectus sit, vel vi ab se possedisse, vel clam, vel precario. ei qui de vi confessus esset tot defensiones tamen ad causam obtinendam maiores reliquerunt.

multus do is qui vis alter detrudo dico qui si unus qui probaris judicium possum etiam si confiteor sum sui vis deicio vinco necesse sum vel non possedisse is qui deicio sum vel vis ab sui possedisse vel clam vel precarius is qui de vis confiteor sum tot defensio tamen ad causa obtineo magnus relinquo


quid ad haec Quinctius? sane nihil certum neque unum, in quo non modo possit verum putet se posse consistere. primum enim illud iniecit, nihil posse dolo malo familiae fieri. hoc loco non solum fecit ut defenderet Fabium, sed ut omnino huiusce modi iudicia dissolveret. nam si venit id in iudicium de familia quod omnino familia nulla potest committere, nullum est iudicium, absolvantur omnes de simili causa necesse est, bona me hercule!

quis ad hic quintius sanus nihil certus neque unus in quo non modo possum verus puto sui possum consisto primus enim ille injacio nihil possum dolus malus familia fio hic locus non solus facio ut defendo fabius sed ut omnino hic modus iudicium dissolvo nam si venio is in iudicium de familia qui omnino familia nullus possum committo nullus sum iudicium absolvo omnis de similis causa necesse sum bonus ego herculis


neque ideo de iniuria non addiderunt quod in aliis rebus non adderent, sed ne ipsi iudicarent posse homines servos iure arma capere et manum cogere, neque quod putarent, si additum esset, posse hoc talibus viris persuaderi non iniuria factum, sed ne quod tamen scutum dare in iudicio viderentur eis quos propter haec arma in iudicium vocavissent.

neque ideo de iniuria non addo qui in alius res non addo sed ne ipse judico possum homo servus ius arma capio et manus cogo neque qui puto si addo sum possum hic talis vis persuadeo non iniuria facio sed ne qui tamen scutum do in iudicium video is qui propter hic arma in iudicium voco


ipsi statuerent quo tempore possent suo iure arma capere, manum cogere, homines occidere. Cum iudicium ita daret ut hoc solum in iudicium veniret, videreturne vi hominibus coactis armatisve damnum dolo malo familiae datum, neque illud adderet 'inivria,' putavit se audaciam improborum sustulisse, cum spem defensionis nullam reliquisset.

ipse statuo quo tempus possum suus ius arma capio manus cogo homo occaedes cos iudicium ita do ut hic solus in iudicium venio video vis homo cogo armo damnum dolus malus familia do neque ille addo inivria puto sui audacia improbus tollo cum spes defensio nullus relinquo


qui occisi sunt, an ei ex quorum numero saucius factus est nemo? qui cur facerent, causa non fuit, an ei qui fecisse se confitentur? verum ut hoc tibi credam, metuisse te ne oppugnarere, quis hoc statuit umquam, aut cui concedi sine summo omnium periculo potest, ut eum iure potuerit occidere a quo metuisse se dicat ne ipse posterius occideretur?

qui occido sum an is ex qui numerus saucius facio sum nemo qui cur facio causa non sum an is qui facio sui confiteor verus ut hic tu credo metuo tu ne oppugno quis hic statuo umquam aut qui concedo sine superus omnis periculum possum ut is ius possum occaedes ab quo metuo sui dico ne ipse posterus occaedes


mine eius modi semustilatus effugit. adducit iste interea in saltum homines electos maximis animis et viribus et eis arma quae cuique habilia atque apta essent comparat, prorsus ut quivis intellegeret non eos ad rem rusticam, verum ad caedem ac pugnam comparari.

meus is modus semustilatus effugio adduco iste interea in saltus homo eligo magnus animus et vis et is arma qui quisque habilis atque apto sum comparo prorsus ut quivis intellego non is ad res rustica verus ad caedes atque pugna compararis


his temporibus cum ex bello diuturno atque domestico res in eam consuetudinem venisset ut homines minore religione armis uterentur, necesse putavit esse et in universam familiam iudicium dare, quod a familia factum diceretur, et recuperatores dare,

hic tempus cum ex bellum diuturnus atque domesticus res in is consuetudo venio ut homo paruus religio arma uto necesse puto sum et in universus familia iudicium do qui ab familia facio dico et recuperator do


videtis praetores per hos annos interdicere hoc modo, velut inter me et M. Claudium: Vnde dolo malo tvo, M. Tvlli, M. Clavdivs avt familia avt procvrator eivs vi detrvsvs est, cetera ex formula. si, ubi ita interdictum est et sponsio facta, ego me ad iudicem sic defendam ut vi me deiecisse confitear, dolo malo negem, ecquis me audiat? non opinor equidem, quia, si vi deieci M. Claudium, dolo malo deieci; in vi enim dolus malus inest, et Claudio utrumvis satis est planum facere, vel se a me ipso vi deiectum esse vel me consilium inisse ut vi deiceretur.

video praetor per hic annus interdico hic modo velut inter ego et m claudius vnde dolus malus tvo m tvlli m clavdivs avt familia avt procvrator eivs vis detrvsvs sum ceterus ex formula si ubi ita interdictum sum et sponsio facio ego ego ad judico sic defendo ut vis ego deicio confiteor dolus malus nego ecquis ego audio non opinor equidem quia si vis deicio m claudius dolus malus deicio in vis enim dolus malus insum et claudius utrum satis sum planus facio vel sui ab ego ipse vis deicio sum vel ego consilium ineo ut vis deicio


ego non in una re sola, quod mihi satis est, neque in universa re solum, sed singillatim in omnibus dolum malum exstare dico. consilium capiunt ut ad servos M. Tulli veniant; dolo malo faciunt. arma capiunt; dolo malo faciunt. tempus ad insidiandum atque celandum idoneum eligunt; dolo malo faciunt. vi in tectum inruunt; in ipsa vi dolus est. occidunt homines, tectum diruunt; nec homo occidi nec consulto alteri damnum dari sine dolo malo potest. ergo si omnes partes sunt eius modi ut in singulis dolus malus haereat, universam rem et totum facinus sine dolo malo factum iudicabitis?

ego non in unus res solus qui ego satis sum neque in universus res solus sed singillatim in omnis dolus malus exstaris dico consilium capio ut ad servus m tullius venio dolus malus facio arma capio dolus malus facio tempus ad insidior atque celo idoneus eligo dolus malus facio vis in tectum inruo in ipse vis dolus sum occaedes homo tectum diruo neque homo occido neque consultum alter damnum do sine dolus malus possum ergo si omnis pars sum is modus ut in singuli dolus malus haereo universus res et totus facinus sine dolus malus facio iudico


verum et tum id feci quod oportuit, et nunc faciam quod necesse est. nam cum esset de re pecuniaria controversia, quod damnum datum M. Tullio diceremus, alienum mea natura videbatur quicquam de existimatione P. Fabi dicere, non quia res postulare non videretur. quid ergo est? tametsi postulat causa, tamen, nisi plane cogit ingratiis, ad male dicendum non soleo descendere. nunc cum coactus dicam, si quid forte dicam, tamen id ipsum verecunde modiceque faciam, tantum ut, quoniam sibi me non esse inimicum potuit priore actione Fabius iudicare, nunc M. Tullio fidelem certumque amicum esse cognoscat.

verus et tum is facio qui oportet et nunc facio qui necesse sum nam cum sum de res pecuniarius controversia qui damnum do m tullius dico alienus meus natura video quisquam de existimatio p fabius dico non quia res postulo non video quis ergo sum tametsi postulo causa tamen nisi planus cogo ingratia ad malus dico non soleo descendo nunc cum cogo dico si quis fors dico tamen is ipse verecundus modicus facio tantus ut quoniam sui ego non sum inimicus possum prior actio fabius iudicaris nunc m tullius fidelis certus amicus sum cognosco


est in eo agro centuria quae Populiana nominatur, recuperatores, quae semper M. Tulli fuit, quam etiam pater possederat posita esse et ad fundum eius convenire. ac primum, quod eum negoti totius et emptionis suae paenitebat, fundum proscripsit; eum autem emptum habebat cum socio Cn. Acerronio, viro optimo modum proscripsisse.

sum in is ager centurio qui populianus nomino recuperator qui semper m tullius sum quam etiam pater possideo pono sum et ad fundus is convenio atque primus qui is negotium totus et emptio suus paeniteo fundus proscribo is autem emo habeo cum socius cn acerronius vir bonus modus proscribo


audite, quaeso, in eas res quas commemoro hominum honestorum testimonium. haec quae mei testes dicunt, fatetur adversarius eos vere dicere; quae mei testes non dicunt, quia non viderunt nec sciunt, ea dicit ipse adversarius. nostri testes dicunt occisos homines; cruorem in locis pluribus, deiectum aedificium se vidisse dicunt; nihil amplius. quid Fabius? Horum nihil negat. quid ergo addit amplius?

audio quaeso in is res qui commemoro homo honestor testimonium hic qui meus testis dico fateor adversarius is verus dico qui meus testis non dico quia non video neque scio is dico ipse adversarius noster testis dico occido homo cruor in locus multus deicio aedificium sui video dico nihil amplus quis fabius horus nihil nego quis ergo addo amplus


etenim, recuperatores, non damno commoventur magistratus ut in haec verba iudicium dent. nam si id esset, nec recuperatores potius darent quam iudicem nec in universam familiam, sed in eum quicum nominatim ageretur, nec in quadruplum, sed in duplum, et ad 'damnvm' adderetur 'inivria.' neque enim is qui hoc iudicium dedit, de ceteris damnis ab lege Aquilia recedit, in quibus nihil agitur nisi damnum, qua de re praetor animum debet advertere.

etenim recuperator non damnum commoveo magistratus ut in hic verbum iudicium do nam si is sum neque recuperator potis do quam judico neque in universus familia sed in is qui nominatim ago neque in quadruplus sed in duplus et ad damnvm addo inivria neque enim is qui hic iudicium do de ceterus damnum ab lex aquilius recedo in qui nihil ago nisi damnum qui de res praetor animus debeo adverto


fundum habet in agro Thurino M. Tullius paternum, recuperatores, quem se habere usque eo non moleste tulit, donec vicinum eius modi nactus est qui agri finis armis proferre mallet quam iure defendere. nam P. Fabius nuper emit agrum de C. Claudio senatore, cui fundo erat adfinis M. Tullius, sane magno, dimidio fere pluris incultum exustis villis omnibus quam quanti integrum atque ornatissimum carissimis pretiis ipse Claudius emerat

fundus habeo in ager thurinus m tullius paternus recuperator qui sui habeo usque is non molestus fero donec vicinus is modus nanciscor sum qui ager finis arma profero malo quam ius defendo nam p fabius nuper emo ager de que claudius senator qui fundo sum affinis m tullius sanus magnus dimidio fere multus incultus exuro villa omnis quam quantus integer atque orno carus pretium ipse claudus emo


omnibus acerba res et misera videbatur. Cum amici in comm turbarunt.

omnis acerbus res et misero video cos amicus in comm turbo


nam cum perfugio nullo constituto tamen haec scelera servi audacissime faciant, domini impudentissime confiteantur, quid censetis fore, si praetor iudicet eius modi caedis fieri iure posse? an quicquam interest utrum magistratus peccato defensionem constituant an peccandi potestatem licentiamque permittant?

nam cum perfugio nullus constituo tamen hic scelus servio audax facio dominus impudens confiteor quis censeo sum si praetor iudico is modus caedes fio ius possum an quisquam intersum utrum magistratus pecco defensio constituo an pecco potestas licentia permitto


hominem appellat. iste sane adroganter quod commodum fuit respondit. Nequedum finis auctor demonstraverat. mittit ad procuratorem litteras et ad vilicum Tullius facturum negavit; illis absentibus finis Acerronio demonstravit neque tamen hanc centuriam Populianam vacuam tradidit. Acerronius, quo modo potuit, se de tota re ex

homo appello iste sanus arroganter qui commodus sum respondeo nequedum finis auctor demonstro mitto ad procurator littera et ad vilicus tullius facio nego ille absum finis acerronius demonstro neque tamen hic centuria populianus vacuus trado acerronius quo modo possum sui de totus res ex


hic mihi isti singulari ingenio videntur esse qui et id quod mihi contra illos datum est ipsi adripiunt et scopulo atque saxis pro portu stationeque utuntur. nam in dolo malo volunt delitiscere, in quo, non modo cum omnia ipsi fecerunt quae fatentur, verum etiam si per alios id fecissent, haererent ac tenerentur.

hic ego iste singularis ingenium video sum qui et is qui ego contra ille do sum ipse adrapio et scopulus atque saxum pro portus statio uto nam in dolus malus volo delitiscere in quo non modo cum omnis ipse facio qui fateor verus etiam si per alius is facio haereo atque teneo


in hoc iudicio videtis agi de vi, videtis agi de hominibus armatis, videtis aedificiorum expugnationes, agri vastationes, hominum trucidationes, incendia, rapinas, sanguinem in iudicium venire, et miramini satis habuisse eos qui hoc iudicium dederunt id quaeri, utrum haec tam acerba, tam indigna, tam atrocia facta essent necne, non utrum iure facta an iniuria? non ergo praetores a lege Aquilia recesserunt, quae de damno est, sed de vi et armis severum iudicium constituerunt, nec ius et iniuriam quaeri nusquam putarunt oportere, sed eos qui armis quam iure agere maluissent de iure et iniuria disputare noluerunt.

in hic iudicium video ago de vis video ago de homo armo video aedificium expugnatio ager vastatio homo trucidatio incendium rapina sanguis in iudicium venio et miro satis habeo is qui hic iudicium do is quaero utrum hic tam acerbus tam indignus tam atrocia facio sum necne non utrum ius facio an iniuria non ergo praetor ab lex aquilius recedo qui de damnum sum sed de vis et arma severus iudicium constituo neque ius et iniuria quaero nusquam puto oportet sed is qui arma quam ius ago malo de ius et iniuria disputaris nolo


'at enim oppugnatum me fortasse venissent.' haec est illorum in causa perdita extrema non oratio neque defensio, sed coniectura et quasi divinatio. illi oppugnatum venturi erant? quem? Fabium. quo consilio? Vt occiderent. quam ob causam? quid ut proficerent? qui comperisti? et ut rem perspicuam quam paucissimis verbis agam, dubitari hoc potest, recuperatores, utri oppugnasse videantur, qui ad villam venerunt, an qui in villa manserunt?

at enim oppugno ego fortasse venio hic sum ille in causa perdo exter non oratio neque defensio sed conicio et quasi divinatio ille oppugno venio sum qui fabius quo consilium vt occido quam ob causa quis ut proficio qui comperio et ut res perspicuus quam paucus verbum ago dubitaris hic possum recuperator uter oppugno video qui ad villa venio an qui in villa maneo


clam circumscripsisse isti a consulari Macedonia et Asia. etiam illud addam quod ad rem pertinet: imperatore mortuo pecuniam nescio quo modo quaesitam dum volt in praedio ponere, non posuit, sed abiecit. nihil adhuc m

clam circumscribo iste ab consularis macedonius et asia etiam ille addo qui ad res pertineo imperator mortuus pecunia nescio quo modo quaero dum volo in praedium pono non pono sed abicio nihil adhuc m


dicis oportere quaeri, homines M. Tulli iniuria occisi sint necne. de quo hoc primum quaero, venerit ea res in hoc iudicium necne. si non venit, quid attinet aut nos dicere aut hos quaerere? si autem venit, quid attinuit te tam multis verbis a praetore postulare ut adderet in iudicium 'inivria,' et, quia non impetrasses, tribunos pl. appellare et hic in iudicio queri praetoris iniquitatem, quod de iniuria non addidisset?

dico oportet quaero homo m tullius iniuria occido sum necne de quo hic primus quaero venio is res in hic iudicium necne si non venio quis attineo aut nos dico aut hic quaero si autem venio quis attineo tu tam multus verbum ab praetor postulo ut addo in iudicium inivria et quia non impetro tribunus pl appello et hic in iudicium queror praetor iniquitas qui de iniuria non addo


proxima nocte, iam fere cum lux adpropinquaret, ad illud aedificium de quo antea dixi, quod erat in centuria Populiana, servi P. Fabi frequentes armatique veniunt; introitum ipsi sibi vi manuque patefaciunt; homines magni preti servos M. Tulli nec opinantis adoriuntur; quod facile factu fuit, neque tam multos neque repugnantis multi armati paratique occidunt tantumque odi crudelitatisque habuerunt ut eos omnis gurgulionibus insectis relinquerent, ne, si quem semivivum ac spirantem etiam reliquissent, minor eis honor haberetur; praeterea tectum villamque disturbant.

propior nox iam fere cum lux appropinquo ad ille aedificium de quo antea dico qui sum in centurio populianus servio p fabius frequens armo venio introeo ipse sui vis manus patefacio homo magnus pretium servus m tullius neque opinor adorio qui facilis factus sum neque tam multus neque repugno multus armatus paro occaedes tantus odi crudelitas habeo ut is omnis gurgulio inseco relinquo ne si qui semivivus atque spiro etiam relinquo paruus is honor habeo praeterea tectum villa disturbo


hoc persimile atque adeo plane idem est in hoc iudicio, recuperatores. quaero enim abs te, si ita iudicium datum esset: Qvantae pecvniae paret a familia P. Fabii vi hominibvs armatis damnvm M. Tvllio datvm, quid haberes quod diceres? nihil, opinor. fateris enim omnia et familiam P. Fabi fecisse et vi hominibus armatis fecisse. quod additum est 'dolo malo,' id te adiuvare putas in quo opprimitur et excluditur omnis tua defensio?

hic persimilis atque adeo planus idem sum in hic iudicium recuperator quaero enim abs tu si ita iudicium do sum qvantae pecvniae pareo ab familia p fabius vis hominibvs armo damnvm m tvllio datvm quis habeo qui dico nihil opinor fateor enim omnis et familia p fabius facio et vis homo armo facio qui addo sum dolus malus is tu adiuvaris puto in quo opprimo et excludo omnis tuus defensio


plus igitur datur Claudio, cum ita interdicitur, unde dolo malo meo vi deiectus sit, quam si daretur, unde a me vi deiectus esset. nam in hoc posteriore, nisi ipse egomet deiecissem, vincerem sponsionem; in illo priore, ubi dolus malus additur, sive consilium inissem, sive ipse deiecissem, necesse erat te dolo malo meo vi deiectum iudicari.

multus igitur do claudius cum ita interdico unde dolus malus meus vis deicio sum quam si do unde ab ego vis deicio sum nam in hic posterus nisi ipse nos deicio vinco sponsio in ille prior ubi dolus malus addo sive consilium ineo sive ipse deicio necesse sum tu dolus malus meus vis deicio iudico


iudicium vestrum est, recuperatores, Qvantae pecvniae paret dolo malo familiae P. Fabi vi hominibvs armatis coactisve damnvm datvm esse M. Tvllio. eius rei taxationem nos fecimus; aestimatio vestra est; iudicium datum est in quadruplum.

iudicium vester sum recuperator qvantae pecvniae pareo dolus malus familia p fabius vis hominibvs armo cogo damnvm datvm sum m tvllio is res taxatio nos facio aestimatio vester sum iudicium do sum in quadruplus


hanc rem tam atrocem, tam indignam, tam repentinam nuntiat M. Tullio Philinus, quem antea nominavi, qui graviter saucius e caede effugerat. Tullius statim dimittit ad amicos, quorum ex vicinitate Thurina bona atque honesta copia praesto fuit.

hic res tam atrox tam indignus tam repentinus nuntio m tullius philinus qui antea nomino qui gravis saucius e caedes effugio tullius statim dimitto ad amicus qui ex vicinitas thurinus bonus atque honestus copia praesto sum


nam cum facit ipsa familia vim armatis coactisve hominibus et damnum cuipiam dat, id dolo malo fieri necesse est; cum autem rationem init ut ea fiat, familia ipsa non facit, fit autem dolo malo eius. ergo addito 'dolo malo' actoris et petitoris fit causa copiosior. Vtrum enim ostendere potest, sive eam ipsam familiam sibi damnum dedisse, sive consilio et opera eius familiae factum esse, vincat necesse est.

nam cum facio ipse familia vis armo cogo homo et damnum qui do is dolus malus fio necesse sum cum autem ratio ineo ut is fio familia ipse non facio fio autem dolus malus is ergo addo dolus malus actor et petitor fio causa copiosus vtrum enim ostendo possum sive is ipse familia sui damnum do sive consilium et opus is familia facio sum vinco necesse sum


Antea sic hanc causam agere statueram, recuperatores, ut infitiaturos adversarios arbitrarer tantam caedem et tam atrocem ad familiam suam pertinere. itaque animo soluto a cura et a cogitatione veneram, quod intellegebam facile id me testibus planum facere posse. nunc vero postea quam non modo confessus est vir primarius, L. Quinctius laborabam ut, quod arguebam, id factum esse ostenderem; nunc in eo consumenda est oratio ut ne adversarii, quod infitiari nullo modo potuerunt, cum maxime cuperent, id cum confessi sunt, meliore loco esse videantur.

antea sic hic causa ago statuo recuperator ut infitiaturos adversarius arbitror tantus caedes et tam atrox ad familia suus pertineo itaque animus solvo ab cura et ab cogitatio venio qui intellego facilis is ego testis planus facio possum nunc verus postea quam non modo confiteor sum vir primarius l quintius laboro ut qui arguo is facio sum ostendo nunc in is consumo sum oratio ut ne adversarius qui infitior nullus modo possum cum magnus cupio is cum confiteor sum bonus locus sum video


fuit illud interdictum apud maiores nostros de vi quod hodie quoque est: Vnde tv avt familia avt procvrator tvvs illvm avt familiam avt procvratorem illivs in hoc anno vi deiecisti. deinde additur illius iam hoc causa quicum agitur: cvm ille possideret, et hoc amplius: qvod nec vi nec clam nec precario possideret.

sum ille interdictum apud magnus noster de vis qui hodie quoque sum vnde tv avt familia avt procvrator tvvs illvm avt familia avt procvrator illivs in hic annus vis deicio deinde addo ille iam hic causa qui ago cvm ille possideo et hic amplus qvod neque vis neque clam neque precarius possideo


. . am calamitate vicinorum corrigit, et quod stomachum suum damno Tulli explere conatus est.

am calamitas vicinus corrigo et qui stomachus suus damnum tullius expleo conor sum


'quid vobis,' inquit, 'istic negoti in meo est?' servus respondit pudenter, at non stulte, dominum esse ad villam; posse eum cum eo disceptare si quid vellet. rogat Fabius Acerronium—nam ibi tum erat—ut secum simul veniat ad Tullium. venitur. ad villam erat Tullius. appellat Fabius ut aut ipse Tullium deduceret aut ab eo deduceretur. dicit deducturum se Tullius, vadimonium Fabio Romam promissurum. manet in ea condicione Fabius. mature disceditur.

quis tu inquam istic negotium in meus sum servus respondeo pudenter at non stultus dominus sum ad villa possum is cum is disceptaris si quis volo rogo fabius acerronius nam ibi tum sum ut sui simul venio ad tullius venio ad villa sum tullius appello fabius ut aut ipse tullius deduco aut ab is deduco dico deduco sui tullius vadimonium fabius roma promitto maneo in is condicio fabius maturus discedo


'non,' inquit, 'ad eam rem recitavi, sed ut hoc intellegeres, non visum esse maioribus nostris tam indignum istuc nescio quid quam tu putas, hominem occidi.' at primum istae ipsae leges quas recitas, ut mittam cetera, significant quam noluerint maiores nostri, nisi cum pernecesse esset, hominem occidi. ista lex sacrata est, quam rogarunt armati, ut inermes sine periculo possent esse. qua re non iniuria, quo magistratu munitae leges sunt, eius magistratus corpus legibus vallatum esse voluerunt.

non inquam ad is res recito sed ut hic intellego non video sum magnus noster tam indignus iste nescio quis quam tu puto homo occido at primus iste ipse lex qui recito ut mitto ceterus significo quam nolo magnus noster nisi cum pernecesse sum homo occido iste lex sacro sum quam rogo armatus ut inermis sine periculum possum sum qui res non iniuria quo magistratus munio lex sum is magistratus corpus lex vallo sum volo


atque ille legem mihi de xii tabulis recitavit, quae permittit ut furem noctu liceat occidere et luce, si se telo defendat, et legem antiquam de legibus sacratis, quae iubeat inpune occidi eum qui tribunum pl. pulsaverit. nihil, ut opinor, praeterea de legibus.

atque ille lex ego de duodecim tabula recito qui permitto ut fur nox licet occaedes et lux si sui telum defendo et lex antiquus de lex sacro qui jubeo impunis occido is qui tribunus pl pulso nihil ut opinor praeterea de lex


Vnum hoc abs te, L. Quincti, pervelim impetrare—quod tametsi eo volo quia mihi utile est, tamen abs te idcirco quia aequum est, postulo—ut ita tibi multum temporis ad dicendum sumas ut his aliquid ad iudicandum relinquas. namque antea non defensionis tuae modus, sed nox tibi finem dicendi fecit; nunc, si tibi placere potest, ne idem facias, id abs te postulo. neque hoc idcirco postulo quod te aliquid censeam praeterire oportere aut non quam ornatissime et copiosissime dicere, verum ut semel una quaque de re dicas; quod si facies, non vereor ne dicendo dies eximatur.

vnus hic abs tu l quintius pervolo impetro qui tametsi is volo quia ego utilis sum tamen abs tu idcirco quia aequus sum postulo ut ita tu multus tempus ad dico sumo ut hic aliquis ad judico relinquo namque antea non defensio tuus modus sed nox tu finis dico facio nunc si tu placeo possum ne idem facio is abs tu postulo neque hic idcirco postulo qui tu aliquis censeo praetereo oportet aut non quam orno et copiosus dico verus ut semel unus quisque de res dico qui si facies non vereor ne dico dies eximo


. . tamen per vim factum esset, tamen in eo ipso loco qui tuus esset, non modo servos M. Tulli occidere iure non potuisti verum etiam, si tectum hoc insciente aut per vim demolitus esses quod hic in tuo aedificasset et suum esse defenderet, id vi aut clam factum iudicaretur. tu ipse iam statue quam verum sit, cum paucas tegulas deicere impune familia tua non potuerit, maximam caedem sine fraude facere potuisse. ego ipse tecto illo disturbato si hodie postulem, quod vi aut clam factum sit, tu aut per arbitrum restituas aut sponsione condemneris necesse est; nunc hoc probabis viris talibus, cum aedificium tuo iure disturbare non potueris quod esset, quem ad modum tu vis, in tuo, homines qui in eo aedificio fuerint te tuo iure potuisse occidere?

tamen per vis facio sum tamen in is ipse locus qui tuus sum non modo servus m tullius occaedes ius non possum verus etiam si tectum hic insciens aut per vis demolio sum qui hic in tuus aedifico et suus sum defendo is vis aut clam facio judico tu ipse iam statuo quam verus sum cum paucus tegula deicio impunis familia tuus non possum maximus caedes sine fraus facio possum ego ipse tectum ille disturbo si hodie postulis qui vis aut clam facio sum tu aut per arbiter restituo aut sponsio condemno necesse sum nunc hic probo vis talis cum aedificium tuus ius disturbaris non possum qui sum qui ad modus tu volo in tuus homo qui in is aedificium sum tu tuus ius possum occaedes


Cum omnes leges omniaque iudicia quae paulo graviora atque asperiora videntur esse ex improborum iniquitate et iniuria nata sunt, tum hoc iudicium paucis hisce annis propter hominum malam consuetudinem nimiamque licentiam constitutum est. nam cum multae familiae dicerentur in agris longinquis et pascuis armatae esse caedisque facere, cumque ea consuetudo non solum ad res privatorum sed ad summam rem publicam pertinere videretur, M. Lucullus, qui summa aequitate et sapientia ius dixit, primus hoc iudicium composuit et id spectavit ut omnes ita familias suas continerent ut non modo armati damnum nemini darent verum etiam lacessiti iure se potius quam armis defenderent;

cos omnis lex omne iudicium qui paulus gravis atque asper video sum ex improbus iniquitas et iniuria nata sum tum hic iudicium paucus hic annus propter homo malus consuetudo nimius licentia constituo sum nam cum multus familia dico in ager longinquus et pascuum armo sum caedo facio cum is consuetudo non solus ad res privator sed ad summa res publicus pertineo video m lucullus qui summus aequitas et sapientia ius dico primus hic iudicium compono et is specto ut omnis ita familia suus contineo ut non modo armatus damnum nemo do verus etiam lacesso ius sui potis quam arma defendo


itaque tum vestrum difficilius iudicium, mea facilis defensio fore videbatur. ego enim omnia in testibus quid est facilius quam de eo qui confitetur iudicare? mihi autem difficile est satis copiose de eo dicere quod nec atrocius verbis demonstrari potest quam re ipsa est, neque apertius oratione mea fieri quam ipsorum confessione factum est.

itaque tum vester difficilis iudicium meus facilis defensio sum video ego enim omnis in testis quis sum facilis quam de is qui confiteor iudicaris ego autem difficilis sum satis copiosus de is dico qui neque atrox verbum demonstro possum quam res ipse sum neque aperio oratio meus fio quam ipse confessio facio sum


age illud alterum interdictum consideremus, quod item nunc est constitutum propter eandem iniquitatem temporum nimiamque hominum licentiam boni debent dicere.

ago ille alter interdictum considero qui item nunc sum constituo propter idem iniquitas tempus nimius homo licentia bonus debeo dico


qua in re hoc primum quaero, quid ad hoc iudicium recitari istas leges pertinuerit. num quem tribunum pl. servi M. Tulli pulsaverunt? non opinor. num furatum domum P. Fabi noctu venerunt? ne id quidem. num luce furatum venerunt et se telo defenderunt? dici non potest. ergo istis legibus quas recitasti certe non potuit istius familia servos M. Tulli occidere.

qui in res hic primus quaero quis ad hic iudicium recitaris iste lex pertineo num qui tribunus pl servio m tullius pulso non opinor num furor domus p fabius nox venio ne is quidem num lux furor venio et sui telum defendo dico non possum ergo iste lex qui recito certus non possum iste familia servus m tullius occaedes


'at servus meus non comparet, qui visus est cum tuis; at casa mea est incensa a tuis.' quid ad haec respondeam? ostendi falsa esse; verum tamen confitebor. quid postea? hoc sequitur, ut familiam M. Tulli concidi oportuerit? vix me hercule ut corium peti, vix ut gravius expostulari; verum ut esses durissimus, agi quidem usitato iure et cotidiana actione potuit. quid opus fuit vi, quid armatis hominibus, quid caede, quid sanguine?

at servus meus non comparo qui video sum cum tuus at cado meus sum incensum ab tuus quis ad hic respondeo ostendo fallo sum verus tamen confiteor quis postea hic sequor ut familia m tullius concaedes oportet vix ego herculis ut corium peto vix ut gravis expostularis verus ut sum durus ago quidem usitor ius et cottidianus actio possum quis opus sum vis quis armo homo quis caedes quis sanguis


quoniam quod iudicium et quo consilio constitutum sit cognostis, nunc rem ipsam, ut gesta sit, dum breviter vobis demonstro, attendite.

quoniam qui iudicium et quo consilium constituo sum cogo nunc res ipse ut gero sum dum brevis tu demonstro attendo


Suam familiam fecisse dicit. quo modo? vi hominibus armatis. quo animo? Vt id fieret quod factum est. quid est id? Vt homines M. Tulli occiderentur. quod ergo eo animo factum est ut homines unum in locum convenirent, ut arma caperent, ut certo consilio certum in locum proficiscerentur, ut idoneum tempus eligerent, ut caedem facerent, id si voluerunt et cogitarunt et perfecerunt, potestis eam voluntatem, id consilium, id factum a dolo malo seiungere?

sue familia facio dico quo modo vis homo armo quo animus vt is fio qui facio sum quis sum is vt homo m tullius occaedes qui ergo is animus facio sum ut homo unus in locus convenio ut arma capio ut certus consilium certus in locus proficisco ut idoneus tempus eligo ut caedes facio is si volo et cogito et perficio possum is voluntas is consilium is facio ab dolus malus sejungo


quis est cui magis ignosci conveniat, quoniam me ad xii tabulas revocas, quam si quis quem imprudens occiderit? nemo, opinor. haec enim tacita lex est humanitatis ut ab homine consili, non fortunae poena repetatur. tamen huiusce rei veniam maiores non dederunt. nam lex est in xii tabulis: si telvm manv fvgit ma gis qvam iecit

quis sum qui magis ignosco convenio quoniam ego ad duodecim tabula revoco quam si quis qui imprudens occido nemo opinor hic enim taceo lex sum humanitas ut ab homo consilium non fortuna poena repeto tamen hic res venio magnus non do nam lex sum in duodecim tabula si telvm manv fvgit ma gis qvam jacio


Furem, hoc est praedonem et latronem, luce occidi vetant xii tabulae; cum intra parietes tuos hostem certissimum teneas, nisi se telo defendit, inquit, etiam si cum telo venerit, nisi utetur telo eo ac repugnabit, non occides; quod si repugnat, 'endoplorato,' hoc est conclamato, ut aliqui audiant et conveniant. quid ad hanc clementiam addi potest, qui ne hoc quidem permiserint, ut domi suae caput suum sine testibus et arbitris ferro defendere liceret?

fur hic sum praedo et latro lux occido veto duodecim tabula cum intra paries tuus hostis certus teneo nisi sui telum defendo inquam etiam si cum telum venio nisi uto telum is atque repugno non occaedes qui si repugno endoplorato hic sum conclamo ut aliqui audio et convenio quis ad hic clementia addo possum qui ne hic quidem permitto ut domus suus caput suus sine testis et arbiter ferrum defendo licet


brevi illo tempore Q. Cati Aemiliani, hominis honesti, quem vos nostis, duo homines occiderunt; multa alia fecerunt; passim vagabantur armati, non obscure, sed ut plane intellegere viderentur ad quam rem parati essent; agros, vias denique infestas habebant. venit in Thurinum interea Tullius. deinde iste pater familias Asiaticus beatus, novus arator et idem pecuarius, cum ambularet in agro, animadvertit in hac ipsa centuria Populiana aedificium non ita magnum servumque M. Tulli Philinum.

brevis ille tempus q catius aemilianus homo honestus qui tu nosco duo homo occido multus alius facio passim vago armatus non obscurus sed ut planus intellego video ad quam res paro sum ager via denique infestus habeo venio in thurinus interea tullius deinde iste pater familia asiaticus beatus novus arator et idem pecuarius cum ambulo in ager animadverto in hic ipse centurio populianus aedificium non ita magnus servus m tullius philinus


haec cum praetorem postulabas, cum tribunos appellabas, nempe ita dicebas, potestatem tibi fieri oportere ut, si posses, recuperatoribus persuaderes non esse iniuria M. Tullio damnum datum. quod ergo ideo in iudicium addi voluisti, ut de eo tibi apud recuperatores dicere liceret, eo non addito nihilo minus tamen ita dicis, quasi id ipsum a quo depulsus es impetraris? at quibus verbis in decernendo Metellus usus est ceterique quos appellasti? nonne haec omnium fuit oratio, quod vi hominibus armatis coactisve familia fecisse diceretur, id tametsi nullo iure fieri potuerit, tamen se nihil addituros? et recte, recuperatores.

hic cum praetor postulo cum tribunus appello nempe ita dico potestas tu fio oportet ut si possum recuperator persuadeo non sum iniuria m tullius damnum do qui ergo ideo in iudicium addo volo ut de is tu apud recuperator dico licet is non addo nihilum paruus tamen ita dico quasi is ipse ab quo depello sum impetraris at qui verbum in decerno metellus utor sum ceter qui appello nonne hic omnis sum oratio qui vis homo armo cogo familia facio dico is tametsi nullus ius fio possum tamen sui nihil addo et rectus recuperator


si qui furem occiderit, iniuria occiderit. quam ob rem? quia ius constitutum nullum est. quid, si se telo defenderit? non iniuria. quid ita? quia constitutum est.

si qui fur occido iniuria occido quam ob res quia ius constituo nullus sum quis si sui telum defendo non iniuria quis ita quia constituo sum