Pro A. Caecina

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


lex usum et auctoritatem fundi iubet esse biennium; at utimur eodem iure in aedibus, quae in lege non appellantur. si via sit immunita, iubet qua velit agere iumentum; potest hoc ex ipsis verbis intellegi, licere, si via sit in Bruttiis immunita, agere si velit iumentum per M. Scauri Tusculanum. Actio est in auctorem praesentem his verbis: 'qvandoqve te in ivre conspicio.' hac actione Appius ille Caecus uti non posset, si ita in iure homines verba consectarentur ut rem cuius causa verba sunt non considerarent. testamento si recitatus heres esset pupillus Cornelius isque iam annos xx haberet, vobis interpretibus amitteret hereditatem.

lex usus et auctoritas fundo iubeo sum biennium at utor idem ius in aedes qui in lex non appello si via sum immunitas iubeo qui volo ago jumentum possum hic ex ipse verbum intellego licet si via sum in bruttius immunitas ago si volo jumentum per m scaurus tusculanus actius sum in auctor praesens hic verbum qvandoqve tu in ivre conspicio hic actio appius ille caecus uti non possum si ita in ius homo verbum consector ut res qui causa verbum sum non considero testamentum si recito heres sum pupillus cornelius eo iam annus xx habeo tu interpres amitto hereditas


quo loco depulsus Caecina tamen qua potuit ad eum fundum profectus est in quo ex conventu vim fieri oportebat; eius autem fundi extremam partem oleae derecto ordine definiunt. ad eas cum accederetur, iste cum omnibus copiis praesto fuit servumque suum nomine Antiochum ad se vocavit et voce clara imperavit ut eum qui illum olearum ordinem intrasset occideret. homo mea sententia prudentissimus Caecina tamen in hac re plus mihi animi quam consili videtur habuisse. nam cum et armatorum multitudinem videret et eam vocem Aebuti quam commemoravi audisset, tamen accessit propius et iam ingrediens intra finem eius loci quem oleae terminabant impetum armati Antiochi ceterorumque tela atque incursum refugit. eodem tempore se in fugam conferunt amici advocatique eius metu perterriti, quem ad modum illorum testem dicere audistis.

quo locus depello caecina tamen qui possum ad is fundus proficiscor sum in quo ex convenio vis fio oportet is autem fundo extremus pars olea derecingo ordo definio ad is cum accedo iste cum omnis copia praesto sum servus suus nomen antiochus ad sui voco et vox clarus impero ut is qui ille olearis ordo intro occaedes homo meus sententia prudens caecina tamen in hic res multus ego animus quam consilium video habeo nam cum et armator multitudo video et is voco aebutius quam commemoro audio tamen accedo propius et iam ingredior intra finis is locus qui olea termino impetus armatus antiochus ceter telum atque incursus refugio idem tempus sui in fuga confero amicus advoco is metus perterreo qui ad modus ille testo dico audio


deinde L. Caelius non solum Aebutium cum armatis dixit fuisse compluribus verum etiam cum advocatis perpaucis eo venisse Caecinam. de hoc ego teste detraham? cui aeque ac meo testi ut credatis postulo. P. Memmius secutus est qui suum non parvum beneficium commemoravit in amicos Caecinae, quibus sese viam per fratris sui fundum dedisse dixit qua effugere possent, cum essent omnes metu perterriti. huic ego testi gratias agam, quod et in re misericordem se praebuerit et in testimonio religiosum.

deinde l caelius non solus aebutius cum armo dico sum complures verus etiam cum advoco perpaucus is venio caecina de hic ego testis detraho qui aequus atque meus testis ut credo postulo p memmius sequor sum qui suus non parvus beneficium commemoro in amicus caecina qui sui via per frater suus fundus do dico qui effugio possum cum sum omnis metus perterreo hic ego testis gratia ago qui et in res misericordem sui praebeo et in testimonium religiosus


iuris, rem et sententiam et aequitatem plurimum valere oportere, libidinis, verbo ac littera ius omne intorqueri: vos statuite, recuperatores, utrae voces vobis honestiores et utiliores esse videantur. hoc loco percommode accidit quod non adest is qui paulo ante adfuit et adesse nobis frequenter in hac causa solet, vir ornatissimus, C. Aquilius; nam ipso praesente de virtute eius et prudentia timidius dicerem, quod et ipse pudore quodam adficeretur ex sua laude et me similis ratio pudoris a praesentis laude tardaret; cuius auctoritati dictum est ab illa causa concedi nimium non oportere. non vereor de tali viro ne plus dicam quam vos aut sentiatis aut apud vos commemorari velitis.

ius res et sententia et aequitas multus valeo oportet libido verbum atque littera ius omnis intorqueo tu statuo recuperator uter voco tu honestus et utilis sum video hic locus percommodus accido qui non adsum is qui paulus ante adsum et adsum nos frequens in hic causa soleo vir orno que aquilius nam ipse praesens de virtus is et prudentia timidus dico qui et ipse pudor quidam afficio ex suus laus et ego similis ratio pudor ab praesum laus tardo qui auctoritas dico sum ab ille causa concedo nimium non oportet non vereor de talis vir ne multus dico quam tu aut sentio aut apud tu commemoraris volo


in eum quid dicam nisi id quod negare non possit, venisse in consilium publicae quaestionis, cum eius consili iudex non esset, et in eo consilio, cum causam non audisset et potestas esset ampliandi, dixisse sibi liquere; cum de incognita re iudicare voluisset, maluisse condemnare quam absolvere; cum, si uno minus damnarent, condemnari reus non posset, non ad cognoscendam causam sed ad explendam damnationem praesto fuisse? Vtrum gravius aliquid in quempiam dici potest quam ad hominem condemnandum quem numquam vidisset neque audisset adductum esse pretio? an certius quicquam obici potest quam quod is cui obicitur ne nutu quidem infirmare conatur?

in is quis dico nisi is qui nego non possum venio in consilium publicus quaestio cum is consilium iudex non sum et in is consilium cum causa non audio et potestas sum amplio dico sui linquo cum de incognitus res iudicaris volo malo condemnaris quam absolvo cum si unus paruus damno condemnaris reus non possum non ad cognosco causa sed ad expleo damnatio praesto sum vtrum gravis aliquis in qui dico possum quam ad homo condemno qui numquam video neque audio adduco sum pretium an certus quisquam obicio possum quam qui is qui obicio ne nutus quidem infirmaris conor


non me praeterit, recuperatores, tametsi de hoc iure permulta praetereo, tamen me longius esse prolapsum quam ratio vestri iudici postularit. verum id feci, non quo vos hanc in hac causa defensionem desiderare arbitrarer, sed ut omnes intellegerent nec ademptam cuiquam civitatem esse neque adimi posse. hoc cum eos scire volui quibus Sulla voluit iniuriam facere, tum omnis ceteros novos veteresque civis. neque enim ratio adferri potest cur, si cuiquam novo civi potuerit adimi civitas, non omnibus patriciis, omnibus antiquissimis civibus possit.

non ego praetereo recuperator tametsi de hic ius permultus praetereo tamen ego longus sum prolabor quam ratio vester judicium postulo verus is facio non quo tu hic in hic causa defensio desideraris arbitror sed ut omnis intellego neque adimo quisquam civitas sum neque adimo possum hic cum is scio volo qui sulla volo iniuria facio tum omnis ceterus novi vetus civis neque enim ratio affero possum cur si quisquam novo cieo possum adimo civitas non omnis patricius omnis antiquus civis possum


ut ita dicam, campo aequitatis ad istas verborum angustias et ad omnis litterarum angulos revocas, in eis ipsis intercludere insidiis quas mihi conaris opponere. 'non deieci, sed reieci.' peracutum hoc tibi videtur, hic est mucro defensionis tuae; in eum ipsum causa tua incurrat necesse est. ego enim tibi refero: si non sum ex eo loco deiectus quo prohibitus sum accedere, at ex eo sum deiectus quo accessi, unde fugi. si praetor non distinxit locum quo me restitui iuberet, et restitui iussit, non sum ex decreto restitutus.

ut ita dico campus aequitas ad iste verbum angustiae et ad omnis litteraris angulus revoco in is ipse intercludo insidiae qui ego conaris oppono non deicio sed reicio peracutus hic tu video hic sum mucro defensio tuus in is ipse causa tuus incurro necesse sum ego enim tu refero si non sum ex is locus deicio quo prohibeo sum accedo at ex is sum deicio quo accedo unde fugio si praetor non distinguo locus quo ego restituo iubeo et restituo iubeo non sum ex decretum restituo


huiusce rei vos statuetis nullam esse actionem, nullum experiendi ius constitutum, qui obstiterit armatis hominibus, qui multitudine coacta non introitu, sed omnino aditu quempiam prohibuerit? quid ergo? hoc quam habet vim, ut distare aliquid aut ex aliqua parte differre videatur, utrum, pedem cum intulero atque in possessione vestigium fecero, tum expellar ac deiciar, an eadem vi et isdem armis mihi ante occurratur, ne non modo intrare verum aspicere aut aspirare possim? quid hoc ab illo differt, ut ille cogatur restituere qui ingressum expulerit, ille qui ingredientem reppulerit non cogatur?

hic res tu statuo nullus sum actio nullus experior ius constituo qui obsto armo homo qui multitudo cogo non introeo sed omnino aditus qui prohibeo quis ergo hic quam habeo vis ut distaris aliquis aut ex aliqui pars differo video utrum pedis cum infero atque in possessio vestigium facio tum expello atque deicio an idem vis et idem arma ego ante occurro ne non modo intro verus aspicio aut aspiraris possum quis hic ab ille differo ut ille cogo restituo qui ingredior expello ille qui ingredior repello non cogo


haec si est qua nos usi sumus te iudice vincamus necesse est. non enim vereor ne hoc dicas, in eadem causa eodem interdicto te oportere restitui, Caecinam non oportere. etenim cui non perspicuum est ad incertum revocari bona, fortunas, possessiones omnium, si ulla ex parte sententia huius interdicti deminuta aut infirmata sit, si auctoritate virorum talium vis armatorum hominum iudicio approbata videatur, in quo iudicio non de armis dubitatum sed de verbis quaesitum esse dicatur? isne apud vos obtinebit causam suam qui se ita defenderit: 'reieci ego te armatis hominibus, non deieci,' ut tantum facinus non in aequitate defensionis, sed in una littera latuisse videatur?

hic si sum qui nos utor sum tu iudex vinco necesse sum non enim vereor ne hic dico in idem causa idem interdictum tu oportet restituo caecina non oportet etenim qui non perspicuus sum ad incertus revocaris bonus fortuna possessio omnis si ullus ex pars sententia hic interdictum deminuo aut infirmo sum si auctoritas vir talis volo armator homo iudicium approbo video in quo iudicium non de arma dubitas sed de verbum quaero sum dico eo apud tu obtineo causa suus qui sui ita defendo reicio ego tu armo homo non deicio ut tantus facinus non in aequitas defensio sed in unus littera lateo video


et hoc loco Scaevolam dixisti causam apud cviros non tenuisse; quem ego antea commemoravi, cum idem faceret quod tu nunc—tametsi ille in aliqua causa faciebat, tu in nulla facis—tamen probasse nemini quod defendebat, quia verbis oppugnare aequitatem videbatur. Cum id miror, te hoc in hac re alieno tempore et contra quam ista causa postulasset defendisse, tum illud volgo in iudiciis et non numquam ab ingeniosis hominibus defendi mihi mirum videri solet, nec iuris consultis concedi nec ius civile in causis semper valere oportere.

et hic locus scaevola dico causa apud cviros non teneo qui ego antea commemoro cum idem facio qui tu nunc tametsi ille in aliqui causa facio tu in nullus facio tamen probo nemo qui defendo quia verbum oppugnaris aequitas video cos is miro tu hic in hic res alienus tempus et contra quam iste causa postulo defendo tum ille vulgo in iudicium et non numquam ab ingeniosus homo defendo ego mirus video soleo neque ius consulo concedo neque ius civilis in causa semper valeo oportet


de liberis autem quisquis est, procuratoris nomine appelletur; non quo omnes sint aut appellentur procuratores qui negoti nostri aliquid gerant, sed in hac re cognita sententia interdicti verba subtiliter exquiri omnia noluerunt. non enim alia causa est aequitatis in uno servo et in pluribus, non alia ratio iuris in hoc genere dumtaxat, utrum me tuus procurator deiecerit, is qui legitime procurator dicitur, omnium rerum eius qui in Italia non sit absitve rei publicae causa quasi quidam paene dominus, hoc est alieni iuris vicarius, an tuus colonus aut vicinus aut cliens aut libertus aut quivis qui illam vim deiectionemque tuo rogatu aut tuo nomine fecerit.

de liber autem quisquis sum procurator nomen appello non quo omnis sum aut appello procurator qui negotium noster aliquis gero sed in hic res cognosco sententia interdictum verbum subtilis exquiro omnis nolo non enim alius causa sum aequitas in unus servo et in multus non alius ratio ius in hic genus dumtaxat utrum ego tuus procurator deicio is qui legitimus procurator dico omnis res is qui in italia non sum absum res publicus causa quasi quidam paene dominus hic sum alienus ius vicarius an tuus colonus aut vicinus aut cliens aut libertus aut quivis qui ille vis dejectio tuus rogo aut tuus nomen facio


'est enim turpe iudicium.' ex facto quidem turpi. videte igitur quam inique accidat, quia res indigna sit, ideo turpem existimationem sequi; quia turpis existimatio sequatur, ideo rem indignam non vindicari. ac si qui mihi hoc iudex recuperatorve dicat: 'potuisti enim leviore actione confligere, potuisti ad tuum ius faciliore et commodiore iudicio pervenire; qua re aut muta actionem aut noli mihi instare ut iudicem tamen,' is aut timidior videatur quam fortem, aut cupidior quam sapientem iudicem esse aequum est, si aut mihi praescribat quem ad modum meum ius persequar, aut ipse id quod ad se delatum sit non audeat iudicare. etenim si praetor is qui iudicia dat numquam petitori praestituit qua actione illum uti velit, videte quam iniquum sit constituta iam re iudicem quid agi potuerit aut quid possit, non quid actum sit quaerere.

sum enim turpis iudicium ex facio quidem turpis video igitur quam iniquus accido quia res indignus sum ideo turpis existimatio sequor quia turpis existimatio sequor ideo res indignus non vindicaris atque si qui ego hic iudex reciperator dico possum enim levis actio confligo possum ad tuus ius facilis et commodus iudicium pervenio qui res aut muto actio aut nolo ego insto ut judico tamen is aut timidus video quam fortis aut cupidus quam sapio judico sum aequus sum si aut ego praescribo qui ad modus meus ius persequor aut ipse is qui ad sui defero sum non audeo iudicaris etenim si praetor is qui iudicium do numquam petitor praestituo qui actio ille uti volo video quam iniquus sum constituo iam res judico quis ago possum aut quis possum non quis ago sum quaero


velim, recuperatores, hoc totum si vobis versutius quam mea consuetudo defendendi fert videbitur, sic existimetis; primum alium, non me excogitasse, deinde huius rationis non modo non inventorem, sed ne probatorem quidem esse me, idque me non ad meam defensionem attulisse, sed illorum defensioni rettulisse; me posse pro meo iure dicere neque in hac re quam ego protuli quaeri oportere quibus verbis praetor interdixerit, sed de quo loco sit actum cum interdixit, neque in vi armatorum spectari oportere in quo loco sit facta vis, verum sitne facta; te vero nullo modo posse defendere in qua re tu velis verba spectari oportere, in qua re nolis non oportere.

volo recuperator hic totus si tu versutus quam meus consuetudo defendo fero video sic existimo primus alius non ego excogito deinde hic ratio non modo non inventor sed ne probator quidem sum ego is ego non ad meus defensio affero sed ille defensio refero ego possum pro meus ius dico neque in hic res quam ego profero quaero oportet qui verbum praetor interdico sed de quo locus sum ago cum interdico neque in vis armator specto oportet in quo locus sum facio volo verus sum facio tu verus nullus modo possum defendo in qui res tu velis verbum specto oportet in qui res nolo non oportet


Perge porro hoc idem interdictum sequi. 'hominibvs coactis.' neminem coegeris, ipsi convenerint sua sponte; certe cogit is qui congregat homines et convocat; coacti sunt ei qui ab aliquo sunt unum in locum congregati. si non modo convocati non sunt, sed ne convenerunt quidem, sed ei modo fuerunt qui etiam antea non vis ut fieret, verum colendi aut pascendi causa esse in agro consuerant, defendes homines coactos non fuisse, et verbo quidem superabis me ipso iudice, re autem ne consistes quidem ullo iudice. vim enim multitudinis restitui voluerunt, non solum convocatae multitudinis; sed, quia plerumque ubi multitudine opus est homines cogi solent, ideo de coactis compositum interdictum est; quod etiam si verbo differre videbitur, re tamen erit unum et omnibus in causis idem valebit, in quibus perspicitur una atque eadem causa aequitatis. 'armatisve.' quid dicemus?

pergus porro hic idem interdictum sequor hominibvs cogo nemo cogo ipse convenio suus sponte certus cogo is qui congrego homo et convoco cogo sum is qui ab aliquis sum unus in locus congrego si non modo convoco non sum sed ne convenio quidem sed is modo sum qui etiam antea non volo ut fio verus colo aut pasco causa sum in ager consuesco defendo homo cogo non sum et verbum quidem supero ego ipse iudex res autem ne consisto quidem ullus iudex vis enim multitudo restituo volo non solus convoco multitudo sed quia plerusque ubi multitudo opus sum homo cogo soleo ideo de cogo compono interdictum sum qui etiam si verbum differo video res tamen sum unus et omnis in causa idem valeo in qui perspicio unus atque idem causa aequitas armo quis dico


ac mihi quidem cum audax praecipue fuisse videtur Aebutius in convocandis hominibus et armandis, tum impudens in iudicio, non solum quod in iudicium venire ausus est—nam id quidem tametsi improbe fit in aperta re, tamen malitia est iam usitatum—sed quod non dubitavit id ipsum quod arguitur confiteri; nisi forte hoc rationis habuit, quoniam, si facta vis esset moribus, superior in possessione retinenda non fuisset, quia contra ius moremque facta sit, A. Caecinam cum amicis metu perterritum profugisse; nunc quoque in iudicio si causa more institutoque omnium defendatur, nos inferiores in agendo non futuros; sin a consuetudine recedatur, se, quo impudentius egerit, hoc superiorem discessurum. quasi vero aut idem possit in iudicio improbitas quod in vi confidentia, aut nos non eo libentius tum audaciae cesserimus quo nunc impudentiae facilius obsisteremus.

atque ego quidem cum audax praecipuus sum video aebutius in convoco homo et armo tum impudens in iudicium non solus qui in iudicium venio audeo sum nam is quidem tametsi improbus fio in apertus res tamen malitia sum iam usitas sed qui non dubito is ipse qui arguo confiteor nisi fors hic ratio habeo quoniam si facio volo sum mos superus in possessio retineo non sum quia contra ius mos facio sum ab caecina cum amicus metus perterreo profugio nunc quoque in iudicium si causa mos instituo omnis defendo nos inferus in ago non sum sin ab consuetudo recedo sui quo impudens ago hic superus discedo quasi verus aut idem possum in iudicium improbitas qui in vis confido aut nos non is libet tum audacia cedo quo nunc impudentia facilis obsisto


qua re, si ad eum restituendum qui vi deiectus est eandem vim habet aequitatis ratio, ea intellecta certe nihil ad rem pertinet quae verborum vis sit ac nominum. tam restitues si tuus me libertus deiecerit nulli tuo praepositus negotio, quam si procurator deiecerit; non quo omnes sint procuratores qui aliquid nostri negoti gerunt, sed quod hoc in hac re quaeri nihil attinet. tam restitues si unus servolus, quam si familia fecerit universa; non quo idem sit servolus unus quod familia, verum quia non quibus verbis quidque dicatur quaeritur, sed quae res agatur. etiam, ut longius a verbo recedamus, ab aequitate ne tantulum quidem, si tuus servus nullus fuerit et omnes alieni ac mercennarii, tamen ei ipsi tuae familiae genere et nomine continebuntur.

qui res si ad is restituo qui vis deicio sum idem vis habeo aequitas ratio is intellego certus nihil ad res pertineo qui verbum volo sum atque nomen tam restituo si tuus ego libertus deicio nullus tuus praepono negotium quam si procurator deicio non quo omnis sum procurator qui aliquis noster negotium gero sed qui hic in hic res quaero nihil attineo tam restituo si unus servulus quam si familia facio universus non quo idem sum servulus unus qui familia verus quia non qui verbum quisque dico quaero sed qui res ago etiam ut longus ab verbum recedo ab aequitas ne tantulis quidem si tuus servus nullus sum et omnis alienus atque mercenarius tamen is ipse tuus familia genus et nomen contineo


Terentius, alter testis, non modo Aebutium sed etiam se pessimi facinoris arguit. in Aebutium hoc dicit, armatos homines fuisse, de se autem hoc praedicat, Antiocho, Aebuti servo, se imperasse ut in Caecinam advenientem cum ferro invaderet. quid loquar amplius de hoc homine? in quem ego hoc dicere, cum rogarer a Caecina, numquam volui, ne arguere illum rei capitalis viderer, de eo dubito nunc quo modo aut loquar aut taceam, cum ipse hoc de se iuratus praedicet.

tero alter testis non modo aebutius sed etiam sui malus facinus arguo in aebutius hic dico armatus homo sum de sui autem hic praedico antiochus aebutius servo sui impero ut in caecina advenio cum ferrum invado quis loquor amplus de hic homo in qui ego hic dico cum rogo ab caecina numquam volo ne arguo ille res capital video de is dubito nunc quo modo aut loquor aut taceo cum ipse hic de sui juro praedico


illud enim potest dici iudici ab aliquo non tam verecundo homine quam gratioso: 'iudica hoc factum esse aut numquam esse factum; crede huic testi, has comproba tabulas'; hoc non potest: 'statue cui filius agnatus sit, eius testamentum non esse ruptum; iudica quod mulier sine tutore auctore promiserit, deberi.' non est aditus ad huiusce modi res neque potentiae cuiusquam neque gratiae; denique, quo maius hoc sanctiusque videatur, ne pretio quidem corrumpi iudex in eius modi causa potest.

ille enim possum dico judicium ab aliquis non tam verecundus homo quam gratiosus judico hic facio sum aut numquam sum facio credo hic testis hic comprobo tabula hic non possum statuo qui filius agnascor sum is testamentum non sum rumpo judico qui mulier sine tutor auctor promitto debeo non sum aditus ad hic modus res neque potentia quisquam neque gratia denique quo magnus hic sancio video ne pretium quidem corrumpo iudex in is modus causa possum


atque ut magis intellegas quam verba nihil valeant, si tu solus aut quivis unus cum scuto et gladio impetum in me fecisset atque ego ita deiectus essem, auderesne dicere interdictum esse de hominibus armatis, hic autem hominem armatum unum fuisse? non, opinor, tam impudens esses. atqui vide ne multo nunc sis impudentior. nam tum quidem omnis mortalis implorare posses, quod homines in tuo negotio Latine obliviscerentur, quod inermi armati iudicarentur, quod, cum interdictum esset de pluribus, commissa res esset ab uno, unus homo plures esse homines iudicaretur.

atque ut magis intellego quam verbum nihil valeo si tu solus aut quivis unus cum scutum et gladius impetus in ego facio atque ego ita deicio sum audeo dico interdictum sum de homo armo hic autem homo armo unus sum non opinor tam impudens sum atqui video ne multus nunc sum impudens nam tum quidem omnis mortalis imploraris possum qui homo in tuus negotium latinum obliviscor qui inermis armatus judico qui cum interdictum sum de multus committo res sum ab unus unus homo multus sum homo judico


nam ad hanc quidem causam nihil hoc pertinuisse primum ex eo intellegi potest quod vos ea de re iudicare non debetis; deinde quod Sulla ipse ita tulit de civitate ut non sustulerit horum nexa atque hereditates. iubet enim eodem iure esse quo fuerint Ariminenses; quos quis ignorat duodecim coloniarum fuisse et a civibus Romanis hereditates capere potuisse? quod si adimi civitas A. Caecinae lege potuisset, magis illam rationem tamen omnes boni quaereremus, quem ad modum spectatissimum pudentissimumque hominem, summo consilio, summa virtute, summa auctoritate domestica praeditum, levatum iniuria civem retinere possemus, quam uti nunc, cum de iure civitatis nihil potuerit deperdere, quisquam exsistat nisi tui, Sexte, similis et stultitia et impudentia qui huic civitatem ademptam esse dicat.

nam ad hic quidem causa nihil hic pertineo primus ex is intellego possum qui tu is de res iudicaris non debeo deinde qui sulla ipse ita fero de civitas ut non tollo hic necto atque hereditas iubeo enim idem ius sum quo sum ariminensis qui quis ignoro duodecim colonia sum et ab civis romanus hereditas capio possum qui si adimo civitas ab caecina lex possum magis ille ratio tamen omnis bonus quaero qui ad modus specto pudeo homo superus consilium summus virtus summus auctoritas domesticus praeditus levo iniuria civis retineo possum quam uti nunc cum de ius civitas nihil possum deperdo quisquam exsisto nisi tuus sextus similis et stultitia et impudens qui hic civitas adimo sum dico


ex Capitolio. videtis igitur hoc uno verbo 'vnde' significari res duas, et ex quo et a quo. Cum autem eo restitui iubet, ita iubet ut, si Galli a maioribus nostris postularent ut eo restituerentur unde deiecti essent, et aliqua vi hoc adsequi possent, non, opinor, eos in cuniculum qua adgressi erant sed in Capitolium restitui oporteret. hoc enim intellegitur: vnde deiecisti, sive ex quo loco sive a quo loco, eo restitvas. hoc iam simplex est, in eum locum restituas: sive ex hoc loco deiecisti, restitue in hunc locum, sive ab hoc loco, restitue in eum locum, non ex quo, sed a quo deiectus est. Vt si qui ex alto cum ad patriam accessisset, tempestate subito reiectus optaret ut, cum a patria deiectus esset, eo restitueretur, hoc, opinor, optaret ut a quo loco depulsus esset, in eum se fortuna restitueret, non in salum, sed in ipsam urbem quam petebat, sic quoniam verborum vim necessario similitudine rerum aucupamur, qui postulat ut a quo loco deiectus est, hoc est unde deiectus est, eo restituatur, hoc postulat ut in eum ipsum locum restituatur.

ex capitolium video igitur hic unus verbum vnde significo res duo et ex quo et ab quo cos autem is restituo iubeo ita iubeo ut si gallus ab magnus noster postulo ut is restituo unde deicio sum et aliqui vis hic assequor possum non opinor is in cuniculis qui aggredior sum sed in capitolium restituo oportet hic enim intellego vnde deicio sive ex quo locus sive ab quo locus is restitvas hic iam simplex sum in is locus restituo sive ex hic locus deicio restituo in hic locus sive ab hic locus restituo in is locus non ex quo sed ab quo deicio sum vt si qui ex altus cum ad patria accedo tempestas subeo rejectus opto ut cum ab patria deicio sum is restituo hic opinor opto ut ab quo locus depello sum in is sui fortuna restituo non in sal sed in ipse urbs quam peto sic quoniam verbum vis necessarius similitudo res aucupo qui postulo ut ab quo locus deicio sum hic sum unde deicio sum is restituo hic postulo ut in is ipse locus restituo


nam qui ius civile contemnendum putat, is vincula revellit non modo iudiciorum sed etiam utilitatis vitaeque communis; qui autem interpretes iuris vituperat, si imperitos iuris esse dicit, de hominibus, non de iure civili detrahit; sin peritis non putat esse obtemperandum, non homines laedit, sed leges ac iura labefactat; quod vobis venire in mentem profecto necesse est, nihil esse in civitate tam diligenter quam ius civile retinendum. etenim hoc sublato nihil est qua re exploratum cuiquam possit esse quid suum aut quid alienum sit, nihil est quod aequabile inter omnis atque unum omnibus esse possit.

nam qui ius civilis contemno puto is vinculum revello non modo iudicium sed etiam utilitas vita communis qui autem interpres ius vitupero si imperitus ius sum dico de homo non de ius civilis detraho sin peritus non puto sum obtempero non homo laedo sed lex atque ius labefacto qui tu venio in mens profecto necesse sum nihil sum in civitas tam diligenter quam ius civilis retineo etenim hic tollo nihil sum qui res exploro quisquam possum sum quis suus aut quis alienus sum nihil sum qui aequabilis inter omnis atque unus omnis sum possum


dupliciter homines deiciuntur, aut sine coactis armatisve hominibus aut per eius modi rationem atque vim. ad duas dissimilis res duo diiuncta interdicta sunt. in illa vi cotidiana non satis est posse docere se deiectum, nisi ostendere potest, cum possideret, tum deiectum. ne id quidem satis est, nisi docet ita se possedisse ut nec vi nec clam nec precario possederit. itaque is qui se restituisse dixit magna voce saepe confiteri solet se vi deiecisse, verum illud addit: 'non possidebat' vel etiam, cum hoc ipsum concessit, vincit tamen sponsionem, si planum facit ab se illum aut vi aut clam aut precario possedisse.

dupliciter homo deicio aut sine cogo armo homo aut per is modus ratio atque vis ad duo dissimilis res duo diiuncta interdico sum in ille vis cottidianus non satis sum possum doceo sui deicio nisi ostendo possum cum possideo tum deicio ne is quidem satis sum nisi doceo ita sui possedisse ut neque vis neque clam neque precarius possederit itaque is qui sui restituo dico magnus vox saepe confiteor soleo sui vis deicio verus ille addo non possideo vel etiam cum hic ipse concedo vincio tamen sponsio si planus facio ab sui ille aut vis aut clam aut precarius possedisse


possedit enim Caecina, recuperatores; et id, tametsi extra causam est, percurram tamen brevi ut non minus hominem ipsum quam ius commune defensum velitis. Caesenniam possedisse propter usum fructum non negas. qui colonus habuit conductum de Caesennia fundum, cum idem ex eadem conductione fuerit in fundo, dubium est quin, si Caesennia tum possidebat, cum erat colonus in fundo, post eius mortem heres eodem iure possederit? deinde ipse Caecina cum circuiret praedia, venit in istum fundum, rationes a colono accepit.

possedo enim caecina recuperator et is tametsi extra causa sum percurro tamen brevis ut non paruus homo ipse quam ius communis defendo volo caesennius possedisse propter usus fructus non nego qui colonus habeo conduco de caesennius fundus cum idem ex idem conductio sum in fundo dubius sum quin si caesennius tum possideo cum sum colonus in fundo post is mors heres idem ius possederit deinde ipse caecina cum circumeo praedium venio in iste fundus ratio ab colonus accipio


armatos, si Latine loqui volumus, quos appellare vere possumus? opinor eos qui scutis telisque parati ornatique sunt. quid igitur? si glebis aut saxis aut fustibus aliquem de fundo praecipitem egeris iussusque sis, quem hominibus armatis deieceris, restituere, restituisse te dices? verba si valent, si causae non ratione sed vocibus ponderantur, me auctore dicito. vinces profecto non fuisse armatos eos qui saxa iacerent quae de terra ipsi tollerent, non esse arma caespites neque glebas; non fuisse armatos eos qui praetereuntes ramum defringerent arboris; arma esse suis nominibus alia ad tegendum, alia ad nocendum; quae qui non habuerint, eos inermos fuisse vinces.

armatus si latinum loquor volo qui appello verus possum opinor is qui scutum telum paro orno sum quis igitur si glaeba aut saxum aut fustis aliquis de fundo praecipito ago jubeo sum qui homo armo deicio restituo restituo tu dico verbum si valeo si causa non ratio sed vox pondero ego auctor dico vinco profecto non sum armatus is qui saxum iacio qui de terra ipse tollo non sum arma caespes neque glaeba non sum armatus is qui praetereo ramus defringo arbor arma sum suus nomen alius ad tego alius ad noceo qui qui non habeo is inermus sum vinco


A. Atilius et eius filius L. Atilius et armatos ibi fuisse et se suos servos adduxisse dixerunt; etiam hoc amplius: cum Aebutius Caecinae malum minaretur, ibi tum Caecinam postulasse ut moribus deductio fieret. hoc idem P. Rutilius dixit, et eo libentius dixit ut aliquando in iudicio eius testimonio creditum putaretur. duo praeterea testes nihil de vi, sed de re ipsa atque emptione fundi dixerunt; P. Caesennius, auctor fundi, non tam auctoritate gravi quam corpore, et argentarius Sex. Clodius cui cognomen est Phormio, nec minus niger nec minus confidens quam ille Terentianus est Phormio, nihil de vi dixerunt, nihil praeterea quod ad vestrum iudicium pertineret.

ab atilius et is filius l atilius et armatus ibi sum et sui suus servus adduco dico etiam hic amplus cum aebutius caecina malus mino ibi tum caecina postulo ut mos deductio fio hic idem p rutilus dico et is libet dico ut aliquando in iudicium is testimonium credo puto duo praeterea testis nihil de vis sed de res ipse atque emptio fundo dico p caesennius auctor fundo non tam auctoritas gravis quam corpus et argentarius sex claudius qui cognomen sum phormio neque paruus niger neque paruus confido quam ille terentianus sum phormio nihil de vis dico nihil praeterea qui ad vester iudicium pertineo


sunt in eam rem testimonia. postea cur tu, Aebuti, de isto potius fundo quam de alio, si quem habes, Caecinae denuntiabas, si Caecina non possidebat? ipse porro Caecina cur se moribus deduci volebat idque tibi de amicorum et de Aquili sententia responderat. at enim Sulla legem tulit. Vt nihil de illo tempore, nihil de calamitate rei publicae querar, hoc tibi respondeo, ascripsisse eundem Sullam in eadem lege: 'si qvid ivs non esset rogarier, eivs ea lege nihilvm rogatvm.' quid est quod ius non sit, quod populus iubere aut vetare non possit? Vt ne longius abeam, declarat ista ascriptio esse aliquid; nam, nisi esset, hoc in omnibus legibus non ascriberetur.

sum in is res testimonium postea cur tu aebutius de iste potis fundo quam de alius si qui habeo caecina denuntio si caecina non possideo ipse porro caecina cur sui mos deduco volo is tu de amicus et de aquilis sententia respondeo at enim sulla lex fero vt nihil de ille tempus nihil de calamitas res publicus queror hic tu respondeo ascribo idem sulla in idem lex si qvid ivs non sum rogo eivs is lex nihilvm rogatvm quis sum qui ius non sum qui populus iubeo aut vetaris non possum vt ne longus abeo declaro iste ascriptio sum aliquis nam nisi sum hic in omnis lex non ascribo


'deicior ego,' inquis, 'si quis meorum deicitur omnino.' iam bene agis; a verbis enim recedis et aequitate uteris. nam verba quidem ipsa si sequi volumus, quo modo tu deiceris, cum servus tuus deicitur? verum ita est uti dicis; te deiectum debeo intellegere, etiam si tactus non fueris. nonne? age nunc, si ne tuorum quidem quisquam loco motus erit atque omnes in aedibus adservati ac retenti, tu solus prohibitus et a tuis aedibus vi atque armis proterritus, utrum hanc actionem habebis qua nos usi sumus, an aliam quampiam, an omnino nullam? nullam esse actionem dicere in re tam insigni tamque atroci neque prudentiae neque auctoritatis tuae est; alia si quae forte est quae nos fugerit, dic quae sit; cupio discere.

deicio ego inquam si quis meus deicio omnino iam bene ago ab verbum enim recedo et aequitas uto nam verbum quidem ipse si sequor volo quo modo tu deicio cum servus tuus deicio verus ita sum uti dico tu deicio debeo intellego etiam si tango non sum nonne ago nunc si ne tuus quidem quisquam locus moueo sum atque omnis in aedes adservo atque retendo tu solus prohibeo et ab tuus aedes vis atque arma proterreo utrum hic actio habeo qui nos utor sum an alius qui an omnino nullus nullus sum actio dico in res tam insignio tam atrox neque prudentia neque auctoritas tuus sum alius si qui fors sum qui nos fugio dico qui sum cupio disco


verum tamen ecquid mihi respondetur ad illud quod ego iam antea dixi, non solum re et sententia sed verbis quoque hoc interdictum ita esse compositum ut nihil commutandum videretur? attendite, quaeso, diligenter, recuperatores; est enim vestri ingeni non meam, sed maiorum prudentiam cognoscere; non enim id sum dicturus quod ego invenerim, sed quod illos non fugerit. Cum de vi interdicitur, duo genera causarum esse intellegebant ad quae interdictum pertineret, unum, si qui ex eo loco ubi fuisset se deiectum diceret, alterum, si qui ab eo loco quo veniret; et horum utrumque neque praeterea quicquam potest accidere, recuperatores.

verus tamen ecquis ego respondeo ad ille qui ego iam antea dico non solus res et sententia sed verbum quoque hic interdictum ita sum compono ut nihil commuto video attendo quaeso diligenter recuperator sum enim vester ingenium non meus sed magnus prudentia cognosco non enim is sum dico qui ego invenio sed qui ille non fugio cos de vis interdico duo genus causaris sum intellego ad qui interdictum pertineo unus si qui ex is locus ubi sum sui deicio dico alter si qui ab is locus quo venio et hic uterque neque praeterea quisquam possum accido recuperator


quoniam satis recusavi, venio iam quo vocas. quaero abs te simne deiectus, non de Fulciniano fundo; neque enim praetor, 'si ex eo fundo essem deiectus,' ita me restitui iussit, sed 'eo unde deiectus essem.' sum ex proximo vicini fundo deiectus, qua adibam ad istum fundum, sum de via, sum certe alicunde, sive de privato sive de publico; eo restitui sum iussus. restituisse te dixti; nego me ex decreto praetoris restitutum esse. quid ad haec dicimus? aut tuo, quem ad modum dicitur, gladio aut nostro defensio tua conficiatur necesse est.

quoniam satis recuso venio iam quo voco quaero abs tu sum deicio non de fulciniano fundo neque enim praetor si ex is fundo sum deicio ita ego restituo iubeo sed is unde deicio sum sum ex propior vicinus fundo deicio qui adeo ad iste fundus sum de via sum certus alicunde sive de privo sive de publicus is restituo sum iubeo restituo tu dixti nego ego ex decretum praetor restitus sum quis ad hic dico aut tuus qui ad modus dico gladius aut noster defensio tuus confacio necesse sum


sed etiam cogit, at vero ratio iuris interdictique vis et praetorum voluntas et hominum prudentium consilium et auctoritas respuit hanc defensionem et pro nihilo putat. quid ergo? isti homines Latine non loquuntur? immo vero tantum loquuntur quantum est satis ad intellegendam voluntatem, cum sibi hoc proposuerint ut, sive me tu deieceris sive tuorum quispiam sive servorum sive amicorum, servos non numero distinguant sed appellent uno familiae nomine;

sed etiam cogo at verus ratio ius interdictum volo et praetor voluntas et homo prudens consilium et auctoritas respuo hic defensio et pro nihilum puto quis ergo iste homo latinum non loquor immo verus tantus loquor quantus sum satis ad intellego voluntas cum sui hic propono ut sive ego tu deicio sive tuus quispiam sive servus sive amicus servus non numerus distinguo sed appello unus familia nomen


tuus enim testis hoc dixit, metu perterritis nostris advocatis locum se qua effugerent demonstrasse. qui non modo ut fugerent sed etiam ipsius fugae tutam viam quaesiverunt, his vis adhibita non videbitur? quid igitur fugiebant? propter metum. quid metuebant? vim videlicet. potestis igitur principia negare, cum extrema conceditis? fugisse perterritos confitemini; causam fugae dicitis eandem quam omnes intellegimus, arma, multitudinem hominum, incursionem atque impetum armatorum; haec ubi conceduntur esse facta, ibi vis facta negabitur?

tuus enim testis hic dico metus perterreo noster advoco locus sui qui effugio demonstro qui non modo ut fugio sed etiam ipse fuga tueor via quaero hic volo adhibeo non video quis igitur fugio propter metus quis metuo vis videlicet possum igitur principia nego cum exter concedo fugio perterreo confiteor causa fuga dico idem quam omnis intellego arma multitudo homo incursio atque impetus armator hic ubi concedo sum facio ibi volo facio nego


his rebus ita gestis P. Dolabella praetor interdixit, ut est consuetudo, de vi hominibvs armatis sine ulla exceptione, tantum ut unde deiecisset restitueret. restituisse se dixit. sponsio facta est. hac de sponsione vobis iudicandum est. maxime fuit optandum Caecinae, recuperatores, ut controversiae nihil haberet, secundo loco ut ne cum tam improbo homine, tertio ut cum tam stulto haberet. etenim non minus nos stultitia illius sublevat quam laedit improbitas. improbus fuit, quod homines coegit, armavit, coactis armatisque vim fecit. laesit in eo Caecinam, sublevat ibidem; nam in eas ipsas res quas improbissime fecit testimonia sumpsit et eis in causa testimoniis utitur.

hic res ita gero p dolabella praetor interdico ut sum consuetudo de vis hominibvs armo sine ullus exceptio tantus ut unde deicio restituo restituo sui dico sponsio facio sum hic de sponsio tu judico sum magnus sum opto caecina recuperator ut controversia nihil habeo secundus locus ut ne cum tam improbus homo tertius ut cum tam stultus habeo etenim non paruus nos stultitia ille sublevo quam laedo improbitas improbus sum qui homo cogo armo cogo armo vis facio laedo in is caecina sublevo ibidem nam in is ipse res qui improbus facio testimonium sumo et is in causa testimonium uto


quid enim refert aedis aut fundum relictum a patre aut aliqua ratione habere bene partum, si incertum est, quae nunc tua iure mancipi sint, ea possisne retinere, si parum est communitum ius civile ac publica lege contra alicuius gratiam teneri non potest? quid, inquam, prodest fundum habere, si, quae diligentissime descripta a maioribus iura finium, possessionum, aquarum itinerumque sunt, haec perturbari aliqua ratione commutarique possunt? mihi credite, maior hereditas uni cuique nostrum venit in isdem bonis a iure et a legibus quam ab eis a quibus illa ipsa nobis relicta sunt. nam ut perveniat ad me fundus testamento alicuius fieri potest; ut retineam quod meum factum sit sine iure civili fieri non potest. fundus a patre relinqui potest, at usucapio fundi, hoc est finis sollicitudinis ac periculi litium, non a patre relinquitur, sed a legibus; aquae ductus, haustus, iter, actus a patre, sed rata auctoritas harum rerum omnium ab iure civili sumitur.

quis enim refero aedes aut fundus relinquo ab pater aut aliqui ratio habeo bene pario si incertus sum qui nunc tuus ius mancipium sum is possum retineo si parum sum communio ius civilis atque publicus lex contra aliquis gratia teneo non possum quis inquam prodo fundus habeo si qui diligens describo ab magnus ius finis possessio aqua iter sum hic perturbaris aliqui ratio commuto possum ego credo magnus hereditas unus quisque nos venio in idem bonus ab ius et ab lex quam ab is ab qui ille ipse nos relinquo sum nam ut pervenio ad ego fundus testamentum aliquis fio possum ut retineo qui meus facio sum sine ius civilis fio non possum fundus ab pater relinquo possum at usucapio fundo hic sum finis sollicitudo atque periculum lis non ab pater relinquo sed ab lex aqua duco haurio iter ago ab pater sed reor auctoritas haris res omnis ab ius civilis sumo


quaeri hoc solere me non praeterit—ut ex me ea quae tibi in mentem non veniunt audias—quem ad modum, si civitas adimi non possit, in colonias Latinas saepe nostri cives profecti sint. aut sua voluntate aut legis multa profecti sunt; quam multam si sufferre voluissent, manere in civitate potuissent. quid? quem pater patratus dedidit aut suus pater populusve vendidit, quo is iure amittit civitatem? Vt religione civitas solvatur civis Romanus deditur; qui cum est acceptus, est eorum quibus est deditus; si non accipiunt, ut Mancinum Numantini, retinet integram causam et ius civitatis. si pater vendidit eum quem in suam potestatem susceperat, ex potestate dimittit. iam populus cum eum vendit qui miles factus non est,

quaero hic soleo ego non praetereo ut ex ego is qui tu in mens non venio audio qui ad modus si civitas adimo non possum in colonia latinae saepe noster civis proficiscor sum aut suus voluntas aut lex multus proficiscor sum quam multa si suffero volo maneo in civitas possum quis qui pater patro dedo aut suus pater populus vendo quo is ius amitto civitas vt religio civitas solvo civis romanus dedo qui cum sum accipio sum is qui sum dedo si non accipio ut mancinus numantinus retineo integer causa et ius civitas si pater vendo is qui in suus potestas suscipio ex potestas dimitto iam populus cum is vendo qui miles facio non sum


nam ut haec ex iure civili proferunt, sic adferant velim quibus lege aut rogatione civitas aut libertas erepta sit. nam quod ad exsilium attinet, perspicue intellegi potest quale sit. exsilium enim non supplicium est, sed perfugium portusque supplici. nam quia volunt poenam aliquam subterfugere aut calamitatem, eo solum vertunt, hoc est sedem ac locum mutant. itaque nulla in lege nostra reperietur, ut apud ceteras civitates, maleficium ullum exsilio esse multatum; sed cum homines vincula, neces ignominiasque vitant, quae sunt legibus constitutae, confugiunt quasi ad aram in exsilium. qui si in civitate legis vim subire vellent, non prius civitatem quam vitam amitterent; quia nolunt, non adimitur eis civitas, sed ab eis relinquitur atque deponitur. nam, cum ex nostro iure duarum civitatum nemo esse possit, tum amittitur haec civitas denique, cum is qui profugit receptus est in exsilium, hoc est in aliam civitatem.

nam ut hic ex ius civilis profero sic affero volo qui lex aut rogatio civitas aut libertas eripio sum nam qui ad exsilium attineo perspicuus intellego possum qualis sum exsilium enim non supplicium sum sed perfugium portus supplicium nam quia volo poena aliqui subterfugio aut calamitas is solus verto hic sum sedes atque locus muto itaque nullus in lex noster reperio ut apud ceterus civitas maleficium ullus exsilium sum multas sed cum homo vinculum nex ignominia vito qui sum lex constituo confugio quasi ad ara in exsilium qui si in civitas lex vis subeo volo non prior civitas quam vita amitto quia nolo non adimo is civitas sed ab is relinquo atque depono nam cum ex noster ius duaris civitas nemo sum possum tum amitto hic civitas denique cum is qui profugio recipio sum in exsilium hic sum in alius civitas


verum tamen cum illorum actionem causae considero, non video quid impudentius dici possit, cum autem vestram in iudicando dubitationem, vereor ne id quod videntur impudenter fecisse astute et callide fecerint. nam, si negassent vim hominibus armatis esse factam, facile honestissimis testibus in re perspicua tenerentur; sin confessi essent et id quod nullo tempore iure fieri potest tum ab se iure factum esse defenderent, sperarunt, id quod adsecuti sunt, se iniecturos vobis causam deliberandi et iudicandi iustam moram ac religionem. simul illud quod indignissimum est futurum arbitrati sunt, ut in hac causa non de improbitate Sex. Aebuti, sed de iure civili iudicium fieri videretur. qua in re, si mihi esset unius A.

verus tamen cum ille actio causa considero non video quis impudens dico possum cum autem vester in judico dubitatio vereor ne is qui video impudens facio astus et callidus facio nam si nego vis homo armo sum facio facilis honestus testis in res perspicuus teneo sin confiteor sum et is qui nullus tempus ius fio possum tum ab sui ius facio sum defendo spero is qui adsequor sum sui injacio tu causa delibero et iudico iustus mora atque religio simul ille qui indignus sum sum arbitror sum ut in hic causa non de improbitas sex aebutius sed de ius civilis iudicium fio video qui in res si ego sum unus ab


iam principio ausus est dicere non posse heredem esse Caesenniae Caecinam, quod is deteriore iure esset quam ceteri cives propter incommodum Volaterranorum calamitatemque civilem. itaque homo timidus imperitusque, qui neque animi neque consili satis haberet, non putavit esse tanti hereditatem ut de civitate in dubium veniret; concessit, credo, Aebutio, quantum vellet de Caesenniae bonis ut haberet. immo, ut viro forti ac sapienti dignum fuit, ita calumniam stultitiamque eius obtrivit ac contudit.

iam principium audeo sum dico non possum heres sum caesennius caecina qui is deterior ius sum quam ceterus civis propter incommodus volaterranus calamitas civilis itaque homo timidus imperitus qui neque animus neque consilium satis habeo non puto sum tantus hereditas ut de civitas in dubius venio concedo credo aebutius quantus volo de caesennius bonus ut habeo immo ut vir fortis atque sapio dignus sum ita calumnia stultitia is obtero atque contundo


sermo hercule familiaris et cotidianus non cohaerebit, si verba inter nos aucupabimur; denique imperium domesticum nullum erit, si servolis hoc nostris concesserimus ut ad verba nobis oboediant, non ad id quod ex verbis intellegi possit obtemperent. exemplis nunc uti videlicet mihi necesse est harum rerum omnium; non occurrit uni cuique vestrum aliud alii in omni genere exemplum quod testimonio sit non ex verbis aptum pendere ius; sed verba servire hominum consiliis et auctoritatibus.

sermo herculis familiaris et cottidianus non cohaereo si verbum inter nos aucupo denique imperium domesticus nullus sum si servulus hic noster concedo ut ad verbum nos oboedio non ad is qui ex verbum intellego possum obtempero exemplum nunc uti videlicet ego necesse sum haris res omnis non occurro unus quisque vester alius alius in omnis genus exemplum qui testimonium sum non ex verbum aptus pendeo ius sed verbum servio homo consilium et auctoritas


atque ego hanc adulescentulus causam cum agerem contra hominem disertissimum nostrae civitatis, C. Cottam, probavi. Cum Arretinae mulieris libertatem defenderem et Cotta xviris religionem iniecisset non posse nostrum sacramentum iustum iudicari, quod Arretinis adempta civitas esset, et ego vehementius contendissem civitatem adimi non posse, xviri prima actione non iudicaverunt; postea re quaesita et deliberata sacramentum nostrum iustum iudicaverunt. atque hoc et contra dicente Cotta et Sulla vivo iudicatum est. iam vero in ceteris rebus ut omnes qui in eadem causa sunt et lege agant et suum ius persequantur, et omni iure civili sine cuiusquam aut magistratus aut iudicis aut periti hominis aut imperiti dubitatione utantur, quid ego commemorem? Dubium esse nemini vestrum certo scio.

atque ego hic adulescentulus causa cum ago contra homo dissero noster civitas que cotta probo cos aretinus mulier libertas defendo et cotta xviris religio injacio non possum nos sacramentum iustus iudico qui aretinus adimo civitas sum et ego vehemens contendo civitas adimo non possum xviri primus actio non judico postea res quaero et delibero sacramentum nos iustus judico atque hic et contra dico cotta et sulla vivo iudico sum iam verus in ceterus res ut omnis qui in idem causa sum et lex ago et suus ius persequor et omnis ius civilis sine quisquam aut magistratus aut judex aut pereo homo aut imperitus dubitatio utor quis ego commemoro dubis sum nemo vester certus scio


deiectus vero qui potest esse quisquam nisi in inferiorem locum de superiore motus? potest pulsus, fugatus, eiectus denique; illud vero nullo modo potest, non modo qui tactus non sit sed ne in aequo quidem et plano loco. quid ergo? hoc interdictum putamus eorum esse causa compositum qui se praecipitatos ex locis superioribus dicerent—eos enim vere possumus dicere esse deiectos— an, cum voluntas et consilium et sententia interdicti intellegatur, impudentiam summam aut stultitiam singularem putabimus in verborum errore versari, rem et causam et utilitatem communem non relinquere solum sed etiam prodere?

deicio verus qui possum sum quisquam nisi in inferus locus de superus moueo possum pello fugo eicio denique ille verus nullus modo possum non modo qui tango non sum sed ne in aequus quidem et planus locus quis ergo hic interdictum puto is sum causa compono qui sui praecipito ex locus superus dico is enim verus possum dico sum deicio an cum voluntas et consilium et sententia interdictum intellego impudentia summa aut stultitia singularis puto in verbum error versaris res et causa et utilitas communis non relinquo solus sed etiam prodo


'queramur,' inquit, 'licet; tamen hoc interdicto Aebutius non tenetur.' quid ita? 'quod vis Caecinae facta non est.' dici in hac causa potest, ubi arma fuerint, ubi coacta hominum multitudo, ubi instructi et certis locis cum ferro homines conlocati, ubi minae, pericula terroresque mortis, ibi vim non fuisse? 'nemo,' inquit, 'occisus est neque saucius factus.' quid ais? cum de possessionis controversia et de privatorum hominum contentione iuris loquamur, tu vim negabis factam, si caedes et occisio facta non erit? at exercitus maximos saepe pulsos et fugatos esse dico terrore ipso impetuque hostium sine cuiusquam non modo morte verum etiam volnere.

queror inquam licet tamen hic interdictum aebutius non teneo quis ita qui volo caecina facio non sum dico in hic causa possum ubi arma sum ubi cogo homo multitudo ubi instruo et certus locus cum ferrum homo conloco ubi minae periculum terror mors ibi vis non sum nemo inquam occido sum neque saucius facio quis aio cum de possessio controversia et de privator homo contentio ius loquor tu vis nego facio si caedes et occisio facio non sum at exercitus magnus saepe pello et fugo sum dico terror ipse impetus hostis sine quisquam non modo mors verus etiam vulnus


'at est aliquando contra iudicatum.' primum utrum recte, an perperam? si recte, id fuit ius quod iudicatum est; sin aliter, non dubium est utrum iudices an iuris consulti vituperandi sint. deinde, si de iure vario quippiam iudicatum est, non potius contra iuris consultos statuunt, si aliter pronuntiatum est ac Mucio placuit, quam ex eorum auctoritate, si, ut Manilius statuebat, sic est iudicatum. etenim ipse Crassus non ita causam apud cviros egit ut contra iuris consultos diceret, sed ut hoc doceret, illud quod Scaevola defendebat, non esse iuris, et in eam rem non solum rationes adferret, sed etiam Q. Mucio, socero suo, multisque peritissimis hominibus auctoribus uteretur.

at sum aliquando contra iudico primus utrum rectus an perperam si rectus is sum ius qui iudico sum sin aliter non dubius sum utrum iudex an ius consulo vitupero sum deinde si de ius vario quispiam iudico sum non potis contra ius consulo statuo si aliter pronuntio sum atque mucius placeo quam ex is auctoritas si ut manilius statuo sic sum iudico etenim ipse crassus non ita causa apud cviros ago ut contra ius consulo dico sed ut hic doceo ille qui scaevola defendo non sum ius et in is res non solus ratio affero sed etiam q mucius socer suus multa pereo homo auctor uto


quaero sitne aliqua huius rei actio an nulla. convocari homines propter possessionis controversiam non oportet, armari multitudinem iuris retinendi causa non convenit; nec iuri quicquam tam inimicum quam vis nec aequitati quicquam tam infestum est quam convocati homines et armati. quod cum ita sit resque eius modi sit ut in primis a magistratibus animadvertenda videatur, iterum quaero sitne eius rei aliqua actio an nulla. nullam esse dices? audire cupio, qui in pace et otio, cum manum fecerit, copias pararit, multitudinem hominum coegerit, armarit, instruxerit, homines inermos qui ad constitutum experiendi iuris gratia venissent armis, viris, terrore periculoque mortis reppulerit, fugarit, averterit, hoc dicat:

quaero sum aliqui hic res actium an nullus convocaris homo propter possessio controversia non oportet armaris multitudo ius retineo causa non convenio neque jus quisquam tam inimicus quam volo neque aequitas quisquam tam infestus sum quam convoco homo et armatus qui cum ita sum reor is modus sum ut in primus ab magistratus animadverto video iterum quaero sum is res aliqui actium an nullus nullus sum dico audio cupio qui in pax et otium cum manus facio copia paro multitudo homo cogo armo instruo homo inermus qui ad constituo experior ius gratia venio arma vis terror periculum mors repello fugo averto hic dico


ornate et copiose L. Crassus, homo longe eloquentissimus, paulo ante quam nos in forum venimus, iudicio cvirali hanc sententiam defendit et facile, cum contra eum prudentissimus homo, Q. Mucius, diceret, probavit omnibus, M'. Curium, qui heres institutus esset ita: 'mortvo postvmo filio,' cum filius non modo non mortuus sed ne natus quidem esset, heredem esse oportere. quid? verbis hoc satis erat cautum? minime. quae res igitur valuit? voluntas, quae si tacitis nobis intellegi posset, verbis omnino non uteremur; quia non potest, verba reperta sunt, non quae impedirent sed quae indicarent voluntatem.

orno et copiosus l crassus homo longus eloquens paulus ante quam nos in forum venio iudicium cviral hic sententia defendo et facilis cum contra is prudens homo q mucius dico probo omnis m curiatii qui heres instituo sum ita mortvo postvmo filius cum filius non modo non mortuus sed ne nascor quidem sum heres sum oportet quis verbum hic satis sum caueo paruus qui res igitur valeo voluntas qui si taceo nos intellego possum verbum omnino non uto quia non possum verbum reperio sum non qui impedio sed qui indico voluntas


posterius de verbo videbimus; nunc rem ipsam ponamus quam illi non negant et eius rei ius actionemque quaeramus. est haec res posita quae ab adversario non negatur, Caecinam, cum ad constitutam diem tempusque venisset ut vis ac deductio moribus fieret, pulsum prohibitumque esse vi coactis hominibus et armatis. Cum hoc constet, ego, homo imperitus iuris, ignarus negotiorum ac litium, hanc puto me habere actionem, ut per interdictum meum ius teneam atque iniuriam tuam persequar. fac in hoc errare me nec ullo modo posse per hoc interdictum id adsequi quod velim; te uti in hac re magistro volo.

posterus de verbum video nunc res ipse pono quam ille non nego et is res ius actio quaero sum hic res pono qui ab adversarius non nego caecina cum ad constituo dies tempus venio ut volo atque deductio mos fio pello prohibeo sum vis cogo homo et armo cos hic consto ego homo imperitus ius ignarus negotium atque lis hic puto ego habeo actio ut per interdictum meus ius teneo atque iniuria tuus persequor facio in hic erro ego neque ullus modo possum per hic interdictum is assequor qui volo tu uti in hic res magister volo


at vero hoc quidem iam vetus est et maiorum exemplo multis in rebus usitatum, cum ad vim faciendam veniretur, si quos armatos quamvis procul conspexissent, ut statim testificati discederent, cum optime sponsionem facere possent, ni adversvs edictvm praetoris vis facta esset. itane vero? scire esse armatos satis est ut vim factam probes; in manus eorum incidere non est satis? aspectus armatorum ad vim probandam valebit; incursus et impetus non valebit? qui abierit, facilius sibi vim factam probabit quam qui effugerit?

at verus hic quidem iam vetus sum et magnus exemplum multus in res usitas cum ad vis facio venio si qui armatus quivis procul conspicio ut statim testificor discedo cum optume sponsio facio possum ni adversvs edictvm praetor volo facio sum ito verus scio sum armatus satis sum ut vis facio probo in manus is incido non sum satis aspicio armator ad vis probo valeo incursus et impetus non valeo qui abeo facilis sui vis facio probo quam qui effugio


sed quaero de te, putesne, si populus iusserit me tuum aut te meum servum esse, id iussum ratum atque firmum futurum. perspicis hoc nihil esse et fateris; qua in re primum illud concedis, non quicquid populus iusserit, ratum esse oportere; deinde nihil rationis adfers quam ob rem, si libertas adimi nullo modo possit, civitas possit. nam et eodem modo de utraque re traditum nobis est, et, si semel civitas adimi potest, retineri libertas non potest. qui enim potest iure Quiritium liber esse is qui in numero Quiritium non est?

sed quaero de tu puto si populus iubeo ego tuus aut tu meus servus sum is jubeo reor atque firmum sum perspicio hic nihil sum et fateor qui in res primus ille concedo non quisquis populus iubeo reor sum oportet deinde nihil ratio affero quam ob res si libertas adimo nullus modo possum civitas possum nam et idem modo de uter res trado nos sum et si semel civitas adimo possum retineo libertas non possum qui enim possum ius quiris liber sum is qui in numerus quiris non sum


quod si vi pulsos dicimus exercitus esse eos qui metu ac tenui saepe suspicione periculi fugerunt, et si non solum impulsu scutorum neque conflictu corporum neque ictu comminus neque coniectione telorum, sed saepe clamore ipso militum aut instructione aspectuque signorum magnas copias pulsas esse et vidimus et audivimus, quae vis in bello appellatur, ea in otio non appellabitur? et, quod vehemens in re militari putatur, id leve in iure civili iudicabitur? et, quod exercitus armatos movet, id advocationem togatorum non videbitur movisse? et volnus corporis magis istam vim quam terror animi declarabit? et sauciatio quaeretur, cum fugam factam esse constabit?

qui si vis pello dico exercitus sum is qui metus atque tenuis saepe suspicio periculum fugio et si non solus impulsus scutor neque confligo corpus neque ictus comminus neque coniectio telum sed saepe clamor ipse miles aut instructio aspicio signum magnus copia pello sum et video et audio qui volo in bellum appello is in otium non appello et qui vehemens in res militaris puto is levis in ius civilis judico et qui exercitus armatus moveo is advocatio togator non video moveo et vulnus corpus magis iste vis quam terror animus declaro et sauciatio quaero cum fuga facio sum consto


itaque mihi certum est, recuperatores, ante quam ad meam defensionem meosque testis venio, illius uti confessione et testimoniis; qui confitetur atque ita libenter confitetur ut non solum fateri sed etiam profiteri videatur, recuperatores: 'convocavi homines, coegi, armavi, terrore mortis ac periculo capitis ne accederes obstiti; ferro,' inquit, 'ferro'—et hoc dicit in iudicio—'te reieci atque proterrui.' quid? testes quid aiunt? P. Vetilius, propinquus Aebuti, se Aebutio cum armatis servis venisse advocatum. quid praeterea? fuisse compluris armatos. quid aliud? minatum esse Aebutium Caecinae. quid ego de hoc teste dicam nisi hoc, recuperatores, ut ne idcirco minus ei credatis quod homo minus idoneus habetur, sed ideo credatis quod ex illa parte id dicit quod illi causae maxime sit alienum? A.

itaque ego certus sum recuperator ante quam ad meus defensio mei testis venio ille uti confessio et testimonium qui confiteor atque ita libet confiteor ut non solus fateor sed etiam profiteor video recuperator convoco homo cogo armo terror mors atque periculum capio ne accedo obsto ferrum inquam ferrum et hic dico in iudicium tu reicio atque proterreo quis testis quis aio p vetilius propinquus aebutius sui aebutius cum armo servio venio advoco quis praeterea sum complures armatus quis alius mino sum aebutius caecina quis ego de hic testis dico nisi hic recuperator ut ne idcirco paruus is credo qui homo paruus idoneus habeo sed ideo credo qui ex ille pars is dico qui ille causa magnus sum alienus ab


venio nunc ad illud tuum: 'non deieci; non enim sivi accedere.' puto te ipsum, Piso, perspicere quanto ista sit angustior iniquiorque defensio quam si illa uterere: 'non fuerunt armati, cum fustibus et cum saxis fuerunt.' si me hercule mihi, non copioso homini ad dicendum, optio detur, utrum malim defendere non esse deiectum eum cui vi et armis ingredienti sit occursum, an armatos non fuisse eos qui sine scutis sineque ferro fuerint, omnino ad probandum utramque rem videam infirmam nugatoriamque esse, ad dicendum autem in altera videar mihi aliquid reperire posse, non fuisse armatos eos qui neque ferri quicquam neque scutum ullum habuerint; hic vero haeream, si mihi defendendum sit eum qui pulsus fugatusque sit non esse deiectum.

venio nunc ad ille tuus non deicio non enim sino accedo puto tu ipse piso perspicio quantus iste sum angustus iniquus defensio quam si ille uto non sum armatus cum fustis et cum saxum sum si ego herculis ego non copiosus homo ad dico optio do utrum malo defendo non sum deicio is qui vis et arma ingredior sum occurro an armatus non sum is qui sine scutum sino ferrum sum omnino ad probo uter res video infirmus nugatorius sum ad dico autem in alter video ego aliquis reperio possum non sum armatus is qui neque fero quisquam neque scutum ullus habeo hic verus haereo si ego defendo sum is qui pello fugo sum non sum deicio


verum si quod erit armorum iudicium, tum ista dicito; iuris iudicium cum erit et aequitatis, cave in ista tam frigida, tam ieiuna calumnia delitiscas. non enim reperies quemquam iudicem aut recuperatorem qui, tamquam si arma militis inspicienda sint, ita probet armatum; sed perinde valebit quasi armatissimi fuerint, si reperientur ita parati fuisse ut vim vitae aut corpori potuerint adferre.

verus si qui sum armus iudicium tum iste dico ius iudicium cum sum et aequitas caveo in iste tam frigidus tam jejuno calumnia delitiscas non enim reperio quisquam judico aut recuperator qui tamquam si arma miles inspicio sum ita probo armo sed perinde valeo quasi armo sum si reperio ita paro sum ut vis vita aut corpus possum affero


veniunt in mentem mihi permulta, vobis plura, certo scio. verum ne nimium multa complectamur atque ab eo quod propositum est longius aberret oratio, hoc ipsum interdictum quo de agitur consideremus; intellegetis enim in eo ipso, si in verbis ius constituamus, omnem utilitatem nos huius interdicti, dum versuti et callidi velimus esse, amissuros. 'Vnde tv avt familia avt procvrator tvvs.' si me vilicus tuus solus deiecisset, non familia deiecisset, ut opinor, sed aliquis de familia. recte igitur diceres te restituisse? quippe; quid enim facilius est quam probare eis qui modo Latine sciant, in uno servolo familiae nomen non valere? si vero ne habeas quidem servum praeter eum qui me deiecerit, clames videlicet: 'si habeo familiam, a familia mea fateor te esse deiectum.' neque enim dubium est quin, si ad rem iudicandam verbo ducimur, non re, familiam intellegamus quae constet ex servis pluribus; quin unus homo familia non sit; verbum certe hoc non modo postulat,

venio in mens ego permultus tu multus certus scio verus ne nimium multus complector atque ab is qui propono sum longus aberro oratio hic ipse interdictum quo de ago considero intellego enim in is ipse si in verbum ius constituo omnis utilitas nos hic interdictum dum versutus et callidus volo sum amitto vnde tv avt familia avt procvrator tvvs si ego vilicus tuus solus deicio non familia deicio ut opinor sed aliquis de familia rectus igitur dico tu restituo quippe quis enim facilis sum quam probaris is qui modo latinum scio in unus servulus familia nomen non valeo si verus ne habeo quidem servus praeter is qui ego deicio clamo videlicet si habeo familia ab familia meus fateor tu sum deicio neque enim dubius sum quin si ad res judico verbum duco non res familia intellego qui consto ex servio multus quin unus homo familia non sum verbum certus hic non modo postulo


itaque in ceteris controversiis atque iudiciis cum quaeritur aliquid factum necne sit, verum an falsum proferatur, et fictus testis subornari solet et interponi falsae tabulae, non numquam honesto ac probabili nomine bono viro iudici error obici, improbo facultas dari ut, cum sciens perperam iudicarit, testem tamen aut tabulas secutus esse videatur; in iure nihil est eius modi, recuperatores, non tabulae falsae, non testis improbus, denique nimia ista quae dominatur in civitate potentia in hoc solo genere quiescit; quid agat, quo modo adgrediatur iudicem, qua denique digitum proferat, non habet.

itaque in ceterus controversia atque iudicium cum quaero aliquis facio necne sum verus an falsus profero et fingo testis subornaris soleo et interpono fallo tabula non numquam honestus atque probabilis nomen bonus vir judicium error obicio improbus facultas do ut cum scio perperam iudico testo tamen aut tabula sequor sum video in ius nihil sum is modus recuperator non tabula fallo non testis improbus denique nimius iste qui dominor in civitas potentia in hic solum genus quiesco quis ago quo modo aggredior judico qui denique digitus profero non habeo


praetor interea, Piso, tanta de re tacebit? quem ad modum te restituat in aedis tuas non habebit? qui dies totos aut vim fieri vetat aut restitui factam iubet, qui de fossis, de cloacis, de minimis aquarum itinerumque controversiis interdicit, is repente obmutescet, in atrocissima re quid faciat non habebit? et C. Pisoni domo tectisque suis prohibito, prohibito inquam, per homines coactos et armatos, praetor quem ad modum more et exemplo opitulari possit non habebit? quid enim dicet, aut quid tu tam insigni accepta iniuria postulabis? 'Vnde vi prohibitus?' sic nemo umquam interdixit; novum est, non dico inusitatum, verum omnino inauditum. 'Vnde deiectus?' quid proficies, cum illi hoc respondebunt tibi quod tu nunc mihi, armatis se tibi obstitisse ne in aedis accederes; deici porro nullo modo potuisse qui non accesserit?

praetor interea piso tantus de res taceo qui ad modus tu restituo in aedes tuus non habeo qui dies totus aut vis fio veto aut restituo facio iubeo qui de fodio de cloaca de paruus aqua iter controversia interdico is repens obmutesco in atrox res quis facio non habeo et que piso domus tego suus prohibeo prohibeo inquam per homo cogo et armatus praetor qui ad modus mos et exemplum opitularis possum non habeo quis enim dico aut quis tu tam insignio accipio iniuria postulo vnde vis prohibeo sic nemo umquam interdico novus sum non dico inusitas verus omnino inaudio vnde deicio quis proficio cum ille hic respondeo tu qui tu nunc ego armo sui tu obsto ne in aedes accedo deicio porro nullus modo possum qui non accedo


at ego hoc dico, si, ut primum in castello Caecinae dixit Aebutius se homines coegisse et armasse neque eum, si illo accessisset, abiturum, statim Caecina discessisset, dubitare vos non debuisse quin Caecinae facta vis esset; si vero simul ac procul conspexit armatos recessisset eo minus dubitaretis. omnis enim vis est quae periculo aut decedere nos alicunde cogit aut prohibet accedere. quod si aliter statuetis, videte ne hoc vos statuatis, qui vivus discesserit, ei vim non esse factam, ne hoc omnibus in possessionum controversiis praescribatis, ut confligendum sibi et armis decertandum putent, ne, quem ad modum in bello poena ignavis ab imperatoribus constituitur, sic in iudiciis deterior causa sit eorum qui fugerint quam qui ad extremum usque contenderint.

at ego hic dico si ut primus in castellum caecina dico aebutius sui homo cogo et armo neque is si ille accedo abeo statim caecina discedo dubitaris tu non debeo quin caecina facio volo sum si verus simul atque procul conspicio armatus recedo is paruus dubito omnis enim volo sum qui periculum aut decedo nos alicunde cogo aut prohibeo accedo qui si aliter statuo video ne hic tu statuo qui vivus discedo is vis non sum facio ne hic omnis in possessio controversia praescribo ut confligo sui et arma decerto puto ne qui ad modus in bellum poena ignavus ab imperator constituo sic in iudicium deterior causa sum is qui fugio quam qui ad exter usque contendo


qui quoniam, recuperatores, suum ius non deseruit neque quicquam illius audaciae petulantiaeque concessit, de reliquo iam communem causam populique Romani ius in vestra fide ac religione deponit. is homo est, ita se probatum vobis vestrique similibus semper voluit ut id non minus in hac causa laborarit ne inique contendere aliquid quam ne dissolute relinquere videretur, nec minus vereretur ne contemnere Aebutium quam ne ab eo contemptus esse existimaretur.

qui quoniam recuperator suus ius non desero neque quisquam ille audacia petulantia concedo de reliquus iam communis causa populus romanus ius in vester fides atque religio depono is homo sum ita sui probo tu vester similis semper volo ut is non paruus in hic causa laboro ne iniquus contendo aliquis quam ne dissolvo relinquo video neque paruus vereor ne contemno aebutius quam ne ab is contemno sum existimo


an hoc dubium est quin neque verborum tanta copia sit non modo in nostra lingua, quae dicitur esse inops, sed ne in alia quidem ulla, res ut omnes suis certis ac propriis vocabulis nominentur, neque vero quicquam opus sit verbis, cum ea res cuius causa verba quaesita sint intellegatur? quae lex, quod senatus consultum, quod magistratus edictum, quod foedus aut pactio, quod, ut ad privatas res redeam, testamentum, quae iudicia aut stipulationes aut pacti et conventi formula non infirmari ac convelli potest, si ad verba rem deflectere velimus, consilium autem eorum qui scripserunt et rationem et auctoritatem relinquamus?

an hic dubius sum quin neque verbum tantus copia sum non modo in noster lingua qui dico sum inops sed ne in alius quidem ullus res ut omnis suus certus atque proprius vocabulis nomino neque verus quisquam opus sum verbum cum is res qui causa verbum quaero sum intellego qui lex qui senatus consulo qui magistratus edictum qui foedus aut pactio qui ut ad privo res redeo testamentum qui iudicium aut stipulatio aut paciscor et convenio formula non infirmaris atque convello possum si ad verbum res deflecto volo consilium autem is qui scribo et ratio et auctoritas relinquo


Cum exemplis uterer multis ex omni memoria antiquitatis a verbo et ab scripto plurimis saepe in rebus ius et aequi bonique rationem esse seiunctam, semperque id valuisse plurimum quod in se auctoritatis habuisset aequitatisque plurimum, consolatus est me et ostendit in hac ipsa causa nihil esse quod laborarem; nam verba ipsa sponsionis facere mecum, si vellem diligenter attendere. 'quonam,' inquam, 'modo?' 'quia certe,' inquit, 'deiectus est Caecina vi hominibus armatis aliquo ex loco; si non ex eo loco quem in locum venire voluit, at ex eo certe unde fugit.' 'quid tum?' 'praetor,' inquit, 'interdixit ut, unde deiectus esset, eo restitueretur, hoc est, quicumque is locus esset unde deiectus esset. Aebutius autem qui fatetur aliquo ex loco deiectum esse Caecinam, is quoniam se restituisse dixit,

cos exemplum uto multus ex omnis memoria antiquitas ab verbum et ab scribo multus saepe in res ius et aequum bonus ratio sum sejungo semper is valeo multus qui in sui auctoritas habeo aequitas multus consolo sum ego et ostendo in hic ipse causa nihil sum qui laboraris nam verbum ipse sponsio facio ego si volo diligenter attendo quonam inquam modo quia certus inquam deicio sum caecina vis homo armo aliquis ex locus si non ex is locus qui in locus venio volo at ex is certus unde fugio quis tum praetor inquam interdico ut unde deicio sum is restituo hic sum quicumque is locus sum unde deicio sum aebutius autem qui fateor aliquis ex locus deicio sum caecina is quoniam sui restituo dico


populi Romani causa, civitatis ius, bona, fortunae possessionesque omnium in dubium incertumque revocantur. vestra auctoritate hoc constituetur, hoc praescribetur: quicum tu posthac de possessione contendes, eum si ingressum modo in praedium deieceris, restituas oportebit; sin autem ingredienti cum armata multitudine obvius fueris et ita venientem reppuleris, fugaris, averteris, non restitues. Iuris si haec vox est, esse vim non in caede solum sed etiam in animo, libidinis, nisi cruor appareat, vim non esse factam; iuris, deiectum esse qui prohibitus sit, libidinis, nisi ex eo loco ubi vestigium impresserit deici neminem posse;

populus romanus causa civitas ius bonus fortuna possessio omnis in dubius incertus revoco vester auctoritas hic constituo hic praescribo qui tu posthac de possessio contendo is si ingredior modo in praedium deicio restituo oportet sin autem ingredior cum armo multitudo obvius sum et ita venio repello fugaris averto non restituo jura si hic vox sum sum vis non in caedes solus sed etiam in animus libido nisi cruor appareo vis non sum facio ius deicio sum qui prohibeo sum libido nisi ex is locus ubi vestigium imprimo deicio nemo possum


Caecinae causa agenda, profiterer satis idoneum esse me defensorem, propterea quod fidem meam diligentiamque praestarem; quae cum sunt in actore causae, nihil est in re praesertim aperta ac simplici quod excellens ingenium requiratur. sed cum de eo mihi iure dicendum sit, quod pertineat ad omnis, quodque constitutum sit a maioribus, conservatum usque ad hoc tempus, quo sublato non solum pars aliqua iuris deminuta, sed etiam vis ea quae iuri maxime est adversaria iudicio confirmata esse videatur, video summi ingeni causam esse, non ut id demonstretur quod ante oculos est sed ne, si quis vobis error in tanta re sit obiectus, omnes potius me arbitrentur causae quam vos religioni vestrae defuisse. quamquam ego mihi sic persuadeo,

caecina causa ago profiteor satis idoneus sum ego defensor propterea qui fides meus diligentia praestaris qui cum sum in actor causa nihil sum in res praesertim apertus atque simplex qui excello ingenium requiro sed cum de is ego ius dico sum qui pertineo ad omnis quisque constituo sum ab magnus conservo usque ad hic tempus quo tollo non solus pars aliqui ius deminuo sed etiam volo is qui jus magnus sum adversarius iudicium confirmo sum video video superus ingenium causa sum non ut is demonstro qui ante oculus sum sed ne si quis tu error in tantus res sum objectus omnis potis ego arbitror causa quam tu religio vester desum quamquam ego ego sic persuadeo


si, quantum in agro locisque desertis audacia potest, tantum in foro atque in iudiciis impudentia valeret, non minus nunc in causa cederet A. Caecina Sex. Aebuti impudentiae, quam tum in vi facienda cessit audaciae. verum et illud considerati hominis esse putavit, qua de re iure disceptari oporteret, armis non contendere, et hoc constantis, quicum vi et armis certare noluisset, eum iure iudicioque superare.

si quantus in ager locus desero audacia possum tantus in forum atque in iudicium impudens valeo non paruus nunc in causa cedo ab caecina sex aebutius impudentia quam tum in vis facio cedo audacia verus et ille considero homo sum puto qui de res ius disceptaris oportet arma non contendo et hic consto qui vis et arma certo nolo is ius judicium supero


Decimo vero loco testis exspectatus et ad extremum reservatus dixit, senator populi Romani, splendor ordinis, decus atque ornamentum iudiciorum, exemplar antiquae religionis, Fidiculanius Falcula; qui cum ita vehemens acerque venisset ut non modo Caecinam periurio suo laederet sed etiam mihi videretur irasci, ita eum placidum mollemque reddidi, ut non auderet, sicut meministis, iterum dicere quot milia fundus suus abesset ab urbe. nam cum dixisset minus iↄↄↄ, populus cum risu adclamavit ipsa esse. meminerant enim omnes quantum in Albiano iudicio accepisset.

decimus verus locus testis exspecto et ad exter reservo dico senator populus romanus splendor ordo decus atque ornamentum iudicium exemplar antiquus religio fidiculanius falcula qui cum ita vehemens acer venio ut non modo caecina periurium suus laedo sed etiam ego video irascor ita is placidus mollis reddo ut non audeo sicut memini iterum dico quot mille fundus suus absum ab urbs nam cum dico paruus eo populus cum rideo adclamo ipse sum memini enim omnis quantus in albianus iudicium accipio


'feci equidem quae dicis omnia, et ea sunt et turbulenta et temeraria et periculosa. quid ergo est? impune feci; nam quid agas mecum ex iure civili ac praetorio non habes.' itane vero? recuperatores, hoc vos audietis et apud vos dici patiemini saepius? Cum maiores nostri tanta diligentia prudentiaque fuerint ut omnia omnium non modo tantarum rerum sed etiam tenuissimarum iura statuerint persecutique sint, hoc genus unum vel maximum praetermitterent, ut, si qui me exire domo mea coegisset armis, haberem actionem, si qui introire prohibuisset, non haberem? nondum de Caecinae causa disputo, nondum de iure possessionis nostrae loquor; tantum de tua defensione, C.

facio equidem qui dico omnis et is sum et turbulentus et temerarius et periculosus quis ergo sum impunis facio nam quis ago ego ex ius civilis atque praetorius non habeo ito verus recuperator hic tu audio et apud tu dico patior saepis cos magnus noster tantus diligentia prudens sum ut omnis omnis non modo tantaris res sed etiam tenuissimaris ius statuo persequor sum hic genus unus vel magnus praetermitto ut si qui ego exeo domus meus cogo arma habeo actio si qui introeo prohibeo non habeo nondum de caecina causa disputo nondum de ius possessio noster loquor tantus de tuus defensio que


qua re permagnam initis a nobis gratiam, cum eum auctorem defensionis nostrae esse dicitis. illud autem miror, quem vos aliquid contra me sentire dicatis, cur eum auctorem vos pro me appelletis, nostrum nominetis. verum tamen quid ait vester iste auctor? 'Qvibvs qvidqve verbis actvm pronvntiatvmqve sit.' conveni ego ex isto genere consultorum non neminem, ut opinor, istum ipsum quo vos auctore rem istam agere et defensionem causae constituere vos dicitis. qui cum istam disputationem mecum ingressus esset, non posse probari quemquam esse deiectum nisi ex eo loco in quo fuisset, rem et sententiam interdicti mecum facere fatebatur, verbo me excludi dicebat, a verbo autem posse recedi non arbitrabatur.

qui res permagnus ineo ab nos gratia cum is auctor defensio noster sum dico ille autem miro qui tu aliquis contra ego sentio dico cur is auctor tu pro ego appello nos nomino verus tamen quis aio vester iste auctor qvibvs qvidqve verbum actvm pronvntiatvmqve sum convenio ego ex iste genus consultor non nemo ut opinor iste ipse quo tu auctor res iste ago et defensio causa constituo tu dico qui cum iste disputatio ego ingredior sum non possum probaris quisquam sum deicio nisi ex is locus in quo sum res et sententia interdictum ego facio fateor verbum ego excludo dico ab verbum autem possum recedo non arbitror


recuperatores, non vos tam propter iuris obscuram dubiamque rationem bis iam de eadem causa dubitasse quam, quod videtur ad summam illius existimationem hoc iudicium pertinere, moram ad condemnandum quaesisse simul et illi spatium ad sese conligendum dedisse. quod quoniam iam in consuetudinem venit et id viri boni vestri similes in iudicando faciunt, reprehendendum fortasse minus, querendum vero magis etiam videtur, ideo quod omnia iudicia aut distrahendarum controversiarum aut puniendorum maleficiorum causa reperta sunt, quorum alterum levius est, propterea quod et minus laedit et persaepe disceptatore domestico diiudicatur, alterum est vehementissimum, quod et ad graviores res pertinet et non honorariam operam amici, sed severitatem iudicis ac vim requirit.

recuperator non tu tam propter ius obscurus dubius ratio bis iam de idem causa dubito quam qui video ad summa ille existimatio hic iudicium pertineo mora ad condemno quaero simul et ille spatium ad sui conligendum do qui quoniam iam in consuetudo venio et is vir bonus vester similis in judico facio reprehendo fortasse paruus queror verus magis etiam video ideo qui omnis iudicium aut distrahendaris controversiaris aut punior maleficus causa reperio sum qui alter levis sum propterea qui et paruus laedo et persaepe disceptator domesticus dijudico alter sum vehemens qui et ad gravis res pertineo et non honorarius opera amicus sed severitas judex atque vis requiro


age vero, de vi te ipsum habebo iudicem, Aebuti. responde, si tibi videtur. in fundum Caecina utrum tandem noluit, an non potuit accedere? Cum te obstitisse et reppulisse dicis, certe hunc voluisse concedis. potes igitur dicere non ei vim fuisse impedimento cui, cum cuperet eoque consilio venisset, per homines coactos licitum non sit accedere? si enim id quod maxime voluit nullo modo potuit, vis profecto quaedam obstiterit necesse est; aut tu dic quam ob rem, cum vellet accedere, non accesserit.

ago verus de vis tu ipse habeo judico aebutius respondeo si tu video in fundus caecina utrum tandem nolo an non possum accedo cos tu obsto et repello dico certus hic volo concedo possum igitur dico non is vis sum impedimentum qui cum cupio eo consilium venio per homo cogo liceo non sum accedo si enim is qui magnus volo nullus modo possum volo profecto quidam obsto necesse sum aut tu dico quam ob res cum volo accedo non accedo


si ad interdicti sententiam confugis et, de quo fundo actum sit tum cum Aebutius restituere iubebatur, id quaerendum esse dicis neque aequitatem rei verbi laqueo capi putas oportere, in meis castris praesidiisque versaris; mea, mea est ista defensio, ego hoc vociferor, ego omnis homines deosque testor, cum maiores vim armatam nulla iuris defensione texerint, non vestigium eius qui deiectus sit, sed factum illius qui deiecerit, in iudicium venire; deiectum esse qui fugatus sit, vim esse factam cui periculum mortis sit iniectum. sin hunc locum fugis et reformidas et me ex hoc,

si ad interdictum sententia confugio et de quo fundo ago sum tum cum aebutius restituo jubeo is quaero sum dico neque aequitas res verbum laqueus capio puto oportet in meus castrum praesidium versaris meus meus sum iste defensio ego hic vocifero ego omnis homo deus testo cum magnus vis armo nullus ius defensio tego non vestigium is qui deicio sum sed facio ille qui deicio in iudicium venio deicio sum qui fugo sum vis sum facio qui periculum mors sum injectus sin hic locus fugio et reformido et ego ex hic


quapropter hoc dicam, numquam eius auctoritatem nimium valere cuius prudentiam populus Romanus in cavendo, non in decipiendo perspexerit, qui iuris civilis rationem numquam ab aequitate seiunxerit, qui tot annos ingenium, laborem, fidem suam populo Romano promptam expositamque praebuerit; qui ita iustus est et bonus vir ut natura, non disciplina, consultus esse videatur, ita peritus ac prudens ut ex iure civili non scientia solum quaedam verum etiam bonitas nata videatur, cuius tantum est ingenium, ita probata fides ut quicquid inde haurias purum te liquidumque haurire sentias.

quapropter hic dico numquam is auctoritas nimium valeo qui prudentia populus romanus in caveo non in decipio perspicio qui ius civilis ratio numquam ab aequitas sejungo qui tot annus ingenium labor fides suus populus romanus promptus expono praebeo qui ita iustus sum et bonus vir ut natura non disciplina consulo sum video ita pereo atque prudens ut ex ius civilis non scientia solus quidam verus etiam bonitas nata video qui tantus sum ingenium ita probo fides ut quisquis inde haurio purus tu liquidus haurio sentio


etenim, recuperatores, non ea sola vis est quae ad corpus nostrum vitamque pervenit, sed etiam multo maior ea quae periculo mortis iniecto formidine animum perterritum loco saepe et certo de statu demovet. itaque saucii saepe homines cum corpore debilitantur, animo tamen non cedunt neque eum relinquunt locum quem statuerunt defendere; at alii pelluntur integri; ut non dubium sit quin maior adhibita vis ei sit cuius animus sit perterritus quam illi cuius corpus volneratum sit.

etenim recuperator non is solus volo sum qui ad corpus nos vita pervenio sed etiam multus magnus is qui periculum mors injecto formido animus perterreo locus saepe et certus de status demoveo itaque saucius saepe homo cum corpus debilito animus tamen non cedo neque is relinquo locus qui statuo defendo at alius pello integer ut non dubius sum quin magnus adhibeo volo is sum qui animus sum perterreo quam ille qui corpus vulnero sum


nam hoc qui disputant, si id dicunt non recte aliquid statuere eos qui consulantur, non hoc debent dicere iuris consultis, sed hominibus stultis obtemperari non oportere; sin illos recte respondere concedunt et aliter iudicari dicunt oportere, male iudicari oportere dicunt; neque enim fieri potest ut aliud iudicari de iure, aliud responderi oporteat, nec ut quisquam iuris numeretur peritus qui id statuat esse ius quod non oporteat iudicari.

nam hic qui disputo si is dico non rectus aliquis statuo is qui consulo non hic debeo dico ius consulo sed homo stultus obtemperaris non oportet sin ille rectus respondeo concedo et aliter iudico dico oportet malus iudico oportet dico neque enim fio possum ut alius iudico de ius alius respondeo oportet neque ut quisquam ius numero pereo qui is statuo sum ius qui non oportet iudico


iam vim factam negare non potes; deiectus quem ad modum sit, qui non accesserit, id quaeritur. demoveri enim et depelli de loco necesse est eum qui deiciatur. id autem accidere ei qui potest qui omnino in eo loco unde se deiectum esse dicit numquam fuit? quid? si fuisset et ex eo loco metu permotus fugisset, cum armatos vidisset, diceresne esse deiectum? opinor. ain tu? qui tam diligenter et tam callide verbis controversias non aequitate diiudicas, et iura non utilitate communi sed litteris exprimis, poterisne dicere deiectum esse eum qui tactus non erit? quid? detrusum dicesne? nam eo verbo antea praetores in hoc interdicto uti solebant. quid ais? potestne detrudi quisquam qui non attingitur? nonne, si verbum sequi volumus, hoc intellegamus necesse est, eum detrudi cui manus adferantur? necesse est, inquam, si ad verbum rem volumus adiungere, neminem statui detrusum qui non adhibita vi manu demotus et actus praeceps intellegatur.

iam vis facio nego non possum deicio qui ad modus sum qui non accedo is quaero demoveo enim et depello de locus necesse sum is qui deicio is autem accido is qui possum qui omnino in is locus unde sui deicio sum dico numquam sum quis si sum et ex is locus metus permoueo fugio cum armatus video dico sum deicio opinor aio tu qui tam diligenter et tam callidus verbum controversia non aequitas dijudico et ius non utilitas communis sed littera exprimo possum dico deicio sum is qui tango non sum quis detrudo dico nam is verbum antea praetor in hic interdictum uti soleo quis aio possum detrudo quisquam qui non attingo nonne si verbum sequor volo hic intellego necesse sum is detrudo qui manus affero necesse sum inquam si ad verbum res volo adiungo nemo statuo detrudo qui non adhibeo vis manus demoveo et ago praeceps intellego


cur ergo aut in illud cotidianum interdictum 'vnde ille me vi deiecit' additur 'cvm ego possiderem,' si deici nemo potest qui non possidet, aut in hoc interdictum de hominibvs armatis non additur, si oportet quaeri possederit necne? negas deici, nisi qui possideat. ostendo, si sine armatis coactisve hominibus deiectus quispiam sit, eum qui fateatur se deiecisse vincere sponsionem, si ostendat eum non possedisse. negas deici, nisi qui possideat. ostendo ex hoc interdicto de armatis hominibvs, qui possit ostendere non possedisse eum qui deiectus sit, condemnari tamen sponsionis necesse esse, si fateatur esse deiectum.

cur ergo aut in ille cottidianus interdictum vnde ille ego vis deicio addo cvm ego possideo si deicio nemo possum qui non possideo aut in hic interdictum de hominibvs armo non addo si oportet quaero possederit necne nego deicio nisi qui possideo ostendo si sine armo cogo homo deicio quispiam sum is qui fateor sui deicio vinco sponsio si ostendo is non possedisse nego deicio nisi qui possideo ostendo ex hic interdictum de armo hominibvs qui possum ostendo non possedisse is qui deicio sum condemnaris tamen sponsio necesse sum si fateor sum deicio


Vt vero iam, recuperatores, nulla dubitatio sit, sive rem sive verba spectare voltis, quin secundum nos iudicetis, exoritur hic iam obrutis rebus omnibus et perditis illa defensio, eum deici posse qui tum possideat; qui non possideat, nullo modo posse; itaque, si ego sim a tuis aedibus deiectus, restitui non oportere, si ipse sis, oportere. numera quam multa in ista defensione falsa sint, Piso. ac primum illud attende, te iam ex illa ratione esse depulsum, quod negabas quemquam deici posse nisi inde ubi tum esset; iam posse concedis; eum qui non possideat negas deici posse.

vt verus iam recuperator nullus dubitatio sum sive res sive verbum specto volo quin secundus nos judico exorior hic iam obruo res omnis et perdo ille defensio is deicio possum qui tum possideo qui non possideo nullus modo possum itaque si ego sum ab tuus aedes deicio restituo non oportet si ipse sum oportet numero quam multus in iste defensio fallo sum piso atque primus ille attendo tu iam ex ille ratio sum depello qui nego quisquam deicio possum nisi inde ubi tum sum iam possum concedo is qui non possideo nego deicio possum


Vtrum, recuperatores, his testibus non credidistis, cum quid liqueret non habuistis? at controversia non erat quin verum dicerent. an in coacta multitudine, in armis, in telis, in praesenti metu mortis perspicuoque periculo caedis dubium vobis fuit inesse vis aliqua videretur necne? quibus igitur in rebus vis intellegi potest, si in his non intellegetur? an vero illa defensio vobis praeclara visa est: 'non deieci, sed obstiti; non enim sum passus in fundum ingredi, sed armatos homines opposui, ut intellegeres, si in fundo pedem posuisses, statim tibi esse pereundum?' quid ais? is qui armis proterritus, fugatus, pulsus est, non videtur esse deiectus?

vtrum recuperator hic testis non credo cum quis liqueo non habeo at controversia non sum quin verus dico an in cogo multitudo in arma in telum in praesens metus mors perspicuus periculum caedes dubius tu sum insum volo aliqui video necne qui igitur in res volo intellego possum si in hic non intellego an verus ille defensio tu praeclarus video sum non deicio sed obsto non enim sum patior in fundus ingredior sed armatus homo oppono ut intellego si in fundo pedis pono statim tu sum pereo quis aio is qui arma proterreo fugo pello sum non video sum deicio


et si forte videbor altius initium rei demonstrandae petisse quam me ratio iuris eius de quo iudicium est et natura causae coegerit, quaeso ut ignoscatis. non enim minus laborat A. Caecina ne summo iure egisse quam ne certum ius non obtinuisse videatur. M. Fulcinius fuit, recuperatores, e municipio Tarquiniensi; qui et domi suae cum primis honestus existimatus est et Romae argentariam non ignobilem fecit. is habuit in matrimonio Caesenniam, eodem e municipio summo loco natam et probatissimam feminam, sicut et vivus ipse multis rebus ostendit et in morte sua testamento declaravit.

et si fors video altus initium res demonstro peto quam ego ratio ius is de quo iudicium sum et natura causa cogo quaeso ut ignosco non enim paruus laboro ab caecina ne superus ius ago quam ne certus ius non obtineo video m fulcinius sum recuperator e municipium tarquiniensis qui et domus suus cum primus honestus existimo sum et roma argentaria non ignobilis facio is habeo in matrimonium caesennius idem e municipium superus locus nata et probo femina sicut et vivus ipse multus res ostendo et in mors suus testamentum declaro


non adimit ei libertatem, sed iudicat non esse eum liberum qui, ut liber sit, adire periculum noluit; cum autem incensum vendit, hoc iudicat, cum ei qui in servitute iusta fuerunt censu liberentur, eum qui, cum liber esset, censeri noluerit, ipsum sibi libertatem abiudicavisse. quod si maxime hisce rebus adimi libertas aut civitas potest, non intellegunt qui haec commemorant, si per has rationes maiores adimi posse voluerunt, alio modo noluisse?

non adimo is libertas sed iudico non sum is liber qui ut liber sum adeo periculum nolo cum autem incendo vendo hic iudico cum is qui in servitus iustus sum census libero is qui cum liber sum censeo nolo ipse sui libertas abjudico qui si magnus hic res adimo libertas aut civitas possum non intellego qui hic commemoro si per hic ratio magnus adimo possum volo alius modo nolo


quapropter non minus diligenter ea quae a maioribus accepistis, publica patrimonia iuris quam privatae rei vestrae retinere debetis, non solum quod haec iure civili saepta sunt verum etiam quod patrimonium unius incommodo dimittetur, ius amitti non potest sine magno incommodo civitatis. in hac ipsa causa, recuperatores, si hoc nos non obtinemus, vi armatis hominibus deiectum esse eum quem vi armatis hominibus pulsum fugatumque esse constat, Caecina rem non amittet, quam ipsam animo forti, si tempus ita ferret, amitteret, in possessionem in praesentia non restituetur, nihil amplius;

quapropter non paruus diligenter is qui ab magnus accipio publicus patrimonium ius quam privo res vester retineo debeo non solus qui hic ius civilis saeptum sum verus etiam qui patrimonium unus incommodus dimitto ius amitto non possum sine magnus incommodus civitas in hic ipse causa recuperator si hic nos non obtineo vis armo homo deicio sum is qui vis armo homo pello fugo sum consto caecina res non amitto quam ipse animus fortis si tempus ita fero amitto in possessio in praesens non restituo nihil amplus


quapropter, si quid extra iudicium est quod homini tribuendum sit, habetis hominem singulari pudore, virtute cognita et spectata fide, amplissimo totius Etruriae nomine, in utraque fortuna cognitum multis signis et virtutis et humanitatis. si quid in contraria parte in homine offendendum est, habetis eum, ut nihil dicam amplius, qui se homines coegisse fateatur. sin hominibus remotis de causa quaeritis, cum iudicium de vi sit, is qui arguitur vim se hominibus armatis fecisse fateatur, verbo se, non aequitate, defendere conetur, id quoque ei verbum ipsum ereptum esse videatis, auctoritatem sapientissimorum hominum facere nobiscum, in iudicium non venire utrum A. Caecina possederit necne, tamen doceri possedisse; multo etiam minus quaeri A. Caecinae fundus sit necne, me tamen id ipsum docuisse, fundum esse Caecinae: cum haec ita sint, statuite quid vos tempora rei publicae de armatis hominibus, quid illius confessio de vi, quid nostra decisio de aequitate, quid ratio interdicti de iure admoneat ut iudicetis.

quapropter si quis extra iudicium sum qui homo tribuo sum habeo homo singularis pudor virtus cognosco et specto fides amplus totus etruria nomen in uter fortuna cognosco multus signum et virtus et humanitas si quis in contrarius pars in homo offendo sum habeo is ut nihil dico amplus qui sui homo cogo fateor sin homo remoueo de causa quaero cum iudicium de vis sum is qui arguo vis sui homo armo facio fateor verbum sui non aequitas defendo conor is quoque is verbum ipse eripio sum video auctoritas sapio homo facio nos in iudicium non venio utrum ab caecina possederit necne tamen doceo possedisse multus etiam paruus quaero ab caecina fundus sum necne ego tamen is ipse doceo fundus sum caecina cum hic ita sum statuo quis tu tempus res publicus de armo homo quis ille confessio de vis quis noster decisio de aequitas quis ratio interdictum de ius admoneo ut judico


huic Caesenniae fundum in agro Tarquiniensi vendidit temporibus illis difficillimis solutionis; cum uteretur uxoris dote numerata, quo mulieri res esset cautior, curavit ut in eo fundo dos conlocaretur. aliquanto post iam argentaria dissoluta Fulcinius huic fundo uxoris continentia quaedam praedia atque adiuncta mercatur. moritur Fulcinius—multa enim, quae sunt in re, quia remota sunt a causa, praetermittam—testamento facit heredem quem habebat e Caesennia filium; usum et fructum omnium bonorum suorum Caesenniae legat ut frueretur una cum filio.

hic caesennius fundus in ager tarquiniensis vendo tempus ille difficilis solutio cum uto uxor dos numero quo mulier res sum caveo curo ut in is fundo dos conloco aliquantus post iam argentarium dissolvo fulcinius hic fundo uxor continentia quidam praedium atque adjungo mercor morior fulcinius multus enim qui sum in res quia remoueo sum ab causa praetermitto testamentum facio heres qui habeo e caesennius filius usus et fructus omnis bonus suus caesennius lego ut fruor unus cum filius


iste vester testis qui ausus est dicere fecisse videri eum de quo ne cuius rei argueretur quidem scire potuit, is ipse numquam auderet iudicare deberi viro dotem quam mulier nullo auctore dixisset. O rem praeclaram vobisque ob hoc retinendam, recuperatores! quod enim est ius civile? quod neque inflecti gratia neque perfringi potentia neque adulterari pecunia possit; quod si non modo oppressum sed etiam desertum aut neglegentius adservatum erit, nihil est quod quisquam sese habere certum aut a patre accepturum aut relicturum liberis arbitretur.

iste vester testis qui audeo sum dico facio video is de quo ne qui res arguo quidem scio possum is ipse numquam audeo iudicaris debeo vir doto quam mulier nullus auctor dico o res praeclarus tu ob hic retineo recuperator qui enim sum ius civilis qui neque inflecto gratia neque perfringo potentia neque adulteraris pecunia possum qui si non modo opprimo sed etiam desertum aut neglego adservo sum nihil sum qui quisquam sui habeo certus aut ab pater accipio aut relinquo liber arbitror