Cum esset haec auctio hereditaria constituta, Aebutius iste, qui iam diu Caesenniae viduitate ac solitudine aleretur ac se in eius familiaritatem insinuasset, hac ratione ut cum aliquo suo compendio negotia mulieris, si qua acciderent, controversiasque susciperet, versabatur eo quoque tempore in his rationibus auctionis et partitionis atque etiam se ipse inferebat et intro dabat et in eam opinionem Caesenniam adducebat ut mulier imperita nihil putaret agi callide posse, ubi non adesset Aebutius.

cos sum hic auctio hereditarius constituo aebutius iste qui iam diu caesennius viduitas atque solitudo alo atque sui in is familiaritas insinuo hic ratio ut cum aliquis suus compendium negotium mulier si qui accido controversia suscipio verso is quoque tempus in hic ratio auctio et partitio atque etiam sui ipse infero et intro do et in is opinio caesennius adduco ut mulier imperitus nihil puto ago callidus possum ubi non adsum aebutius


in possessione bonorum cum esset, et cum iste sextulam suam nimium exaggeraret, nomine heredis arbitrum familiae herciscundae postulavit. atque illis paucis diebus, postea quam videt nihil se ab A. Caecina posse litium terrore abradere, homini Romae in foro denuntiat fundum illum de quo ante dixi, cuius istum emptorem demonstravi fuisse mandatu Caesenniae, suum esse seseque sibi emisse. quid ais? istius ille fundus est quem sine ulla controversia quadriennium, hoc est ex quo tempore fundus veniit, quoad vixit, possedit Caesennia? 'Vsus enim,' inquit, 'eius fundi et fructus testamento viri fuerat Caesenniae.'

in possessio bonus cum sum et cum iste sextula suus nimium exaggero nomen heres arbiter familia hercisco postulo atque ille paucus dies postea quam video nihil sui ab ab caecina possum lis terror abrado homo roma in forum denuntio fundus ille de quo ante dico qui iste emptor demonstro sum mando caesennius suus sum sesequor sui emo quis aio iste ille fundus sum qui sine ullus controversia quadriennium hic sum ex quo tempus fundus veniit quoad vivo possedo caesennius vsus enim inquam is fundo et fructus testamentum vir sum caesennius


videtisne quot defensionibus eum qui sine armis ac multitudine vim fecerit uti posse maiores voluerint? hunc vero qui ab iure, officio, bonis moribus ad ferrum, ad arma, ad caedem confugerit, nudum in causa destitutum videtis, ut, qui armatus de possessione contendisset, inermis plane de sponsione certaret. ecquid igitur interest, Piso, inter haec interdicta? ecquid interest utrum in hoc sit additum 'cvm A. Caecina possideret' necne? ecquid te ratio iuris, ecquid interdictorum dissimilitudo, ecquid auctoritas maiorum commovet? si esset additum, de eo quaeri oporteret; additum non est, tamen oportebit? atque ego in hoc Caecinam non defendo;

video quot defensio is qui sine arma atque multitudo vis facio uti possum magnus volo hic verus qui ab ius officium bonus mos ad ferrum ad arma ad caedes confugio nudus in causa destitus video ut qui armo de possessio contendo inermis planus de sponsio certo ecquis igitur intersum piso inter hic interdico ecquis intersum utrum in hic sum addo cvm ab caecina possideo necne ecquis tu ratio ius ecquis interdictor dissimilitudo ecquis auctoritas magnus commoveo si sum addo de is quaero oportet addo non sum tamen oportet atque ego in hic caecina non defendo


videte, per deos immortalis! quod ius nobis, quam condicionem vobismet ipsis, quam denique civitati legem constituere velitis. huiusce generis una est actio per hoc interdictum quo nos usi sumus constituta; ea si nihil valet aut si ad hanc rem non pertinet, quid neglegentius aut quid stultius maioribus nostris dici potest, qui aut tantae rei praetermiserint actionem aut eam constituerint quae nequaquam satis verbis causam et rationem iuris amplecteretur? hoc est periculosum, dissolvi hoc interdictum, est captiosum omnibus rem ullam constitui eius modi quae, cum armis gesta sit, rescindi iure non possit; verum tamen illud est turpissimum, tantae stultitiae prudentissimos homines condemnari, ut vos iudicetis huius rei ius atque actionem in mentem maioribus nostris non venisse.

video per deus immortal qui ius nos quam condicio tu ipse quam denique civitas lex constituo volo hic genus unus sum actium per hic interdictum quo nos utor sum constituo is si nihil valeo aut si ad hic res non pertineo quis neglego aut quis stultus magnus noster dico possum qui aut tantus res praetermitto actio aut is constituo qui nequaquam satis verbum causa et ratio ius amplector hic sum periculosus dissolvo hic interdictum sum captiosus omnis res ullus constituo is modus qui cum arma gero sum rescindo ius non possum verus tamen ille sum turpis tantus stultitia prudens homo condemnaris ut tu judico hic res ius atque actio in mens magnus noster non venio


Cum verba nos eo ducunt, tum res ipsa hoc sentire atque intellegere cogit. etenim, Piso,—redeo nunc ad illa principia defensionis meae—si quis te ex aedibus tuis vi hominibus armatis deiecerit, quid ages? opinor, hoc interdicto quo nos usi sumus persequere. quid? si qui iam de foro redeuntem armatis hominibus domum tuam te introire prohibuerit, quid ages? Vtere eodem interdicto. Cum igitur praetor interdixerit, unde deiectus es, ut eo restituaris, tu hoc idem quod ego dico et quod perspicuum est interpretabere, cum illud verbum 'vnde' in utramque rem valeat, eoque tu restitui sis iussus, tam te in aedis tuas restitui oportere, si e vestibulo, quam si ex interiore aedium parte deiectus sis.

cos verbum nos is duco tum res ipse hic sentio atque intellego cogo etenim piso redeo nunc ad ille principia defensio meus si quis tu ex aedes tuus vis homo armo deicio quis ago opinor hic interdictum quo nos utor sum persequor quis si qui iam de forum redeo armo homo domus tuus tu introeo prohibeo quis ago vtere idem interdictum cos igitur praetor interdico unde deicio sum ut is restituaris tu hic idem qui ego dico et qui perspicuus sum interpretor cum ille verbum vnde in uter res valeo eo tu restituo sum iubeo tam tu in aedes tuus restituo oportet si e vestibulum quam si ex interior aedes pars deicio sum


id adeo sic considerate. si qui meam familiam de meo fundo deiecerit, ex eo me loco deiecerit; si qui mihi praesto fuerit cum armatis hominibus extra meum fundum et me introire prohibuerit, non ex eo, sed ab eo loco me deiecerit. ad haec duo genera rerum unum verbum quod satis declararet utrasque res invenerunt, ut, sive ex fundo sive a fundo deiectus essem, uno atque eodem interdicto restituerer 'vnde tv.' hoc verbum 'vnde' utrumque declarat, et ex quo loco et a quo loco. Vnde deiectus est Cinna? ex urbe. Vnde Telesinus? ab urbe. Vnde deiecti Galli? A Capitolio. Vnde qui cum Graccho fuerunt?

is adeo sic considero si qui meus familia de meus fundo deicio ex is ego locus deicio si qui ego praesto sum cum armo homo extra meus fundus et ego introeo prohibeo non ex is sed ab is locus ego deicio ad hic duo genus res unus verbum qui satis declaro utrasque res invenio ut sive ex fundo sive ab fundo deicio sum unus atque idem interdictum restituo vnde tv hic verbum vnde uterque declaro et ex quo locus et ab quo locus vnde deicio sum cinna ex urbs vnde telesinus ab urbs vnde deicio gallus ab capitolium vnde qui cum gracchus sum


quod est gravius, et cuius rei causa maxime iudicia constituta sunt, id iam mala consuetudine dissolutum est. nam ut quaeque res est turpissima, sic maxime et maturissime vindicanda est, at eadem, quia existimationis periculum est, tardissime iudicatur. qui igitur convenit, quae causa fuerit ad constituendum iudicium, eandem moram esse ad iudicandum? si quis quod spopondit, qua in re verbo se uno obligavit, id non facit, maturo iudicio sine ulla religione iudicis condemnatur; qui per tutelam aut societatem aut rem mandatam aut fiduciae rationem fraudavit quempiam, in eo quo delictum maius est, eo poena est tardior?

qui sum gravis et qui res causa magnus iudicium constituo sum is iam malus consuetudo dissoluo sum nam ut quisque res sum turpis sic magnus et maturus vindico sum at idem quia existimatio periculum sum tardus judico qui igitur convenio qui causa sum ad constituo iudicium idem mora sum ad judico si quis qui spopondit qui in res verbum sui unus obligo is non facio maturo iudicium sine ullus religio judex condemno qui per tutela aut societas aut res mando aut fiducia ratio fraudo qui in is quo delinquo magnus sum is poena sum tardus


Cum de iure et legitimis hominum controversiis loquimur et in his rebus vim nominamus, pertenuis vis intellegi debet. vidi armatos quamvis paucos; magna vis est. decessi unius hominis telo proterritus; deiectus detrususque sum. hoc si ita statuetis, non modo non erit cur depugnare quisquam posthac possessionis causa velit, sed ne illud quidem cur repugnare. sin autem vim sine caede, sine volneratione, sine sanguine nullam intellegetis, statuetis homines possessionis cupidiores quam vitae esse oportere.

cos de ius et legitimus homo controversia loquor et in hic res vis nomino pertenuis volo intellego debeo video armatus quivis paucus magnus volo sum decedo unus homo telum proterreo deicio detrudo sum hic si ita statuo non modo non sum cur depugnaris quisquam posthac possessio causa volo sed ne ille quidem cur repugnaris sin autem vis sine caedes sine volneratio sine sanguis nullus intellego statuo homo possessio cupidus quam vita sum oportet


de castello descendunt, in fundum proficiscuntur. videtur temere commissum, verum, ut opinor, hoc fuit causae: tam temere istum re commissurum quam verbis minitabatur nemo putavit. atque iste ad omnis introitus qua adiri poterat non modo in eum fundum de quo erat controversia, sed etiam in illum proximum de quo nihil ambigebatur armatos homines opponit. itaque primo cum in antiquum fundum ingredi vellet, quod ea proxime accedi poterat, frequentes armati obstiterunt.

de castellum descendo in fundus proficisco video temere committo verus ut opinor hic sum causa tam temere iste res committo quam verbum minito nemo puto atque iste ad omnis introitus qui adeo possum non modo in is fundus de quo sum controversia sed etiam in ille propior de quo nihil ambago armatus homo oppono itaque primus cum in antiquus fundus ingredior volo qui is propior accedo possum frequens armatus obsto


atque illud in tota defensione tua mihi maxime mirum videbatur, te dicere iuris consultorum auctoritati obtemperari non oportere. quod ego tametsi non nunc primum neque in hac causa solum audio, tamen admodum mirabar abs te quam ob rem diceretur. nam ceteri tum ad istam orationem decurrunt cum se in causa putant habere aequum et bonum quod defendant; si contra verbis et litteris et, ut dici solet, summo iure contenditur, solent eius modi iniquitati aequi et boni nomen dignitatemque opponere. tum illud quod dicitur, 'sive nive,' inrident, tum aucupia verborum et litterarum tendiculas in invidiam vocant, tum vociferantur ex aequo et bono, non ex callido versutoque iure rem iudicari oportere; scriptum sequi calumniatoris esse bonique iudicis voluntatem scriptoris auctoritatemque defendere.

atque ille in totus defensio tuus ego magnus mirus video tu dico ius consultor auctoritas obtemperaris non oportet qui ego tametsi non nunc primus neque in hic causa solus audio tamen admodum miro abs tu quam ob res dico nam ceterus tum ad iste oratio decurro cum sui in causa puto habeo aequus et bonus qui defendo si contra verbum et littera et ut dico soleo superus ius contendo soleo is modus iniquitas aequum et bonus nomen dignitas oppono tum ille qui dico sive nivit irrideo tum aucupium verbum et litteraris tendicula in invidia voco tum vocifero ex aequus et bonus non ex callidus versutus ius res iudico oportet scribo sequor calumniator sum bonus judex voluntas scriptor auctoritas defendo


verum in his causis non verba veniunt in iudicium, sed ea res cuius causa verba haec in interdictum coniecta sunt. vim quae ad caput ac vitam pertineret restitui sine ulla exceptione voluerunt. ea fit plerumque per homines coactos armatosque; si alio consilio, eodem periculo facta sit, eodem iure esse voluerunt. non enim maior est iniuria si tua familia quam si tuus vilicus, non si tui servi quam si alieni ac mercennarii, non si tuus procurator quam si vicinus aut libertus tuus, non si coactis hominibus quam si voluntariis aut etiam adsiduis ac domesticis, non si armatis quam si inermibus qui vim armatorum haberent ad nocendum, non si pluribus quam si uno armato. quibus enim rebus plerumque vis fit eius modi, eae res appellantur in interdicto. si per alias res eadem facta vis est, ea tametsi verbis interdicti non concluditur, sententia tamen iuris atque auctoritate retinetur.

verus in hic causa non verbum venio in iudicium sed is res qui causa verbum hic in interdictum conicio sum vis qui ad caput atque vita pertineo restituo sine ullus exceptio volo is fio plerusque per homo cogo armo si alius consilium idem periculum facio sum idem ius sum volo non enim magnus sum iniuria si tuus familia quam si tuus vilicus non si tuus servio quam si alienus atque mercenarius non si tuus procurator quam si vicinus aut libertus tuus non si cogo homo quam si voluntarius aut etiam assiduus atque domesticus non si armo quam si inermis qui vis armator habeo ad noceo non si multus quam si unus armo qui enim res plerusque volo fio is modus is res appello in interdictum si per alius res idem facio volo sum is tametsi verbum interdictum non concludo sententia tamen ius atque auctoritas retineo


recte attenditis. Aebutio negotium datur. adest ad tabulam, licetur Aebutius; deterrentur emptores multi partim gratia Caesenniae, partim etiam pretio. fundus addicitur Aebutio; pecuniam argentario promittit Aebutius; quo testimonio nunc vir optimus utitur sibi emptum esse. quasi vero aut nos ei negemus addictum aut tum quisquam fuerit qui dubitaret quin emeretur Caesenniae, cum id plerique scirent, omnes fere audissent, qui non audisset, is coniectura adsequi posset, cum pecunia Caesenniae ex illa hereditate deberetur, eam porro in praediis conlocari maxime expediret, essent autem praedia quae mulieri maxime convenirent, ea venirent, liceretur is quem Caesenniae dare operam nemo miraretur, sibi emere nemo posset suspicari. hac emptione facta pecunia solvitur a Caesennia;

rectus attendo aebutius negotium do adsum ad tabula liceo aebutius deterreo emptor multus pars gratia caesennius pars etiam pretium fundus addico aebutius pecunia argentarius promitto aebutius quo testimonium nunc vir bonus uto sui emo sum quasi verus aut nos is nego addico aut tum quisquam sum qui dubito quin emo caesennius cum is plerusque scio omnis fere audio qui non audio is conicio assequor possum cum pecunia caesennius ex ille hereditas debeo is porro in praedium conlocaris magnus expedio sum autem praedium qui mulier magnus convenio is venio liceo is qui caesennius do opera nemo miro sui emo nemo possum suspicaris hic emptio facio pecunia solvo ab caesennius


quam personam iam ex cotidiana vita cognostis, recuperatores, mulierum adsentatoris, cognitoris viduarum, defensoris nimium litigiosi, contriti ad regiam, inepti ac stulti inter viros, inter mulieres periti iuris et callidi, hanc personam imponite Aebutio. is enim Caesenniae fuit Aebutius—ne forte quaeratis, num propinquus?—nihil alienius—amicus a patre aut a viro traditus? —nihil minus—quis igitur? ille, ille quem supra deformavi, voluntarius amicus mulieris non necessitudine aliqua, sed ficto officio simulataque sedulitate coniunctus magis opportuna opera non numquam quam aliquando fideli.

quam persona iam ex cottidianus vito cogo recuperator mulier adsentator cognitor viduaris defensor nimium litigiosus contero ad regia ineptus atque stultus inter vir inter mulier pereo ius et callidus hic persona impono aebutius is enim caesennius sum aebutius ne fors quaero num propinquus nihil alienus amicus ab pater aut ab vir trado nihil paruus quis igitur ille ille qui supra deformo voluntarius amicus mulier non necessitudo aliqui sed fingo officium simulo sedulitas conjungo magis opportunus opus non numquam quam aliquando fidelis


in ista vero causa cum tu sis is qui te verbo litteraque defendas, cum tuae sint hae partes: 'unde deiectus es? an inde quo prohibitus es accedere? reiectus es, non deiectus,' cum tua sit haec oratio: 'fateor me homines coegisse, fateor armasse, fateor tibi mortem esse minitatum, fateor hoc interdicto praetoris vindicari, si voluntas et aequitas valeat; sed ego invenio in interdicto verbum unum ubi delitiscam: non deieci te ex eo loco quem in locum prohibui ne venires'—in ista defensione accusas eos qui consuluntur, quod aequitatis censeant rationem, non verbi haberi oportere?

in iste verus causa cum tu sum is qui tu verbum littera defendo cum tuus sum hic pars unde deicio sum an inde quo prohibeo sum accedo rejectus sum non deicio cum tuus sum hic oratio fateor ego homo cogo fateor armo fateor tu mors sum minitas fateor hic interdictum praetor vindicaris si voluntas et aequitas valeo sed ego invenio in interdictum verbum unus ubi delitiscam non deicio tu ex is locus qui in locus prohibeo ne venio in iste defensio accuso is qui consulo qui aequitas censeo ratio non verbum habeo oportet


necesse est male fecerit sponsionem.' quid est, Piso? placet tibi nos pugnare verbis? placet causam iuris et aequitatis et non nostrae possessionis, sed omnino possessionum omnium constituere in verbo? ego quid mihi videretur, quid a maioribus factitatum, quid horum auctoritate quibus iudicandum est dignum esset, ostendi; id verum, id aequum, id utile omnibus esse spectari, quo consilio et qua sententia, non quibus quidque verbis esset actum. tu me ad verbum vocas; non ante veniam quam recusaro. nego oportere, nego obtineri posse, nego ullam rem esse quae aut comprehendi satis aut caveri aut excipi possit, si aut praeterito aliquo verbo aut ambigue posito re et sententia cognita non id quod intellegitur, sed id quod dicitur valebit.

necesse sum malus facio sponsio quis sum piso placeo tu nos pugno verbum placeo causa ius et aequitas et non noster possessio sed omnino possessio omnis constituo in verbum ego quis ego video quis ab magnus factitas quis hic auctoritas qui judico sum dignus sum ostendo is verus is aequus is utilis omnis sum specto quo consilium et qui sententia non qui quisque verbum sum ago tu ego ad verbum voco non ante venio quam recusaro nego oportet nego obtineo possum nego ullus res sum qui aut comprehendo satis aut caveri aut excipio possum si aut praetereo aliquis verbum aut ambiguus pono res et sententia cognosco non is qui intellego sed is qui dico valeo


Piso, quaero. quoniam ita dicis et ita constituis, si Caecina, cum in fundo esset, inde deiectus esset, tum per hoc interdictum eum restitui oportuisse; nunc vero deiectum nullo modo esse inde ubi non fuerit; hoc interdicto nihil nos adsecutos esse: quaero, si te hodie domum tuam redeuntem coacti homines et armati non modo limine tectoque aedium tuarum sed primo aditu vestibuloque prohibuerint, quid acturus sis. monet amicus meus te, L. Calpurnius, ut idem dicas quod ipse antea dixit, iniuriarum. quid ad causam possessionis, quid ad restituendum eum quem oportet restitui, quid denique ad ius civile, aut ad praetoris notionem atque animadversionem? ages iniuriarum. plus tibi ego largiar; non solum egeris verum etiam condemnaris licet; num quid magis possidebis? actio enim iniuriarum non ius possessionis adsequitur sed dolorem imminutae libertatis iudicio poenaque mitigat.

piso quaero quoniam ita dico et ita constituo si caecina cum in fundo sum inde deicio sum tum per hic interdictum is restituo oportet nunc verus deicio nullus modo sum inde ubi non sum hic interdictum nihil nos adsequor sum quaero si tu hodie domus tuus redeo cogo homo et armatus non modo limen tego aedes tuus sed primus aditus vestibulum prohibeo quis ago sum moneo amicus meus tu l calpurnius ut idem dico qui ipse antea dico iniuriaris quis ad causa possessio quis ad restituo is qui oportet restituo quis denique ad ius civilis aut ad praetor notio atque animadversio ago iniuriaris multus tu ego largior non solus ago verus etiam condemnaris licet num quis magis possideo actium enim iniuriaris non ius possessio assequor sed dolor imminuo libertas iudicium poena mitigo


itaque longe alia ratione, recuperatores, ad agendam causam hac actione venio atque initio veneram. tum enim nostrae causae spes erat posita in defensione mea, nunc in confessione adversarii, tum in nostris, nunc vero in illorum testibus; de quibus ego antea laborabam ne, si improbi essent, falsi aliquid dicerent, si probi existimarentur, quod dixissent probarent; nunc sum animo aequissimo. si enim sunt viri boni, me adiuvant, cum id iurati dicunt quod ego iniuratus insimulo; sin autem minus idonei, me non laedunt, cum eis sive creditur, creditur hoc ipsum quod nos arguimus, sive fides non habetur, de adversarii testium fide derogatur.

itaque longus alius ratio recuperator ad ago causa hic actio venio atque initium venio tum enim noster causa spes sum pono in defensio meus nunc in confessio adversarius tum in noster nunc verus in ille testis de qui ego antea laboro ne si improbus sum fallo aliquis dico si probus existimo qui dico probo nunc sum animus aequus si enim sum vir bonus ego adjuvo cum is juro dico qui ego injuro insimulo sin autem paruus idoneus ego non laedo cum is sive credo credo hic ipse qui nos arguo sive fides non habeo de adversarius testis fides derogo


verum tamen is testis, —ut facile intellegeretis eum non adfuisse animo, cum causa ab illis ageretur testesque dicerent, sed tantisper de aliquo reo cogitasse—cum omnes ante eum dixissent testes armatos cum Aebutio fuisse compluris, solus dixit non fuisse. visus est mihi primo veterator intellegere praeclare quid causae obstaret, et tantum modo errare, quod omnis testis infirmaret qui ante eum dixissent: cum subito, ecce idem qui solet, duos solos servos armatos fuisse dixit. quid huic tu homini facias? nonne concedas interdum ut excusatione summae stultitiae summae improbitatis odium deprecetur?

verus tamen is testis ut facilis intellego is non adsum animus cum causa ab ille ago testo dico sed tantisper de aliquis reor cogito cum omnis ante is dico testis armatus cum aebutius sum complures solus dico non sum video sum ego primus veterator intellego praeclaris quis causa obsto et tantus modo erro qui omnis testis infirmo qui ante is dico cum subeo ecce idem qui soleo duo solus servus armatus sum dico quis hic tu homo facio nonne concedo interdum ut excusatio summa stultitia summa improbitas odium deprecor


verum tamen nimiae vestrae benignitati pareremus, si alia ratione ius nostrum recuperare possemus. nunc vero quis est qui aut vim hominibus armatis factam relinqui putet oportere aut eius rei leviorem actionem nobis aliquam demonstrare possit? ex quo genere peccati, ut illi clamitant, vel iniuriarum vel capitis iudicia constituta sunt, in eo potestis atrocitatem nostram reprehendere, cum videatis nihil aliud actum nisi possessionem per interdictum esse repetitam? verum, sive vos existimationis illius periculum sive iuris dubitatio tardiores fecit adhuc ad iudicandum, alterius rei causam vosmet ipsi iam vobis saepius prolato iudicio sustulistis, alterius ego vobis hodierno die causam profecto auferam, ne diutius de controversia nostra ac de communi iure dubitetis.

verus tamen nimius vester benignitas pareo si alius ratio ius nos recuperaris possum nunc verus quis sum qui aut vis homo armo facio relinquo puto oportet aut is res levis actio nos aliqui demonstro possum ex quo genus pecco ut ille clamito vel iniuriaris vel capio iudicium constituo sum in is possum atrocitas noster reprehendo cum video nihil alius ago nisi possessio per interdictum sum repeto verus sive tu existimatio ille periculum sive ius dubitatio tardus facio adhuc ad judico alter res causa tu ipse iam tu saepis profero iudicium tollo alter ego tu hodiernus dies causa profecto aufero ne diu de controversia noster atque de communis ius dubito


cuius rei putat iste rationem reddi non posse quod ipse tabulas averterit; se autem habere argentarii tabulas in quibus sibi expensa pecunia lata sit acceptaque relata. quasi id aliter fieri oportuerit. Cum omnia ita facta essent, quem ad modum nos defendimus, Caesennia fundum possedit locavitque; neque ita multo post A. Caecinae nupsit. Vt in pauca conferam, testamento facto mulier moritur; facit heredem ex deunce et semuncia Caecinam, ex duabus sextulis M. Fulcinium, libertum superioris viri, Aebutio sextulam aspergit. hanc sextulam illa mercedem isti esse voluit adsiduitatis et molestiae si quam ceperat. iste autem hac sextula se ansam retinere omnium controversiarum putat.

qui res puto iste ratio reddo non possum qui ipse tabula averto sui autem habeo argentarius tabula in qui sui expendo pecunia fero sum accipio refero quasi is aliter fio oportet cos omnis ita facio sum qui ad modus nos defendo caesennius fundus possedo loco neque ita multus post ab caecina nubo vt in paucus confero testamentum facio mulier morior facio heres ex deunce et semuncia caecina ex duo sextulis m fulcinius libertus superus vir aebutius sextula aspergit hic sextula ille merces iste sum volo adsiduitas et molestia si quam capio iste autem hic sextula sui ansa retineo omnis controversiaris puto


Magnus honos viri iucundus mulieri fuisset, si diuturnum esse licuisset; frueretur enim bonis cum eo quem suis bonis heredem esse cupiebat et ex quo maximum fructum ipsa capiebat. sed hunc fructum mature fortuna ademit. nam brevi tempore M. Fulcinius adulescens mortuus est; heredem P. Caesennium fecit; uxori grande pondus argenti matrique partem maiorem bonorum legavit. itaque in partem mulieres vocatae sunt.

magnus honor vir iucundus mulier sum si diuturnus sum licet fruor enim bonus cum is qui suus bonus heres sum cupio et ex quo magnus fructus ipse capio sed hic fructus maturus fortuna adimo nam brevis tempus m fulcinius adulescens mortuus sum heres p caesennius facio uxor grandis pondus argentum mater pars magnus bonus lego itaque in pars mulier voco sum


Cum esset, ut dicere institueram, constituta auctio Romae, suadebant amici cognatique Caesenniae, id quod ipsi quoque mulieri veniebat in mentem, quoniam potestas esset emendi fundum illum Fulcinianum, qui fundo eius antiquo continens esset, nullam esse rationem amittere eius modi occasionem, cum ei praesertim pecunia ex partitione deberetur; nusquam posse eam melius conlocari. itaque hoc mulier facere constituit; mandat ut fundum sibi emat,—cui tandem? —cui putatis? an non in mentem vobis venit omnibus illius hoc munus esse ad omnia mulieris negotia parati, sine quo nihil satis caute, nihil satis callide posset agi?

cos sum ut dico instituo constituo auctio roma suadeo amicus cognatus caesennius is qui ipse quoque mulier venio in mens quoniam potestas sum emo fundus ille fulcinianum qui fundo is antiquus contineo sum nullus sum ratio amitto is modus occasio cum is praesertim pecunia ex partitio debeo nusquam possum is bonus conlocaris itaque hic mulier facio constituo mando ut fundus sui emo qui tandem qui puto an non in mens tu venio omnis ille hic munus sum ad omnis mulier negotium paro sine quo nihil satis caveo nihil satis callidus possum ago


Cum hoc novae litis genus tam malitiose intenderet, placuit Caecinae de amicorum sententia constituere, quo die in rem praesentem veniretur et de fundo Caecina moribus deduceretur. conloquuntur; dies ex utriusque commodo sumitur. Caecina cum amicis ad diem venit in castellum Axiam, a quo loco fundus is de quo agitur non longe abest. ibi certior fit a pluribus homines permultos liberos atque servos coegisse et armasse Aebutium. Cum id partim mirarentur, partim non crederent, ecce ipse Aebutius in castellum venit; denuntiat Caecinae se armatos habere; abiturum eum non esse, si accessisset. Caecinae placuit et amicis, quoad videretur salvo capite fieri posse, experiri tamen.

cos hic novus lis genus tam malitiosus intendo placeo caecina de amicus sententia constituo quo dies in res praesens venio et de fundo caecina mos deduco conloquor dies ex uterque commodum sumo caecina cum amicus ad dies venio in castellum axia ab quo locus fundus is de quo ago non longus absum ibi certus fio ab multus homo permultus liber atque servus cogo et armo aebutius cos is pars miro pars non credo ecce ipse aebutius in castellum venio denuntio caecina sui armatus habeo abeo is non sum si accedo caecina placeo et amicus quoad video salvo caput fio possum experior tamen