De Imperio Cn. Pompei Ad Quirites

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


bono te animo tum, Quinti Hortensi, populus Romanus et ceteros qui erant in eadem sententia dicere existimavit et ea quae sentiebatis; sed tamen in salute communi idem populus Romanus dolori suo maluit quam auctoritati vestrae obtemperare. itaque una lex, unus vir, unus annus non modo vos illa miseria ac turpitudine liberavit sed etiam effecit ut aliquando vere videremini omnibus gentibus ac nationibus terra marique imperare.

bonus tu animus tum quintius hortensius populus romanus et ceterus qui sum in idem sententia dico existimo et is qui sentio sed tamen in salus communis idem populus romanus dolor suus malo quam auctoritas vester obtemperaris itaque unus lex unus vir unus annus non modo tu ille miseria atque turpitudo libero sed etiam efficio ut aliquando verus video omnis gens atque natio terra mare impero


at enim ne quid novi fiat contra exempla atque instituta maiorum. non dicam hoc loco maiores nostros semper in pace consuetudini, in bello utilitati paruisse, semper ad novos casus temporum novorum consiliorum rationes accommodasse, non dicam duo bella maxima, Punicum atque Hispaniense, ab uno imperatore esse confecta duasque urbis potentissimas quae huic imperio maxime minitabantur, Carthaginem atque Numantiam, ab eodem Scipione esse deletas, non commemorabo nuper ita vobis patribusque vestris esse visum ut in uno Gaio Mario spes imperi poneretur, ut idem cum Iugurtha, idem cum Cimbris, idem cum Teutonis bellum administraret; in ipso Gnaeo Pompeio in quo novi constitui nihil volt Quintus Catulus quam multa sint nova summa Quinti Catuli voluntate constituta recordamini.

at enim ne quis nosco fio contra exemplum atque institutum magnus non dico hic locus magnus noster semper in pax consuetudo in bellum utilitas pareo semper ad novi casus tempus novum consilium ratio accommodo non dico duo bellum maximus punicus atque hispaniensis ab unus imperator sum conficio duo urbs potens qui hic imperium magnus minito carthago atque numantia ab idem scipio sum deleo non commemoro nuper ita tu pater vester sum video ut in unus gaius marius spes imperium pono ut idem cum jugurtha idem cum cimber idem cum teutoni bellum administro in ipse gnaeus pompejus in quo nosco constituo nihil volo quintus catulus quam multus sum novo summus quintius catulis voluntas constituo recordor


reliquum est ut de Quinti Catuli auctoritate et sententia dicendum esse videatur. qui cum ex vobis quaereret, si in uno Gnaeo Pompeio omnia poneretis, si quid eo factum esset, in quo spem essetis habituri, cepit magnum suae virtutis fructum ac dignitatis, cum omnes una prope voce in eo ipso vos spem habituros esse dixistis. etenim talis est vir ut nulla res tanta sit ac tam difficilis quam ille non et consilio regere et integritate tueri et virtute conficere possit. sed in hoc ipso ab eo vehementissime dissentio, quod quo minus certa est hominum ac minus diuturna vita, hoc magis res publica, dum per deos immortalis licet, frui debet summi viri vita atque virtute.

reliquus sum ut de quintius catulis auctoritas et sententia dico sum video qui cum ex tu quaero si in unus gnaeus pompejus omnis pono si quis is facio sum in quo spes edo habeo capio magnus suus virtus fructus atque dignitas cum omnis unus prope vox in is ipse tu spes habeo sum dico etenim talis sum vir ut nullus res tantus sum atque tam difficilis quam ille non et consilium rego et integritas tueor et virtus confacio possum sed in hic ipse ab is vehemens dissentio qui quo paruus certus sum homo atque paruus diuturnus vito hic magis res publicus dum per deus immortal licet fruor debeo superus vir vito atque virtus


iam vero virtuti Gnaei Pompei quae potest oratio par inveniri? quid est quod quisquam aut illo dignum aut vobis novum aut cuiquam inauditum possit adferre? neque enim solae sunt virtutes imperatoriae quae volgo existimantur, labor in negotiis, fortitudo in periculis, industria in agendo, celeritas in conficiendo, consilium in providendo, quae tanta sunt in hoc uno quanta in omnibus reliquis imperatoribus quos aut vidimus aut audivimus non fuerunt. Testis est Italia quam ille ipse victor L.

iam verus virtus gnaeus pompejus qui possum oratio par invenio quis sum qui quisquam aut ille dignus aut tu novus aut quisquam inaudio possum affero neque enim solus sum virtus imperatorius qui vulgo existimo labor in negotium fortitudo in periculum industria in ago celeritas in confacio consilium in provideo qui tantus sum in hic unus quantus in omnis reliquus imperator qui aut video aut audio non sum testa sum italia quam ille ipse victor l


hoc si vos temere fecistis et rei publicae parum consuluistis, recte isti studia vestra suis consiliis regere conantur. sin autem vos plus tum in re publica vidistis, vos eis repugnantibus per vosmet ipsos dignitatem huic imperio, salutem orbi terrarum attulistis, aliquando isti principes et sibi et ceteris populi Romani universi auctoritati parendum esse fateantur. atque in hoc bello Asiatico et regio, Quirites, non solum militaris illa virtus quae est in Gnaeo Pompeio singularis sed aliae quoque animi virtutes magnae et multae requiruntur. difficile est in Asia, Cilicia, Syria regnisque interiorum nationum ita versari nostrum imperatorem ut nihil aliud nisi de hoste ac de laude cogitet. deinde, etiam si qui sunt pudore ac temperantia moderatiores, tamen eos esse talis propter multitudinem cupidorum hominum nemo arbitratur.

hic si tu temere facio et res publicus parum consulo rectus iste studium vester suus consilium rego conor sin autem tu multus tum in res publicus video tu is repugno per tu ipse dignitas hic imperium salus orbus terra affero aliquando iste princeps et sui et ceterus populus romanus universus auctoritas pareo sum fateor atque in hic bellum asiaticus et regius quiris non solus militaris ille virtus qui sum in gnaeus pompejus singularis sed alius quoque animus virtus magnus et multus requiro difficilis sum in asia cilicium syria regnum interior natio ita versaris nos imperator ut nihil alius nisi de hostis atque de laus cogito deinde etiam si qui sum pudor atque tempero moderatus tamen is sum talis propter multitudo cupidus homo nemo arbitror


itaque omnes nunc in eis locis Cn. Pompeium sicut aliquem non ex hac urbe missum sed de caelo delapsum intuentur; nunc denique incipiunt credere fuisse homines Romanos hac quondam continentia, quod iam nationibus exteris incredibile ac falso memoriae proditum videbatur; nunc imperi vestri splendor illis gentibus lucem adferre coepit; nunc intellegunt non sine causa maiores suos tum cum ea temperantia magistratus habebamus servire populo Romano quam imperare aliis maluisse. iam vero ita faciles aditus ad eum privatorum, ita liberae querimoniae de aliorum iniuriis esse dicuntur, ut is qui dignitate principibus excellit facilitate infimis par esse videatur.

itaque omnis nunc in is locus cn pompejus sicut aliquis non ex hic urbs mitto sed de caelum delabor intueor nunc denique incipio credo sum homo romanus hic quondam continentia qui iam natio exter incredibilis atque fallo memoria prodeo video nunc imperium vester splendor ille gens lux affero coepio nunc intellego non sine causa magnus suus tum cum is tempero magistratus habeo servio populus romanus quam impero alius malo iam verus ita facilis aditus ad is privator ita liber querimonia de alius iniuria sum dico ut is qui dignitas princeps excello facilitas infimus par sum video


nam in ceteris rebus cum venit calamitas, tum detrimentum accipitur; at in vectigalibus non solum adventus mali sed etiam metus ipse adfert calamitatem. nam cum hostium copiae non longe absunt, etiam si inruptio nulla facta est, tamen pecua relinquuntur, agri cultura deseritur, mercatorum navigatio conquiescit. ita neque ex portu neque ex decumis neque ex scriptura vectigal conservari potest; qua re saepe totius anni fructus uno rumore periculi atque uno belli terrore amittitur.

nam in ceterus res cum venio calamitas tum detrimentum accipio at in vectigal non solus advenio malus sed etiam metus ipse affero calamitas nam cum hostis copia non longus absum etiam si inruptio nullus facio sum tamen pecua relinquo ager cultura desero mercator navigatio conquiesco ita neque ex portus neque ex decimus neque ex scribo vectigal conservaris possum qui res saepe totus annus fructus unus rumor periculum atque unus bellum terror amitto


at enim vir clarissimus, amantissimus rei publicae, vestris beneficiis amplissimis adfectus, Quintus Catulus, itemque summis ornamentis honoris, fortunae, virtutis, ingeni praeditus, Quintus Hortensius, ab hac ratione dissentiunt. quorum ego auctoritatem apud vos multis locis plurimum valuisse et valere oportere confiteor; sed in hac causa, tametsi cognostis auctoritates contrarias virorum fortissimorum et clarissimorum, tamen omissis auctoritatibus ipsa re ac ratione exquirere possumus veritatem, atque hoc facilius quod ea omnia quae a me adhuc dicta sunt idem isti vera esse concedunt, et necessarium bellum esse et magnum et in uno Cn.

at enim vir clarus amo res publicus vester beneficium amplus affectus quintus catulus ito summus ornamentum honor fortuna virtus ingenium praeditus quintus hortensius ab hic ratio dissentio qui ego auctoritas apud tu multus locus multus valeo et valeo oportet confiteor sed in hic causa tametsi cogo auctoritas contrarius vir fortis et clarus tamen omitto auctoritas ipse res atque ratio exquiro possum veritas atque hic facilis qui is omnis qui ab ego adhuc dictum sum idem iste verus sum concedo et necessarius bellum sum et magnus et in unus cn


quam provinciam tenuistis a praedonibus liberam per hosce annos? quod vectigal vobis tutum fuit? quem socium defendistis? cui praesidio classibus vestris fuistis? quam multas existimatis insulas esse desertas, quam multas aut metu relictas aut a praedonibus captas urbis esse sociorum? sed quid ego longinqua commemoro? fuit hoc quondam, fuit proprium populi Romani longe a domo bellare et propugnaculis imperi sociorum fortunas, non sua tecta defendere. sociis ego vestris mare per hosce annos clausum fuisse dicam, cum exercitus vestri numquam Brundisio nisi hieme summa transmiserint? qui ad vos ab exteris nationibus venirent, captos querar, cum legati populi Romani redempti sint? mercatoribus mare tutum non fuisse dicam, cum duodecim secures in praedonum potestatem pervenerint?

quam provincia teneo ab praedo liber per hic annus qui vectigal tu tueor sum qui socius defendo qui praesidium classis vester sum quam multus existimo insula sum desero quam multus aut metus relinquo aut ab praedo capio urbs sum socius sed quis ego longinquus commemoro sum hic quondam sum proprius populus romanus longus ab domus bellaris et propugnaculis imperium socius fortuna non suus tectum defendo socius ego vester mare per hic annus claudo sum dico cum exercitus vester numquam brundisium nisi hiems summus transmitto qui ad tu ab exter natio venio capio queror cum legatus populus romanus reemo sum mercator mare tueor non sum dico cum duodecim securis in praedo potestas pervenio


atque haec qua celeritate gesta sint, quamquam videtis, tamen a me in dicendo praetereunda non sunt. quis enim umquam aut obeundi negoti aut consequendi quaestus studio tam brevi tempore tot loca adire, tantos cursus conficere potuit, quam celeriter Gnaeo Pompeio duce tanti belli impetus navigavit? qui nondum tempestivo ad navigandum mari Siciliam adiit, Africam exploravit, inde Sardiniam cum classe venit atque haec tria frumentaria subsidia rei publicae firmissimis praesidiis classibusque munivit.

atque hic qui celeritas gero sum quamquam video tamen ab ego in dico praetereo non sum quis enim umquam aut obeo negotium aut consequor quaestus studium tam brevis tempus tot locum adeo tantus curro confacio possum quam celer gnaeus pompejus dux tantus bellum impetus navigo qui nondum tempestivus ad navigo mare sicilia adeo africa exploro inde sardinia cum classis venio atque hic tres frumentarius subsidium res publicus firmus praesidium classis munio


age vero illa res quantam declarat eiusdem hominis apud hostis populi Romani auctoritatem, quod ex locis tam longinquis tamque diversis tam brevi tempore omnes huic se uni dediderunt! quod a communi Cretensium legati, cum in eorum insula noster imperator exercitusque esset, ad Cn. Pompeium in ultimas prope terras venerunt eique se omnis Cretensium civitates dedere velle dixerunt! quid? idem iste Mithridates nonne ad eundem Gnaeum Pompeium legatum usque in Hispaniam misit? eum quem Pompeius legatum semper iudicavit, ei quibus erat molestum ad eum potissimum esse missum speculatorem quam legatum iudicari maluerunt. potestis igitur iam constituere, Quirites, hanc auctoritatem multis postea rebus gestis magnisque vestris iudiciis amplificatam quantum apud illos reges, quantum apud exteras nationes valituram esse existimetis.

ago verus ille res quantus declaro idem homo apud hostis populus romanus auctoritas qui ex locus tam longinquus tam diverto tam brevis tempus omnis hic sui unus dedo qui ab communis cretensis legatus cum in is insula noster imperator exerceo sum ad cn pompejus in ulter prope terra venio is sui omnis cretensis civitas do volo dico quis idem iste mithridates nonne ad idem gnaeus pompejus legatus usque in hispania mitto is qui pompejus legatus semper judico is qui sum molestus ad is potis sum mitto speculator quam legatus iudico malo possum igitur iam constituo quiris hic auctoritas multus postea res gero magnus vester iudicium amplifico quantus apud ille rex quantus apud exter natio valeo sum existimo


atque haec tot exempla tanta ac tam nova profecta sunt in eodem homine a Quinti Catuli atque a ceterorum eiusdem dignitatis amplissimorum hominum auctoritate. qua re videant ne sit periniquum et non ferendum illorum auctoritatem de Gnaei Pompei dignitate a vobis comprobatam semper esse, vestrum ab illis de eodem homine iudicium populique Romani auctoritatem improbari, praesertim cum iam suo iure populus Romanus in hoc homine suam auctoritatem vel contra omnis qui dissentiunt possit defendere, propterea quod isdem istis reclamantibus vos unum illum ex omnibus delegistis quem bello praedonum praeponeretis.

atque hic tot exemplum tantus atque tam novo proficio sum in idem homo ab quintius catulis atque ab ceterus idem dignitas amplus homo auctoritas qui res video ne sum periniquus et non fero ille auctoritas de gnaeus pompejus dignitas ab tu comprobo semper sum vester ab ille de idem homo iudicium populus romanus auctoritas improbaris praesertim cum iam suus ius populus romanus in hic homo suus auctoritas vel contra omnis qui dissentio possum defendo propterea qui idem iste reclamo tu unus ille ex omnis deligo qui bellum praedo praepono


Pompeius privatus esset hoc tempore, tamen ad tantum bellum is erat deligendus atque mittendus; nunc cum ad ceteras summas utilitates haec quoque opportunitas adiungatur ut in eis ipsis locis adsit, ut habeat exercitum, ut ab eis qui habent accipere statim possit, quid exspectamus? aut cur non ducibus dis immortalibus eidem cui cetera summa cum salute rei publicae commissa sunt hoc quoque bellum regium commendamus?

pompejus privo sum hic tempus tamen ad tantus bellum is sum deligo atque mitto nunc cum ad ceterus superus utilitas hic quoque opportunitas adjungo ut in is ipse locus adsum ut habeo exercitus ut ab is qui habeo accipio statim possum quis exspecto aut cur non dux deus immortalis idem qui ceterus summus cum salus res publicus committo sum hic quoque bellum regius commendo


et quoniam auctoritas quoque in bellis administrandis multum atque in imperio militari valet, certe nemini dubium est quin ea re idem ille imperator plurimum possit. vehementer autem pertinere ad bella administranda quid hostes, quid socii de imperatoribus nostris existiment quis ignorat, cum sciamus homines in tantis rebus ut aut metuant aut contemnant aut oderint aut ament opinione non minus et fama quam aliqua ratione certa commoveri? quod igitur nomen umquam in orbe terrarum clarius fuit, cuius res gestae pares? de quo homine vos, id quod maxime facit auctoritatem, tanta et tam praeclara iudicia fecistis?

et quoniam auctoritas quoque in bellum administro multus atque in imperium militaris valeo certus nemo dubius sum quin is res idem ille imperator multus possum vehemens autem pertineo ad bellum administro quis hostis quis socius de imperator noster existimo quis ignoro cum scio homo in tantus res ut aut metuo aut contemno aut odi aut amo opinio non paruus et fama quam aliqui ratio certus commoveo qui igitur nomen umquam in orbis terra clarus sum qui res gero par de quo homo tu is qui magnus facio auctoritas tantus et tam praeclarus iudicium facio


quam ob rem, si quid in hac causa mihi susceptum est, Quirites, id ego omne me rei publicae causa suscepisse confirmo, tantumque abest ut aliquam mihi bonam gratiam quaesisse videar, ut multas me etiam simultates partim obscuras, partim apertas intellegam mihi non necessarias, vobis non inutilis suscepisse. sed ego me hoc honore praeditum, tantis vestris beneficiis adfectum statui, Quirites, vestram voluntatem et rei publicae dignitatem et salutem provinciarum atque sociorum meis omnibus commodis et rationibus praeferre oportere.

quam ob res si quis in hic causa ego suscipio sum quiris is ego omnis ego res publicus causa suscipio confirmo tantus absum ut aliqui ego bonus gratia quaero video ut multus ego etiam simultas pars obscuro pars aperio intellego ego non necessaria tu non inutilis suscipio sed ego ego hic honor praeditus tantus vester beneficium afficio statuo quiris vester voluntas et res publicus dignitas et salus provinciaris atque socius meus omnis commodus et ratio praefero oportet


ac ne illud quidem vobis neglegendum est quod mihi ego extremum proposueram, cum essem de belli genere dicturus, quod ad multorum bona civium Romanorum pertinet; quorum vobis pro vestra sapientia, Quirites, habenda est ratio diligenter. nam et publicani, homines honestissimi atque ornatissimi, suas rationes et copias in illam provinciam contulerunt, quorum ipsorum per se res et fortunae vobis curae esse debent. etenim, si vectigalia nervos esse rei publicae semper duximus, eum certe ordinem qui exercet illa firmamentum ceterorum ordinum recte esse dicemus.

atque ne ille quidem tu neglego sum qui ego ego exter propono cum sum de bellum genus dico qui ad multus bonus civis romanus pertineo qui tu pro vester sapientia quiris habeo sum ratio diligenter nam et publicanus homo honestus atque orno suus ratio et copia in ille provincia confero qui ipse per sui res et fortuna tu cura sum debeo etenim si vectigalis nervus sum res publicus semper duco is certus ordo qui exerceo ille firmamentum ceterus ordo rectus sum dico


qua re cum et bellum sit ita necessarium ut neglegi non possit, ita magnum ut accuratissime sit administrandum, et cum ei imperatorem praeficere possitis in quo sit eximia belli scientia, singularis virtus, clarissima auctoritas, egregia fortuna, dubitatis, Quirites, quin hoc tantum boni quod vobis ab dis immortalibus oblatum et datum est in rem publicam conservandam atque amplificandam conferatis? quod si Romae Cn.

qui res cum et bellum sum ita necessarius ut neglego non possum ita magnus ut accuro sum administro et cum is imperator praeficio possum in quo sum eximius bellum scientia singularis virtus clarus auctoritas egregius fortuna dubito quiris quin hic tantus bonus qui tu ab deus immortalis offertor et do sum in res publicus conservo atque amplifico confero qui si roma cn


vident enim et sentiunt hoc idem quod vos, unum virum esse in quo summa sint omnia, et eum propter esse, quo etiam carent aegrius; cuius adventu ipso atque nomine, tametsi ille ad maritimum bellum venerit, tamen impetus hostium repressos esse intellegunt ac retardatos. hi vos, quoniam libere loqui non licet, taciti rogant ut se quoque dignos existimetis quorum salutem tali viro commendetis, atque hoc etiam magis quod ceteras in provincias eius modi homines cum imperio mittimus ut, etiam si ab hoste defendant, tamen ipsorum adventus in urbis sociorum non multum ab hostili expugnatione differant, hunc audiebant antea, nunc praesentem vident tanta temperantia, tanta mansuetudine, tanta humanitate ut ei beatissimi esse videantur apud quos ille diutissime commoretur.

video enim et sentio hic idem qui tu unus vir sum in quo summus sum omnis et is propter sum quo etiam careo aeger qui advenio ipse atque nomen tametsi ille ad maritimus bellum venio tamen impetus hostis reprimo sum intellego atque retardo hic tu quoniam libo loquor non licet taceo rogo ut sui quoque dignus existimo qui salus talis vir commendo atque hic etiam magis qui ceterus in provincia is modus homo cum imperium mitto ut etiam si ab hostis defendo tamen ipse advenio in urbs socius non multus ab hostilis expugnatio differo hic audio antea nunc praesens video tantus tempero tantus mansuetudo tantus humanitas ut is beatus sum video apud qui ille diutissime commoro


sed tamen alterius partis periculum, Sertorianae atque Hispaniensis, quae multo plus firmamenti ac roboris habebat, Gnaei Pompei divino consilio ac singulari virtute depulsum est; in altera parte ita res ab Lucio Lucullo, summo viro, est administrata ut initia illa rerum gestarum magna atque praeclara non felicitati eius sed virtuti, haec autem extrema quae nuper acciderunt non culpae sed fortunae tribuenda esse videantur. sed de Lucullo dicam alio loco, et ita dicam, Quirites, ut neque vera laus ei detracta oratione mea neque falsa adficta esse videatur;

sed tamen alter pars periculum sertorianus atque hispaniensis qui multus multus firmamentum atque robur habeo gnaeus pompejus divino consilium atque singularis virtus depello sum in alter pars ita res ab lucius lucullus superus vir sum administro ut initium ille res gero magnus atque praeclarus non felicitas is sed virtus hic autem exter qui nuper accido non culpa sed fortuna tribuo sum video sed de lucullus dico alius locus et ita dico quiris ut neque verus laus is detraho oratio meus neque fallo affictus sum video


satis multa mihi verba fecisse videor qua re esset hoc bellum genere ipso necessarium, magnitudine periculosum. restat ut de imperatore ad id bellum deligendo ac tantis rebus praeficiendo dicendum esse videatur. Vtinam, Quirites, virorum fortium atque innocentium copiam tantam haberetis ut haec vobis deliberatio difficilis esset quemnam potissimum tantis rebus ac tanto bello praeficiendum putaretis! nunc vero cum sit unus Gnaeus Pompeius qui non modo eorum hominum qui nunc sunt gloriam sed etiam antiquitatis memoriam virtute superarit, quae res est quae cuiusquam animum in hac causa dubium facere possit?

satis multus ego verbum facio video qui res sum hic bellum genus ipse necessarius magnitudo periculosus resto ut de imperator ad is bellum deligo atque tantus res praeficio dico sum video vtinam quiris vir fors atque innocens copia tantus habeo ut hic tu deliberatio difficilis sum quisnam potis tantus res atque tantus bellum praeficio puto nunc verus cum sum unus gnaeus pompejus qui non modo is homo qui nunc sum gloria sed etiam antiquitas memoria virtus supero qui res sum qui quisquam animus in hic causa dubius facio possum


cuius legiones sic in Asiam pervenerint ut non modo manus tanti exercitus sed ne vestigium quidem cuiquam pacato nocuisse dicatur? iam vero quem ad modum milites hibernent cotidie sermones ac litterae perferuntur; non modo ut sumptum faciat in militem nemini vis adfertur sed ne cupienti quidem quicquam permittitur. hiemis enim non avaritiae perfugium maiores nostri in sociorum atque amicorum tectis esse voluerunt.

qui legio sic in asia pervenio ut non modo manus tantus exercitus sed ne vestigium quidem quisquam pacatum noceo dico iam verus qui ad modus miles hiberno cottidie sermo atque littera perfero non modo ut sumo facio in miles nemo volo affero sed ne cupio quidem quisquam permitto hiems enim non avaritia perfugium magnus noster in socius atque amicus tectum sum volo


quo mihi etiam indignius videtur obtrectatum esse adhuc, Gabinio dicam anne Pompeio an utrique, id quod est verius, ne legaretur Aulus Gabinius Gnaeo Pompeio expetenti ac postulanti. Vtrum ille qui postulat ad tantum bellum legatum quem velit idoneus non est qui impetret, cum ceteri ad expilandos socios diripiendasque provincias quos voluerunt legatos eduxerint, an ipse cuius lege salus ac dignitas populo Romano atque omnibus gentibus constituta est expers esse debet eius imperatoris atque eius exercitus qui consilio ac periculo illius est constitutus? an C.

quo ego etiam indignus video obtrectas sum adhuc gabinius dico annus pompejus an uterque is qui sum verus ne lego aulus gabinus gnaeus pompejus expeto atque postulo vtrum ille qui postulo ad tantus bellum legatus qui volo idoneus non sum qui impetro cum ceterus ad expilo socius diripio provincia qui volo legatus educo an ipse qui lex salus atque dignitas populus romanus atque omnis gens constituo sum expers sum debeo is imperator atque is exercitus qui consilium atque periculum ille sum constituo an que


quid tam inusitatum quam ut, cum duo consules clarissimi fortissimique essent, eques Romanus ad bellum maximum formidolosissimumque pro consule mitteretur? Missus est. quo quidem tempore cum esset non nemo in senatu qui diceret 'non oportere mitti hominem privatum pro consule,' Lucius Philippus dixisse dicitur 'non se illum sua sententia pro consule sed pro consulibus mittere.' tanta in eo rei publicae bene gerendae spes constituebatur ut duorum consulum munus unius adulescentis virtuti committeretur. quid tam singulare quam ut ex senatus consulto legibus solutus consul ante fieret quam ullum alium magistratum per leges capere licuisset? quid tam incredibile quam ut iterum eques Romanus ex senatus consulto triumpharet? quae in omnibus hominibus nova post hominum memoriam constituta sunt, ea tam multa non sunt quam haec quae in hoc uno homine vidimus.

quis tam inusitas quam ut cum duo consul clarus fortis sum eques romanus ad bellum magnus formidulosus pro consul mitto mitto sum quo quidem tempus cum sum non nemo in senatus qui dico non oportet mitto homo privo pro consul lucius philippus dico dico non sui ille suus sententia pro consul sed pro consul mitto tantus in is res publicus bene gero spes constituo ut duo consul munus unus adulescens virtus committo quis tam singularis quam ut ex senatus consultum lex soluo consul ante fio quam ullus alius magistratus per lex capio licet quis tam incredibilis quam ut iterum eques romanus ex senatus consultum triumpho qui in omnis homo novo post homo memoria constituo sum is tam multus non sum quam hic qui in hic unus homo video


est haec divina atque incredibilis virtus imperatoris. quid? ceterae quas paulo ante commemorare coeperam quantae atque quam multae sunt! non enim bellandi virtus solum in summo ac perfecto imperatore quaerenda est sed multae sunt artes eximiae huius administrae comitesque virtutis. ac primum quanta innocentia debent esse imperatores, quanta deinde in omnibus rebus temperantia, quanta fide, quanta facilitate, quanto ingenio, quanta humanitate! quae breviter qualia sint in Gnaeo Pompeio consideremus. summa enim sunt omnia, Quirites, sed ea magis ex aliorum contentione quam ipsa per sese cognosci atque intellegi possunt.

sum hic divino atque incredibilis virtus imperator quis ceterus qui paulus ante commemoraris coepio quantus atque quam multus sum non enim bellor virtus solus in superus atque perficio imperator quaero sum sed multus sum ars eximius hic administra comito virtus atque primus quantus innocens debeo sum imperator quantus deinde in omnis res tempero quantus fides quantus facilitas quantus ingenium quantus humanitas qui brevis qualis sum in gnaeus pompejus considero summus enim sum omnis quiris sed is magis ex alius contentio quam ipse per sui cognosco atque intellego possum


causa quae sit videtis; nunc quid agendum sit ipsi considerate. primum mihi videtur de genere belli, deinde de magnitudine, tum de imperatore deligendo esse dicendum. genus est eius belli quod maxime vestros animos excitare atque inflammare ad persequendi studium debeat. in quo agitur populi Romani gloria quae vobis a maioribus cum magna in omnibus rebus tum summa in re militari tradita est; agitur salus sociorum atque amicorum pro qua multa maiores vestri magna et gravia bella gesserunt; aguntur certissima populi Romani vectigalia et maxima quibus amissis et pacis ornamenta et subsidia belli requiretis; aguntur bona multorum civium quibus est a vobis et ipsorum causa et rei publicae consulendum.

causa qui sum video nunc quis ago sum ipse considero primus ego video de genus bellum deinde de magnitudo tum de imperator deligo sum dico genus sum is bellum qui magnus vester animus excitaris atque inflammaris ad persequor studium debeo in quo ago populus romanus gloria qui tu ab magnus cum magnus in omnis res tum summus in res militaris trado sum ago salus socius atque amicus pro qui multus magnus vester magnus et gravis bellum gero ago certus populus romanus vectigalis et maximus qui amitto et pax ornamentum et subsidium bellum requiro ago bonus multus civis qui sum ab tu et ipse causa et res publicus consulo


et eos maxime qui huic loco temploque praesident, qui omnium mentis eorum qui ad rem publicam adeunt maxime perspiciunt, me hoc neque rogatu facere cuiusquam, neque quo Gnaei Pompei gratiam mihi per hanc causam conciliari putem, neque quo mihi ex cuiusquam amplitudine aut praesidia periculis aut adiumenta honoribus quaeram, propterea quod pericula facile, ut hominem praestare oportet, innocentia tecti repellemus, honorem autem neque ab uno neque ex hoc loco sed eadem illa nostra laboriosissima ratione vitae, si vestra voluntas feret, consequemur.

et is magnus qui hic locus templum praesideo qui omnis mens is qui ad res publicus adeo magnus perspicio ego hic neque rogo facio quisquam neque quo gnaeus pompejus gratia ego per hic causa concilio puto neque quo ego ex quisquam amplitudo aut praesidium periculum aut adjumentum honor quaero propterea qui periculum facilis ut homo praesto oportet innocens tectum repello honor autem neque ab unus neque ex hic locus sed idem ille noster laboriosus ratio vita si vester voluntas fero consequor


hunc in illo timore et fuga Tigranes, rex Armenius, excepit diffidentemque rebus suis confirmavit et adflictum erexit perditumque recreavit. cuius in regnum postea quam Lucius Lucullus cum exercitu venit, plures etiam gentes contra imperatorem nostrum concitatae sunt. erat enim metus iniectus eis nationibus quas numquam populus Romanus neque lacessendas bello neque temptandas putavit; erat etiam alia gravis atque vehemens opinio quae per animos gentium barbararum pervaserat, fani locupletissimi et religiosissimi diripiendi causa in eas oras nostrum esse exercitum adductum. ita nationes multae atque magnae novo quodam terrore ac metu concitabantur. noster autem exercitus, tametsi urbem ex Tigrani regno ceperat et proeliis usus erat secundis, tamen nimia longinquitate locorum ac desiderio suorum commovebatur.

hic in ille timor et fuga tigranes rex armenius excipio diffido res suus confirmo et affligo erigo perdo recreo qui in regnum postea quam lucius lucullus cum exercitus venio multus etiam gens contra imperator nos concito sum sum enim metus injectus is natio qui numquam populus romanus neque lacesso bellum neque tento puto sum etiam alius gravis atque vehemens opinio qui per animus gens barbararis pervado fanum locupletissimi et religiosus diripio causa in is ora nos sum exercitus adduco ita natio multus atque magnus novo quidam terror atque metus concito noster autem exercitus tametsi urbs ex tigranes regnum capio et proelium utor sum secundus tamen nimius longinquitas locus atque desiderium suus commoveo


iam accepta in Ponto calamitate ex eo proelio de quo vos paulo ante invitus admonui, cum socii pertimuissent, hostium opes animique crevissent, satis firmum praesidium provincia non haberet, amisissetis Asiam, Quirites, nisi ad ipsum discrimen eius temporis divinitus Cn. Pompeium ad eas regiones Fortuna populi Romani attulisset. huius adventus et Mithridatem insolita inflatum victoria continuit et Tigranen magnis copiis minitantem Asiae retardavit. et quisquam dubitabit quid virtute perfecturus sit qui tantum auctoritate perfecerit, aut quam facile imperio atque exercitu socios et vectigalia conservaturus sit qui ipso nomine ac rumore defenderit?

iam accipio in pontus calamitas ex is proelium de quo tu paulus ante invitus admoneo cum socius pertimeo hostis ops animus cerno satis firmum praesidium provincia non habeo amitto asia quiris nisi ad ipse discrimen is tempus divinitus cn pompejus ad is regio fortuna populus romanus affero hic advenio et mithridates insolitus inflo victoria contineo et tigranes magnus copia minitor asia retardo et quisquam dubito quis virtus perficio sum qui tantus auctoritas perficio aut quam facilis imperium atque exercitus socius et vectigalis conservo sum qui ipse nomen atque rumor defendo


Bithyniae quae nunc vestra provincia est vicos exustos esse compluris, regnum Ariobarzanis quod finitimum est vestris vectigalibus totum esse in hostium potestate; ucium Lucullum magnis rebus gestis ab eo bello discedere; huic qui successerit, non satis esse paratum ad tantum bellum administrandum; unum ab omnibus sociis et civibus ad id bellum imperatorem deposci atque expeti, eundem hunc unum ab hostibus metui, praeterea neminem.

bithynia qui nunc vester provincia sum vicus exuro sum complures regnum ariobarzanes qui finitimus sum vester vectigal totus sum in hostis potestas ucium lucullus magnus res gero ab is bellum discedo hic qui succedo non satis sum paro ad tantus bellum administro unus ab omnis socius et civis ad is bellum imperator deposco atque expeto idem hic unus ab hostis metuo praeterea nemo


ego enim sic existimo, in summo imperatore quattuor has res inesse oportere, scientiam rei militaris, virtutem, auctoritatem, felicitatem. quis igitur hoc homine scientior umquam aut fuit aut esse debuit? qui e ludo atque e pueritiae disciplinis bello maximo atque acerrimis hostibus ad patris exercitum atque in militiae disciplinam profectus est, qui extrema pueritia miles in exercitu summi fuit imperatoris, ineunte adulescentia maximi ipse exercitus imperator, qui saepius cum hoste conflixit quam quisquam cum inimico concertavit, plura bella gessit quam ceteri legerunt, pluris provincias confecit quam alii concupiverunt, cuius adulescentia ad scientiam rei militaris non alienis praeceptis sed suis imperiis, non offensionibus belli sed victoriis, non stipendiis sed triumphis est erudita. quod denique genus esse belli potest in quo illum non exercuerit fortuna rei publicae? civile, Africanum, Transalpinum, Hispaniense mixtum ex civibus atque ex bellicosissimis nationibus, servile, navale bellum, varia et diversa genera et bellorum et hostium non solum gesta ab hoc uno sed etiam confecta nullam rem esse declarant in usu positam militari quae huius viri scientiam fugere possit.

ego enim sic existimo in superus imperator quattuor hic res insum oportet scientia res militaris virtus auctoritas felicitas quis igitur hic homo scio umquam aut sum aut sum debeo qui e ludo atque e pueritia disciplina bellum maximus atque acer hostis ad pater exercitus atque in militia disciplina proficiscor sum qui exter pueritia miles in exercitus superus sum imperator ineo adulescentia magnus ipse exercitus imperator qui saepis cum hostis confligo quam quisquam cum inimicus concerto multus bellum gero quam ceterus lego multus provincia confacio quam alius concupio qui adulescentia ad scientia res militaris non alienus praecipio sed suus imperium non offensio bellum sed victoria non stipendium sed triumphus sum erudio qui denique genus sum bellum possum in quo ille non exerceo fortuna res publicus civilis africanus transalpinus hispaniensis misceo ex civis atque ex bellicosus natio servilis naval bellum vario et diverto genus et bellum et hostis non solus gero ab hic unus sed etiam conficio nullus res sum declaro in usus pono militaris qui hic vir scientia fugio possum


Lucullus, qui tamen aliqua ex parte eis incommodis mederi fortasse potuisset, vestro iussu coactus qui imperi diuturnitati modum statuendum vetere exemplo putavistis, partim militum qui iam stipendiis confectis erant dimisit, partim M'. Glabrioni tradidit. multa praetereo consulto; sed ea vos coniectura perspicite quantum illud bellum factum putetis quod coniungant reges potentissimi, renovent agitatae nationes, suscipiant integrae gentes, novus imperator noster accipiat vetere exercitu pulso.

lucullus qui tamen aliqui ex pars is incommodus medeor fortasse possum vester iussus cogo qui imperium diuturnitas modus statuo veto exemplum puto pars miles qui iam stipendium conficio sum dimitto pars m glabrio trado multus praetereo consultum sed is tu conicio perspicio quantus ille bellum facio puteo qui conjungo rex potens renovo agito natio suscipio integer gens novus imperator noster accipio veto exercitus pulso


quae cum ita sint, Gaii Manili, primum istam tuam et legem et voluntatem et sententiam laudo vehementissimeque comprobo; deinde te hortor ut auctore populo Romano maneas in sententia neve cuiusquam vim aut minas pertimescas. primum in te satis esse animi perseverantiaeque arbitror; deinde, cum tantam multitudinem tanto cum studio adesse videamus quantam iterum nunc in eodem homine praeficiendo videmus, quid est quod aut de re aut de perficiendi facultate dubitemus? ego autem, quicquid est in me studi, consili, laboris, ingeni, quicquid hoc beneficio populi Romani atque hac potestate praetoria, quicquid auctoritate, fide, constantia possum, id omne ad hanc rem conficiendam tibi et populo Romano polliceor ac defero testorque omnis deos,

qui cum ita sum gaius manilis primus iste tuus et lex et voluntas et sententia laudo vehemens comprobo deinde tu hortor ut auctor populus romanus maneo in sententia neve quisquam vis aut minae pertimesco primus in tu satis sum animus perseverantia arbitror deinde cum tantus multitudo tantus cum studium adsum video quantus iterum nunc in idem homo praeficio video quis sum qui aut de res aut de perficio facultas dubito ego autem quisquis sum in ego studium consilium labor ingenium quisquis hic beneficium populus romanus atque hic potestas praetorius quisquis auctoritas fides constantia possum is omnis ad hic res confacio tu et populus romanus polliceor atque defero testo omnis deus


hic iam plura non dicam; fuit enim illud extremum ut ex eis locis a militibus nostris reditus magis maturus quam progressio longior quaereretur. Mithridates autem se et suam manum iam confirmarat eorum opera qui ad eum ex ipsius regno concesserant et magnis adventiciis auxiliis multorum regum et nationum iuvabatur. iam hoc fere sic fieri solere accepimus ut regum adflictae fortunae facile multorum opes adliciant ad misericordiam, maximeque eorum qui aut reges sunt aut vivunt in regno, ut eis nomen regale magnum et sanctum esse videatur.

hic iam multus non dico sum enim ille exter ut ex is locus ab miles noster redeo magis maturus quam progressio longus quaero mithridates autem sui et suus manus iam confirmo is opus qui ad is ex ipse regnum concedo et magnus adventicius auxilium multus rex et natio juvo iam hic fere sic fio soleo accipio ut rex affligo fortuna facilis multus ops adliciant ad misericordia magnus is qui aut rex sum aut vivo in regnum ut is nomen regal magnus et sancio sum video


quid tam novum quam adulescentulum privatum exercitum difficili rei publicae tempore conficere? confecit. huic praeesse? praefuit. rem optime ductu suo gerere? gessit. quid tam praeter consuetudinem quam homini peradulescenti cuius aetas a senatorio gradu longe abesset imperium atque exercitum dari, Siciliam permitti atque Africam bellumque in ea provincia administrandum? fuit in his provinciis singulari innocentia, gravitate, virtute, bellum in Africa maximum confecit, victorem exercitum deportavit. quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare? at eam quoque rem populus Romanus non modo vidit sed omnium etiam studio visendam et concelebrandam putavit.

quis tam novus quam adulescentulus privo exercitus difficilis res publicus tempus confacio confacio hic praesum praesum res optume ductus suus gero gero quis tam praeter consuetudo quam homo peradulescens qui aetas ab senatorius gradus longus absum imperium atque exercitus do sicilia permitto atque africa bellus in is provincia administro sum in hic provincia singularis innocens gravitas virtus bellum in africanus magnus confacio victor exercitus deporto quis verus tam inaudio quam eques romanus triumpharis at is quoque res populus romanus non modo video sed omnis etiam studium viso et concelebro puto


deinde ex ceteris ordinibus homines gnavi atque industrii partim ipsi in Asia negotiantur, quibus vos absentibus consulere debetis, partim eorum in ea provincia pecunias magnas conlocatas habent. est igitur humanitatis vestrae magnum numerum civium calamitate prohibere, sapientiae videre multorum civium calamitatem a re publica seiunctam esse non posse. etenim illud primum parvi refert, vos publicanis amissa vectigalia postea victoria reciperare; neque enim isdem redimendi facultas erit propter calamitatem neque aliis voluntas propter timorem.

deinde ex ceterus ordo homo gnavi atque industrius pars ipse in asia negotior qui tu absum consulo debeo pars is in is provincia pecunia magnus conloco habeo sum igitur humanitas vester magnus numerus civis calamitas prohibeo sapientia video multus civis calamitas ab res publicus sejungo sum non possum etenim ille primus parvus refero tu publicanus amitto vectigalis postea victoria reciperaris neque enim idem redimo facultas sum propter calamitas neque alius voluntas propter timor


reliquum est ut de felicitate quam praestare de se ipso nemo potest, meminisse et commemorare de altero possumus, sicut aequum est homines de potestate deorum, timide et pauca dicamus. ego enim sic existimo, maximo, Marcello, Scipioni, Mario ceterisque magnis imperatoribus non solum propter virtutem sed etiam propter fortunam saepius imperia mandata atque exercitus esse commissos. fuit enim profecto quibusdam summis viris quaedam ad amplitudinem et ad gloriam et ad res magnas bene gerendas divinitus adiuncta fortuna. de huius autem hominis felicitate quo de nunc agimus hac utar moderatione dicendi, non ut in illius potestate fortunam positam esse dicam sed ut praeterita meminisse, reliqua sperare videamur, ne aut invisa dis immortalibus oratio nostra aut ingrata esse videatur.

reliquus sum ut de felicitas quam praesto de sui ipse nemo possum memini et commemoraris de alter possum sicut aequus sum homo de potestas deus timidus et paucus dico ego enim sic existimo maximus marcellus scipio marius ceter magnus imperator non solus propter virtus sed etiam propter fortuna saepis imperium mandatum atque exercitus sum committo sum enim profecto quidam summus vis quidam ad amplitudo et ad gloria et ad res magnus bene gero divinitus adjungo fortuna de hic autem homo felicitas quo de nunc ago hic uto moderatio dico non ut in ille potestas fortuna pono sum dico sed ut praetereo memini reliquus spero video ne aut invideo deus immortalis oratio noster aut ingratus sum video


quem enim possumus imperatorem ullo in numero putare cuius in exercitu centuriatus veneant atque venierint? quid hunc hominem magnum aut amplum de re publica cogitare qui pecuniam ex aerario depromptam ad bellum administrandum aut propter cupiditatem provinciae magistratibus diviserit aut propter avaritiam Romae in quaestu reliquerit? vestra admurmuratio facit, Quirites, ut agnoscere videamini qui haec fecerint; ego autem nomino neminem; qua re irasci mihi nemo poterit nisi qui ante de se voluerit confiteri. itaque propter hanc avaritiam imperatorum quantas calamitates, quocumque ventum sit, nostri exercitus adferant quis ignorat?

qui enim possum imperator ullus in numerus puto qui in exercitus centurio veneant atque venierint quis hic homo magnus aut amplus de res publicus cogito qui pecunia ex aerarius depromptam ad bellum administro aut propter cupiditas provincia magistratus divido aut propter avaritia roma in quaestus relinquo vester admurmuratio facio quiris ut agnosco video qui hic facio ego autem nomino nemo qui res irascor ego nemo possum nisi qui ante de sui volo confiteor itaque propter hic avaritia imperator quantus calamitas quicumque venio sum noster exercitus affero quis ignoro


age vero, ceteris in rebus quae sit temperantia considerate. Vnde illam tantam celeritatem et tam incredibilem cursum inventum putatis? non enim illum eximia vis remigum aut ars inaudita quaedam gubernandi aut venti aliqui novi tam celeriter in ultimas terras pertulerunt, sed eae res quae ceteros remorari solent non retardarunt. non avaritia ab instituto cursu ad praedam aliquam devocavit, non libido ad voluptatem, non amoenitas ad delectationem, non nobilitas urbis ad cognitionem, non denique labor ipse ad quietem; postremo signa et tabulas ceteraque ornamenta Graecorum oppidorum quae ceteri tollenda esse arbitrantur, ea sibi ille ne visenda quidem existimavit.

ago verus ceterus in res qui sum tempero considero vnde ille tantus celeritas et tam incredibilis cursus invenio puto non enim ille eximius volo remex aut ars inaudio quidam guberno aut venio aliqui nosco tam celer in ulter terra perfero sed is res qui ceterus remoraris soleo non retardo non avaritia ab instituo cursus ad praeda aliqui devoco non libido ad voluptas non amoenitas ad delectatio non nobilitas urbs ad cognitio non denique labor ipse ad quies postremo signum et tabula ceter ornamentum graecum oppidum qui ceterus tollo sum arbitror is sui ille ne viso quidem existimo


requiretur fortasse nunc quem ad modum, cum haec ita sint, reliquum possit magnum esse bellum. cognoscite, Quirites; non enim hoc sine causa quaeri videtur. primum ex suo regno sic Mithridates profugit ut ex eodem Ponto Medea illa quondam fugisse dicitur, quam praedicant in fuga fratris sui membra in eis locis qua se parens persequeretur dissipavisse, ut eorum conlectio dispersa maerorque patrius celeritatem consequendi retardaret. sic Mithridates fugiens maximam vim auri atque argenti pulcherrimarumque rerum omnium quas et a maioribus acceperat et ipse bello superiore ex tota Asia direptas in suum regnum congesserat in Ponto omnem reliquit. haec dum nostri conligunt omnia diligentius, rex ipse e manibus effugit. ita illum in persequendi studio maeror, hos laetitia tardavit.

requiro fortasse nunc qui ad modus cum hic ita sum reliquus possum magnus sum bellum cognosco quiris non enim hic sine causa quaero video primus ex suus regnum sic mithridates profugio ut ex idem pontus medea ille quondam fugio dico quam praedico in fuga frater suus membrum in is locus qui sui parens persequor dissipavisse ut is collectio dispergo maeror patrius celeritas consequor retardo sic mithridates fugio maximus vis aurum atque argentum pulcher res omnis qui et ab magnus accipio et ipse bellum superus ex totus asia direptor in suus regnum congero in pontus omnis relinquo hic dum noster conligunt omnis diligo rex ipse e manus effugio ita ille in persequor studium maeror hic laetitia tardo


testes nunc vero iam omnes orae atque omnes terrae gentes nationes, maria denique omnia cum universa tum in singulis oris omnes sinus atque portus. quis enim toto mari locus per hos annos aut tam firmum habuit praesidium ut tutus esset, aut tam fuit abditus ut lateret? quis navigavit qui non se aut mortis aut servitutis periculo committeret, cum aut hieme aut referto praedonum mari navigaret? hoc tantum bellum, tam turpe, tam vetus, tam late divisum atque dispersum quis umquam arbitraretur aut ab omnibus imperatoribus uno anno aut omnibus annis ab uno imperatore confici posse?

testis nunc verus iam omnis ora atque omnis terra gens natio mare denique omnis cum universus tum in singuli ora omnis sinus atque portus quis enim totus mare locus per hic annus aut tam firmum habeo praesidium ut tueor sum aut tam sum abdo ut lateo quis navigo qui non sui aut mors aut servitus periculum committo cum aut hiems aut refero praedo mare navigo hic tantus bellum tam turpis tam vetus tam latus divido atque dispermulceo quis umquam arbitror aut ab omnis imperator unus annus aut omnis annus ab unus imperator conficio possum


Sulla huius virtute et subsidio confessus est liberatam; testis Sicilia quam multis undique cinctam periculis non terrore belli sed consili celeritate explicavit; testis Africa quae magnis oppressa hostium copiis eorum ipsorum sanguine redundavit; testis Gallia per quam legionibus nostris iter in Hispaniam Gallorum internicione patefactum est; testis Hispania quae saepissime plurimos hostis ab hoc superatos prostratosque conspexit; testis iterum et saepius Italia quae, cum servili bello taetro periculosoque premeretur, ab hoc auxilium absente expetivit, quod bellum exspectatione eius attenuatum atque imminutum est, adventu sublatum ac sepultum.

sulla hic virtus et subsidium confiteor sum libero testis sicilia quam multus undique cingo periculum non terror bellum sed consilium celeritas explicavit testis africanus qui magnus opprimo hostis copia is ipse sanguis redundo testis gallia per quam legio noster iter in hispania gallus internicio patefacio sum testis hispania qui saepis multus hostis ab hic supero prosterno conspicio testis iterum et saepis italia qui cum servilis bellum taeter periculosus premo ab hic auxilium absum expeto qui bellum exspectatio is adtenuo atque imminuo sum advenio tollo atque sepelio


ab eodem imperatore classem magnam et ornatam quae ducibus Sertorianis ad Italiam studio atque odio inflammata raperetur superatam esse atque depressam; magnas hostium praeterea copias multis proeliis esse deletas patefactumque nostris legionibus esse Pontum qui antea populo Romano ex omni aditu clausus fuisset; Sinopen atque Amisum, quibus in oppidis erant domicilia regis omnibus rebus ornata ac referta, ceterasque urbis Ponti et Cappadociae permultas uno aditu adventuque esse captas; regem spoliatum regno patrio atque avito ad alios se reges atque ad alias gentis supplicem contulisse; atque haec omnia salvis populi Romani sociis atque integris vectigalibus esse gesta. satis opinor hoc esse laudis atque ita, Quirites, ut hoc vos intellegatis, a nullo istorum qui huic obtrectant legi atque causae Lucium Lucullum similiter ex hoc loco esse laudatum.

ab idem imperator classis magnus et orno qui dux sertorianus ad italia studium atque odium inflammo rapio supero sum atque deprimo magnus hostis praeterea copia multus proelium sum deleo patefacio noster legio sum pontus qui antea populus romanus ex omnis aditus claudo sum sinope atque amisus qui in oppidum sum domicilium rex omnis res orno atque refercio ceter urbs pontus et cappadocia permultus unus aditus advenio sum capio rex spolio regnum patrius atque avitus ad alius sui rex atque ad alius gens supplex confero atque hic omnis salvus populus romanus socius atque integer vectigal sum gero satis opinor hic sum laus atque ita quiris ut hic tu intellego ab nullus iste qui hic obtrecto lego atque causa lucius lucullus similis ex hic locus sum laudo


atque ut inde oratio mea proficiscatur unde haec omnis causa ducitur, bellum grave et periculosum vestris vectigalibus atque sociis a duobus potentissimis adfertur regibus, Mithridate et Tigrane, quorum alter relictus, alter lacessitus occasionem sibi ad occupandam Asiam oblatam esse arbitratur. equitibus Romanis, honestissimis viris, adferuntur ex Asia cotidie litterae, quorum magnae res aguntur in vestris vectigalibus exercendis occupatae; qui ad me pro necessitudine quae mihi est cum illo ordine causam rei publicae periculaque rerum suarum detulerunt,

atque ut inde oratio meus proficisco unde hic omnis causa duco bellum gravis et periculosus vester vectigal atque socius ab duo potens affero rex mithridates et tigranes qui alter relinquo alter lacesso occasio sui ad occupo asia offertor sum arbitror eques romanus honestus vis affero ex asia cottidie littera qui magnus res ago in vester vectigal exerceo occupo qui ad ego pro necessitudo qui ego sum cum ille ordo causa res publicus periculum res suus defero


ecquam putatis civitatem pacatam fuisse quae locuples sit, ecquam esse locupletem quae istis pacata esse videatur? Ora maritima, Quirites, Gnaeum Pompeium non solum propter rei militaris gloriam sed etiam propter animi continentiam requisivit. videbat enim praetores locupletari quotannis pecunia publica praeter paucos, neque nos quicquam aliud adsequi classium nomine nisi ut detrimentis accipiendis maiore adfici turpitudine videremur. nunc qua cupiditate homines in provincias, quibus iacturis quibusque condicionibus proficiscantur ignorant videlicet isti qui ad unum deferenda omnia esse non arbitrantur. quasi vero Gnaeum Pompeium non cum suis virtutibus tum etiam alienis vitiis magnum esse videamus.

ecqui puto civitas pacatam sum qui locuples sum ecqui sum locupleto qui iste paco sum video ora maritimus quiris gnaeus pompejus non solus propter res militaris gloria sed etiam propter animus continentia requaero video enim praetor locupletaris quot pecunia publicus praeter paucus neque nos quisquam alius assequor classis nomen nisi ut detrimentum accipio magnus afficio turpitudo video nunc qui cupiditas homo in provincia qui jacio quisque condicio proficiscor ignoro videlicet iste qui ad unus defero omnis sum non arbitror quasi verus gnaeus pompejus non cum suus virtus tum etiam alienus vitium magnus sum video


Falcidius, Quintus Metellus, Quintus Caelius Latiniensis, Cn. Lentulus, quos omnis honoris causa nomino, cum tribuni plebi fuissent, anno proximo legati esse potuerunt; in uno Gabinio sunt tam diligentes qui in hoc bello quod lege Gabinia geritur, in hoc imperatore atque exercitu quem per vos ipse constituit, etiam praecipuo iure esse debebat? de quo legando consules spero ad senatum relaturos. qui si dubitabunt aut gravabuntur, ego me profiteor relaturum; neque me impediet cuiusquam iniquitas quo minus vobis fretus vestrum ius beneficiumque defendam, neque praeter intercessionem quicquam audiam, de qua, ut ego arbitror, isti ipsi qui minitantur etiam atque etiam quid liceat considerabunt. mea quidem sententia, Quirites, unus Aulus Gabinius belli maritimi rerumque gestarum Gnaeo Pompeio socius ascribitur, propterea quod alter uni illud bellum suscipiendum vestris suffragiis detulit, alter delatum susceptumque confecit.

falcidius quintus metellus quintus caelius latiniensis cn lentulus qui omnis honor causa nomino cum tribunus plebs sum annus propior legatus sum possum in unus gabinius sum tam diligo qui in hic bellum qui lex gabinius gero in hic imperator atque exercitus qui per tu ipse constituo etiam praecipuus ius sum debeo de quo lego consul spero ad senatus refero qui si dubito aut gravo ego ego profiteor refero neque ego impedio quisquam iniquitas quo paruus tu fretus vester ius beneficium defendo neque praeter intercessio quisquam audio de qui ut ego arbitror iste ipse qui minito etiam atque etiam quis licet considero meus quidem sententia quiris unus aulus gabinus bellum maritimus res gero gnaeus pompejus socius ascribo propterea qui alter unus ille bellum suscipio vester suffragium defero alter defero suscipio confacio


qua re si propter socios nulla ipsi iniuria lacessiti maiores nostri cum Antiocho, cum Philippo, cum Aetolis, cum Poenis bella gesserunt, quanto vos studiosius convenit iniuriis provocatos sociorum salutem una cum imperi vestri dignitate defendere, praesertim cum de maximis vestris vectigalibus agatur? nam ceterarum provinciarum vectigalia, Quirites, tanta sunt ut eis ad ipsas provincias tuendas vix contenti esse possimus, Asia vero tam opima est ac fertilis ut et ubertate agrorum et varietate fructuum et magnitudine pastionis et multitudine earum rerum quae exportentur facile omnibus terris antecellat. itaque haec vobis provincia, Quirites, si et belli utilitatem et pacis dignitatem retinere voltis, non modo a calamitate sed etiam a metu calamitatis est defendenda.

qui res si propter socius nullus ipse iniuria lacesso magnus noster cum antiochus cum philippus cum aetolus cum poenus bellum gero quantus tu studiosus convenio iniuria provoco socius salus unus cum imperium vester dignitas defendo praesertim cum de magnus vester vectigal ago nam ceteraris provinciaris vectigalis quiris tantus sum ut is ad ipse provincia tueor vix contendo sum possum asia verus tam opimus sum atque fertilis ut et ubertas ager et varietas fructus et magnitudo pastio et multitudo is res qui exporto facilis omnis terra antecello itaque hic tu provincia quiris si et bellum utilitas et pax dignitas retineo volo non modo ab calamitas sed etiam ab metus calamitas sum defendo


quid? tum, per deos immortalis! si plus apud populum Romanum auctoritas tua quam ipsius populi Romani salus et vera causa valuisset, hodie hanc gloriam atque hoc orbis terrae imperium teneremus? an tibi tum imperium hoc esse videbatur cum populi Romani legati quaestores praetoresque capiebantur, cum ex omnibus provinciis commeatu et privato et publico prohibebamur, cum ita clausa nobis erant maria omnia ut neque privatam rem transmarinam neque publicam iam obire possemus?

quis tum per deus immortal si multus apud populus romanus auctoritas tuus quam ipse populus romanus salus et verus causa valeo hodie hic gloria atque hic orbis terra imperium teneo an tu tum imperium hic sum video cum populus romanus legatus quaestor praetor capio cum ex omnis provincia commeatus et privo et publicus prohibeo cum ita claudo nos sum mare omnis ut neque privo res transmarinus neque publicus iam obeo possum


et quoniam semper appetentes gloriae praeter ceteras gentis atque avidi laudis fuistis, delenda vobis est illa macula Mithridatico bello superiore concepta quae penitus iam insedit ac nimis inveteravit in populi Romani nomine, quod is qui uno die tota in Asia tot in civitatibus uno nuntio atque una significatione omnis civis Romanos necandos trucidandosque curavit, non modo adhuc poenam nullam suo dignam scelere suscepit sed ab illo tempore annum iam tertium et vicesimum regnat, et ita regnat ut se non Ponti neque Cappadociae latebris occultare velit sed emergere ex patrio regno atque in vestris vectigalibus, hoc est in Asiae luce, versari.

et quoniam semper appeto gloria praeter ceterus gens atque avidus laus sum deleo tu sum ille macula mithridaticus bellum superus concipio qui penitus iam insedeo atque nimis inveterasco in populus romanus nomen qui is qui unus dies totus in asia tot in civitas unus nuntio atque unus significatio omnis civis romanus neco trucido curo non modo adhuc poena nullus suus dignus scelus suscipio sed ab ille tempus annus iam tertius et vicesimus regno et ita regno ut sui non pontus neque cappadocia latebra occulto volo sed emergo ex patrius regnum atque in vester vectigal hic sum in asia lux versaris


difficile est dictu, Quirites, quanto in odio simus apud exteras nationes propter eorum quos ad eas per hos annos cum imperio misimus libidines et iniurias. quod enim fanum putatis in illis terris nostris magistratibus religiosum, quam civitatem sanctam, quam domum satis clausam ac munitam fuisse? Vrbes iam locupletes et copiosae requiruntur quibus causa belli propter diripiendi facultatem inferatur.

difficilis sum dico quiris quantus in odium sum apud exter natio propter is qui ad is per hic annus cum imperium mitto libido et injuria qui enim fanum puto in ille terra noster magistratus religiosus quam civitas sancio quam domus satis claudo atque munio sum vrbes iam locuples et copiosus requiro qui causa bellum propter diripio facultas infero


quae civitas umquam fuit antea, non dico Atheniensium quae satis late quondam mare tenuisse dicitur, non Carthaginiensium qui permultum classe ac maritimis rebus valuerunt, non Rhodiorum quorum usque ad nostram memoriam disciplina navalis et gloria permansit, quae civitas, inquam, antea tam tenuis aut tam parvola fuit quae non portus suos et agros et aliquam partem regionis atque orae maritimae per se ipsa defenderet? at hercules aliquot annos continuos ante legem Gabiniam ille populus Romanus, cuius usque ad nostram memoriam nomen invictum in navalibus pugnis permanserit, magna ac multo maxima parte non modo utilitatis sed etiam dignitatis atque imperi caruit.

qui civitas umquam sum antea non dico atheniensis qui satis latus quondam mare teneo dico non carthaginiensis qui permultus classis atque maritimus res valeo non rhodius qui usque ad noster memoria disciplina naval et gloria permaneo qui civitas inquam antea tam tenuis aut tam parvulus sum qui non portus suus et ager et aliqui pars regio atque ora maritimus per sui ipse defendo at herculis aliquot annus continuus ante lex gabinius ille populus romanus qui usque ad noster memoria nomen invictus in naval pugna permaneo magnus atque multus maximus pars non modo utilitas sed etiam dignitas atque imperium careo


iam quantum consilio, quantum dicendi gravitate et copia valeat, in quo ipso inest quaedam dignitas imperatoria, vos, Quirites, hoc ipso ex loco saepe cognostis. fidem vero eius quantam inter socios existimari putatis quam hostes omnes omnium generum sanctissimam iudicarint? humanitate iam tanta est ut difficile dictu sit utrum hostes magis virtutem eius pugnantes timuerint an mansuetudinem victi dilexerint. et quisquam dubitabit quin huic hoc tantum bellum permittendum sit qui ad omnia nostrae memoriae bella conficienda divino quodam consilio natus esse videatur?

iam quantus consilium quantus dico gravitas et copia valeo in quo ipse insum quidam dignitas imperatorius tu quiris hic ipse ex locus saepe cogo fides verus is quantus inter socius existimo puto quam hostis omnis omnis gener sancio judico humanitas iam tantus sum ut difficilis dico sum utrum hostis magis virtus is pugno timeo an mansuetudo vinco diligo et quisquam dubito quin hic hic tantus bellum permitto sum qui ad omnis noster memoria bellum confacio divino quidam consilium nascor sum video


deinde quod nos eadem Asia atque idem iste Mithridates initio belli Asiatici docuit, id quidem certe calamitate docti memoria retinere debemus. nam tum, cum in Asia magnas permulti res amiserunt, scimus Romae solutione impedita fidem concidisse. non enim possunt una in civitate multi rem ac fortunas amittere ut non pluris secum in eandem trahant calamitatem: a quo periculo prohibete rem publicam. etenim — mihi credite id quod ipsi videtis — haec fides atque haec ratio pecuniarum quae Romae, quae in foro versatur, implicata est cum illis pecuniis Asiaticis et cohaeret; ruere illa non possunt ut haec non eodem labefacta motu concidant. qua re videte num dubitandum vobis sit omni studio ad id bellum incumbere in quo gloria nominis vestri, salus sociorum, vectigalia maxima, fortunae plurimorum civium coniunctae cum re publica defendantur.

deinde qui nos idem asia atque idem iste mithridates initium bellum asiaticus doceo is quidem certus calamitas doceo memoria retineo debeo nam tum cum in asia magnus permultus res amitto scio roma solutio impedio fides concido non enim possum unus in civitas multus res atque fortuna amitto ut non multus sui in idem traho calamitas ab quo periculum prohibeo res publicus etenim ego credo is qui ipse video hic fides atque hic ratio pecunia qui roma qui in forum verso implicata sum cum ille pecunia asiaticus et cohaereo ruo ille non possum ut hic non idem labefacto motus concaedes qui res video num dubito tu sum omnis studium ad is bellum incumbo in quo gloria nomen vester salus socius vectigalis maximus fortuna multus civis conjungo cum res publicus defendo


an vero ullam usquam esse oram tam desertam putatis quo non illius diei fama pervaserit, cum universus populus Romanus referto foro completisque omnibus templis ex quibus hic locus conspici potest unum sibi ad commune omnium gentium bellum Gnaeum Pompeium imperatorem depoposcit? itaque ut plura non dicam neque aliorum exemplis confirmem quantum auctoritas valeat in bello, ab eodem Cn. Pompeio omnium rerum egregiarum exempla sumantur. qui quo die a vobis maritimo bello praepositus est imperator, tanta repente vilitas ex summa inopia et caritate rei frumentariae consecuta est unius hominis spe ac nomine quantam vix in summa ubertate agrorum diuturna pax efficere potuisset.

an verus ullus usquam sum ora tam desero puto quo non ille dies fama pervado cum universus populus romanus refero forum compleo omnis templum ex qui hic locus conspicio possum unus sui ad communis omnis gens bellum gnaeus pompejus imperator deposco itaque ut multus non dico neque alius exemplum confirmo quantus auctoritas valeo in bellum ab idem cn pompejus omnis res egregiaris exemplum sumo qui quo dies ab tu maritimus bellum praepono sum imperator tantus repens vilito ex summus inopia et caritas res frumentarius consequor sum unus homo spes atque nomen quantus vix in summus ubertas ager diuturnus pax efficio possum


quoniam de genere belli dixi, nunc de magnitudine pauca dicam. potest enim hoc dici, belli genus esse ita necessarium ut sit gerendum, non esse ita magnum ut sit pertimescendum. in quo maxime laborandum est ne forte ea vobis quae diligentissime providenda sunt contemnenda esse videantur. atque ut omnes intellegant me Lucio Lucullo tantum impertire laudis quantum forti viro et sapienti homini et magno imperatori debeatur, dico eius adventu maximas Mithridati copias omnibus rebus ornatas atque instructas fuisse, urbemque Asiae clarissimam nobisque amicissimam Cyzicenorum oppressam esse ab ipso rege maxima multitudine et oppugnatam vehementissime; quam Lucius Lucullus virtute, adsiduitate, consilio summis obsidionis periculis liberavit.

quoniam de genus bellum dico nunc de magnitudo paucus dico possum enim hic dico bellum genus sum ita necessarius ut sum gero non sum ita magnus ut sum pertimesco in quo magnus laboro sum ne fors is tu qui diligens provideo sum contemno sum video atque ut omnis intellego ego lucius lucullus tantus impertio laus quantus fortis vir et sapio homo et magnus imperator debeo dico is advenio magnus mithridates copia omnis res orno atque instruo sum urbs asia clarus nos amicus cyziceni opprimo sum ab ipse rex maximus multitudo et oppugno vehemens quam lucius lucullus virtus adsiduitas consilium summus obsidio periculum libero


Mithridates autem omne reliquum tempus non ad oblivionem veteris belli sed ad comparationem novi contulit. qui postea, cum maximas aedificasset ornassetque classis exercitusque permagnos quibuscumque ex gentibus potuisset comparasset et se Bosphoranis, finitimis suis, bellum inferre simularet, usque in Hispaniam legatos ac litteras misit ad eos duces quibuscum tum bellum gerebamus, ut, cum duobus in locis disiunctissimis maximeque diversis uno consilio a binis hostium copiis bellum terra marique gereretur, vos ancipiti contentione districti de imperio dimicaretis.

mithridates autem omnis reliquus tempus non ad oblivio veto bellum sed ad comparatio nosco confero qui postea cum magnus aedifico orno classis exerceo permagnus quicumque ex gens possum comparo et sui bosphoranis finitimus suus bellum infero simulo usque in hispania legatus atque littera mitto ad is dux qui tum bellum gero ut cum duo in locus disjunctus magnus diverto unus consilium ab bini hostis copia bellum terra mare gero tu anceps contentio distringo de imperium dimico


qua re nolite dubitare quin huic uni credatis omnia qui inter tot annos unus inventus est quem socii in urbis suas cum exercitu venisse gauderent. quod si auctoritatibus hanc causam, Quirites, confirmandam putatis, est vobis auctor vir bellorum omnium maximarumque rerum peritissimus, Publius Servilius, cuius tantae res gestae terra marique exstiterunt ut, cum de bello deliberetis, auctor vobis gravior esse nemo debeat; est C. Curio, summis vestris beneficiis maximisque rebus gestis, summo ingenio et prudentia praeditus, est Gnaeus Lentulus in quo omnes pro amplissimis vestris honoribus summum consilium, summam gravitatem esse cognostis, est Gaius Cassius, integritate, veritate, constantia singulari. qua re videte ut horum auctoritatibus illorum orationi qui dissentiunt respondere posse videamur.

qui res nolo dubitaris quin hic unus credo omnis qui inter tot annus unus invenio sum qui socius in urbs suus cum exercitus venio gaudeo qui si auctoritas hic causa quiris confirmo puto sum tu auctor vir bellum omnis magnus res pereo publius servilis qui tantus res gero terra mare exsisto ut cum de bellum delibero auctor tu gravis sum nemo debeo sum que curius summus vester beneficium magnus res gero superus ingenium et prudentia praeditus sum gnaeus lentulus in quo omnis pro amplus vester honor superus consilium summa gravitas sum cogo sum gaius casseius integritas veritas constantia singularis qui res video ut hic auctoritas ille oratio qui dissentio respondeo possum video


de vestri imperi dignitate atque gloria, quoniam is est exorsus orationis meae, videte quem vobis animum suscipiendum putetis. maiores nostri saepe pro mercatoribus aut naviculariis nostris iniuriosius tractatis bella gesserunt; vos tot milibus civium Romanorum uno nuntio atque uno tempore necatis quo tandem animo esse debetis? legati quod erant appellati superbius, Corinthum patres vestri totius Graeciae lumen exstinctum esse voluerunt; vos eum regem inultum esse patiemini qui legatum populi Romani consularem vinculis ac verberibus atque omni supplicio excruciatum necavit? illi libertatem imminutam civium Romanorum non tulerunt; vos ereptam vitam neglegetis? ius legationis verbo violatum illi persecuti sunt; vos legatum omni supplicio interfectum relinquetis?

de vester imperium dignitas atque gloria quoniam is sum exordior oratio meus video qui tu animus suscipio puteo magnus noster saepe pro mercator aut navicularius noster injuriosus tractas bellum gero tu tot mille civis romanus unus nuntio atque unus tempus neco quo tandem animus sum debeo legatus qui sum appello superbus corinthus pater vester totus graecia lumen exstinguo sum volo tu is rex inultus sum patior qui legatus populus romanus consularis vinculis atque verber atque omnis supplicium excrucio neco ille libertas imminuo civis romanus non fero tu eripio vita neglego ius legatio verbum violo ille persequor sum tu legatus omnis supplicium interficio relinquo


quo tandem igitur animo esse existimatis aut eos qui vectigalia nobis pensitant, aut eos qui exercent atque exigunt, cum duo reges cum maximis copiis propter adsint, cum una excursio equitatus perbrevi tempore totius anni vectigal auferre possit, cum publicani familias maximas quas in salinis habent, quas in agris, quas in portibus atque in custodiis magno periculo se habere arbitrentur? putatisne vos illis rebus frui posse, nisi eos qui vobis fructui sunt conservaveritis non solum, ut ante dixi, calamitate sed etiam calamitatis formidine liberatos?

quo tandem igitur animus sum existimo aut is qui vectigalis nos pensito aut is qui exerceo atque exigo cum duo rex cum magnus copia propter adsum cum unus excursio equito perbrevis tempus totus annus vectigal aufero possum cum publicanus familia magnus qui in salinum habeo qui in ager qui in portus atque in custodia magnus periculum sui habeo arbitror puto tu ille res fruor possum nisi is qui tu fructus sum conservo non solus ut ante dico calamitas sed etiam calamitas formido libero


videte ne, ut illis pulcherrimum fuit tantam vobis imperi gloriam tradere, sic vobis turpissimum sit id quod accepistis tueri et conservare non posse. quid? quod salus sociorum summum in periculum ac discrimen vocatur, quo id tandem animo ferre debetis? regno est expulsus Ariobarzanes rex, socius populi Romani atque amicus; imminent duo reges toti Asiae non solum vobis inimicissimi sed etiam vestris sociis atque amicis; civitates autem omnes cuncta Asia atque Graecia vestrum auxilium exspectare propter periculi magnitudinem coguntur; imperatorem a vobis certum deposcere, cum praesertim vos alium miseritis, neque audent neque id se facere sine summo periculo posse arbitrantur.

video ne ut ille pulcher sum tantus tu imperium gloria trado sic tu turpis sum is qui accipio tueor et conservaris non possum quis qui salus socius superus in periculum atque discrimen voco quo is tandem animus fero debeo regnum sum expello ariobarzanes rex socius populus romanus atque amicus immineo duo rex totus asia non solus tu inimicus sed etiam vester socius atque amicus civitas autem omnis cunctus asia atque graecia vester auxilium exspectaris propter periculum magnitudo cogo imperator ab tu certus deposco cum praesertim tu alius mitto neque audeo neque is sui facio sine superus periculum possum arbitror


Inde cum se in Italiam recepisset, duabus Hispaniis et Gallia Transalpina praesidiis ac navibus confirmata, missis item in oram Illyrici maris et in Achaiam omnemque Graeciam navibus Italiae duo maria maximis classibus firmissimisque praesidiis adornavit, ipse autem ut Brundisio profectus est, undequinquagesimo die totam ad imperium populi Romani Ciliciam adiunxit; omnes qui ubique praedones fuerunt partim capti interfectique sunt, partim unius huius se imperio ac potestati dediderunt. idem Cretensibus, cum ad eum usque in Pamphyliam legatos deprecatoresque misissent, spem deditionis non ademit obsidesque imperavit. ita tantum bellum, tam diuturnum, tam longe lateque dispersum, quo bello omnes gentes ac nationes premebantur, Gnaeus Pompeius extrema hieme apparavit, ineunte vere suscepit, media aestate confecit.

indus cum sui in italia recipio duo hispania et gallia transalpinus praesidium atque navis confirmo mitto item in ora illyricus mare et in achaia omnis graecia navis italia duo mare magnus classis firmus praesidium adorno ipse autem ut brundisium proficiscor sum undequinquagesimus dies totus ad imperium populus romanus cilicia adjungo omnis qui ubique praedo sum pars capio interfacio sum pars unus hic sui imperium atque potestas dedo idem cretensis cum ad is usque in pamphylia legatus deprecator mitto spes deditio non adimo obsido impero ita tantus bellum tam diuturnus tam longus fero dispermulceo quo bellum omnis gens atque natio premo gnaeus pompejus exter hiems appario ineo verus suscipio medius aestas confacio


ita neque hic locus vacuus fuit umquam ab eis qui vestram causam defenderent et meus labor in privatorum periculis caste integreque versatus ex vestro iudicio fructum est amplissimum consecutus. nam cum propter dilationem comitiorum ter praetor primus centuriis cunctis renuntiatus sum, facile intellexi, Quirites, et quid de me iudicaretis et quid aliis praescriberetis. nunc cum et auctoritatis in me tantum sit quantum vos honoribus mandandis esse voluistis, et ad agendum facultatis tantum quantum homini vigilanti ex forensi usu prope cotidiana dicendi exercitatio potuit adferre, certe et, si quid auctoritatis in me est, apud eos utar qui eam mihi dederunt et, si quid in dicendo consequi possum, eis ostendam potissimum qui ei quoque rei fructum suo iudicio tribuendum esse duxerunt.

ita neque hic locus vacuus sum umquam ab is qui vester causa defendo et meus labor in privator periculum castus integer verso ex vester iudicium fructus sum amplus consequor nam cum propter dilatio comitium ter praetor primus centuria cunctus renuntio sum facilis intellego quiris et quis de ego judico et quis alius praescribo nunc cum et auctoritas in ego tantus sum quantus tu honor mando sum volo et ad ago facultas tantus quantus homo vigilo ex forensis usus prope cottidianus dico exercitatio possum affero certus et si quis auctoritas in ego sum apud is uto qui is ego do et si quis in dico consequor possum is ostendo potis qui is quoque res fructus suus iudicium tribuo sum duco


Pompeio summa esse omnia. quid igitur ait Hortensius? si uni omnia tribuenda sint, dignissimum esse Pompeium, sed ad unum tamen omnia deferri non oportere. obsolevit iam ista oratio re multo magis quam verbis refutata. nam tu idem, Quinti Hortensi, multa pro tua summa copia ac singulari facultate dicendi et in senatu contra virum fortem, Aulum Gabinium, graviter ornateque dixisti, cum is de uno imperatore contra praedones constituendo legem promulgasset, et ex hoc ipso loco permulta item contra eam legem verba fecisti.

pompejus summus sum omnis quis igitur aio hortensius si unus omnis tribuo sum dignus sum pompejus sed ad unus tamen omnis defero non oportet obsolesco iam iste oratio res multus magis quam verbum refuto nam tu idem quintius hortensius multus pro tuus summus copia atque singularis facultas dico et in senatus contra vir fortis aulis gabinius gravis orno dico cum is de unus imperator contra praedo constituo lex promulgo et ex hic ipse locus permultus item contra is lex verbum facio


etenim adhuc ita nostri cum illo rege contenderunt imperatores ut ab illo insignia victoriae, non victoriam reportarent. triumphavit ucius Sulla, triumphavit ucius Murena de Mithridate, duo fortissimi viri et summi imperatores, sed ita triumpharunt ut ille pulsus superatusque regnaret. verum tamen illis imperatoribus laus est tribuenda quod egerunt, venia danda quod reliquerunt, propterea quod ab eo bello Sullam in Italiam res publica, Murenam Sulla revocavit.

etenim adhuc ita noster cum ille rex contendo imperator ut ab ille insigne victoria non victoria reporto triumpho ucius sulla triumpho ucius murena de mithridates duo fortis vir et superus imperator sed ita triumpho ut ille pello supero regno verus tamen ille imperator laus sum tribuo qui egero venia do qui relinquo propterea qui ab is bellum sulla in italia res publicus murena sulla revoco


itinera quae per hosce annos in Italia per agros atque oppida civium Romanorum nostri imperatores fecerint recordamini; tum facilius statuetis quid apud exteras nationes fieri existimetis. Vtrum pluris arbitramini per hosce annos militum vestrorum armis hostium urbis an hibernis sociorum civitates esse deletas? neque enim potest exercitum is continere imperator qui se ipse non continet, neque severus esse in iudicando qui alios in se severos esse iudices non volt. hic miramur hunc hominem tantum excellere ceteris,

iter qui per hic annus in italia per ager atque oppidum civis romanus noster imperator facio recordor tum facilis statuo quis apud exter natio fio existimo vtrum multus arbitror per hic annus miles vester arma hostis urbs an hibernus socius civitas sum deleo neque enim possum exercitus is contineo imperator qui sui ipse non contineo neque severus sum in judico qui alius in sui severus sum iudex non volo hic miror hic homo tantus excello ceterus


itaque tantum victus efficere potuit quantum incolumis numquam est ausus optare. nam cum se in regnum suum recepisset, non fuit eo contentus quod ei praeter spem acciderat, ut illam postea quam pulsus erat terram umquam attingeret, sed in exercitum nostrum clarum atque victorem impetum fecit. sinite hoc loco, Quirites, sicut poetae solent qui res Romanas scribunt, praeterire me nostram calamitatem, quae tanta fuit ut eam ad auris imperatoris non ex proelio nuntius sed ex sermone rumor adferret. hic in illo ipso malo gravissimaque belli offensione L.

itaque tantus vinco efficio possum quantus incolumis numquam sum audeo optaris nam cum sui in regnum suus recipio non sum is contineo qui is praeter spes accido ut ille postea quam pello sum terra umquam attingo sed in exercitus nos clarus atque victor impetus facio sino hic locus quiris sicut poeta soleo qui res romanus scribo praetereo ego noster calamitas qui tantus sum ut is ad auris imperator non ex proelium nuntius sed ex sermo rumor affero hic in ille ipse malus gravis bellum offensio l


Cnidum aut Colophonem aut Samum, nobilissimas urbis, innumerabilisque alias captas esse commemorem, cum vestros portus atque eos portus quibus vitam ac spiritum ducitis in praedonum fuisse potestate sciatis? an vero ignoratis portum Caietae celeberrimum et plenissimum navium inspectante praetore a praedonibus esse direptum, ex Miseno autem eius ipsius liberos qui cum praedonibus antea bellum gesserat a praedonibus esse sublatos? nam quid ego Ostiense incommodum atque illam labem atque ignominiam rei publicae querar, cum prope inspectantibus vobis classis ea cui consul populi Romani praepositus esset a praedonibus capta atque depressa est? pro di immortales! tantamne unius hominis incredibilis ac divina virtus tam brevi tempore lucem adferre rei publicae potuit ut vos, qui modo ante ostium Tiberinum classem hostium videbatis, ei nunc nullam intra Oceani ostium praedonum navem esse audiatis?

cnidum aut colophon aut samos nobilis urbs innumerabilis alius capio sum commemoro cum vester portus atque is portus qui vita atque spiritus duco in praedo sum potestas scio an verus ignoro portus caieta celeber et plenus navis inspecto praetor ab praedo sum disrepo ex misenus autem is ipse liber qui cum praedo antea bellum gero ab praedo sum suffero nam quis ego ostiensis incommodus atque ille labo atque ignominia res publicus queror cum prope inspecto tu classis is qui consul populus romanus praepono sum ab praedo capio atque deprimo sum pro deus immortalis tantus unus homo incredibilis atque divino virtus tam brevis tempus lux affero res publicus possum ut tu qui modo ante ostium tiberinus classis hostis video is nunc nullus intra oceanus ostium praedo navo sum audio


atque illud in primis mihi laetandum iure esse video quod in hac insolita mihi ex hoc loco ratione dicendi causa talis oblata est in qua oratio deesse nemini possit. dicendum est enim de Cn. Pompei singulari eximiaque virtute; huius autem orationis difficilius est exitum quam principium invenire. ita mihi non tam copia quam modus in dicendo quaerendus est.

atque ille in primus ego laeto ius sum video qui in hic insolitus ego ex hic locus ratio dico causa talis offertor sum in qui oratio desum nemo possum dico sum enim de cn pompejus singularis eximius virtus hic autem oratio difficilis sum exitus quam principium invenio ita ego non tam copia quam modus in dico quaero sum


nos quorum maiores Antiochum regem classe Persenque superarunt omnibusque navalibus pugnis Carthaginiensis, homines in maritimis rebus exercitatissimos paratissimosque, vicerunt, ei nullo in loco iam praedonibus pares esse poteramus. nos qui antea non modo Italiam tutam habebamus sed omnis socios in ultimis oris auctoritate nostri imperi salvos praestare poteramus, tum cum insula Delus tam procul a nobis in Aegaeo mari posita, quo omnes undique cum mercibus atque oneribus commeabant, referta divitiis, parva, sine muro nihil timebat, idem non modo provinciis atque oris Italiae maritimis ac portibus nostris sed etiam Appia iam via carebamus. et eis temporibus nonne pudebat magistratus populi Romani in hunc ipsum locum escendere, cum eum nobis maiores nostri exuviis nauticis et classium spoliis ornatum reliquissent!

nos qui magnus antiochus rex classis perses supero omne naval pugna carthaginiensis homo in maritimus res exercito paro vinco is nullus in locus iam praedo par sum possum nos qui antea non modo italia tueor habeo sed omnis socius in ulter ora auctoritas noster imperium salvus praesto possum tum cum insula delus tam procul ab nos in aegaeus mare pono quo omnis undique cum mercibus atque onus conmeo refercio divitiae parvus sine murus nihil timeo idem non modo provincia atque ora italia maritimus atque portus noster sed etiam appius iam via careo et is tempus nonne pudeo magistratus populus romanus in hic ipse locus escendo cum is nos magnus noster exuviae nauticus et classis spolium orno relinquo


libenter haec coram cum Quinto Catulo et Quinto Hortensio, summis et clarissimis viris, disputarem; norunt enim sociorum volnera, vident eorum calamitates, querimonias audiunt. pro sociis vos contra hostis exercitus mittere putatis an hostium simulatione contra socios atque amicos? quae civitas est in Asia quae non modo imperatoris aut legati sed unius tribuni militum animos ac spiritus capere possit? qua re, etiam si quem habetis qui conlatis signis exercitus regios superare posse videatur, tamen, nisi erit idem qui a pecuniis sociorum, qui ab eorum coniugibus ac liberis, qui ab ornamentis fanorum atque oppidorum, qui ab auro gazaque regia manus, oculos, animum cohibere possit, non erit idoneus qui ad bellum Asiaticum regiumque mittatur.

libet hic coram cum quintus catulus et quintus hortensius summus et clarus vis disputaris nosco enim socius vulnero video is calamitas querimonia audio pro socius tu contra hostis exercitus mitto puto an hostis simulatio contra socius atque amicus qui civitas sum in asia qui non modo imperator aut legatus sed unus tribunus miles animus atque spiritus capio possum qui res etiam si qui habeo qui confero signum exercitus regius supero possum video tamen nisi sum idem qui ab pecunia socius qui ab is conjunx atque liber qui ab ornamentum fanum atque oppidum qui ab aurum gaza regius manus oculus animus cohibeo possum non sum idoneus qui ad bellum asiaticus regius mitto


itaque non sum praedicaturus quantas ille res domi militiae, terra marique quantaque felicitate gesserit, ut eius semper voluntatibus non modo cives adsenserint, socii obtemperarint, hostes oboedierint, sed etiam venti tempestatesque obsecundarint; hoc brevissime dicam, neminem umquam tam impudentem fuisse qui ab dis immortalibus tot et tantas res tacitus auderet optare quot et quantas di immortales ad Gnaeum Pompeium detulerunt. quod ut illi proprium ac perpetuum sit, Quirites, cum communis salutis atque imperi tum ipsius hominis causa, sicuti facitis, et velle et optare debetis.

itaque non sum praedico quantus ille res domus militia terra mare quantus felicitas gero ut is semper voluntas non modo civis adsentio socius obtempero hostis oboedierint sed etiam venio tempestas obsecundo hic brevis dico nemo umquam tam impudens sum qui ab deus immortalis tot et tantus res taceo audeo optaris quot et quantus deus immortalis ad gnaeus pompejus defero qui ut ille proprius atque perpetuus sum quiris cum communis salus atque imperium tum ipse homo causa sicut facio et volo et optaris debeo


quamquam mihi semper frequens conspectus vester multo iucundissimus, hic autem locus ad agendum amplissimus, ad dicendum ornatissimus est visus, Quirites, tamen hoc aditu laudis qui semper optimo cuique maxime patuit non mea me voluntas adhuc sed vitae meae rationes ab ineunte aetate susceptae prohibuerunt. nam cum antea nondum huius auctoritatem loci attingere auderem statueremque nihil huc nisi perfectum ingenio, elaboratum industria adferri oportere, omne meum tempus amicorum temporibus transmittendum putavi.

quamquam ego semper frequens conspicio vester multus jucundus hic autem locus ad ago amplus ad dico orno sum video quiris tamen hic aditus laus qui semper bonus quisque magnus pateo non meus ego voluntas adhuc sed vita meus ratio ab ineo aetas suscipio prohibeo nam cum antea nondum hic auctoritas locus attingo audeo statuo nihil huc nisi perficio ingenium elaboro industria affero oportet omnis meus tempus amicus tempus transmitto puto