qua sollicitudine animi, quo timore! semper equidem magno cum metu incipio dicere; quotienscumque dico, totiens mihi videor in iudicium venire non ingeni solum sed etiam virtutis atque offici, ne aut id profiteri videar quod non possim, quod est impudentiae, aut non id efficere quod possim, quod est aut perfidiae aut neglegentiae. tum vero ita sum perturbatus ut omnia timerem, si nihil dixissem ne infantissimus, si multa in eius modi causa dixissem ne impudentissimus existimarer. conlegi me aliquando et ita constitui, fortiter esse agendum; illi aetati qua tum eram solere laudi dari, etiam si in minus firmis causis hominum periculis non defuissem. itaque feci; sic pugnavi, sic omni ratione contendi, sic ad omnia confugi, quantum ego adsequi potui, remedia ac perfugia causarum ut hoc quod timide dicam consecutus sim, ne quis illi causae patronum defuisse arbitraretur.

qui sollicitudo animus quo timor semper equidem magnus cum metus incipio dico quotienscumque dico totiens ego video in iudicium venio non ingenium solus sed etiam virtus atque officio ne aut is profiteor video qui non possum qui sum impudentia aut non is efficio qui possum qui sum aut perfidia aut neglegentia tum verus ita sum perturbo ut omnis timeo si nihil dico ne info si multus in is modus causa dico ne impudens existimo collegium ego aliquando et ita constituo fortis sum ago ille aetas qui tum sum soleo laus do etiam si in paruus firmus causa homo periculum non desum itaque facio sic pugno sic omnis ratio contendo sic ad omnis confugio quantus ego assequor possum remedio atque perfugium causaris ut hic qui timidus dico consequor sum ne quis ille causa patronus desum arbitror


neque enim ab illo tempore quod tum erat, neque ab ea causa quae tum agebatur aliena fuerunt; neque mihi quicquam oneris suscepi, cum ita dixi, quo minus honeste hanc causam et libere possem defendere. quod si velim confiteri me causam Auli Cluenti nunc cognosse, antea fuisse in ea opinione populari, quis tandem id possit reprehendere? praesertim, iudices, cum a vobis quoque ipsis hoc impetrari sit aequissimum quod ego et ab initio petivi et nunc peto ut, si quam huc graviorem de illo iudicio opinionem attulistis, hanc causa perspecta atque omni veritate cognita deponatis.

neque enim ab ille tempus qui tum sum neque ab is causa qui tum ago alienus sum neque ego quisquam onus suscipio cum ita dico quo paruus honestus hic causa et libo possum defendo qui si volo confiteor ego causa aulis cluentius nunc cogo antea sum in is opinio populor quis tandem is possum reprehendo praesertim iudex cum ab tu quoque ipse hic impetraris sum aequus qui ego et ab initium peto et nunc peto ut si quam huc gravis de ille iudicium opinio affero hic causa perspicio atque omnis veritas cognosco depono


ego me, iudices, ad eam causam accedere quae iam per annos octo continuos ex contraria parte audiatur atque ipsa opinione hominum tacita prope convicta atque damnata sit facile intellego; sed si qui mihi deus vestram ad me audiendum benivolentiam conciliarit, efficiam profecto ut intellegatis nihil esse homini tam timendum quam invidiam, nihil innocenti suscepta invidia tam optandum quam aequum iudicium, quod in hoc uno denique falsae infamiae finis aliqui atque exitus reperiatur. quam ob rem magna me spes tenet, si quae sunt in causa explicare atque omnia dicendo consequi potuero, hunc locum consessumque vestrum, quem illi horribilem Aulo Cluentio ac formidolosum fore putaverunt, eum tandem eius fortunae miserae multumque iactatae portum ac perfugium futurum.

ego ego iudex ad is causa accedo qui iam per annus octo continuus ex contrarius pars audio atque ipse opinio homo taceo prope convinco atque damno sum facilis intellego sed si qui ego deus vester ad ego audio benevolentia concilio efficio profecto ut intellego nihil sum homo tam timeo quam invidia nihil innocens suscipio invidia tam opto quam aequus iudicium qui in hic unus denique fallo infamia finis aliqui atque exitus reperio quam ob res magnus ego spes teneo si qui sum in causa explicaris atque omnis dico consequor possum hic locus consido vester qui ille horribilis aulus cluentius atque formidulosus sum puto is tandem is fortuna miser multus jacto portus atque perfugium sum


quod hoc portentum, di immortales! quod tantum monstrum in ullis locis, quod tam infestum scelus et immane aut unde natum esse dicamus? iam enim videtis profecto, iudices, non sine necessariis me ac maximis causis principio orationis meae de matre dixisse. nihil est enim mali, nihil sceleris quod illa non ab initio filio voluerit, optaverit, cogitaverit, effecerit. Mitto illam primam libidinis iniuriam, mitto nefarias generi nuptias, mitto cupiditate matris expulsam ex matrimonio filiam, quae nondum ad huiusce vitae periculum sed ad commune familiae dedecus pertinebant. nihil de alteris Oppianici nuptiis queror, quarum illa cum obsides filios ab eo mortuos accepisset, tum denique in familiae luctum atque in privignorum funus nupsit. praetereo quod Aulum Aurium cuius illa quondam socrus, paulo ante uxor fuisset, cum Oppianici esse opera proscriptum occisumque cognosset, eam sibi domum sedemque delegit in qua cotidie superioris viri mortis indicia et spolia fortunarum videret.

qui hic portendo deus immortalis qui tantus monstrum in ullus locus qui tam infestus scelus et immanis aut unde natus sum dico iam enim video profecto iudex non sine necessarius ego atque magnus causa principium oratio meus de mater dico nihil sum enim malus nihil scelus qui ille non ab initium filius volo opto cogito efficio mitto ille primus libido iniuria mitto nefarius gener nuptiae mitto cupiditas mater expello ex matrimonium filia qui nondum ad hic vita periculum sed ad communis familia dedecus pertineo nihil de alter oppianicus nuptiae queror qui ille cum obses filius ab is mortuus accipio tum denique in familia luctus atque in privignus funus nubo praetereo qui aulis aurius qui ille quondam socrus paulus ante uxor sum cum oppianicus sum opus proscribo occaedes cognosco is sui domus sedo deligo in qui cottidie superus vir mors indicium et spolium fortuna video


vos, iudices, quos huic Aulo Cluentio quosdam alios deos ad omne vitae tempus fortuna esse voluit, huius importunitatem matris a fili capite depellite. multi saepe in iudicando peccata liberum parentum misericordiae concesserunt; vos ne huius honestissime actam vitam matris crudelitati condonetis rogamus, praesertim cum ex altera parte totum municipium videre possitis. omnis scitote, iudices — incredibile dictu est, sed a me verissime dicetur — omnis Larinatis qui valuerunt venisse Romam ut hunc studio frequentiaque sua quantum possent in tanto eius periculo sublevarent. pueris illud hoc tempore et mulieribus oppidum scitote esse traditum, idque in praesentia communi Italiae pace, non domesticis copiis esse tutum. quos tamen ipsos aeque et eos quos praesentis videtis huius exspectatio iudici dies noctesque sollicitat.

tu iudex qui hic aulus cluentius quidam alius deus ad omnis vita tempus fortuna sum volo hic importunitas mater ab filis caput depello multus saepe in judico pecco liber parens misericordia concedo tu ne hic honestus ago vita mater crudelitas condono rogo praesertim cum ex alter pars totus municipium video possum omnis scio iudex incredibilis dico sum sed ab ego verus dico omnis larinates qui valeo venio roma ut hic studium frequens suus quantus possum in tantus is periculum sublevo puer ille hic tempus et mulier oppidum scio sum trado is in praesens communis italia pax non domesticus copia sum tueor qui tamen ipse aequus et is qui praesum video hic exspectatio judicium dies nox sollicito


neque est hoc satis; tametsi in ipso fraterno parricidio nullum scelus praetermissum videtur, tamen ut ad hoc nefarium facinus accederet aditum sibi aliis sceleribus ante munivit. nam cum esset gravida Auria, fratris uxor, et iam appropinquare partus putaretur, mulierem veneno interfecit ut una illud quod erat ex fratre conceptum necaretur. post fratrem adgressus est; qui sero iam exhausto illo poculo mortis, cum et de suo et de uxoris interitu clamaret testamentumque mutare cuperet, in ipsa significatione huius voluntatis est mortuus. ita mulierem ne partu eius ab hereditate fraterna excluderetur necavit; fratris autem liberos prius vita privavit quam illi hanc a natura lucem accipere potuerunt; ut omnes intellegerent nihil ei clausum, nihil sanctum esse posse a cuius audacia fratris liberos ne materni quidem corporis custodiae tegere potuissent.

neque sum hic satis tametsi in ipse fraternus parricidium nullus scelus praetermitto video tamen ut ad hic nefarius facinus accedo aditus sui alius scelus ante munio nam cum sum gravidus auria frater uxor et iam appropinquo pario puto mulier veneno interfacio ut unus ille qui sum ex frater concipio neco post frater aggredior sum qui serus iam exhaurio ille poculum mors cum et de suus et de uxor interitus clamo testamentum muto cupio in ipse significatio hic voluntas sum mortuus ita mulier ne partus is ab hereditas fraternus excludo neco frater autem liber prior vito privo quam ille hic ab natura lux accipio possum ut omnis intellego nihil is claudo nihil sancio sum possum ab qui audacia frater liber ne maternus quidem corpus custodia tego possum


sed quaero a vobis num istam legem ex isto senatus consulto Lucius Lucullus consul, homo sapientissimus, tulerit, num anno post Marcus Lucullus et Gaius Cassius, in quos tum consules designatos idem illud senatus decreverat. non tulerunt; et quod tu habiti pecunia factum esse arguis neque id ulla tenuissima suspicione confirmas, factum est primum illorum aequitate et sapientia consulum, ut, quod senatus decreverat ad illud invidiae praesens incendium restinguendum, id postea referendum ad populum non arbitrarentur. ipse deinde populus Romanus qui Lucii Quincti fictis querimoniis antea concitatus rem illam et rogationem flagitarat, idem Gaii Iuni fili, pueri parvoli, lacrimis commotus maximo clamore et concursu totam quaestionem illam et legem repudiavit.

sed quaero ab tu num iste lex ex iste senatus consultum lucius lucullus consul homo sapio fero num annus post marcus lucullus et gaius casseius in qui tum consul designo idem ille senatus decerno non fero et qui tu habeo pecunia facio sum arguo neque is ullus tenuis suspicio confirmo facio sum primus ille aequitas et sapientia consul ut qui senatus decerno ad ille invidia praesens incendium restinguo is postea refero ad populus non arbitror ipse deinde populus romanus qui lucius quintius fingo querimonia antea concito res ille et rogatio flagito idem gaius junius filis puer parvulus lacrima commoueo maximus clamor et concursus totus quaestio ille et lex repudio


hem hoc illud est quod ante dixi: mulier abundat audacia, consilio et ratione deficitur. nam tabellae quaestionis plures proferuntur quae recitatae vobisque editae sunt, illae ipsae quas tum obsignatas esse dixit; in quibus tabellis de furto nulla littera invenitur. non venit in mentem primum orationem Stratonis conscribere de furto, post aliquod dictum adiungere de veneno quod non percontatione quaesitum sed per dolorem expressum videretur? quaestio de furto est, veneni iam suspicio superiore quaestione sublata; quod ipsum haec eadem mulier iudicarat quae, ut Romae de amicorum sententia statuerat satis esse quaesitum, postea per triennium maxime ex omnibus servis Stratonem illum dilexerat, in honore habuerat, commodis omnibus adfecerat.

hem hic ille sum qui ante dico mulier abundo audacia consilium et ratio deficio nam tabella quaestio multus profero qui recito tu edo sum ille ipse qui tum obsigno sum dico in qui tabella de furtum nullus littera invenio non venio in mens primus oratio strato conscribo de furtum post aliqui dico adiungo de veneno qui non percontatio quaero sed per dolor exprimo video quaestio de furtum sum venenum iam suspicio superus quaestio tollo qui ipse hic idem mulier judico qui ut roma de amicus sententia statuo satis sum quaero postea per triennium magnus ex omnis servio strato ille diligo in honor habeo commodus omnis afficio


quis enim de homine audeat paulo maioribus opibus praedito vere et fortiter iudicare, cum videat sibi de eo quod coierit aut consenserit causam esse dicendam? O viros fortis, equites Romanos, qui homini clarissimo ac potentissimo, Marco Druso, tribuno plebis, restiterunt, cum ille nihil aliud ageret cum illa cuncta quae tum erat nobilitate, nisi ut ei qui rem iudicassent huiusce modi quaestionibus in iudicium vocarentur! tum Gaius Flavius pusio, Gnaeus Titinius, Gaius Maecenas, illa robora populi Romani, ceterique eiusdem ordinis non fecerunt idem quod nunc Cluentius, ut aliquid culpae suscipere se putarent recusando, sed apertissime repugnarunt, cum et recusarent et palam fortissime atque honestissime dicerent, se potuisse iudicio populi Romani in amplissimum locum pervenire, si sua studia ad honores petendos conferre voluissent. sese vidisse in ea vita qualis splendor inesset, quanta ornamenta, quae dignitas; quae se non contempsisse sed ordine suo patrumque suorum contentos fuisse et vitam illam tranquillam et quietam, remotam a procellis invidiarum et huiusce modi iudiciorum sequi maluisse.

quis enim de homo audeo paulus magnus ops praeditus verus et fortis iudicaris cum video sui de is qui coeo aut consentio causa sum dico o vir fortis eques romanus qui homo clarus atque potens marcus drusus tribunus plebs resto cum ille nihil alius ago cum ille cunctus qui tum sum nobilitas nisi ut is qui res judico hic modus quaestio in iudicium voco tum gaius flavus pusio gnaeus titinius gaius maecenas ille robur populus romanus ceter idem ordo non facio idem qui nunc clueo ut aliquis culpa suscipio sui puto recuso sed aperio repugno cum et recuso et palam fortis atque honestus dico sui possum iudicium populus romanus in amplus locus pervenio si suus studium ad honor peto confero volo sui video in is vito qualis splendor insum quantus ornamentum qui dignitas qui sui non contemno sed ordo suus pater suus contendo sum et vita ille tranquillus et quiesco removeo ab procella invidiaris et hic modus iudicium sequor malo


quid umquam habitus in se admisit ut hoc tantum ab eo facinus non abhorrere videatur? quid autem magno opere Oppianicum metuebat, cum ille verbum omnino in hac ipsa causa nullum facere potuerit, huic autem accusatores viva matre deesse non possint? id quod iam intellegetis. an ut de causa eius periculi nihil decederet, ad causam novum crimen accederet? quod autem tempus veneni dandi illo die, illa frequentia? per quem porro datum? unde sumptum? quae deinde interceptio poculi? cur non de integro autem datum? multa sunt quae dici possunt, sed non committam ut videar non dicendo voluisse dicere; res enim se ipsa defendit.

quis umquam habitus in sui admitto ut hic tantus ab is facinus non abhorreo video quis autem magnus opus oppianicus metuo cum ille verbum omnino in hic ipse causa nullus facio possum hic autem accusator vivus mater desum non possum is qui iam intellego an ut de causa is periculum nihil decedo ad causa novus crimen accedo qui autem tempus venenum do ille dies ille frequentia per qui porro do unde sumo qui deinde interceptio poculis cur non de integer autem do multus sum qui dico possum sed non committo ut video non dico volo dico res enim sui ipse defendo


cum in consilium iri oporteret, quaesivit ab reo Gaius Iunius quaesitor ex lege illa Cornelia quae tum erat clam an palam de se sententiam ferri vellet. de Oppianici sententia responsum est, quod is habiti familiarem Iunium esse dicebat, clam velle ferri. itum est in consilium. omnibus sententiis praeter unam quam suam Staienus esse dicebat Scamander prima actione condemnatus est. quis tum erat omnium qui Scamandro condemnato non iudicium de Oppianico factum esse arbitraretur? quid est illa damnatione iudicatum, nisi venenum id quod habito daretur esse quaesitum? quae porro tenuissima suspicio conlata in Scamandrum est aut conferri potuit ut is sua sponte necare voluisse habitum putaretur?

cum in consilium eo oportet quaero ab reor gaius junius quaesitor ex lex ille cornelius qui tum sum clam an palam de sui sententia fero volo de oppianicus sententia responsum sum qui is habeo familiaris junius sum dico clam volo fero eo sum in consilium omnis sententia praeter unus quam suus staienus sum dico scamander primus actio condemno sum quis tum sum omnis qui scamander condemno non iudicium de oppianicus facio sum arbitror quis sum ille damnatio iudico nisi venenum is qui habeo do sum quaero qui porro tenuis suspicio confero in scamander sum aut confero possum ut is suus sponte neco volo habitus puto


nam habitus usque ad illius iudici tempus nullum testamentum umquam fecerat; neque enim legare quicquam eius modi matri poterat in animum inducere neque testamento nomen omnino praetermittere parentis. id cum Oppianicus sciret — neque enim erat obscurum — intellegebat habito mortuo bona eius omnia ad matrem esse ventura; quae ab sese postea aucta pecunia maiore praemio, orbata filio minore periculo necaretur. itaque his rebus incensus qua ratione habitum veneno tollere conatus sit cognoscite.

nam habitus usque ad ille judicium tempus nullus testamentum umquam facio neque enim legaris quisquam is modus mater possum in animus induco neque testamentum nomen omnino praetermitto parens is cum oppianicus scio neque enim sum obscurus intellego habeo mortuus bonus is omnis ad mater sum venio qui ab sui postea augeo pecunia magnus praemium orbo filius paruus periculum neco itaque hic res incendo qui ratio habitus veneno tollo conor sum cognosco


nam Quinctius quidem quam causam umquam antea dixerat, cum annos ad quinquaginta natus esset? quis eum umquam non modo in patroni sed in lautioris advocati loco viderat? qui quod rostra iam diu vacua locumque illum post adventum Lucii Sullae a tribunicia voce desertum oppresserat multitudinemque desuefactam iam a contionibus ad veteris consuetudinis similitudinem revocarat, idcirco cuidam hominum generi paulisper iucundior fuit. atque idem quanto in odio postea fuit illis ipsis per quos in altiorem locum ascenderat!

nam quintius quidem quam causa umquam antea dico cum annus ad quinquaginta nascor sum quis is umquam non modo in patronus sed in lavo advoco locus video qui qui rostrum iam diu vacuus locus ille post advenio lucius sulla ab tribunicius vox desertum opprimo multitudo desuefacio iam ab contio ad veto consuetudo similitudo revoco idcirco quidam homo gener paulisper jucundus sum atque idem quantus in odium postea sum ille ipse per qui in alo locus ascenderat


qua re quicquid de subscriptionibus eorum mihi dicendum erit, eo dicam animo ut omnem orationem meam non de illorum facto sed de ratione censoria habitam existimari velim; a Lentulo autem, familiari meo, qui a me pro eximia sua virtute summisque honoribus quos a populo Romano adeptus est honoris causa nominatur, facile hoc, iudices, impetrabo ut, quam ipse adhibere consuevit in amicorum periculis cum fidem et diligentiam tum vim animi libertatemque dicendi, ex hac mihi concedat ut tantum mihi sumam quantum sine huius periculo praeterire non possim. A me tamen, ut aequum est, omnia caute pedetemptimque dicentur ut neque fides huius defensionis relicta neque cuiusquam aut dignitas laesa aut amicitia violata esse videatur.

qui res quisquis de subscriptio is ego dico sum is dico animus ut omnis oratio meus non de ille facio sed de ratio censorius habeo existimo volo ab lentulus autem familiaris meus qui ab ego pro eximius suus virtus summus honor qui ab populus romanus adipiscor sum honor causa nomino facilis hic iudex impetro ut quam ipse adhibeo consuesco in amicus periculum cum fides et diligentia tum vis animus libertas dico ex hic ego concedo ut tantus ego sumo quantus sine hic periculum praetereo non possum ab ego tamen ut aequus sum omnis caveo pedetemptim dico ut neque fides hic defensio relinquo neque quisquam aut dignitas laedo aut amicitia violo sum video


omitto et haec et alia permulta quae illo iudicio in Staienum dicta sunt; hoc dico, eandem tum fuisse Publio et Lucio Cominiis, equitibus Romanis, honestis hominibus et disertis, controversiam cum Staieno quem accusabant quae nunc mihi est cum Attio. Cominii dicebant idem quod ego dico, Staienum ab Oppianico pecuniam accepisse ut iudicium corrumperet; Staienus conciliandae gratiae causa se accepisse dicebat.

omitto et hic et alius permultus qui ille iudicium in staienus dictum sum hic dico idem tum sum publius et lucius cominium eques romanus honestus homo et dissero controversia cum staienus qui accuso qui nunc ego sum cum attius cominium dico idem qui ego dico staienus ab oppianicus pecunia accipio ut iudicium corrumpo staienus concilio gratia causa sui accipio dico


multa dici possunt qua re ita necesse fuerit iudicari, sed ego occurram exspectationi vestrae, iudices. nam etsi a vobis sic audior ut numquam benignius neque attentius quemquam auditum putem, tamen vocat me alio iam dudum tacita vestra exspectatio quae mihi obloqui videtur: 'quid ergo? negasne illud iudicium esse corruptum?' non nego, sed ab hoc corruptum non esse confirmo. 'A quo igitur est corruptum?' opinor, primum, si incertum fuisset quisnam exitus illius iudici futurus esset, veri similius tamen esset eum potius corrupisse qui metuisset ne ipse condemnaretur quam illum qui veritus esset ne alter absolveretur; deinde, cum esset non dubium quid iudicari necesse esset, eum certe potius qui sibi aliqua ratione diffideret quam eum qui omni ratione confideret; postremo certe potius illum qui bis apud eos iudices offendisset quam eum qui bis causam probavisset.

multus dico possum qui res ita necesse sum iudico sed ego occurro exspectatio vester iudex nam etsi ab tu sic audio ut numquam benignus neque attendo quisquam audio puto tamen voco ego alius iam dudum taceo vester exspectatio qui ego obloquor video quis ergo nego ille iudicium sum corrumpo non nego sed ab hic corrumpo non sum confirmo ab quo igitur sum corrumpo opinor primus si incertus sum quisnam exitus ille judicium sum sum verus similis tamen sum is potis conrumpo qui metuo ne ipse condemno quam ille qui vereor sum ne alter absolvo deinde cum sum non dubius quis iudico necesse sum is certus potis qui sui aliqui ratio diffido quam is qui omnis ratio confido postremo certus potis ille qui bis apud is iudex offendo quam is qui bis causa probo


aut sibi ad honores petendos aetatem integram restitui oportere aut, quoniam id non posset, eam condicionem vitae quam secuti petitionem reliquissent manere. iniquum esse eos qui honorum ornamenta propter periculorum multitudinem praetermisissent populi beneficiis esse privatos, iudiciorum novorum periculis non carere. senatorem hoc queri non posse, propterea quod ea condicione proposita petere coepisset quodque permulta essent ornamenta quibus eam mitigare molestiam posset, locus, auctoritas, domi splendor, apud exteras nationes nomen et gratia, toga praetexta, sella curulis, insignia, fasces, exercitus, imperia, provinciae; quibus in rebus cum summa recte factis maiores nostri praemia tum plura peccatis pericula proposita esse voluerunt. illi non hoc recusabant ne ea lege accusarentur qua nunc habitus accusatur, quae tunc erat Sempronia, nunc est Cornelia — intellegebant enim ea lege equestrem ordinem non teneri — sed ne nova lege adligarentur laborabant.

aut sui ad honor peto aetas integer restituo oportet aut quoniam is non possum is condicio vita quam sequor petitio relinquo maneo iniquus sum is qui honor ornamentum propter periculum multitudo praetermitto populus beneficium sum privo iudicium novum periculum non careo senator hic queror non possum propterea qui is condicio propono peto coepio quisque permultus sum ornamentum qui is mitigaris molestia possum locus auctoritas domus splendor apud exter natio nomen et gratia toga praetexo sella curulis insigne fascis exercitus imperium provincia qui in res cum summus rectus facio magnus noster praemium tum multus peccatum periculum propono sum volo ille non hic recuso ne is lex accuso qui nunc habitus accuso qui tunc sum sempronius nunc sum cornelius intellego enim is lex equester ordo non teneo sed ne novo lex adligo laboro


quapropter hoc Bulbi iudicium non plus huic obesse causae debet quam illa quae commemorata sunt ab accusatore duo iudicia Publii Popili et Tiberii Guttae, qui causam de ambitu dixerunt, qui accusati sunt ab eis qui erant ipsi ambitus condemnati; quos ego non idcirco esse arbitror in integrum restitutos quod planum fecerint illos ob rem iudicandam pecuniam accepisse sed quod iudicibus probarint, cum in eodem genere in quo ipsi offendissent alios reprendissent, se ad praemia legis venire oportere. quapropter neminem dubitare existimo quin illa damnatio ambitus nulla ex parte cum causa Cluenti vestroque iudicio coniuncta esse possit.

quapropter hic bulbus iudicium non multus hic obsum causa debeo quam ille qui commemoro sum ab accusator duo iudicium publius popilis et tiberius gutta qui causa de ambitus dico qui accuso sum ab is qui sum ipse ambitus condemno qui ego non idcirco sum arbitror in integer restituo qui planus facio ille ob res judico pecunia accipio sed qui judex probo cum in idem genus in quo ipse offendo alius reprendissent sui ad praemium lex venio oportet quapropter nemo dubitaris existimo quin ille damnatio ambitus nullus ex pars cum causa cluentius vester iudicium conjungo sum possum


qui cum unum iam et alterum diem desideraretur neque in eis locis ubi ex consuetudine quaerebatur inveniretur, et Oppianicus in foro Larinatium dictitaret nuper se et suos amicos testamentum eius obsignasse, liberti Asuvi et non nulli amici, quod eo die quo postremum Asuvius visus erat Avillium cum eo fuisse et a multis visum esse constabat, in eum invadunt et hominem ante pedes Q. Manli qui tum erat triumvir constituunt. atque illic continuo nullo teste, nullo indice recentis malefici conscientia perterritus omnia, ut a me paulo ante dicta sunt, exponit Asuviumque a sese consilio Oppianici interfectum fatetur. extrahitur domo latitans Oppianicus a Manlio;

qui cum unus iam et alter dies desidero neque in is locus ubi ex consuetudo quaero invenio et oppianicus in forum larinates dictito nuper sui et suus amicus testamentum is obsigno libertus asuvius et non nullus amicus qui is dies quo posterus asuvius video sum avillius cum is sum et ab multus video sum consto in is invado et homo ante pes q manlius qui tum sum triumvir constituo atque illic continuo nullus testis nullus indico recens maleficus conscientia perterreo omnis ut ab ego paulus ante dictum sum expono asuvius ab sui consilium oppianicus interficio fateor extraho domus latito oppianicus ab manlius


censores denique ipsi saepe numero superiorum censorum iudiciis, si ista iudicia appellare voltis, non steterunt. atque etiam ipsi inter se censores sua iudicia tanti esse arbitrantur ut alter alterius iudicium non modo reprehendat sed etiam rescindat, ut alter de senatu movere velit, alter retineat et ordine amplissimo dignum existimet, ut alter in aerarios referri aut tribu moveri iubeat, alter vetet. qua re qui vobis in mentem venit haec appellare iudicia quae a populo Romano rescindi, ab iuratis iudicibus repudiari, a magistratibus neglegi, ab eis qui eandem potestatem adepti sunt commutari, inter conlegas discrepare videatis?

censor denique ipse saepe numerus superus censor iudicium si iste iudicium appello volo non sto atque etiam ipse inter sui censor suus iudicium tantus sum arbitror ut alter alter iudicium non modo reprehendo sed etiam rescindo ut alter de senatus moveo volo alter retineo et ordo amplus dignus existimo ut alter in aerarius refero aut tribus moveo jubeo alter veto qui res qui tu in mens venio hic appello iudicium qui ab populus romanus rescindo ab juro judex repudiaris ab magistratus neglego ab is qui idem potestas adipiscor sum commutaris inter collega discreparis video


obiectum est Gaium Vibium capacem ab hoc Aulo Cluentio veneno esse sublatum. opportune adest homo summa fide et omni virtute praeditus, Lucius Plaetorius, senator qui illius Vibi hospes fuit et familiaris. apud hunc ille Romae habitavit, apud hunc aegrotavit, huius domi est mortuus. at heres est Cluentius. intestatum dico esse mortuum possessionemque eius bonorum ex edicto praetoris huic illius sororis filio, adulescenti pudentissimo et in primis honesto, equiti Romano, datam, Numerio Cluentio quem videtis.

obicio sum gaius vibius capax ab hic aulus cluentius veneno sum tollo opportunus adsum homo summus fides et omnis virtus praeditus lucius plaetorius senator qui ille vibius hospes sum et familiaris apud hic ille roma habito apud hic aegroto hic domus sum mortuus at heres sum clueo intestas dico sum mortuus possessio is bonus ex edictum praetor hic ille soror filius adulescens pudeo et in primus honestus equio romanus do numerius cluentius qui video


initium quod huic cum matre fuerit simultatis audistis. pertinuisse hoc ad causam tum cum reliqua cognoveritis intellegetis. nam illud me non praeterit, cuiuscumque modi sit mater, tamen in iudicio fili de turpitudine parentis dici vix oportere. non essem ad ullam causam idoneus, iudices, si hoc quod in communibus hominum sensibus atque in ipsa natura positum atque infixum est, id ego, qui ad hominum pericula defendenda adiungerer, non viderem; facile intellego non modo reticere homines parentum iniurias sed etiam animo aequo ferre oportere. sed ego ea quae ferri possunt ferenda, quae taceri tacenda esse arbitror.

initium qui hic cum mater sum simultas audio pertineo hic ad causa tum cum reliquus cognosco intellego nam ille ego non praetereo quicumque modus sum mater tamen in iudicium filis de turpitudo parens dico vix oportet non sum ad ullus causa idoneus iudex si hic qui in communis homo sensus atque in ipse natura pono atque infigo sum is ego qui ad homo periculum defendo adjungo non video facilis intellego non modo reticeo homo parens injuria sed etiam animus aequus fero oportet sed ego is qui fero possum fero qui taceo taceo sum arbitror


pro di immortales! Oppianicum quisquam his rebus cognitis circumventum esse dicet? quis umquam audacior, quis nocentior, quis apertior in iudicium adductus est? quod ingenium, quae facultas dicendi, quae a quoquam excogitata defensio huic uni crimini potuit obsistere? simul et illud quis est qui dubitet quin hac re comperta manifestoque deprehensa aut obeunda mors Cluentio aut suscipienda accusatio fuerit?

pro deus immortalis oppianicus quisquam hic res cognosco circumvenio sum dico quis umquam audax quis noceo quis aperio in iudicium adduco sum qui ingenium qui facultas dico qui ab quoquam excogito defensio hic unus crimen possum obsisto simul et ille quis sum qui dubito quin hic res comperio manifesto deprehendo aut obeo mors cluentius aut suscipio accusatio sum


furto postridie cognito omnis suspicio in eos servos qui non comparebant commovebatur. cum exsectio illa fundi in armario animadverteretur, homines quonam modo fieri potuisset requirebant. quidam ex amicis Sassiae recordatus est se nuper in auctione quadam vidisse in rebus minutis aduncam ex omni parte dentatam et tortuosam venire serrulam qua illud potuisse ita circumsecari videretur. ne multa, perquiritur a coactoribus, invenitur ea serrula ad Stratonem pervenisse. hoc initio suspicionis orto et aperte insimulato Stratone puer ille conscius pertimuit, rem omnem dominae indicavit; homines in piscina inventi sunt, Strato in vincula coniectus est, atque etiam in taberna eius nummi, nequaquam omnes, reperiuntur.

furtum postridie cognosco omnis suspicio in is servus qui non compareo commoveo cum exsectio ille fundo in armarium animadverto homo quonam modo fio possum requiro quidam ex amicus sassia recordor sum sui nuper in auctio quidam video in res minuo aduncus ex omnis pars dentatus et tortuosus venio serrula qui ille possum ita circumsecaris video ne multus perquiro ab coactor invenio is serrula ad strato pervenio hic initium suspicio orior et apertus insimulo strato puer ille conscius pertimesco res omnis domina indico homo in piscina invenio sum stratum in vinculum coniectus sum atque etiam in taberna is nummus nequaquam omnis reperio


Gnaeo Decidio Samniti, ei qui proscriptus est, iniuriam in calamitate eius ab huius familia factam esse dixit. ab nullo ille liberalius quam a Cluentio tractatus est. huius illum opes in rebus eius incommodissimis sublevarunt, atque hoc cum ipse tum omnes eius amici necessariique cognorunt. Anchari et Paceni pastoribus huius vilicos vim et manus attulisse. cum quaedam in callibus, ut solet, controversia pastorum esset orta, habiti vilici rem domini et privatam possessionem defenderunt. cum esset expostulatio facta, causa illis demonstrata sine iudicio controversiaque discessum est.

gnaeus decidius samniti is qui proscribo sum iniuria in calamitas is ab hic familia facio sum dico ab nullus ille liberalis quam ab cluentius tracto sum hic ille ops in res is incommodus sublevo atque hic cum ipse tum omnis is amicus necessarius cogo ancharis et paceni pastor hic vilicus vis et manus affero cum quidam in callis ut soleo controversia pastor sum orior habeo vilicus res dominus et privo possessio defendo cum sum expostulatio facio causa ille demonstro sine iudicium controversia discedo sum


nihil in vita vidit calamitatis Aulus Cluentius, nullum periculum mortis adiit, nihil mali timuit quod non totum a matre esset conflatum et profectum. quae hoc tempore sileret omnia atque ea, si oblivione non posset, tamen taciturnitate sua tecta esse pateretur; sed vero sic agitur ut prorsus reticere nullo modo possit. hoc enim ipsum iudicium, hoc periculum, illa accusatio, illa omnis testium copia quae futura est a matre initio est adornata, a matre hoc tempore instruitur atque omnibus eius opibus et copiis comparatur. ipsa denique nuper Larino huius opprimendi causa Romam advolavit; praesto est mulier audax, pecuniosa, crudelis, instituit accusatores, instruit testis, squalore huius et sordibus laetatur, exitium exoptat, sanguinem suum profundere omnem cupit, dum modo profusum huius ante videat. haec nisi omnia perspexeritis in causa, temere a nobis illam appellari putatote; sin erunt et aperta et nefaria, Cluentio ignoscere debebitis, quod haec a me dici patiatur; mihi ignoscere non deberetis, si tacerem.

nihil in vito video calamitas aulus clueo nullus periculum mors adeo nihil malus timeo qui non totus ab mater sum conflo et proficiscor qui hic tempus sileo omnis atque is si oblivio non possum tamen taciturnitas suus tectum sum pateo sed verus sic ago ut prorsus reticeo nullus modo possum hic enim ipse iudicium hic periculum ille accusatio ille omnis testis copia qui sum sum ab mater initium sum adorno ab mater hic tempus instruo atque omnis is ops et copia comparo ipse denique nuper larinum hic opprimo causa roma advolo praesto sum mulier audax pecuniosus crudelis instituo accusator instruo testis squalor hic et sordes laeto exitium exopto sanguis suus profundo omnis cupio dum modo profundo hic ante video hic nisi omnis perspicio in causa temere ab nos ille appello puto sin sum et apertus et nefarius cluentius ignosco debeo qui hic ab ego dico patior ego ignosco non debeo si taceo


quam quidem rationem vos, iudices, diligenter pro vestra sapientia et humanitate cogitare et penitus perspicere debetis, quid mali, quantum periculi uni cuique nostrum inferre possit vis tribunicia, conflata praesertim invidia et contionibus seditiose concitatis. optimis hercule temporibus, tum cum homines se non iactatione populari sed dignitate atque innocentia tuebantur, tamen nec Publius Popilius neque Quintus Metellus, clarissimi viri atque amplissimi, vim tribuniciam sustinere potuerunt, nedum his temporibus, his moribus, his magistratibus sine vestra sapientia ac sine iudiciorum remediis salvi esse possimus.

quam quidem ratio tu iudex diligenter pro vester sapientia et humanitas cogito et penitus perspicio debeo quis malus quantus periculum unus quisque nos infero possum volo tribunicius conflo praesertim invidia et contio seditiosus concitas bonus herculis tempus tum cum homo sui non iactatio populor sed dignitas atque innocens tueor tamen neque publius popilius neque quintus metellus clarus vir atque amplus vis tribunicius sustineo possum nedum hic tempus hic mos hic magistratus sine vester sapientia atque sine iudicium remedium salvus sum possum


habitus ne hoc quidem umquam recusavit quo minus vel ea lege rationem vitae suae redderet qua non teneretur. quae si vobis condicio placet, omnes id agamus ut haec quam primum in omnis ordines quaestio perferatur. interea quidem, per deos immortalis! quoniam omnia commoda nostra, iura, libertatem, salutem denique legibus obtinemus, a legibus non recedamus, simul et illud quam sit iniquum cogitemus, populum Romanum aliud nunc agere, vobis rem publicam et fortunas suas commisisse, sine cura esse, non metuere ne lege ea quam numquam ipse iusserit et quaestione qua se solutum liberumque esse arbitretur per paucos iudices astringatur.

habitus ne hic quidem umquam recuso quo paruus vel is lex ratio vita suus reddo qui non teneo qui si tu condicio placeo omnis is ago ut hic quam primus in omnis ordo quaestio perfero interea quidem per deus immortal quoniam omnis commodus noster ius libertas salus denique lex obtineo ab lex non recedo simul et ille quam sum iniquus cogito populus romanus alius nunc ago tu res publicus et fortuna suus committo sine cura sum non metuo ne lex is quam numquam ipse iubeo et quaestio qui sui soluo liber sum arbitror per paucus iudex astringo


in consilium erant ituri iudices xxxii. sententiis xvi absolutio confici poterat. HS xl milia in singulos iudices distributa eum numerum sententiarum conficere debebant ut ad cumulum spe maiorum praemiorum ipsius Staieni sententia septima decima accederet. atque etiam casu tum, quod illud repente erat factum, Staienus ipse non aderat; causam nescio quam apud iudicem defendebat. facile hoc habitus patiebatur, facile Cannutius, at non Oppianicus neque patronus eius Lucius Quinctius; qui, cum esset illo tempore tribunus plebis, convicium Gaio Iunio iudici quaestionis maximum fecit ut ne sine illo in consilium iretur; cumque id ei per viatores consulto neglegentius agi videretur, ipse e publico iudicio ad privatum Staieni iudicium profectus est et illud pro potestate dimitti iussit; Staienum ipse ad subsellia adduxit.

in consilium sum eo iudex xxxii sententia xvi absolutio conficio possum sestertius xl mille in singuli iudex distribuo is numerus sententiaris confacio debeo ut ad cumulis spes magnus praemium ipse staienus sententia septimus decimus accedo atque etiam casus tum qui ille repens sum facio staienus ipse non adsum causa nescio quam apud judico defendo facilis hic habitus patior facilis cannutius at non oppianicus neque patronus is lucius quintius qui cum sum ille tempus tribunus plebs convicium gaius junius judicium quaestio magnus facio ut ne sine ille in consilium iretur cum is is per viator consultum neglego ago video ipse e publicus iudicium ad privo staienus iudicium proficiscor sum et ille pro potestas dimitto iubeo staienus ipse ad subsellium adduco


an vero praevaricaretur? nam id quoque ad corrumpendum iudicium pertinet. sed quid opus erat ad eam rem iudice sequestre? et omnino quam ob rem tota ista res per Staienum potius, hominem ab utroque alienissimum, sordidissimum, turpissimum, quam per bonum aliquem virum ageretur et amicum necessariumque communem? sed quid ego haec pluribus quasi de re obscura disputo, cum ipsa pecunia quae Staieno data est numero ac summa sua non modo quanta fuerit sed etiam ad quam rem fuerit ostendat? Sedecim dico iudices ut Oppianicus absolveretur corrumpendos fuisse; ad Staienum dcxl milia nummum esse delata. si, ut tu dicis, gratiae conciliandae causa, quadraginta istorum accessio milium quid valet? si, ut nos dicimus, ut quadragena milia nummum sedecim iudicibus darentur, non Archimedes melius potuit discribere.

an verus praevarico nam is quoque ad corrumpo iudicium pertineo sed quis opus sum ad is res iudex sequestrum et omnino quam ob res totus iste res per staienus potis homo ab uterque alienus sordidus turpis quam per bonus aliquis vir ago et amicus necessarius communis sed quis ego hic multus quasi de res obscurus disputo cum ipse pecunia qui staienus do sum numerus atque summus suus non modo quantus sum sed etiam ad quam res sum ostendo sedecim dico iudex ut oppianicus absolvo corrumpo sum ad staienus dcxl mille nummus sum defero si ut tu dico gratia concilio causa quadraginta iste accessio mille quis valeo si ut nos dico ut quadrageni mille nummus sedecim judex do non archimedes bonus possum discribo


iam vero illud quam non probabile, quam inusitatum, iudices, quam novum, in pane datum venenum! faciliusne potuit quam in poculo, latentius potuit abditum aliqua in parte panis quam si totum conliquefactum in potione esset, celerius potuit comestum quam epotum in venas atque in omnis partis corporis permanare, facilius fallere in pane, si esset animadversum, quam in poculo, cum ita confusum esset ut secerni nullo modo posset?

iam verus ille quam non probabilis quam inusitas iudex quam novus in panis do venenum facilis possum quam in poculum lateo possum abdo aliqui in pars panis quam si totus colliquefactus in potio sum celer possum comestum quam epotus in vena atque in omnis pars corpus permanaris facilis fallo in panis si sum animadverto quam in poculum cum ita confundo sum ut secerno nullus modo possum


non modo id non fecit sed ab illo tempore nullum locum praetermisit in quo non strueret insidias aliquas ac dies omnis atque noctes tota mente mater de pernicie fili cogitaret. quae primum ut illum confirmaret accusatorem filio suo, donis, muneribus, conlocatione filiae, spe hereditatis obstrinxit. ita quod apud ceteros novis inter propinquos susceptis inimicitiis saepe fieri divortia atque adfinitatum discidia vidimus, haec mulier satis firmum accusatorem filio suo fore neminem putavit, nisi qui in matrimonium sororem eius ante duxisset. ceteri novis adfinitatibus adducti veteres inimicitias saepe deponunt; illa sibi ad confirmandas inimicitias adfinitatis coniunctionem pignori fore putavit.

non modo is non facio sed ab ille tempus nullus locus praetermitto in quo non struo insidiae aliqui atque dies omnis atque nox totus mens mater de pernicies filis cogito qui primus ut ille confirmo accusator filius suus donum munus conlocatio filia spes hereditas obstringo ita qui apud ceterus novus inter propinquus suscipio inimicitia saepe fio divortium atque adfinitas discidium video hic mulier satis firmum accusator filius suus sum nemo puto nisi qui in matrimonium soror is ante duco ceterus novus adfinitas adduco vetus inimicitia saepe depono ille sui ad confirmo inimicitia adfinitas coniunctio pignus sum puto


hominem ingeniosum, Marcum Antonium, aiunt solitum esse dicere 'idcirco se nullam umquam orationem scripsisse ut, si quid aliquando non opus esset ab se esse dictum, posset negare dixisse'; proinde quasi, si quid a nobis dictum aut actum sit, id nisi litteris mandarimus, hominum memoria non comprehendatur. ego vero in isto genere libentius cum multorum tum hominis eloquentissimi et sapientissimi, Lucii Crassi, auctoritatem sequor qui, cum Gnaeum Plancum defenderet accusante Marco Bruto, homine in dicendo vehementi et callido, cum Brutus duobus recitatoribus constitutis ex duabus eius orationibus capita alterna inter se contraria recitanda curasset, quod in dissuasione rogationis eius quae contra coloniam Narbonensem ferebatur quantum potest de auctoritate senatus detrahit, in suasione legis Serviliae summis ornat senatum laudibus, et multa in equites Romanos cum ex ea oratione asperius dicta recitasset quo animi illorum iudicum in Crassum incenderentur, aliquantum esse commotus dicitur.

homo ingeniosus marcus antonius aio soleo sum dico idcirco sui nullus umquam oratio scribo ut si quis aliquando non opus sum ab sui sum dico possum nego dico proinde quasi si quis ab nos dico aut ago sum is nisi littera mando homo memoria non comprehendo ego verus in iste genus libet cum multus tum homo eloquens et sapio lucius crassus auctoritas sequor qui cum gnaeus plancus defendo accuso marcus brutus homo in dico vehemens et callidus cum brutus duo recitator constitus ex duo is oratio caput alternus inter sui contrarius recito curo qui in dissuasio rogatio is qui contra colonia narbonensis fero quantus possum de auctoritas senatus detraho in suasio lex servilia summus orno senatus laus et multus in eques romanus cum ex is oratio asper dictum recito quo animus ille iudex in crassus incendo aliquantus sum commoueo dico


itaque minime amarus eis visus est qui aliquid ex eius sermone speculae degustarant. Vnus et alter dies intercesserat cum res parum certa videbatur; sequester et confirmator pecuniae desiderabatur. tum appellat hilari voltu hominem Bulbus ut blandissime potest: 'quid tu' inquit 'Paete?' — hoc enim sibi Staienus cognomen ex imaginibus Aeliorum delegerat ne, si se Ligurem fecisset, nationis magis suae quam generis uti cognomine videretur — 'qua de re mecum locutus es, quaerunt a me ubi sit pecunia.' hic ille planus improbissimus quaestu iudiciario pastus, qui illi pecuniae quam condiderat spe iam atque animo incubaret, contrahit frontem — recordamini faciem atque illos eius fictos simulatosque voltus — et, qui esset totus ex fraude et mendacio factus quique ea vitia quae ab natura habebat etiam studio atque artificio quodam malitiae condivisset, pulchre adseverat sese ab Oppianico destitutum atque hoc addit testimoni, sua illum sententia, cum palam omnes laturi essent, condemnatum iri.

itaque paruus amarus is video sum qui aliquis ex is sermo specula degusto vnus et alter dies intercedo cum res parum certus video sequester et confirmator pecunia desidero tum appello hilaris vultus homo bulbus ut blandus possum quis tu inquam paetus hic enim sui staienus cognomen ex imago aelius deligo ne si sui ligur facio natio magis suus quam genus uti cognomen video qui de res ego loquor sum quaero ab ego ubi sum pecunia hic ille planus improbus quaestus judiciarius pasco qui ille pecunia quam condo spes iam atque animus incubo contraho frons recordor facies atque ille is fingo simulo vultus et qui sum totus ex fraus et mendacium facio quisque is vitio qui ab natura habeo etiam studium atque artificium quidam malitia condio pulcher assero sui ab oppianicus destitus atque hic addo testimonium suus ille sententia cum palam omnis fero sum condemno eo


quaero abs te, Oppianice, servo tuo Nicostrato quid factum esse dicas, quem tu, cum hunc brevi tempore accusaturus esses, Romam deducere, dare potestatem indicandi, incolumem denique servare quaestioni, servare his iudicibus, servare huic tempori debuisti. nam Stratonem quidem, iudices, in crucem esse actum exsecta scitote lingua; quod nemo Larinatium est qui nesciat. timuit mulier amens non suam conscientiam, non odium municipum, non famam omnium, sed, quasi non omnes eius sceleris testes essent futuri, sic metuit ne condemnaretur extrema servoli voce morientis.

quaero abs tu oppianicus servo tuus nicostratus quis facio sum dico qui tu cum hic brevis tempus accuso sum roma deduco do potestas indico incolumis denique servaris quaestio servaris hic judex servaris hic tempus debeo nam strato quidem iudex in crux sum ago exseco scio lingua qui nemo larinates sum qui nescio timeo mulier amens non suus conscientia non odium municipum non fama omnis sed quasi non omnis is scelus testis sum sum sic metuo ne condemno exter servulus vox morior


cum vagus et exsul erraret atque undique exclusus Oppianicus in Falernum se ad Lucium Quinctium contulisset, ibi primum in morbum incidit ac satis vehementer diuque aegrotavit. cum esset una Sassia eaque Sex. Albio quodam colono, homine valenti, qui simul esse solebat familiarius uteretur quam vir dissolutissimus incolumi fortuna pati posset, et ius illud matrimoni castum atque legitimum damnatione viri sublatum arbitraretur, Nicostratus quidam, fidelis Oppianici servolus, percuriosus et minime mendax, multa dicitur domino renuntiare solitus esse. interea Oppianicus cum iam convalesceret neque improbitatem coloni in Falerno diutius ferre posset et huc ad urbem profectus esset — solebat enim extra portam aliquid habere conducti — cecidisse de equo dicitur et homo infirma valetudine latus offendisse vehementer et, postea quam ad urbem cum febri venerit, paucis diebus esse mortuus. Mortis ratio, iudices, eius modi est ut aut nihil habeat suspicionis aut, si quid habet, id intra parietes in domestico scelere versetur.

cum vagus et exsul erro atque undique excludo oppianicus in falernum sui ad lucius quintius confero ibi primus in morbus incido atque satis vehemens diu aegroto cum sum unus sassia is sex albius quidam colonus homo valeo qui simul sum soleo familiaris uto quam vir dissolvo incolumis fortuna patior possum et ius ille matrimonium castus atque legitimus damnatio vir tollo arbitror nicostratus quidam fidelis oppianicus servulus percuriosus et paruus mendax multus dico dominus renuntiaris soleo sum interea oppianicus cum iam convalesco neque improbitas colonus in falernum diu fero possum et huc ad urbs proficiscor sum soleo enim extra porta aliquis habeo conduco cado de equus dico et homo infirmo valetudo latus offendo vehemens et postea quam ad urbs cum febris venio paucus dies sum mortuus morta ratio iudex is modus sum ut aut nihil habeo suspicio aut si quis habeo is intra paries in domesticus scelus verso


quod si hanc apud eosdem ipsos censores mihi aut alii causam agere licuisset, hominibus tali prudentia praeditis certe probavissem; res enim indicat nihil ipsos habuisse cogniti, nihil comperti; ex tota ista subscriptione rumorem quendam et plausum popularem esse quaesitum. nam in Publium Popilium qui Oppianicum condemnarat subscripsit Lucius Gellius, quod is pecuniam accepisset quo innocentem condemnaret. iam id ipsum quantae divinationis est, scire innocentem fuisse reum quem fortasse numquam viderat, cum homines sapientissimi, iudices, ut nihil dicam de eis qui condemnarunt, causa cognita sibi dixerint non liquere!

qui si hic apud idem ipse censor ego aut alius causa ago licet homo talis prudentia praeditus certus probo res enim indico nihil ipse habeo cognosco nihil comperio ex totus iste subscriptio rumor quidam et plausus popularis sum quaero nam in publius popilius qui oppianicus condemno subscribo lucius gellius qui is pecunia accipio quo innocens condemno iam is ipse quantus divinatio sum scio innocens sum reus qui fortasse numquam video cum homo sapio iudex ut nihil dico de is qui condemno causa cognosco sui dico non linquo


attendite exitum. quae mulier obtestatione viri decem illis mensibus ne domum quidem ullam nisi socrus suae nosse debuit, haec quinto mense post viri mortem ipsi Oppianico nupsit. quae nuptiae non diuturnae fuerunt; erant enim non matrimoni dignitate sed sceleris societate coniunctae.

attendo exitus qui mulier obtestatio vir decem ille mensis ne domus quidem ullus nisi socrus suus nosco debeo hic quintus mensis post vir mors ipse oppianicus nubo qui nuptiae non diuturnus sum sum enim non matrimonium dignitas sed scelus societas conjungo


si quis apud me, Titi Atti, te reum velit facere, clames te lege pecuniarum repetundarum non teneri; neque haec tua recusatio confessio sit captae pecuniae sed laboris et periculi non legitimi declinatio. nunc quid agatur et quid abs te iuris constituatur vide. iubet lex ea, qua lege haec quaestio constituta est, iudicem quaestionis, hoc est Quintum Voconium, cum eis iudicibus qui ei obvenerint — vos appellat, iudices — quaerere de veneno. in quem quaerere? infinitum est. Quicumque fecerit, vendiderit, emerit, habuerit, dederit. quid eadem lex statim adiungit? recita. Deque eius capite quaerito. cuius? qui coierit, convenerit? non ita est. quid ergo est? dic. Qui tribunus militum legionibus quattuor primis, quive quaestor, tribunus plebis — deinceps omnis magistratus nominavit — quive in senatu sententiam dixit, dixerit. quid tum? Qui eorum coiit, coierit, convenit, convenerit quo quis iudicio publico condemnaretur. 'qui eorum'? quorum? videlicet qui supra scripti sunt. quid intersit utro modo scriptum sit, etsi est apertum, ipsa tamen lex nos docet. Vbi enim omnis mortalis adligat, ita loquitur: 'Qui venenum malum fecit, fecerit.' omnes viri, mulieres, liberi, servi in iudicium vocantur. si idem de coitione voluisset, adiunxisset: 'Quive coierit.' nunc ita est: Deque eius capite quaerito qui magistratum habuerit quive in senatu sententiam dixerit, qui eorum coiit, coierit. num is est Cluentius?

si quis apud ego titius attius tu reus volo facio clamo tu lex pecunia repeto non teneo neque hic tuus recusatio confessio sum capio pecunia sed labor et periculum non legitimus declinatio nunc quis ago et quis abs tu ius constituo video iubeo lex is qui lex hic quaestio constituo sum judico quaestio hic sum quintus voconius cum is judex qui is obvenio tu appello iudex quaero de veneno in qui quaero infinitus sum quicumque facio vendo emo habeo do quis idem lex statim adjungo recito de is caput quaero qui qui coeo convenio non ita sum quis ergo sum dico qui tribunus miles legio quattuor primus qui quaestor tribunus plebs deinceps omnis magistratus nomino qui in senatus sententia dico dico quis tum qui is coeo coeo convenio convenio quo quis iudicium publicus condemno qui is qui videlicet qui supra scribo sum quis intersum uter modo scribo sum etsi sum aperio ipse tamen lex nos doceo vbi enim omnis mortalis adligo ita loquor qui venenum malus facio facio omnis vir mulier liber servio in iudicium voco si idem de coitio volo adjungo qui coeo nunc ita sum de is caput quaero qui magistratus habeo qui in senatus sententia dico qui is coeo coeo num is sum clueo


nec nunc quicquam agitur — mihi credite, iudices, et prospicite id quod providendum est — nisi ut equites Romani in huiusce legis periculum concludantur; neque hoc agitur ab omnibus sed a paucis. nam ei senatores qui se facile tuentur integritate et innocentia, quales, ut vere dicam, vos estis et ceteri qui sine cupiditate vixerunt, equites ordini senatorio dignitate proximos, concordia coniunctissimos esse cupiunt; sed ei qui sese volunt posse omnia neque praeterea quicquam esse aut in homine ullo aut in ordine, hoc uno metu se putant equites Romanos in potestatem suam redacturos, si constitutum sit ut de eis qui rem iudicarint huiusce modi iudicia fieri possint. vident enim auctoritatem huius ordinis confirmari, vident iudicia comprobari; hoc metu proposito evellere se aculeum severitatis vestrae posse confidunt.

neque nunc quisquam ago ego credo iudex et prospicio is qui provideo sum nisi ut eques romanus in hic lex periculum concludo neque hic ago ab omnis sed ab paucus nam is senator qui sui facilis tueor integritas et innocens qualis ut verus dico tu sum et ceterus qui sine cupiditas vivo eques ordo senatorius dignitas propior concordia conjungo sum cupio sed is qui sui volo possum omnis neque praeterea quisquam sum aut in homo ullus aut in ordo hic unus metus sui puto eques romanus in potestas suus redigo si constituo sum ut de is qui res judico hic modus iudicium fio possum video enim auctoritas hic ordo confirmaris video iudicium comprobaris hic metus propono evello sui aculeus severitas vester possum confido


quid? aviam tuam, Oppianice, Dinaeam cui tu es heres pater tuus non manifesto necavit? ad quam cum adduxisset medicum illum suum iam cognitum et saepe victorem per quem interfecerat plurimos mulier exclamat se ab eo nullo modo velle curari quo curante omnis suos perdidisset. tum repente Anconitanum quendam, Lucium Clodium, pharmacopolam circumforaneum qui casu tum Larinum venisset adgreditur et cum eo HS duobus milibus, id quod ipsius tabulis est demonstratum, transigit. Lucius Clodius, cum properaret, cui fora multa restarent, simul atque introductus est rem confecit; prima potione mulierem sustulit neque postea Larini punctum est temporis commoratus. eadem hac Dinaea testamentum faciente,

quis avia tuus oppianicus dinaea qui tu sum heres pater tuus non manifesto neco ad quam cum adduco medicus ille suus iam cognosco et saepe victor per qui interficio multus mulier exclamo sui ab is nullus modo volo curaris quo curo omnis suus perdo tum repens anconitanus quidam lucius claudius pharmacopola circumforaneus qui casus tum larinum venio aggredior et cum is sestertius duo mille is qui ipse tabula sum demonstro transigo lucius claudius cum propero qui foro multus resto simul atque introduco sum res confacio primus potio mulier tollo neque postea larinum pungo sum tempus commoro idem hic dinaea testamentum facio


hic iudices ridere, stomachari atque acerbe ferre patronus causam sibi eripi et se cetera de illo loco 'respicite, iudices' non posse dicere; nec quicquam propius est factum quam ut illum persequeretur et collo obtorto ad subsellia reduceret ut reliqua posset perorare. ita tum Fabricius primum suo iudicio, quod est gravissimum, deinde legis vi et sententiis iudicum est condemnatus. quid est quod iam de Oppianici persona causaque plura dicamus? apud eosdem iudices reus est factus, cum his duobus praeiudiciis iam damnatus esset; ab isdem autem iudicibus qui Fabriciorum damnatione de Oppianico iudicarant locus ei primus est constitutus. accusatus est criminibus gravissimis, et eis quae a me breviter dicta sunt et praeterea multis quae ego omnia nunc omitto; accusatus est apud eos qui Scamandrum ministrum Oppianici, C. Fabricium conscium malefici condemnarant.

hic iudex rideo stomacharis atque acerbus fero patronus causa sui eripio et sui ceterus de ille locus respicio iudex non possum dico neque quisquam propius sum facio quam ut ille persequor et collum obtorqueo ad subsellium reduco ut reliquus possum peroraris ita tum fabricius primus suus iudicium qui sum gravis deinde lex vis et sententia iudex sum condemno quis sum qui iam de oppianicus persono causa multus dico apud idem iudex reus sum facio cum hic duo praejudicium iam damno sum ab idem autem judex qui fabricius damnatio de oppianicus judico locus is primus sum constituo accuso sum crimen gravis et is qui ab ego brevis dictum sum et praeterea multus qui ego omnis nunc omitto accuso sum apud is qui scamander minister oppianicus que fabricius conscius maleficus condemno


Vnum etiam mihi reliquum eius modi crimen est, iudices, ex quo illud perspicere possitis quod a me initio orationis meae dictum est, quicquid mali per hosce annos Aulus Cluentius viderit, quicquid hoc tempore habeat sollicitudinis ac negoti, id omne a matre esse conflatum. Oppianicum veneno necatum esse quod ei datum sit in pane per Marcum Asellium quendam, familiarem illius, idque habiti consilio factum esse dicitis. in quo primum illud quaero quae causa habito fuerit cur interficere Oppianicum vellet. inimicitias enim fuisse confiteor; sed homines inimicos suos morte adfici volunt aut quod eos metuunt aut quod oderunt.

vnus etiam ego reliquus is modus crimen sum iudex ex quo ille perspicio possum qui ab ego initium oratio meus dico sum quisquis malus per hic annus aulus clueo video quisquis hic tempus habeo sollicitudo atque negotium is omnis ab mater sum conflo oppianicus veneno neco sum qui is do sum in panis per marcus asellius quidam familiaris ille is habeo consilium facio sum dico in quo primus ille quaero qui causa habeo sum cur interficio oppianicus volo inimicitia enim sum confiteor sed homo inimicus suus mors afficio volo aut qui is metuo aut qui odi


Vt tibi concedam hoc indignum esse quod cuius modi sit iam videro, tu mihi concedas necesse est multo esse indignius in ea civitate quae legibus contineatur discedi ab legibus. hoc enim vinculum est huius dignitatis qua fruimur in re publica, hoc fundamentum libertatis, hic fons aequitatis; mens et animus et consilium et sententia civitatis posita est in legibus. Vt corpora nostra sine mente, sic civitas sine lege suis partibus ut nervis ac sanguine et membris uti non potest. legum ministri magistratus, legum interpretes iudices, legum denique idcirco omnes servi sumus ut liberi esse possimus.

vt tu concedo hic indignus sum qui qui modus sum iam video tu ego concedo necesse sum multus sum indignus in is civitas qui lex contineo discedo ab lex hic enim vinculis sum hic dignitas qui fruor in res publicus hic fundamentum libertas hic fons aequitas mens et animus et consilium et sententia civitas pono sum in lex vt corpus noster sine mens sic civitas sine lex suus pars ut nervus atque sanguis et membrum uti non possum lex minister magistratus lex interpres iudex lex denique idcirco omnis servio sum ut liber sum possum


itaque confiteor — licet enim iam impune hoc praesertim in loco confiteri — quod Oppianici non modo vita sed etiam nomen ante illud tempus populo ignotum fuisset, indignissimum porro videretur circumventum esse innocentem pecunia, hanc deinde suspicionem augeret Staieni improbitas et non nullorum eius similium iudicum turpitudo, causam autem ageret Lucius Quinctius, homo cum summa potestate praeditus tum ad inflammandos animos multitudinis accommodatus, summam illi iudicio invidiam infamiamque esse conflatam. atque in hanc flammam recentem tum C. Iunium qui illi quaestioni praefuerat iniectum esse memini, et illum hominem aedilicium iam praetorem opinionibus omnium constitutum non disceptatione dicendi sed clamore hominum de foro atque adeo de civitate esse sublatum.

itaque confiteor licet enim iam impunis hic praesertim in locus confiteor qui oppianicus non modo vito sed etiam nomen ante ille tempus populus ignotus sum indignus porro video circumvenio sum innocens pecunia hic deinde suspicio augeo staienus improbitas et non nullus is similis iudex turpitudo causa autem ago lucius quintius homo cum summus potestas praeditus tum ad inflammo animus multitudo accommodo summa ille iudicium invidia infamia sum conflo atque in hic flamma recens tum que junius qui ille quaestio praesum injectus sum memini et ille homo aedilicius iam praetor opinio omnis constituo non disceptatio dico sed clamor homo de forum atque adeo de civitas sum tollo


nego illum adulescentem quem statim epoto poculo mortuum esse dixistis omnino illo die esse mortuum. Magnum crimen et impudens mendacium! perspicite cetera. dico illum, cum ad illud prandium crudior venisset et, ut aetas illa fert, sibi tamen non pepercisset, aliquot dies aegrotasse et ita esse mortuum. quis huic rei testis est? idem qui sui luctus, pater; pater, inquam, illius adulescentis, quem propter animi dolorem pertenuis suspicio potuisset ex illo loco testem in Aulum Cluentium constituere, is hunc suo testimonio sublevat; quod recita. tu autem, nisi molestum est, paulisper exsurge; perfer hunc dolorem commemorationis necessariae, in qua ego diutius non morabor quoniam, quod fuit viri optimi, fecisti ut ne cui innocenti maeror tuus calamitatem et falsum crimen adferret.

nego ille adulescens qui statim epoto poculum mortuus sum dico omnino ille dies sum mortuus magnus crimen et impudens mendacium perspicio ceterus dico ille cum ad ille prandium crudus venio et ut aetas ille fero sui tamen non parco aliquot dies aegroto et ita sum mortuus quis hic res testis sum idem qui suus luctus pater pater inquam ille adulescens qui propter animus dolor pertenuis suspicio possum ex ille locus testo in aulis cluentius constituo is hic suus testimonium sublevo qui recito tu autem nisi molestus sum paulisper exsurgo perfero hic dolor commemoratio necessaria in qui ego diu non moror quoniam qui sum vir bonus facio ut ne qui innocens maeror tuus calamitas et falsus crimen affero


index Avillius ex altera parte coram tenetur. hic quid iam reliqua quaeritis? Manlium plerique noratis; non ille honorem a pueritia, non studia virtutis, non ullum existimationis bonae fructum umquam cogitarat, sed ex petulanti atque improbo scurra in discordiis civitatis ad eam columnam ad quam multorum saepe conviciis perductus erat tum suffragiis populi pervenerat. itaque tum cum Oppianico transigit, pecuniam ab eo accipit, causam et susceptam et tam manifestam relinquit. ac tum in Oppianici causa crimen hoc Asuvianum cum testibus multis tum vero illius testamento comprobabatur; in quo Oppianici nomen primum esse constabat, eius quem vos miserum atque innocentem falso iudicio circumventum esse dicitis.

index avillius ex alter pars coram teneo hic quis iam reliquus quaero manlius plerusque noratis non ille honor ab pueritia non studium virtus non ullus existimatio bonus fructus umquam cogito sed ex petulans atque improbus scurra in discordia civitas ad is columna ad quam multus saepe convicium perduco sum tum suffragium populus pervenio itaque tum cum oppianicus transigo pecunia ab is accipio causa et suscipio et tam manifestam relinquo atque tum in oppianicus causa crimen hic asuvianus cum testis multus tum verus ille testamentum comprobo in quo oppianicus nomen primus sum consto is qui tu miser atque innocens fallo iudicium circumvenio sum dico


nuper apud Gaium Orchivium, conlegam meum, locus ab iudicibus Fausto Sullae de pecuniis residuis non est constitutus, non quo illi aut exlegem esse Sullam aut causam pecuniae publicae contemptam atque abiectam putarent, sed quod accusante tribuno plebis condicione aequa disceptari posse non putaverunt. quid conferam? Sullamne cum Iunio, an hunc tribunum plebis cum Quinctio, an vero tempus cum tempore? Sulla maximis opibus, cognatis, adfinibus, necessariis, clientibus plurimis, haec autem apud Iunium parva et infirma et ipsius labore quaesita atque conlecta; hic tribunus plebis modestus, pudens, non modo non seditiosus sed etiam seditiosis adversarius, ille autem acerbus, criminosus, popularis homo ac turbulentus; tempus hoc tranquillum atque placatum, illud omnibus invidiae tempestatibus concitatum. quae cum ita essent, in Fausto tamen illi iudices statuerunt iniqua condicione reum causam dicere, cum adversario eius ad ius accusationis summa vis potestatis accederet.

nuper apud gaius orchivium collega meus locus ab judex faustus sulla de pecunia residuus non sum constituo non quo ille aut exlego sum sulla aut causa pecunia publicus contemno atque abicio puto sed qui accuso tribunus plebs condicio aequus disceptaris possum non puto quis confero sulla cum junius an hic tribunus plebs cum quintius an verus tempus cum tempus sulla magnus ops cognatus affinis necessarius cliens multus hic autem apud junius parvus et infirmo et ipse labor quaero atque collecta hic tribunus plebs modestus pudeo non modo non seditiosus sed etiam seditiosus adversarius ille autem acerbus criminosus popularis homo atque turbulentus tempus hic tranquillus atque placo ille omnis invidia tempestas concitas qui cum ita sum in faustus tamen ille iudex statuo iniquus condicio reus causa dico cum adversarius is ad ius accusatio summus volo potestas accedo


at enim etiam Bulbus est condemnatus. adde 'maiestatis,' ut intellegas hoc iudicium cum illo non esse coniunctum. at est hoc illi crimen obiectum. fateor, sed etiam legionem esse ab eo sollicitatam in Illyrico Gaii Cosconi litteris et multorum testimoniis planum factum est, quod crimen erat proprium illius quaestionis et quae res lege maiestatis tenebatur. at hoc obfuit ei maxime. iam ista divinatio est; qua si uti licet, vide ne mea coniectura multo sit verior. ego enim sic arbitror, Bulbum, quod homo nequam, turpis, improbus, multis flagitiis contaminatus in iudicium sit adductus, idcirco facilius esse damnatum. tu mihi ex tota causa Bulbi quod tibi commodum est eligis ut id esse secutos iudices dicas.

at enim etiam bulbus sum condemno addo maiestas ut intellego hic iudicium cum ille non sum conjungo at sum hic ille crimen obicio fateor sed etiam legio sum ab is sollicito in illyricus gaius cosconius littera et multus testimonium planus facio sum qui crimen sum proprius ille quaestio et qui res lex maiestas teneo at hic obsum is magnus iam iste divinatio sum qui si uti licet video ne meus conicio multus sum verus ego enim sic arbitror bulbus qui homo nequam turpis improbus multus flagitium contamino in iudicium sum adduco idcirco facilis sum damno tu ego ex totus causa bulbus qui tu commodus sum eligo ut is sum sequor iudex dico


neque iniuria. facite enim ut non solum mores et adrogantiam eius sed etiam voltum atque amictum atque etiam illam usque ad talos demissam purpuram recordemini. is, quasi non esset ullo modo ferendum se ex iudicio discessisse victum, rem ab subselliis ad rostra detulit. et iam querimur saepe hominibus novis non satis magnos in hac civitate esse fructus? nego usquam umquam fuisse maiores; ubi si quis ignobili loco natus ita vivit ut nobilitatis dignitatem virtute tueri posse videatur, usque eo pervenit quoad eum industria cum innocentia prosecuta est.

neque iniuria facio enim ut non solus mos et arrogantia is sed etiam vultus atque amicio atque etiam ille usque ad talus demitto purpura recordor is quasi non sum ullus modo fero sui ex iudicium discedo vinco res ab subsellium ad rostrum defero et iam queror saepe homo novus non satis magnus in hic civitas sum fructus nego usquam umquam sum magnus ubi si quis ignobilis locus nascor ita vivo ut nobilitas dignitas virtus tueor possum video usque is pervenio quoad is industria cum innocens prosequor sum


plenae concordiae, repente est exorta mulieris importunae nefaria libido non solum dedecore verum etiam scelere coniuncta. nam Sassia, mater huius habiti — mater enim a me in omni causa, tametsi in hunc hostili odio et crudelitate est, mater, inquam, appellabitur, neque umquam illa ita de suo scelere et immanitate audiet ut naturae nomen amittat; quo enim est ipsum nomen amantius indulgentiusque maternum, hoc illius matris quae multos iam annos et nunc cum maxime filium interfectum cupit singulare scelus maiore odio dignum esse ducetis. ea igitur mater habiti, Melini illius adulescentis, generi sui, contra quam fas erat amore capta primo, neque id ipsum diu, quoquo modo poterat in illa cupiditate continebatur; deinde ita flagrare coepit amentia, sic inflammata ferri libidine ut eam non pudor, non pietas, non macula familiae, non hominum fama, non fili dolor, non filiae maeror a cupiditate revocaret.

plenus concordia repens sum exorior mulier importunus nefarius libido non solus dedecor verus etiam scelus conjungo nam sassia mater hic habeo mater enim ab ego in omnis causa tametsi in hic hostilis odium et crudelitas sum mater inquam appello neque umquam ille ita de suus scelus et immanitas audio ut natura nomen amitto quo enim sum ipse nomen amo indulgeo maternus hic ille mater qui multus iam annus et nunc cum magnus filius interficio cupio singularis scelus magnus odium dignus sum duco is igitur mater habeo melinus ille adulescens gener suus contra quam fas sum amor capio primus neque is ipse diu quisquis modo possum in ille cupiditas contineo deinde ita flagraris coepio amentia sic inflammo fero libido ut is non pudor non pietas non macula familia non homo fama non filis dolor non filia maeror ab cupiditas revoco