at condemnarat, at causam totam non audierat, at in contionibus omnibus a Lucio Quinctio, tribuno plebis, vehementer erat et saepe vexatus. illa igitur omnia Quinctiana iniqua, falsa, turbulenta, popularia, seditiosa iudices iudicaverunt. esto, potuit esse innocens Falcula. iam ergo aliquis Oppianicum gratiis condemnavit, iam non eos Iunius subsortitus est qui pecunia accepta condemnarent, iam potest aliquis ab initio non sedisse et tamen Oppianicum gratiis condemnasse. verum, si innocens Falcula, quaero quis sit nocens; si hic gratiis condemnavit, quis accepit? nego rem esse ullam cuiquam illorum obiectam quae Fidiculanio non obiecta sit, aliquid fuisse in Fidiculani causa quod idem non esset in ceterorum.

at condemno at causa totus non audio at in contio omnis ab lucius quintius tribunus plebs vehemens sum et saepe vexo ille igitur omnis quintianus iniquus fallo turbulentus popularis seditiosus iudex judico sum possum sum innocens falcula iam ergo aliquis oppianicus gratia condemno iam non is junius subsortior sum qui pecunia accipio condemno iam possum aliquis ab initium non sedeo et tamen oppianicus gratia condemno verus si innocens falcula quaero quis sum noceo si hic gratia condemno quis accipio nego res sum ullus quisquam ille objacio qui fidiculanius non objecto sum aliquis sum in fidiculanius causa qui idem non sum in ceterus


suscepta causa Romamque delata magnae cotidie contentiones inter habitum et Oppianicum ex utriusque studio defensionis excitabantur. erat ipse immani acerbaque natura Oppianicus; incendebat eius amentiam infesta atque inimica filio mater habiti. Magni autem illi sua interesse arbitrabantur hunc a causa Martialium demoveri. suberat etiam alia causa maior quae Oppianici, hominis avarissimi atque audacissimi, mentem maxime commovebat.

suscipio causa roma defero magnus cottidie contentio inter habitus et oppianicus ex uterque studium defensio excito sum ipse immanis acerbus natura oppianicus incendo is amentia infestus atque inimicus filius mater habeo magnus autem ille suus intersum arbitror hic ab causa martialis demoveo subsum etiam alius causa magnus qui oppianicus homo avarus atque audax mens magnus commoveo


animum adulescentis nondum consilio ac ratione firmatum pellexit eis omnibus rebus quibus illa aetas capi ac deleniri potest. filia, quae non solum illo communi dolore muliebri in eius modi viri iniuriis angeretur sed nefarium matris paelicatum ferre non posset de quo ne queri quidem se sine scelere posse arbitraretur, ceteros sui tanti mali ignaros esse cupiebat; in huius amantissimi sui fratris manibus et gremio maerore et lacrimis consenescebat.

animus adulescens nondum consilium atque ratio firmo pellicio is omnis res qui ille aetas capio atque delenio possum filia qui non solus ille communis dolor muliebris in is modus vir iniuria ango sed nefarius mater paelicatum fero non possum de quo ne queror quidem sui sine scelus possum arbitror ceterus suus tantus malus ignarus sum cupio in hic amo suus frater manus et gremium maeror et lacrima consenesco


primum igitur illud est ex quo intellegi possit debuisse Cluentium magno opere causae confidere, quod certissimis criminibus et testibus fretus ad accusandum descenderit. hoc loco faciendum mihi, iudices, est ut vobis breviter illa quibus Albius est condemnatus crimina exponam. abs te peto, Oppianice, ut me invitum de patris tui causa dicere existimes adductum fide atque officio defensionis. etenim tibi si in praesentia non potuero, tamen multae mihi ad satis faciendum reliquo tempore facultates dabuntur; Cluentio nisi nunc satis fecero, postea mihi satis faciendi potestas non erit. simul et illud quis est qui dubitare debeat contra damnatum et mortuum pro incolumi et pro vivo dicere? cum illi in quem dicitur damnatio omne ignominiae periculum iam abstulerit, mors vero etiam doloris; hic autem pro quo dicimus nihil possit offensionis accipere sine acerbissimo animi sensu ac molestia et sine summo dedecore vitae et turpitudine.

primus igitur ille sum ex quo intellego possum debeo cluentius magnus opus causa confido qui certus crimen et testis fretus ad accuso descendo hic locus facio ego iudex sum ut tu brevis ille qui albus sum condemno crimen expono abs tu peto oppianicus ut ego invitus de pater tuus causa dico existimo adduco fides atque officium defensio etenim tu si in praesens non possum tamen multus ego ad satis facio reliquus tempus facultas do cluentius nisi nunc satis facio postea ego satis facio potestas non sum simul et ille quis sum qui dubitaris debeo contra damno et mortuus pro incolumis et pro vivo dico cum ille in qui dico damnatio omnis ignominia periculum iam aufero mors verus etiam dolor hic autem pro quo dico nihil possum offensio accipio sine acerbus animus sentio atque molestia et sine superus dedecor vita et turpitudo


dico Gaio Aelio Staieno iudici pecuniam grandem Statium Albium ad corrumpendum iudicium dedisse. num quis negat? te, Oppianice, appello, te, Tite Atti, quorum alter eloquentia damnationem illam, alter tacita pietate deplorat; audete negare ab Oppianico Staieno iudici pecuniam datam, negate, negate, inquam, meo loco. quid tacetis? an negare non potestis quod repetistis, quod confessi estis, quod abstulistis? quo tandem igitur ore mentionem corrupti iudici facitis, cum ab ista parte iudici pecuniam ante iudicium datam, post iudicium ereptam esse fateamini?

dico gaius aelius staienus judicium pecunia grandis statius albis ad corrumpo iudicium do num quis nego tu oppianicus appello tu titus attius qui alter eloquentia damnatio ille alter taceo pietas deploro audeo nego ab oppianicus staienus judicium pecunia do nego nego inquam meus locus quis taceo an nego non possum qui repeto qui confiteor sum qui aufero quo tandem igitur os mentio corrumpo judicium facio cum ab iste pars judicium pecunia ante iudicium do post iudicium eripio sum fateor


animum adverti, iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse partis, quarum altera mihi niti et magno opere confidere videbatur invidia iam inveterata iudici Iuniani, altera tantum modo consuetudinis causa timide et diffidenter attingere rationem venefici criminum, qua de re lege est haec quaestio constituta. itaque mihi certum est hanc eandem distributionem invidiae et criminum sic in defensione servare ut omnes intellegant nihil me nec subterfugere voluisse reticendo nec obscurare dicendo.

animus adverto iudex omnis accusator oratio in duo divido sum pars qui alter ego nitor et magnus opus confido video invidia iam invetero judicium junianus alter tantus modo consuetudo causa timidus et diffidenter attingo ratio veneficus crimen qui de res lex sum hic quaestio constituo itaque ego certus sum hic idem distributio invidia et crimen sic in defensio servaris ut omnis intellego nihil ego neque subterfugio volo reticeo neque obscuro dico


Larinas quaedam fuit Dinaea, socrus Oppianici, quae filios habuit Marcum et Numerium Aurios et Gnaeum Magium et filiam magiam nuptam Oppianico. Marcus Aurius adulescentulus bello Italico captus apud Asculum in Quinti Sergi senatoris, eius qui inter sicarios damnatus est, manus incidit et apud eum fuit in ergastulo. N. autem Aurius, frater eius, mortuus est heredemque Gnaeum Magium fratrem reliquit. postea magia, uxor Oppianici, mortua est. postremo unus qui reliquus erat Dinaeae filius Gnaeus Magius est mortuus. is heredem fecit illum adulescentulum Oppianicum, sororis suae filium, eumque partiri cum Dinaea matre iussit. interim venit index ad Dinaeam neque obscurus neque incertus qui nuntiaret ei filium eius, Marcum Aurium, vivere et in agro Gallico esse in servitute.

larinas quidam sum dinaea socrus oppianicus qui filius habeo marcus et numerius aurius et gnaeus magius et filia magia nupta oppianicus marcus aurius adulescentulus bellum italicus capio apud asculis in quintius sergius senator is qui inter sicarius damno sum manus incido et apud is sum in ergastulum n autem aurius frater is mortuus sum heres gnaeus magius frater relinquo postea magia uxor oppianicus morior sum postremo unus qui reliquus sum dinaea filius gnaeus magus sum mortuus is heres facio ille adulescentulus oppianicus soror suus filius is partio cum dinaea mater iubeo interim venio index ad dinaea neque obscurus neque incertus qui nuntio is filius is marcus aurius vivo et in ager gallicus sum in servitus


atque his rebus cum instructum accusatorem filio suo Romam misisset, ipsa paulisper conquirendorum et conducendorum testium causa Larini est commorata; postea autem quam appropinquare huius iudicium ei nuntiatum est, confestim huc advolavit ne aut accusatoribus diligentia aut pecunia testibus deesset, aut ne forte mater hoc sibi optatissimum spectaculum huius sordium atque luctus et tanti squaloris amitteret. iam vero quod iter Romam eius mulieris fuisse existimatis? quod ego propter vicinitatem Aquinatium et Fabraternorum ex multis audivi et comperi; quos concursus in his oppidis, quantos et virorum et mulierum gemitus esse factos? mulierem quandam Larino advolare, usque a mari supero Romam proficisci cum magno comitatu et pecunia quo facilius circumvenire iudicio capitis atque opprimere filium posset?

atque hic res cum instruo accusator filius suus roma mitto ipse paulisper conquaero et conduco testis causa larinum sum commoro postea autem quam appropinquo hic iudicium is nuntio sum confestim huc advolo ne aut accusator diligentia aut pecunia testis desum aut ne fors mater hic sui opto spectaculum hic sordium atque luctus et tantus squalor amitto iam verus qui iter roma is mulier sum existimo qui ego propter vicinitas aquinas et fabraterni ex multus audio et comperio qui concursus in hic oppidum quantus et vir et mulier gemitus sum facio mulier quidam larinum advolaris usque ab mare supero roma proficisco cum magnus comito et pecunia quo facilis circumvenio iudicium capio atque opprimo filius possum


curam, diligentiam meumque una laborem, qui totam hanc causam vetere instituto solus peroravi, vestramque simul, iudices, aequitatem et mansuetudinem una mater oppugnat. at quae mater! quam caecam crudelitate et scelere ferri videtis, cuius cupiditatem nulla umquam turpitudo retardavit, quae vitiis animi in deterrimas partis iura hominum convertit omnia, cuius ea stultitia est ut eam nemo hominem, ea vis ut nemo feminam, ea crudelitas ut nemo matrem appellare possit. atque etiam nomina necessitudinum, non solum naturae nomen et iura mutavit, uxor generi, noverca fili, filiae paelex; eo iam denique adducta est uti sibi praeter formam nihil ad similitudinem hominis reservarit.

cura diligentia meus unus labor qui totus hic causa veto instituo solus peroro vester simul iudex aequitas et mansuetudo unus mater oppugno at qui mater quam caecus crudelitas et scelus fero video qui cupiditas nullus umquam turpitudo retardo qui vitium animus in deterior pars ius homo converto omnis qui is stultitia sum ut is nemo homo is volo ut nemo femina is crudelitas ut nemo mater appello possum atque etiam nomen necessitudo non solus natura nomen et ius muto uxor gener noverca filis filia paelex is iam denique adduco sum uti sui praeter forma nihil ad similitudo homo reservo


etenim sicut aliis in locis parum firmamenti et parum virium veritas habet, sic in hoc loco falsa invidia imbecilla esse debet. dominetur in contionibus, iaceat in iudiciis; valeat in opinionibus ac sermonibus imperitorum, ab ingeniis prudentium repudietur; vehementis habeat repentinos impetus, spatio interposito et causa cognita consenescat; denique illa definitio iudiciorum aequorum quae nobis a maioribus tradita est retineatur, ut in iudiciis et sine invidia culpa plectatur et sine culpa invidia ponatur.

etenim sicut alius in locus parum firmamentum et parum vis vereor habeo sic in hic locus fallo invidia imbecillus sum debeo dominor in contio jaceo in iudicium valeo in opinio atque sermo imperitor ab ingenium prudens repudio vehemens habeo repentinus impetus spatium interpono et causa cognosco consenesco denique ille definitio iudicium aequus qui nos ab magnus trado sum retineo ut in iudicium et sine invidia culpa plecto et sine culpa invidia pono


cum igitur de furto quaereretur, et eo furto quod ille sine controversia fecerat, tum ille de eo quod quaerebatur verbum nullum fecit? de veneno statim dixit, de furto si non eo loco quo debuit, ne in extrema quidem aut media aut aliqua denique parte quaestionis verbum fecit ullum? iam videtis illam nefariam mulierem, iudices, eadem manu qua, si detur potestas, interficere filium cupiat, hanc fictam quaestionem conscripsisse. atque istam ipsam quaestionem dicite qui obsignarit unum aliquem nominatim. neminem reperietis, nisi forte eius modi hominem quem ego proferri malim quam neminem nominari.

cum igitur de furtum quaero et is furtum qui ille sine controversia facio tum ille de is qui quaero verbum nullus facio de veneno statim dico de furtum si non is locus quo debeo ne in exter quidem aut medius aut aliqui denique pars quaestio verbum facio ullus iam video ille nefarius mulier iudex idem manus qui si do potestas interficio filius cupio hic fingo quaestio conscribo atque iste ipse quaestio dico qui obsigno unus aliquis nominatim nemo reperio nisi fors is modus homo qui ego profero malo quam nemo nominaris


sed cum considero quo modo mihi in utraque re sit elaborandum, altera pars et ea quae propria est iudici vestri et legitimae venefici quaestionis per mihi brevis et non magnae in dicendo contentionis fore videtur, altera autem quae procul ab iudicio remota est, quae contionibus seditiose concitatis accommodatior est quam tranquillis moderatisque iudiciis, perspicio quantum in agendo difficultatis et quantum laboris sit habitura.

sed cum considero quo modo ego in uter res sum elaboro alter pars et is qui proprius sum judicium vester et legitimus veneficus quaestio per ego brevis et non magnus in dico contentio sum video alter autem qui procul ab iudicium remoueo sum qui contio seditiosus concitas accommodo sum quam tranquillus modero iudicium perspicio quantus in ago difficultas et quantus labor sum habeo


non fuit illud igitur iudicium iudici simile, iudices, non fuit, in quo non modus ullus est adhibitus, non mos consuetudoque servata, non causa defensa; vis illa fuit et, ut saepe iam dixi, ruina quaedam atque tempestas et quidvis potius quam iudicium aut disceptatio aut quaestio. quod si quis est qui illud iudicium fuisse arbitretur et qui his rebus iudicatis standum putet, is tamen hanc causam ab illa debet seiungere. ab illo enim, sive quod in legem non iurasset sive quod ex lege subsortitus iudicem non esset, multa petita esse dicitur; Cluenti autem ratio cum illis legibus quibus a Iunio multa petita est nulla potest ex parte esse coniuncta.

non sum ille igitur iudicium judicium similis iudex non sum in quo non modus ullus sum adhibeo non mos consuetudo servo non causa defendo volo ille sum et ut saepe iam dico ruina quidam atque tempestas et quivis potis quam iudicium aut disceptatio aut quaestio qui si quis sum qui ille iudicium sum arbitror et qui hic res judico sto puto is tamen hic causa ab ille debeo sejungo ab ille enim sive qui in lex non juro sive qui ex lex subsortior judico non sum multus peto sum dico cluentius autem ratio cum ille lex qui ab junius multus peto sum nullus possum ex pars sum conjungo


atque in illo iudicio cum Scamandrum nos defendere videremur, verbo ille reus erat, re quidem vera et periculo tota accusatione Oppianicus. neque id obscure ferebat nec dissimulare ullo modo poterat; aderat frequens, advocabat, omni studio gratiaque pugnabat; postremo — id quod maximo malo illi causae fuit — hoc ipso in loco, quasi reus ipse esset, sedebat. oculi omnium iudicum non in Scamandrum sed in Oppianicum coniciebantur; timor eius, perturbatio, suspensus incertusque voltus, crebra coloris mutatio, quae erant antea suspiciosa, haec aperta et manifesta faciebant.

atque in ille iudicium cum scamander nos defendo video verbum ille reus sum res quidem verus et periculum totus accusatio oppianicus neque is obscurus fero neque dissimulo ullus modo possum adsum frequens advoco omnis studium gratia pugno postremo is qui maximus malus ille causa sum hic ipse in locus quasi reus ipse sum sedeo oculus omnis iudex non in scamander sed in oppianicus conicio timor is perturbatio suspendo incertus vultus creber color mutatio qui sum antea suspiciosus hic apertus et manifestus facio


ac ne ex facto solum sapientes illos iudicetis, sed etiam ex hominibus ipsis quod hi fecerunt rectissime ac sapientissime factum probetis, quis Publio Octavio Balbo ingenio prudentior, iure peritior, fide, religione, officio diligentior aut sanctior commemorari potest? non absolvit. quis Quinto Considio constantior, quis iudiciorum atque eius dignitatis quae in iudiciis publicis versari debet peritior, quis virtute, consilio, auctoritate praestantior? ne is quidem absolvit. longum est de singulorum virtute ita dicere, quaeque iam cognita sunt ab omnibus verborum ornamenta non quaerunt. qualis vir Marcus Iuventius Pedo fuit ex vetere illa iudiciorum disciplina, qualis Lucius Caulius mergus, Marcus Basilus, Gaius Caudinus! qui omnes in iudiciis publicis iam tum florente re publica floruerunt. ex eodem numero Lucius Cassius, Gnaeus Heius pari et integritate et prudentia; quorum nullius sententia est Oppianicus absolutus. atque in his omnibus natu minimus, ingenio et diligentia et religione par eis quos antea commemoravi, Publius Saturius, in eadem sententia fuit.

atque ne ex facio solus sapio ille judico sed etiam ex homo ipse qui hic facio recingo atque sapio facio probo quis publius octavius balbus ingenium prudens ius pereo fides religio officium diligens aut sancio commemoraris possum non absolvo quis quintus considius consto quis iudicium atque is dignitas qui in iudicium publicus versaris debeo pereo quis virtus consilium auctoritas praesto ne is quidem absolvo longus sum de singulus virtus ita dico quisque iam cognosco sum ab omnis verbum ornamentum non quaero qualis vir marcus juventius pedum sum ex veto ille iudicium disciplina qualis lucius caulius mergus marcus basilus gaius caudinus qui omnis in iudicium publicus iam tum floreo res publicus floreo ex idem numerus lucius casseius gnaeus heius par et integritas et prudentia qui nullus sententia sum oppianicus absolvo atque in hic omnis natus minimus ingenium et diligentia et religio par is qui antea commemoro publius satur in idem sententia sum


inridebatur haec illius reconciliatio et persona viri boni suscepta, sicut in statuis inauratis quas posuit ad Iuturnae, quibus subscripsit reges ab se in gratiam esse reductos. exagitabantur omnes eius fraudes atque fallaciae, tota vita in eius modi ratione versata aperiebatur, egestas domestica, quaestus forensis in medium proferebatur, nummarius interpres pacis et concordiae non probabatur. itaque tum Staienus cum idem defenderet quod Attius condemnatus est;

irrideo hic ille reconciliatio et persono vir bonus suscipio sicut in statuo inauro qui pono ad juturna qui subscribo rex ab sui in gratia sum reduco exagito omnis is fraudo atque fallacia totus vito in is modus ratio verso aperio egestas domesticus quaestus forensis in medius profero nummarius interpres pax et concordia non probo itaque tum staienus cum idem defendo qui attius condemno sum


nunc si quem Gnaei Lentuli aut Lucii Gelli libertus furti condemnarit, is omnibus ornamentis amissis numquam ullam honestatis suae partem reciperabit; quos autem ipse Lucius Gellius et Gnaeus Lentulus, duo censores, clarissimi viri sapientissimique homines, furti et captarum pecuniarum nomine notaverunt, ei non modo in senatum redierunt sed etiam illarum ipsarum rerum iudiciis absoluti sunt. neminem voluerunt maiores nostri non modo de existimatione cuiusquam sed ne pecuniaria quidem de re minima esse iudicem, nisi qui inter adversarios convenisset. quapropter in omnibus legibus quibus exceptum est de quibus causis aut magistratum capere non liceat aut iudicem legi aut alterum accusare, haec ignominiae causa praetermissa est. timoris enim causam, non vitae poenam in illa potestate esse voluerunt. itaque non solum illud ostendam quod iam videtis,

nunc si qui gnaeus lentulis aut lucius gellius libertus furtum condemno is omnis ornamentum amitto numquam ullus honestas suus pars recipero qui autem ipse lucius gellius et gnaeus lentulus duo censor clarus vir sapio homo furtum et captaris pecunia nomen noto is non modo in senatus redeo sed etiam ille ipsaris res iudicium absolvo sum nemo volo magnus noster non modo de existimatio quisquam sed ne pecuniarius quidem de res minimus sum judico nisi qui inter adversarius convenio quapropter in omnis lex qui excipio sum de qui causa aut magistratus capio non licet aut judico lego aut alter accuso hic ignominia causa praetermitto sum timor enim causa non vita poena in ille potestas sum volo itaque non solus ille ostendo qui iam video


quid iudicarit obscurum non est. nam cuius filium faceret heredem, eum tutorem liberis non adscripsit. quid Oppianicus fecerit cognoscite ut illum Magium intellegatis non longe animo prospexisse morientem. quae pecunia mulieri legata erat a filio, si qui natus esset, eam praesentem Oppianicus non debitam mulieri solvit, si haec solutio legatorum et non merces abortionis appellanda est. quo illa pretio accepto multisque praeterea muneribus quae tum ex tabulis Oppianici recitabantur spem illam quam in alvo commendatam a viro continebat victa avaritia sceleri Oppianici vendidit. nihil posse iam ad hanc improbitatem addi videtur;

quis iudico obscurus non sum nam qui filius facio heres is tutor liber non adscribo quis oppianicus facio cognosco ut ille magius intellego non longus animus prospicio morior qui pecunia mulier lego sum ab filius si qui nascor sum is praesens oppianicus non debeo mulier solvo si hic solutio legatus et non merces abortio appello sum quo ille pretium accipio multa praeterea munus qui tum ex tabula oppianicus recito spes ille quam in alvus commendo ab vir contineo vinco avaritia scelus oppianicus vendo nihil possum iam ad hic improbitas addo video


tum interim Q. Hortensio Quinto Metello consulibus ut hunc Oppianicum aliud agentem ac nihil eius modi cogitantem ad hanc accusationem detraheret invito despondit ei filiam suam, illam quam ex genero susceperat, ut eum nuptiis adligatum simul et testamenti spe devinctum posset habere in potestate. hoc ipso fere tempore Strato ille medicus domi furtum fecit et caedem eius modi. cum esset in aedibus armarium in quo sciret esse nummorum aliquantum et auri, noctu duos conservos dormientis occidit in piscinamque deiecit; ipse armari fundum exsecuit et HS x et auri quinque pondo abstulit uno ex servis puero non grandi conscio.

tum interim q hortensius quintus metellus consul ut hic oppianicus alius ago atque nihil is modus cogito ad hic accusatio detraho invito despondeo is filia suus ille quam ex gener suscipio ut is nuptiae adligo simul et testamentum spes devincio possum habeo in potestas hic ipse fere tempus stratum ille medicus domus furtum facio et caedes is modus cum sum in aedes armarium in quo scio sum nummus aliquantus et aurum nox duo conservus dormio occido in piscina deicio ipse armaris fundus exseco et sestertius decem et aurum quinque pondo aufero unus ex servio puer non grandis conscio


itaque cum hanc eius consuetudinem audaciamque cognosset avunculus illius adulescentis Oppianici, Gnaeus Magius, isque, cum gravi morbo adfectus esset, heredem illum sororis suae filium faceret, amicis adhibitis praesente matre sua Dinaea uxorem suam interrogavit essetne praegnas. quae cum se esse respondisset, ab ea petivit ut se mortuo apud Dinaeam — quae tum ei mulieri socrus erat — quoad pareret habitaret diligentiamque adhiberet ut id quod conceperat servare et salvum parere posset. itaque ei testamento legat grandem pecuniam a filio si qui natus esset; ab secundo herede nil legat. quid de Oppianico suspicatus sit videtis;

itaque cum hic is consuetudo audacia cognosco avunculus ille adulescens oppianicus gnaeus magus eo cum gravis morbus affectus sum heres ille soror suus filius facio amicus adhibeo praesens mater suus dinaea uxor suus interrogo edo praegno qui cum sui sum respondeo ab is peto ut sui mortuus apud dinaea qui tum is mulier socrus sum quoad pareo habito diligentia adhibeo ut is qui concapit servaris et salvus pareo possum itaque is testamentum lego grandis pecunia ab filius si qui nascor sum ab secundus heres nihil lego quis de oppianicus suspicor sum video


post autem cum esset Scamander unius Staieni sententia absolutus, patronus autem Scamandri ne sua quidem sententia liberatus, acrioribus saluti suae remediis subveniendum putavit. tum ab Staieno, sicut ab homine ad excogitandum acutissimo, ad audendum impudentissimo, ad efficiendum acerrimo — haec enim ille et aliqua ex parte habebat et maiore ex parte se habere simulabat — auxilium capiti ac fortunis suis petere coepit. iam hoc non ignoratis, iudices, ut etiam bestiae fame monitae plerumque ad eum locum ubi pastae sunt aliquando revertantur.

post autem cum sum scamander unus staienus sententia absolvo patronus autem scamander ne suus quidem sententia libero acer salus suus remedium subvenio puto tum ab staienus sicut ab homo ad excogito acuo ad audeo impudens ad efficio acer hic enim ille et aliqui ex pars habeo et magnus ex pars sui habeo simulo auxilium caput atque fortuna suus peto coepio iam hic non ignoro iudex ut etiam bestia fames moneo plerusque ad is locus ubi pasco sum aliquando revorto


habetis, iudices, quae in totam causam de moribus Auli Cluenti quem illi invidiosum esse reum volunt annos octo meditati accusatores conlegerint, quam levia genere ipso, quam falsa re, quam brevia responsu! cognoscite nunc id quod ad vestrum ius iurandum pertinet, quod vestri iudici est, quod vobis oneris imposuit ea lex qua coacti huc convenistis, de criminibus veneni, ut omnes intellegant quam paucis verbis haec causa perorari potuerit, et quam multa a me dicta sint quae ad huius voluntatem maxime, ad vestrum iudicium minime pertinerent.

habeo iudex qui in totus causa de mos aulis cluentius qui ille invidiosus sum reus volo annus octo meditor accusator conlego quam levis genus ipse quam fallo res quam brevio respondeo cognosco nunc is qui ad vester ius iuro pertineo qui vester judicium sum qui tu onus impono is lex qui cogo huc convenio de crimen venenum ut omnis intellego quam paucus verbum hic causa peroraris possum et quam multus ab ego dictum sum qui ad hic voluntas magnus ad vester iudicium paruus pertineo


corrupisse dicitur Aulus Cluentius iudicium pecunia, quo inimicum innocentem, Statium Albium, condemnaret. ostendam, iudices, primum, quoniam caput illius atrocitatis atque invidiae fuit innocentem pecunia circumventum, neminem umquam maioribus criminibus gravioribus testibus esse in iudicium vocatum; deinde ea de eo praeiudicia esse facta ab ipsis iudicibus a quibus condemnatus est ut non modo ab isdem sed ne ab aliis quidem ullis absolvi ullo modo posset. cum haec docuero, tum illud ostendam quod maxime requiri intellego iudicium illud pecunia esse temptatum non a Cluentio sed contra Cluentium, faciamque ut intellegatis in tota illa causa quid res ipsa tulerit, quid error adfinxerit, quid invidia conflarit.

conrumpo dico aulus clueo iudicium pecunia quo inimicus innocens statius albis condemno ostendo iudex primus quoniam caput ille atrocitas atque invidia sum innocens pecunia circumvenio nemo umquam magnus crimen gravis testis sum in iudicium voco deinde is de is praejudicium sum facio ab ipse judex ab qui condemno sum ut non modo ab idem sed ne ab alius quidem ullus absolvo ullus modo possum cum hic doceo tum ille ostendo qui magnus requiro intellego iudicium ille pecunia sum temptas non ab cluentius sed contra cluentius facio ut intellego in totus ille causa quis res ipse fero quis error affingo quis invidia conflo


quonam igitur haec modo gesta sunt? repetam paulo altius, iudices, et omnia quae in diuturna obscuritate latuerunt sic aperiam ut ea cernere oculis videamini. vos quaeso, ut adhuc me attente audistis, item quae reliqua sunt audiatis; profecto nihil a me dicetur quod non dignum hoc conventu et silentio, dignum vestris studiis atque auribus esse videatur. nam ut primum Oppianicus ex eo quod Scamander reus erat factus quid sibi impenderet coepit suspicari, statim se ad hominis egentis, audacis, in iudiciis corrumpendis exercitati, tum autem iudicis, Staieni familiaritatem applicavit. ac primum Scamandro reo tantum donis muneribusque perfecerat ut eo fautore uteretur cupidiore quam fides iudicis postulabat.

quonam igitur hic modo gero sum repeto paulus altus iudex et omnis qui in diuturnus obscuritas lateo sic aperio ut is cerno oculus video tu quaeso ut adhuc ego attendo audio item qui reliquus sum audio profecto nihil ab ego dico qui non dignus hic convenio et silentium dignus vester studium atque auris sum video nam ut primus oppianicus ex is qui scamander reus sum facio quis sui impendeo coepio suspicaris statim sui ad homo egeo audax in iudicium corrumpo exercitas tum autem judex staienus familiaritas applicavit atque primus scamander reor tantus donum munus perficio ut is fautor uto cupidus quam fides judex postulo


neque me paenitet hoc tempore potius quam illo causam Auli Cluenti defendere. causa enim manet eadem, quae mutari nullo modo potest, temporis iniquitas atque invidia recessit, ut quod in tempore mali fuit nihil obsit, quod in causa boni fuit prosit. itaque nunc quem ad modum audiar sentio, non modo ab eis quorum iudicium ac potestas est sed etiam ab illis quorum tantum est existimatio. at tum si dicerem, non audirer, non quod alia res esset, immo eadem, sed tempus aliud. id adeo sic cognoscite. quis tum auderet dicere nocentem condemnatum esse Oppianicum? quis nunc audet negare? quis tum posset arguere ab Oppianico temptatum esse iudicium pecunia? quis id hoc tempore infitiari potest? cui tum liceret docere Oppianicum reum factum esse tum denique cum duobus proximis praeiudiciis condemnatus esset? quis est qui id hoc tempore infirmare conetur?

neque ego paeniteo hic tempus potis quam ille causa aulis cluentius defendo causa enim maneo idem qui muto nullus modo possum tempus iniquitas atque invidia recedo ut qui in tempus malus sum nihil obsum qui in causa bonus sum prosum itaque nunc qui ad modus audio sentio non modo ab is qui iudicium atque potestas sum sed etiam ab ille qui tantus sum existimatio at tum si dico non audio non qui alius res sum immo idem sed tempus alius is adeo sic cognosco quis tum audeo dico noceo condemno sum oppianicus quis nunc audeo nego quis tum possum arguo ab oppianicus temptas sum iudicium pecunia quis is hic tempus infitior possum qui tum licet doceo oppianicus reus facio sum tum denique cum duo propior praejudicium condemno sum quis sum qui is hic tempus infirmaris conor


memoria teneo Milesiam quandam mulierem, cum essem in Asia, quod ab heredibus secundis accepta pecunia partum sibi ipsa medicamentis abegisset, rei capitalis esse damnatam; nec iniuria quae spem parentis, memoriam nominis, subsidium generis, heredem familiae, designatum rei publicae civem sustulisset. quanto est Oppianicus in eadem iniuria maiore supplicio dignus! si quidem illa, cum suo corpori vim attulisset, se ipsa cruciavit, hic autem idem illud effecit per alieni corporis mortem atque cruciatum. ceteri non videntur in singulis hominibus multa parricidia suscipere posse, Oppianicus inventus est qui in uno corpore pluris necaret.

memoria teneo milesia quidam mulier cum sum in asia qui ab heres secundus accipio pecunia pario sui ipse medicamentum abigo res capital sum damno neque iniuria qui spes parens memoria nomen subsidium genus heres familia designo res publicus civis tollo quantus sum oppianicus in idem iniuria magnus supplicium dignus si quidem ille cum suus corpus vis affero sui ipse crucio hic autem idem ille efficio per alienus corpus mors atque cruciatus ceterus non video in singuli homo multus parricidium suscipio possum oppianicus invenio sum qui in unus corpus multus neco


si quis autem hoc uno nititur quod sit ignobilis, procedit saepe longius quam si idem ille esset cum isdem suis vitiis nobilissimus. Vt Quinctius — nihil enim dicam de ceteris — si fuisset homo nobilis, quis eum cum illa superbia atque intolerantia ferre potuisset? quod eo loco fuit, ita tulerunt ut, si quid haberet a natura boni, prodesse ei putarent oportere, superbiam autem atque adrogantiam eius deridendam magis arbitrarentur propter humilitatem hominis quam pertimescendam. sed ut illuc revertar, quo tempore Fidiculanius est absolutus, tu qui iudicia facta commemoras quid tum esse existimas iudicatum? certe gratiis iudicasse.

si quis autem hic unus nitor qui sum ignobilis procedo saepe longus quam si idem ille sum cum idem suus vitium nobilis vt quintius nihil enim dico de ceterus si sum homo nobilis quis is cum ille superbia atque intolero fero possum qui is locus sum ita fero ut si quis habeo ab natura bonus prosum is puto oportet superbia autem atque arrogantia is derideo magis arbitror propter humilitas homo quam pertimesco sed ut illic revorto quo tempus fidiculanius sum absolvo tu qui iudicium facio commemoro quis tum sum existimo iudico certus gratia judico


petit Oppianicus ut sibi Sassia nubat et id magno opere contendit. illa autem non admiratur audaciam, non impudentiam aspernatur, non denique illam Oppianici domum viri sui sanguine redundantem reformidat, sed quod haberet ille tris filios, idcirco se ab eis nuptiis abhorrere respondit. Oppianicus, qui pecuniam Sassiae concupivisset, domo sibi quaerendum remedium existimavit ad eam moram quae nuptiis adferebatur. nam cum haberet ex Novia infantem filium, alter autem eius filius Papia natus Teani, quod abest ab Larino xviii milia passuum, apud matrem educaretur, arcessit subito sine causa puerum Teano, quod facere nisi ludis publicis aut festis diebus antea non solebat. mater misera nihil mali suspicans mittit. ille se Tarentum proficisci cum simulasset, eo ipso die puer, cum hora undecima in publico valens visus esset, ante noctem mortuus et postridie ante quam luceret combustus est.

peto oppianicus ut sui sassia nubo et is magnus opus contendo ille autem non admiror audacia non impudentia aspernor non denique ille oppianicus domus vir suus sanguis redundo reformido sed qui habeo ille tres filius idcirco sui ab is nuptiae abhorreo respondeo oppianicus qui pecunia sassia concupio domus sui quaero remedium existimo ad is mora qui nuptiae affero nam cum habeo ex novius infer filius alter autem is filius papius nascor teanum qui absum ab larinum xviii mille passus apud mater educo arcesso subeo sine causa puer teanum qui facio nisi ludus publicus aut festus dies antea non soleo mater misero nihil malus suspicor mitto ille sui tarentus proficisco cum simulo is ipse dies puer cum hora undecimus in publicus valeo video sum ante nox mortuus et postridie ante quam luceo comburo sum


tulit hoc commune dedecus familiae, cognationis, nominis graviter filius; augebatur autem eius molestia cotidianis querimoniis et adsiduo fletu sororis; statuit tamen nihil sibi in tantis iniuriis ac tanto scelere matris gravius esse faciendum quam ut illa ne uteretur, ne quae videre sine summo animi dolore non poterat, ea, si matre uteretur, non solum videre verum etiam probare suo iudicio putaretur.

fero hic communis dedecus familia cognatio nomen gravis filius augeo autem is molestia cottidianus querimonia et assiduus fleo soror statuo tamen nihil sui in tantus iniuria atque tantus scelus mater gravis sum facio quam ut ille ne uto ne qui video sine superus animus dolor non possum is si mater uto non solus video verus etiam probaris suus iudicium puto


an hoc dicitis — mihi enim venit in mentem quid dici possit, tametsi adhuc non esse hoc dictum mementote — cum haberetur de furto quaestio, Stratonem aliquid de veneno esse confessum? hoc uno modo, iudices, saepe multorum improbitate depressa veritas emergit et innocentiae defensio interclusa respirat, quod aut ei qui in fraude callidi sunt non tantum audent quantum excogitant, aut ei quorum eminet audacia atque proiecta est a consiliis malitiae deseruntur. quod si aut confidens astutia aut callida esset audacia, vix ullo obsisti modo posset. Vtrum furtum factum non est? at nihil clarius Larini. an ad Stratonem suspicio non pertinuit? at is et ex serrula insimulatus et a puero conscio est indicatus. an id actum non est in quaerendo? quae fuit igitur alia causa quaerendi? an id quod vobis dicendum est, et quod tum Sassia dictitavit: cum de furto quaereretur, tum Stratonem isdem in tormentis dixisse de veneno?

an hic dico ego enim venio in mens quis dico possum tametsi adhuc non sum hic dico memini cum habeo de furtum quaestio strato aliquis de veneno sum confiteor hic unus modo iudex saepe multus improbitas deprimo vereor emergo et innocentia defensio intercludo respiro qui aut is qui in fraus callidus sum non tantus audeo quantus excogito aut is qui emineo audacia atque projectum sum ab consilium malitia desero qui si aut confido astutia aut callidus sum audacia vix ullus obsisto modo possum vtrum furtum facio non sum at nihil clarus larinum an ad strato suspicio non pertineo at is et ex serrula insimulo et ab puer conscio sum indico an is ago non sum in quaero qui sum igitur alius causa quaero an is qui tu dico sum et qui tum sassia dictito cum de furtum quaero tum strato idem in tormentum dico de veneno


alterum venefici crimen Oppianico huic adulescenti, cum eius in nuptiis more Larinatium multitudo hominum pranderet, venenum habiti consilio paratum; id cum daretur in mulso, Balbutium quendam, eius familiarem, intercepisse, bibisse, statimque esse mortuum. hoc ego si sic agerem tamquam mihi crimen esset diluendum, haec pluribus verbis dicerem per quae nunc paucis percurrit oratio mea.

alter veneficus crimen oppianicus hic adulescens cum is in nuptiae mos larinates multitudo homo prandeo venenum habeo consilium paro is cum do in mulceo balbutium quidam is familiaris intercipio bibo statim sum mortuus hic ego si sic ago tamquam ego crimen sum diluo hic multus verbum dico per qui nunc paucus percurro oratio meus


quid? illa caedes Asuvi Larinatis, adulescentis pecuniosi, quam clara tum recenti re fuit et quam omnium sermone celebrata! fuit Avillius quidam Larino perdita nequitia et summa egestate, arte quadam praeditus ad libidines adulescentulorum excitandas accommodata. qui ut se blanditiis et adsentationibus in Asuvi consuetudinem penitus immersit, Oppianicus continuo sperare coepit hoc se Avillio tamquam aliqua machina admota capere Asuvi adulescentiam et fortunas eius patrias expugnare posse. ratio excogitata Larini est, res translata Romam; inire enim consilium facilius in solitudine, perficere rem eius modi commodius in turba posse arbitrati sunt. Asuvius cum Avillio Romam est profectus. hos vestigiis Oppianicus consecutus est. iam ut Romae vixerint, quibus conviviis, quibus flagitiis, quantis et quam profusis sumptibus non modo conscio sed etiam conviva et adiutore Oppianico longum est dicere mihi, praesertim ad alia properanti; exitum huius adsimulatae familiaritatis cognoscite.

quis ille caedes asuvius larinates adulescens pecuniosus quam clarus tum recens res sum et quam omnis sermo celebro sum avillius quidam larinum perdo nequitia et summus egestas ars quidam praeditus ad libido adulescentulus excito accommodo qui ut sui blanditia et adsentatio in asuvius consuetudo penitus immergo oppianicus continuo spero coepio hic sui avillius tamquam aliqui machina admoueo capio asuvius adulescentia et fortuna is patria expugnaris possum ratio excogito larinum sum res transfero roma ineo enim consilium facilis in solitudo perficio res is modus commodus in turba possum arbitror sum asuvius cum avillius roma sum proficiscor hic vestigium oppianicus consequor sum iam ut roma vivo qui convivium qui flagitium quantus et quam profundo sumptus non modo conscio sed etiam conviva et adiutor oppianicus longus sum dico ego praesertim ad alius propero exitus hic adsimulo familiaritas cognosco


post triennium igitur agitata denuo quaestio de viri morte habebatur. at de quibus servis? nova, credo, res obiecta, novi quidam homines in suspicionem vocati sunt. de Stratone et de Nicostrato. quid? Romae quaesitum de istis hominibus non erat? itane tandem, mulier iam non morbo sed scelere furiosa, cum quaestionem habuisses Romae, cum de Titi Anni, Lucii Rutili, Publii Saturi, ceterorum honestissimorum virorum sententia constitutum esset satis quaesitum videri, eadem de re triennio post isdem de hominibus nullo adhibito non dicam viro, ne colonum forte adfuisse dicatis, sed bono viro, in fili caput quaestionem habere conata es?

post triennium igitur agito denuo quaestio de vir mors habeo at de qui servio novo credo res objecto nosco quidam homo in suspicio voco sum de strato et de nicostratus quis roma quaero de iste homo non sum ito tandem mulier iam non morbus sed scelus furiosus cum quaestio habeo roma cum de titius annius lucius rutilis publius saturius ceterus honestus vir sententia constituo sum satis quaero video idem de res triennium post idem de homo nullus adhibeo non dico vir ne colonus fors adsum dico sed bonus vir in filis caput quaestio habeo conor sum


non illi vos de unius municipis fortunis arbitrantur sed de totius municipi statu dignitate commodisque omnibus sententias esse laturos. summa est enim, iudices, hominis in communem municipi rem diligentia, in singulos municipes benignitas, in omnis homines iustitia et fides. praeterea nobilitatem illam inter suos locumque a maioribus traditum sic tuetur ut maiorum gravitatem, constantiam, gratiam, liberalitatem adsequatur. itaque eis eum verbis publice laudant ut non solum testimonium suum iudiciumque significent verum etiam curam animi ac dolorem. quae dum laudatio recitatur, vos, quaeso, qui eam detulistis adsurgite.

non ille tu de unus municipis fortuna arbitror sed de totus municipium status dignitas commodus omnis sententia sum fero summus sum enim iudex homo in communis municipium res diligentia in singuli municipes benignitas in omnis homo iustitia et fides praeterea nobilitas ille inter suus locus ab magnus trado sic tueor ut magnus gravitas constantia gratia liberalitas assequor itaque is is verbum publicus laudo ut non solus testimonium suus judicium significo verus etiam cura animus atque dolor qui dum laudatio recito tu quaeso qui is defero assurgo


Publii Aeli testamento propinquus exheredatus cum esset, heres hic alienior institutus est. Publius Aelius habiti merito fecit, neque hic in testamento faciendo interfuit, idque testamentum ab huius inimico Oppianico est obsignatum. Floro legatum ex testamento infitiatum esse. non est ita; sed cum HS xxx scripta essent pro HS xxxx neque ei cautum satis videretur, voluit eum aliquid acceptum referre liberalitati suae. primo deberi negavit, post sine controversia solvit. Cei cuiusdam Samnitis uxorem post bellum ab hoc esse repetitam. mulierem cum emisset a sectoribus, quo tempore eam primum liberam esse audivit, sine iudicio reddidit Ceio.

publius aelis testamentum propinquus exheredo cum sum heres hic alienus instituo sum publius aelius habeo mereo facio neque hic in testamentum facio intersum is testamentum ab hic inimicus oppianicus sum obsigno florus legatus ex testamentum infitior sum non sum ita sed cum sestertius xxx scribo sum pro sestertius xxxx neque is caueo satis video volo is aliquis accipio refero liberalitas suus primus debeo nego post sine controversia solvo ceus quidam samnites uxor post bellum ab hic sum repeto mulier cum emo ab sector quo tempus is primus liber sum audio sine iudicium reddo ceio


Fabricium — nam L. erat mortuus — insidias habito comparare. erat illo tempore infirma valetudine habitus. Vtebatur autem medico non ignobili sed spectato homine, Cleophanto; cuius servum Diogenem Fabricius ad venenum habito dandum spe et pretio sollicitare coepit. servus non incallidus et, ut res ipsa declaravit, frugi atque integer sermonem Fabrici non est aspernatus; rem ad dominum detulit; Cleophantus autem cum habito est conlocutus. habitus statim cum Marco Baebio senatore, familiarissimo suo, communicavit; qui qua fide, qua prudentia, qua diligentia fuerit meminisse vos arbitror. ei placuit ut Diogenem habitus emeret a Cleophanto, quo facilius aut comprehenderetur res eius indicio aut falsa esse cognosceretur. ne multa, Diogenes emitur, venenum diebus paucis comparatur; multi viri boni cum ex occulto intervenissent, pecunia obsignata quae ob eam rem dabatur in manibus Scamandri, liberti Fabriciorum, deprehenditur.

fabricius nam l sum mortuus insidiae habeo comparo sum ille tempus infirmo valetudo habitus vtebatur autem medico non ignobilis sed specto homo cleophantus qui servus diogenes fabricius ad venenum habeo do spes et pretium sollicito coepio servus non incallidus et ut res ipse declaro frugi atque integer sermo fabricius non sum aspernor res ad dominus defero cleophantus autem cum habeo sum conloquor habitus statim cum marcus baebius senator familiaris suus communico qui qui fides qui prudentia qui diligentia sum memini tu arbitror is placeo ut diogenes habitus emo ab cleophantus quo facilis aut comprehendo res is indicium aut fallo sum cognosco ne multus diogenes emo venenum dies paucus comparo multus vir bonus cum ex occulo intervenio pecunia obsigno qui ob is res do in manus scamander libertus fabricius deprehendo


Vter igitur facilius suae sententiae rationem redderet, isne qui se et sibi et rei iudicatae constitisse dicit, an ille qui se in principem malefici lenem, in adiutores eius et conscios vehementissimum esse respondit? quorum ego de sententia non debeo disputare; neque enim dubito quin ei tales viri suspicione aliqua perculsi repentina de statu suo declinarint. qua re eorum qui absolverunt misericordiam non reprendo, eorum qui in iudicando superiora iudicia secuti sunt sua sponte, non Staieni fraude, constantiam comprobo, eorum vero qui sibi non liquere dixerunt sapientiam laudo, qui absolvere eum quem nocentissimum cognorant et quem ipsi bis iam antea condemnarant nullo modo poterant, condemnare, cum tanta consili infamia et tam atrocis rei suspicio esset iniecta, paulo posterius patefacta re maluerunt.

vter igitur facilis suus sententia ratio reddo eo qui sui et sui et res judico consto dico an ille qui sui in princeps maleficus lenis in adiutor is et conscius vehemens sum respondeo qui ego de sententia non debeo disputaris neque enim dubito quin is talis vir suspicio aliqui percello repentinus de status suus declino qui res is qui absolvo misericordia non reprehendo is qui in judico superus iudicium sequor sum suus sponte non staienus fraus constantia comprobo is verus qui sui non linquo dico sapientia laudo qui absolvo is qui noceo cognosco et qui ipse bis iam antea condemno nullus modo possum condemnaris cum tantus consilium infamia et tam atrox res suspicio sum inicio paulus posterus patefacio res malo


sed in hac difficultate illa me res tamen, iudices, consolatur quod vos de criminibus sic audire consuestis ut eorum omnium dissolutionem ab oratore quaeratis, ut non existimetis plus vos ad salutem reo largiri oportere quam quantum defensor purgandis criminibus consequi et dicendo probare potuerit. de invidia autem sic inter nos disceptare debetis ut non quid dicatur a nobis sed quid oporteat dici consideretis. agitur enim in criminibus Auli Cluenti proprium periculum, in invidia causa communis. quam ob rem alteram partem causae sic agemus ut vos doceamus, alteram sic ut oremus; in altera diligentia vestra nobis adiungenda est, in altera fides imploranda. nemo est enim qui invidiae sine vestro ac sine talium virorum subsidio possit resistere.

sed in hic difficultas ille ego res tamen iudex consolo qui tu de crimen sic audio consuestis ut is omnis dissolutio ab orator quaero ut non existimo multus tu ad salus reor largior oportet quam quantus defenso purgo crimen consequor et dico probaris possum de invidia autem sic inter nos disceptaris debeo ut non quis dico ab nos sed quis oportet dico considero ago enim in crimen aulis cluentius proprius periculum in invidia causa communis quam ob res alter pars causa sic ago ut tu doceo alter sic ut oro in alter diligentia vester nos adjungo sum in alter fides imploro nemo sum enim qui invidia sine vester atque sine talis vir subsidium possum resisto


cum tabulas prehendisset Oppianicus, qui gener eius fuisset, digito legata delevit et, cum id multis locis fecisset, post mortem eius ne lituris coargui posset testamentum in alias tabulas transcriptum signis adulterinis obsignavit. multa praetereo consulto; etenim vereor ne haec ipsa nimium multa esse videantur. vos tamen similem sui eum fuisse in ceteris quoque vitae partibus existimare debetis. illum tabulas publicas Larini censorias corrupisse decuriones universi iudicaverunt; cum illo nemo iam rationem, nemo rem ullam contrahebat; nemo illum ex tam multis cognatis et adfinibus tutorem umquam liberis suis scripsit, nemo illum aditu, nemo congressione, nemo sermone, nemo convivio dignum iudicabat; omnes aspernabantur, omnes abhorrebant, omnes ut aliquam immanem ac perniciosam bestiam pestemque fugiebant.

cum tabula prehendo oppianicus qui gener is sum digitus lego deleo et cum is multus locus facio post mors is ne litura coarguo possum testamentum in alius tabula transcribo signum adulterinus obsigno multus praetereo consultum etenim vereor ne hic ipse nimium multus sum video tu tamen similis suus is sum in ceterus quoque vita pars existimaris debeo ille tabula publicus larinum censorius conrumpo decurio universus judico cum ille nemo iam ratio nemo res ullus contraho nemo ille ex tam multus cognatus et affinis tutor umquam liber suus scribo nemo ille aditus nemo congressio nemo sermo nemo convivium dignus judico omnis aspernor omnis abhorreo omnis ut aliqui immanis atque perniciosus bestia pestis fugio


hic ego magis ut consuetudinem servem quam quod vos non vestra hoc sponte faciatis, petam a vobis ut me, dum de his singulis disputo, iudices, attente audiatis. condemnatus est Gaius Iunius qui ei quaestioni praefuerat; adde etiam illud, si placet: tum est condemnatus cum esset iudex quaestionis. non modo causae sed ne legi quidem quicquam per tribunum plebis laxamenti datum est. quo tempore illum a quaestione ad nullum aliud rei publicae munus abduci licebat, eo tempore ad quaestionem ipse abreptus est. at quam quaestionem? voltus enim vestri, iudices, me invitant ut quae reticenda putaram libeat iam libere dicere.

hic ego magis ut consuetudo servo quam qui tu non vester hic sponte facio peto ab tu ut ego dum de hic singuli disputo iudex attendo audio condemno sum gaius junius qui is quaestio praesum addo etiam ille si placeo tum sum condemno cum sum iudex quaestio non modo causa sed ne lego quidem quisquam per tribunus plebs laxamentum do sum quo tempus ille ab quaestio ad nullus alius res publicus munus abduco licet is tempus ad quaestio ipse arrepo sum at quam quaestio vultus enim vester iudex ego invito ut qui reticeo puto libet iam libo dico


atque hunc tantum maerorem matri prius hominum rumor quam quisquam ex Oppianici familia nuntiavit. illa cum uno tempore audisset sibi non solum filium sed etiam exsequiarum munus ereptum, Larinum confestim exanimata venit et ibi de integro funus iam sepulto filio fecit. dies nondum decem intercesserant cum ille alter filius infans necatur. itaque nubit Oppianico continuo Sassia laetanti iam animo et spe optime confirmato, nec mirum quae se non nuptialibus donis sed filiorum funeribus esse delenitam videret. ita, quod ceteri propter liberos pecuniae cupidiores solent esse, ille propter pecuniam liberos amittere iucundum esse duxit.

atque hic tantus maeror mater prior homo rumor quam quisquam ex oppianicus familia nuntio ille cum unus tempus audio sui non solus filius sed etiam exsequiaris munus eripio larinum confestim exanimo venio et ibi de integer funus iam sepelio filius facio dies nondum decem intercedo cum ille alter filius infer neco itaque nubo oppianicus continuo sassia laeto iam animus et spes optume confirmo neque mirus qui sui non nuptial donum sed filius funus sum delenio video ita qui ceterus propter liber pecunia cupidus soleo sum ille propter pecunia liber amitto iucundus sum duco


C. et Lucii Fabricii fratres gemini fuerunt ex municipio Aletrinati, homines inter se cum forma tum moribus similes, municipum autem suorum dissimillimi; in quibus quantus splendor sit, quam prope aequabilis, quam fere omnium constans et moderata ratio vitae nemo vestrum, ut mea fert opinio, ignorat. his Fabriciis semper est usus Oppianicus familiarissime. iam hoc fere scitis omnes quantam vim habeat ad coniungendas amicitias studiorum ac naturae similitudo. cum illi ita viverent ut nullum quaestum esse turpem arbitrarentur, cum omnis ab eis fraus, omnes insidiae circumscriptionesque adulescentium nascerentur, cumque essent vitiis atque improbitate omnibus noti, studiose, ut dixi, ad eorum se familiaritatem multis iam ante annis Oppianicus applicarat. itaque tum sic statuit, per C.

que et lucius fabricius frater geminus sum ex municipium aletrinas homo inter sui cum forma tum mos similis municipum autem suus dissimilis in qui quantus splendor sum quam prope aequabilis quam fere omnis consto et modero ratio vita nemo vester ut meus fero opinio ignoro hic fabricius semper sum utor oppianicus familiaris iam hic fere scio omnis quantus vis habeo ad conjungo amicitia studium atque natura similitudo cum ille ita vivo ut nullus quaestus sum turpis arbitror cum omnis ab is fraus omnis insidiae circumscriptio adulescens nasco cum sum vitium atque improbitas omnis nosco studiosus ut dico ad is sui familiaritas multus iam ante annus oppianicus applicarat itaque tum sic statuo per que


nam illud quidem minime probandum est, ad notationes auctoritatemque censoriam exemplum illos e consuetudine militari transtulisse. statuerunt enim ita maiores nostri ut, si a multis esset flagitium rei militaris admissum, sortito in quosdam animadverteretur, ut metus videlicet ad omnis, poena ad paucos perveniret. quod idem facere censores in delectu dignitatis et in iudicio civium et in animadversione vitiorum qui convenit? nam miles qui locum non tenuit, qui hostium impetum vimque pertimuit, potest idem postea et miles esse melior et vir bonus et civis utilis. qua re ne quis in bello propter hostium metum delinqueret, amplior ei mortis et supplici metus est a maioribus constitutus; ne autem nimium multi poenam capitis subirent, idcirco illa sortitio comparata est.

nam ille quidem paruus probo sum ad notatio auctoritas censorius exemplum ille e consuetudo militaris transfero statuo enim ita magnus noster ut si ab multus sum flagitium res militaris admitto sortior in quidam animadverto ut metus videlicet ad omnis poena ad paucus pervenio qui idem facio censor in deligo dignitas et in iudicium civis et in animadversio vitium qui convenio nam miles qui locus non teneo qui hostis impetus vis pertimesco possum idem postea et miles sum bonus et vir bonus et civis utilis qui res ne quis in bellum propter hostis metus delinquo amplus is mors et supplicium metus sum ab magnus constituo ne autem nimium multus poena capio subeo idcirco ille sortitio comparo sum


Fidiculanius quid fecisse dicebatur? accepisse a Cluentio HS cccc. cuius erat ordinis? senatorii. qua lege in eo genere a senatore ratio repeti solet, de pecuniis repetundis, ea lege accusatus honestissime est absolutus. Acta est enim causa more maiorum sine vi, sine metu, sine periculo; dicta et exposita et demonstrata sunt omnia. adducti iudices sunt non modo potuisse honeste ab eo reum condemnari qui non perpetuo sedisset sed, aliud si is iudex nihil scisset, nisi quae praeiudicia de eo facta esse constaret, audire praeterea nihil debuisse.

fidiculanius quis facio dico accipio ab cluentius sestertius cccc qui sum ordo senatorius qui lex in is genus ab senator ratio repeto soleo de pecunia repeto is lex accuso honestus sum absolvo acte sum enim causa mos magnus sine vis sine metus sine periculum dictum et expono et demonstro sum omnis adduco iudex sum non modo possum honestus ab is reus condemnaris qui non perpetuus sedeo sed alius si is iudex nihil scio nisi qui praejudicium de is facio sum consto audio praeterea nihil debeo


at enim senatus universus iudicavit illud corruptum esse iudicium. quo modo? suscepit causam. an potuit rem delatam eius modi repudiare? cum tribunus plebis, populi concitator, rem paene ad manus revocasset, cum vir optimus et homo innocentissimus pecunia circumventus diceretur, cum invidia flagraret ordo senatorius, potuit nihil decerni, potuit illa concitatio multitudinis sine summo periculo rei publicae repudiari? at quid est decretum? quam iuste, quam sapienter, quam diligenter! si qui sunt quorum opera factum sit ut iudicium publicum corrumperetur. Vtrum videtur id senatus factum iudicare an, si factum sit, moleste graviterque ferre? si ipse Aulus Cluentius sententiam de iudiciis rogaretur, aliam non diceret atque ei dixerunt quorum sententiis Cluentium condemnatum esse dicitis.

at enim senatus universus judico ille corrumpo sum iudicium quo modo suscipio causa an possum res defero is modus repudiaris cum tribunus plebs populus concitator res paene ad manus revoco cum vir bonus et homo innocens pecunia circumvenio dico cum invidia flagro ordo senatorius possum nihil decerno possum ille concitatio multitudo sine superus periculum res publicus repudiaris at quis sum decretum quam justus quam sapienter quam diligenter si qui sum qui opus facio sum ut iudicium publicus corrumpo vtrum video is senatus facio iudicaris an si facio sum molestus gravis fero si ipse aulus clueo sententia de iudicium rogo alius non dico atque is dico qui sententia cluentius condemno sum dico


post mortem eius Sassia moliri statim, nefaria mulier, coepit insidias filio; quaestionem habere de viri morte constituit. emit de Aulo Rupilio quo erat usus Oppianicus medico Stratonem quendam, quasi ut idem faceret quod habitus in emendo Diogene fecerat. de hoc Stratone et de Ascla quodam servo suo quaesituram esse dixit. praeterea servum illum Nicostratum quem nimium loquacem fuisse ac nimium domino fidelem arbitrabatur ab hoc adulescente Oppianico in quaestionem postulavit. hic cum esset illo tempore puer et illa quaestio de patris sui morte constitui diceretur, etsi illum servum et sibi benivolum esse et patri fuisse arbitrabatur, nihil tamen est ausus recusare. advocantur amici et hospites Oppianici et ipsius mulieris multi, homines honesti atque omnibus rebus ornati. tormentis omnibus vehementissimis quaeritur. cum essent animi servorum et spe et metu temptati ut aliquid in quaestione dicerent, tamen, ut arbitror, auctoritate advocatorum adducti in veritate manserunt neque se quicquam scire dixerunt.

post mors is sassia molior statim nefarius mulier coepio insidiae filius quaestio habeo de vir mors constituo emo de aulus rupilius quo sum utor oppianicus medico strato quidam quasi ut idem facio qui habitus in emo diogenes facio de hic strato et de asculum quidam servo suus quaero sum dico praeterea servus ille nicostratus qui nimium loquax sum atque nimium dominus fidelis arbitror ab hic adulescens oppianicus in quaestio postulo hic cum sum ille tempus puer et ille quaestio de pater suus mors constituo dico etsi ille servus et sui benevolus sum et pater sum arbitror nihil tamen sum audeo recusaris advoco amicus et hospes oppianicus et ipse mulier multus homo honestus atque omnis res orno tormentum omnis vehemens quaero cum sum animus servus et spes et metus temptas ut aliquis in quaestio dico tamen ut arbitror auctoritas advocator adduco in veritas maneo neque sui quisquam scio dico


est enim sapientis iudicis cogitare tantum sibi a populo Romano esse permissum quantum commissum sit et creditum, et non solum sibi potestatem datam verum etiam fidem habitam esse meminisse; posse quem oderit absolvere, quem non oderit condemnare, et semper non quid ipse velit sed quid lex et religio cogat cogitare; animadvertere qua lege reus citetur, de quo reo cognoscat, quae res in quaestione versetur. cum haec sunt videnda, tum vero illud est hominis magni, iudices, atque sapientis, cum illam iudicandi causa tabellam sumpserit, non se reputare solum esse nec sibi quodcumque concupierit licere, sed habere in consilio legem, religionem, aequitatem, fidem; libidinem autem, odium, invidiam, metum cupiditatesque omnis amovere maximique aestimare conscientiam mentis suae quam ab dis immortalibus accepimus, quae a nobis divelli non potest; quae si optimorum consiliorum atque factorum testis in omni vita nobis erit, sine ullo metu et summa cum honestate vivemus.

sum enim sapio judex cogito tantus sui ab populus romanus sum permitto quantus committo sum et credo et non solus sui potestas do verus etiam fides habeo sum memini possum qui odi absolvo qui non odi condemnaris et semper non quis ipse volo sed quis lex et religio cogo cogito animadverto qui lex reus cito de quo reor cognosco qui res in quaestio verso cum hic sum video tum verus ille sum homo magnus iudex atque sapio cum ille iudico causa tabella sumo non sui reputaris solus sum neque sui quicumque concupio licet sed habeo in consilium lex religio aequitas fides libido autem odium invidia metus cupiditas omnis amoveo magnus aestimaris conscientia mens suus quam ab deus immortalis accipio qui ab nos divello non possum qui si bonus consilium atque factor testis in omnis vito nos sum sine ullus metus et summus cum honestas vivo


Sentio, iudices, vos pro vestra humanitate his tantis sceleribus breviter a me demonstratis vehementer esse commotos. quo tandem igitur animo fuisse illos arbitramini quibus his de rebus non modo audiendum fuit verum etiam iudicandum? vos auditis de eo in quem iudices non estis, de eo quem non videtis, de eo quem odisse iam non potestis, de eo qui et naturae et legibus satis fecit, quem leges exsilio, natura morte multavit, auditis non ab inimico, auditis sine testibus, auditis cum ea quae copiosissime dici possunt breviter strictimque dicuntur. illi audiebant de eo de quo iurati sententias ferre debebant, de eo cuius praesentis nefarium et consceleratum voltum intuebantur, de eo quem omnes oderant propter audaciam, de eo quem omni supplicio dignum esse ducebant; audiebant ab accusatoribus, audiebant verba multorum testium, audiebant cum una quaque de re a Publio Cannutio, homine eloquentissimo, graviter et diu diceretur.

sentius iudex tu pro vester humanitas hic tantus scelus brevis ab ego demonstro vehemens sum commoveo quo tandem igitur animus sum ille arbitror qui hic de res non modo audio sum verus etiam judico tu audio de is in qui iudex non sum de is qui non video de is qui odi iam non possum de is qui et natura et lex satis facio qui lex exsilium natura mors multo audio non ab inimicus audio sine testis audio cum is qui copiosus dico possum brevis strictim dico ille audio de is de quo juro sententia fero debeo de is qui praesum nefarius et consceleratus vultus intueor de is qui omnis odi propter audacia de is qui omnis supplicium dignus sum duco audio ab accusator audio verbum multus testis audio cum unus quisque de res ab publius cannutius homo eloquens gravis et diu dico


at repentina morte periit. quod si esset ita factum, tamen ea res propter multorum eius modi casum minime firmam veneni suspicionem haberet; si esset suspiciosum, tamen potius ad alios quam ad habitum pertineret. verum in eo ipso homines impudentissime mentiuntur. id ut intellegatis et mortem eius et quem ad modum post mortem in habitum sit crimen a matre quaesitum cognoscite.

at repentinus mors pereo qui si sum ita facio tamen is res propter multus is modus casus paruus firmus venenum suspicio habeo si sum suspiciosus tamen potis ad alius quam ad habitus pertineo verus in is ipse homo impudens mentior is ut intellego et mors is et qui ad modus post mors in habitus sum crimen ab mater quaero cognosco


hic tum iniectus est hominibus scrupulus et quaedam dubitatio quidnam esset actum. deinde homines sapientes et ex vetere illa disciplina iudiciorum, qui neque absolvere hominem nocentissimum possent neque eum de quo esset orta suspicio pecunia oppugnatum re illa incognita primo condemnare vellent, non liquere dixerunt. non nulli autem severi homines qui hoc statuerunt, quo quisque animo quid faceret spectari oportere, etsi alii pecunia accepta verum iudicabant, tamen nihilo minus se superioribus suis iudiciis constare putabant oportere; itaque damnarunt. quinque omnino fuerunt qui illum vestrum innocentem Oppianicum sive imprudentia sive misericordia sive aliqua suspicione sive ambitione adducti absolverunt.

hic tum injectus sum homo scrupulus et quidam dubitatio quisnam sum ago deinde homo sapio et ex veto ille disciplina iudicium qui neque absolvo homo noceo possum neque is de quo sum orior suspicio pecunia oppugno res ille incognitus primus condemnaris volo non linquo dico non nullus autem severus homo qui hic statuo quo quisque animus quis facio specto oportet etsi alius pecunia accipio verus judico tamen nihilum paruus sui superus suus iudicium constaris puto oportet itaque damno quinque omnino sum qui ille vester innocens oppianicus sive imprudens sive misericordia sive aliqui suspicio sive ambitio adduco absolvo


haec si Titus Attius aut cognovisset aut cogitasset, profecto ne conatus quidem esset dicere, id quod multis verbis egit, iudicem quod ei videatur statuere et non devinctum legibus esse oportere. quibus de rebus mihi pro Cluenti voluntate nimium, pro rei dignitate parum, pro vestra prudentia satis dixisse videor. reliqua perpauca sunt; quae quia vestrae quaestionis erant, idcirco illi statuerunt fingenda esse sibi et proferenda ne omnium turpissimi reperirentur, si in iudicium nihil praeter invidiam attulissent. atque ut existimetis me necessario de his rebus de quibus iam dixerim pluribus egisse verbis, attendite reliqua; profecto intellegetis ea quae paucis demonstrari potuerint brevissime esse defensa.

hic si titus attius aut cognosco aut cogito profecto ne conor quidem sum dico is qui multus verbum ago judico qui is video statuo et non devincio lex sum oportet qui de res ego pro cluentius voluntas nimium pro res dignitas parum pro vester prudentia satis dico video reliquus perpaucus sum qui quia vester quaestio sum idcirco ille statuo fingo sum sui et profero ne omnis turpis reperio si in iudicium nihil praeter invidia affero atque ut existimo ego necessarius de hic res de qui iam dico multus ago verbum attendo reliquus profecto intellego is qui paucus demonstro possum brevis sum defendo


tum vero illa iudicia senatoria non falsa invidia sed vera atque insigni turpitudine notata atque operta dedecore et infamia defensioni locum nullum reliquissent. quid enim tandem illi iudices responderent, si qui ab eis quaereret: 'Condemnastis Scamandrum, quo crimine?' 'nempe quod habitum per servum medici veneno necare voluisset.' 'quid habiti morte Scamander consequebatur?' 'nihil, sed administer erat Oppianici.' 'et condemnastis Gaium Fabricium, quid ita?' 'quia, cum ipse familiarissime Oppianico usus, libertus autem eius in maleficio deprensus esset, illum expertem eius consili fuisse non probabatur.' si igitur ipsum Oppianicum bis suis iudiciis condemnatum absolvissent, quis tantam turpitudinem iudiciorum, quis tantam inconstantiam rerum iudicatarum, quis tantam libidinem iudicum ferre potuisset?

tum verus ille iudicium senatorius non fallo invidia sed verus atque insignio turpitudo noto atque operio dedecor et infamia defensio locus nullus relinquo quis enim tandem ille iudex respondeo si qui ab is quaero condemno scamander quo crimen nempe qui habitus per servus medicus veneno neco volo quis habeo mors scamander consequor nihil sed administer sum oppianicus et condemno gaius fabricius quis ita quia cum ipse familiaris oppianicus utor libertus autem is in maleficium deprensus sum ille expers is consilium sum non probo si igitur ipse oppianicus bis suus iudicium condemno absolvo quis tantus turpitudo iudicium quis tantus inconstantia res iudicataris quis tantus libido iudex fero possum


illud primum queror de illo scelere quod nunc denique patefactum est, Fabriciani veneni, quod iam tum recens suspiciosum ceteris, huic incredibile, nunc vero apertum iam omnibus ac manifestum videtur. non est profecto de illo veneno celata mater; nihil est ab Oppianico sine consilio mulieris cogitatum; quod si esset, certe postea deprehensa re non illa ut a viro improbo discessisset sed ut a crudelissimo hoste fugisset domumque illam in perpetuum scelere omni adfluentem reliquisset.

ille primus queror de ille scelus qui nunc denique patefacio sum fabricianus venenum qui iam tum recens suspiciosus ceterus hic incredibilis nunc verus aperio iam omnis atque manifestus video non sum profecto de ille veneno celo mater nihil sum ab oppianicus sine consilium mulier cogitas qui si sum certus postea deprehendo res non ille ut ab vir improbus discedo sed ut ab crudelis hostis fugio domus ille in perpetuus scelus omnis affluo relinquo


quid quod Staienus est condemnatus? non dico hoc tempore, iudices, id quod nescio an dici oporteat, illum maiestatis esse condemnatum; non recito testimonia hominum honestissimorum quae in Staienum sunt dicta ab eis qui Mam. Aemilio, clarissimo viro, legati et praefecti et tribuni militares fuerunt; quorum testimoniis planum factum est maxime eius opera, cum quaestor esset, in exercitu seditionem esse conflatam; ne illa quidem testimonia recito quae dicta sunt de HS dc quae ille, cum accepisset nomine iudici Safiniani, sicut in Oppianici iudicio postea, reticuit atque suppressit.

quis qui staienus sum condemno non dico hic tempus iudex is qui nescio an dico oportet ille maiestas sum condemno non recito testimonium homo honestus qui in staienus sum dictum ab is qui mam aemilius clarus vir legatus et praefectus et tribunus militaris sum qui testimonium planus facio sum magnus is opus cum quaestor sum in exercitus seditio sum conflo ne ille quidem testimonium recito qui dictum sum de sestertius sescenti qui ille cum accipio nomen judicium safiniani sicut in oppianicus iudicium postea reticeo atque supprimo


ille autem, quem ad modum ex ipso Oppianico postea est auditum, negavit quemquam esse in civitate praeter se qui id efficere posset. sed primo gravari coepit, quod aedilitatem se petere cum hominibus nobilissimis et invidiam atque offensionem timere dicebat. post exoratus initio permagnam pecuniam poposcit, deinde ad id pervenit quod confici potuit; HS dcxl deferri ad se domum iussit. quae pecunia simul atque ad eum delata est, homo impurissimus statim coepit in eius modi mente et cogitatione versari, nihil esse suis rationibus utilius quam Oppianicum condemnari; illo absoluto pecuniam illam aut iudicibus dispertiendam aut ipsi esse reddendam; damnato repetiturum esse neminem.

ille autem qui ad modus ex ipse oppianicus postea sum audio nego quisquam sum in civitas praeter sui qui is efficio possum sed primus gravaris coepio qui aedilitas sui peto cum homo nobilis et invidia atque offensio timeo dico post exoro initium permagnus pecunia posco deinde ad is pervenio qui conficio possum sestertius dcxl defero ad sui domus iubeo qui pecunia simul atque ad is defero sum homo impurus statim coepio in is modus mens et cogitatio versaris nihil sum suus ratio utilis quam oppianicus condemnaris ille absolvo pecunia ille aut judex dispertior aut ipse sum reddo damno repeto sum nemo


consurgitur in consilium, cum sententias Oppianicus, quae tum erat potestas, palam ferri velle dixisset ut Staienus scire posset quid cuique deberet. Varia iudicum genera; nummarii pauci sed omnes irati. Vt qui accipere in campo consuerunt eis candidatis quorum nummos suppressos esse putant inimicissimi solent esse, sic eius modi iudices infesti tum reo venerant; ceteri nocentissimum esse arbitrabantur, sed exspectabant sententias eorum quos corruptos esse putabant ut ex eis constituerent a quo iudicium corruptum videretur. ecce tibi eius modi sortitio ut in primis Bulbo et Staieno et Guttae esset iudicandum! summa omnium exspectatio quidnam sententiae ferrent leves ac nummarii iudices. atque illi omnes sine ulla dubitatione condemnant.

consurgo in consilium cum sententia oppianicus qui tum sum potestas palam fero volo dico ut staienus scio possum quis quisque debeo varius iudex genus nummarius paucus sed omnis irascor vt qui accipio in campus consuo is candido qui nummus supprimo sum puto inimicus soleo sum sic is modus iudex infestus tum reor venio ceterus noceo sum arbitror sed exspecto sententia is qui corrumpo sum puto ut ex is constituo ab quo iudicium corrumpo video ecce tu is modus sortitio ut in primus bulbus et staienus et gutta sum judico summus omnis exspectatio quisnam sententia fero levo atque nummarius iudex atque ille omnis sine ullus dubitatio condemno


in litibus aestimandis fere iudices aut, quod sibi eum quem semel condemnarunt inimicum putant esse, si qua in eum lis capitis inlata est, non admittunt aut, quod se perfunctos iam esse arbitrantur cum de reo iudicarunt, neglegentius attendunt cetera. itaque et maiestatis absoluti sunt permulti quibus damnatis de pecuniis repetundis lites maiestatis essent aestimatae, et hoc cotidie fieri videmus ut reo damnato de pecuniis repetundis, ad quos pervenisse pecunias in litibus aestimandis statutum sit, eos idem iudices absolvant; quod cum fit, non iudicia rescinduntur sed hoc statuitur, aestimationem litium non esse iudicium. Scaevola condemnatus est aliis criminibus frequentissimis Apuliae testibus. omni contentione pugnatum est uti lis haec capitis aestimaretur. quae res si rei iudicatae pondus habuisset, ille postea vel isdem vel aliis inimicis reus hac lege ipsa factus esset.

in lis aestimo fere iudex aut qui sui is qui semel condemno inimicus puto sum si qui in is lis capio infero sum non admitto aut qui sui perfungor iam sum arbitror cum de reor judico neglego attendo ceterus itaque et maiestas absolvo sum permultus qui damno de pecunia repeto lis maiestas sum aestimo et hic cottidie fio video ut reor damno de pecunia repeto ad qui pervenio pecunia in lis aestimo status sum is idem iudex absolvo qui cum fio non iudicium rescindo sed hic statuo aestimatio lis non sum iudicium scaevola condemno sum alius crimen frequens appulia testis omnis contentio pugno sum uti lis hic capio aestimo qui res si res judico pondus habeo ille postea vel idem vel alius inimicus reus hic lex ipse facio sum


Cominii cum hoc agerent quod nos in tota causa egimus probaverunt. quam ob rem, si Staieni damnatione Oppianicum iudicium corrumpere voluisse, Oppianicum iudici ad emendas sententias dedisse pecuniam iudicatum est, et, cum ita constitutum sit ut in illa culpa aut Cluentius sit aut Oppianicus, Cluenti nummus nullus iudici datus ullo vestigio reperitur, Oppianici pecunia post iudicium factum ab iudice ablata est: potest esse dubium quin illa damnatio Staieni non modo non sit contra Cluentium sed maxime nostram causam defensionemque confirmet?

cominium cum hic ago qui nos in totus causa ago probo quam ob res si staienus damnatio oppianicus iudicium corrumpo volo oppianicus judicium ad emo sententia do pecunia iudico sum et cum ita constituo sum ut in ille culpa aut clueo sum aut oppianicus cluentius nummus nullus judicium do ullus vestigium reperio oppianicus pecunia post iudicium facio ab iudex aufero sum possum sum dubius quin ille damnatio staienus non modo non sum contra cluentius sed magnus noster causa defensio confirmo


satis esse arbitror demonstratum, iudices, eis criminibus accusatum esse Oppianicum uti honeste absolvi nullo modo potuerit. cognoscite nunc ita reum citatum esse illum ut re semel atque iterum praeiudicata condemnatus in iudicium venerit. nam Cluentius, iudices, primum nomen eius detulit cuius in manibus venenum deprenderat. is erat libertus Fabriciorum, Scamander. integrum consilium, iudici corrupti nulla suspicio; simplex in iudicium causa, certa res, unum crimen adlatum est. hic tum Gaius Fabricius, is de quo ante dixi, qui liberto damnato sibi illud impendere periculum videret, quod mihi cum Aletrinatibus vicinitatem et cum plerisque eorum magnum usum esse sciebat, frequentis eos ad me domum adduxit. qui quamquam de homine sic ut necesse erat existimabant, tamen quod erat ex eodem municipio, suae dignitatis esse arbitrabantur eum quibus rebus possent defendere, idque a me ut facerem et ut causam Scamandri susciperem petebant, in qua causa patroni omne periculum continebatur.

satis sum arbitror demonstro iudex is crimen accuso sum oppianicus uti honestus absolvo nullus modo possum cognosco nunc ita reus citas sum ille ut res semel atque iterum praejudico condemno in iudicium venio nam clueo iudex primus nomen is defero qui in manus venenum deprenderat is sum libertus fabricius scamander integer consilium judicium corrumpo nullus suspicio simplex in iudicium causa certus res unus crimen affero sum hic tum gaius fabricius is de quo ante dico qui libertus damno sui ille impendeo periculum video qui ego cum aletrinas vicinitas et cum plerusque is magnus usus sum scio frequens is ad ego domus adduco qui quamquam de homo sic ut necesse sum existimo tamen qui sum ex idem municipium suus dignitas sum arbitror is qui res possum defendo is ab ego ut facio et ut causa scamander suscipio peto in qui causa patronus omnis periculum contineo


agit enim sic causam Titus Attius, adulescens bonus et disertus, omnis civis legibus teneri omnibus; vos auditis et attenditis silentio, sicut facere debetis. Aulus Cluentius, eques Romanus, causam dicit ea lege, qua lege senatores et ei qui magistratum habuerunt soli tenentur; mihi per eum recusare et in arce legis praesidia constituere defensionis meae non licet. si obtinuerit causam Cluentius, sicuti vestra aequitate nixi confidimus, omnes existimabunt, id quod erit, obtinuisse propter innocentiam, quoniam ita defensus sit; in lege autem quam attingere noluerit praesidi nil fuisse.

ago enim sic causa titus attius adulescens bonus et dissero omnis civis lex teneo omnis tu audio et attendo silentium sicut facio debeo aulus clueo eques romanus causa dico is lex qui lex senator et is qui magistratus habeo solus teneo ego per is recusaris et in arx lex praesidium constituo defensio meus non licet si obtineo causa clueo sicut vester aequitas nitor confido omnis existimo is qui sum obtineo propter innocentia quoniam ita defendo sum in lex autem quam attingo nolo praesidium nihil sum


quid igitur censores secuti sunt? ne ipsi quidem, ut gravissime dicam, quicquam aliud dicent praeter sermonem atque famam. nihil se testibus, nihil tabulis, nihil aliquo gravi argumento comperisse, nihil denique causa cognita statuisse dicent. quod si ita fecissent, tamen id non ita fixum esse deberet ut convelli non liceret. non utar exemplorum copia quae summa est, non rem veterem, non hominem potentem aliquem aut gratiosum proferam. nuper hominem tenuem, scribam aedilicium, Decimum Matrinium, cum defendissem apud Marcum Iunium Quintum Publicium praetores et Marcum Plaetorium Gaium Flaminium aedilis curulis, persuasi ut scribam iurati legerent eum quem idem isti censores aerarium reliquissent. cum enim in homine nulla culpa inveniretur, quid ille meruisset, non quid de eo statutum esset, quaerendum esse duxerunt.

quis igitur censor sequor sum ne ipse quidem ut gravis dico quisquam alius dico praeter sermo atque fama nihil sui testis nihil tabula nihil aliquis gravis argumentum comperio nihil denique causa cognosco statuo dico qui si ita facio tamen is non ita figo sum debeo ut convello non licet non uto exemplum copia qui summus sum non res vetus non homo potens aliquis aut gratiosus profero nuper homo tenuis scribo aedilicius decimus matrinius cum defendo apud marcus junius quintus publicius praetor et marcus plaetorius gaius flaminius aedilis curulis persuadeo ut scribo juro lego is qui idem iste censor aerarius relinquo cum enim in homo nullus culpa invenio quis ille mereo non quis de is status sum quaero sum duco


neque in eo solum diligens fuit ut accusatorem filio suo compararet sed etiam cogitavit quibus eum rebus armaret. hinc enim illae sollicitationes servorum et minis et promissis, hinc illae infinitae crudelissimaeque de morte Oppianici quaestiones, quibus finem aliquando non mulieris modus sed amicorum auctoritas fecit. ab eodem scelere illae triennio post habitae Larini quaestiones, eiusdem amentiae falsae conscriptiones quaestionum; ex eodem furore etiam illa conscelerata exsectio linguae; totius denique huius ab illa est et inventa et adornata comparatio criminis.

neque in is solus diligo sum ut accusator filius suus comparo sed etiam cogito qui is res armo hinc enim ille sollicitatio servus et minae et promitto hinc ille infinitus crudelis de mors oppianicus quaestio qui finis aliquando non mulier modus sed amicus auctoritas facio ab idem scelus ille triennium post habeo larinum quaestio idem amentia fallo conscriptio quaestio ex idem furor etiam ille consceleratus exsectio lingua totus denique hic ab ille sum et invenio et adorno comparatio crimen


post illam autem fugam sceleris et conscientiae testem numquam se iudiciis, numquam legibus, numquam inermem inimicis committere ausus est sed per illam Lucii Sullae vim atque victoriam Larinum in summo timore omnium cum armatis advolavit; quattuorviros quos municipes fecerant sustulit; se a Sulla et alios praeterea tris factos esse dixit et ab eodem sibi esse imperatum ut A. Aurium illum qui sibi delationem nominis et capitis periculum ostentarat, et alterum A. Aurium et eius L. filium et Sex. Vibium quo sequestre in illo indice corrumpendo dicebatur esse usus, proscribendos interficiendosque curaret. itaque illis crudelissime interfectis non mediocri ab eo ceteri proscriptionis et mortis metu terrebantur. his rebus in causa iudicioque patefactis quis est qui illum absolvi potuisse arbitretur? atque haec parva sunt; cognoscite reliqua ut non aliquando condemnatum esse Oppianicum sed aliquam diu incolumem fuisse miremini.

post ille autem fuga scelus et conscientia testo numquam sui iudicium numquam lex numquam inermis inimicus committo audeo sum sed per ille lucius sulla vis atque victoria larinum in superus timor omnis cum armo advolo quattuorviri qui municipes facio tollo sui ab sulla et alius praeterea tres facio sum dico et ab idem sui sum impero ut ab aurius ille qui sui delatio nomen et capio periculum ostento et alter ab aurius et is l filius et sex vibius quo sequestrum in ille indico corrumpo dico sum utor proscribo interfacio curo itaque ille crudelis interficio non mediocris ab is ceterus proscriptio et mors metus terreo hic res in causa judicium patefacio quis sum qui ille absolvo possum arbitror atque hic parvus sum cognosco reliquus ut non aliquando condemno sum oppianicus sed aliqui diu incolumis sum miro


O innocentiam Oppianici singularem! quo in reo qui absolvit ambitiosus, qui distulit cautus, qui condemnavit constans existimatur. haec tum agente Quinctio neque in contione neque in iudicio demonstrata sunt; neque enim ipse dici patiebatur nec per multitudinem concitatam consistere cuiquam in dicendo licebat. itaque ipse postquam Iunium pervertit, totam causam reliquit; paucis enim diebus illis et ipse privatus est factus et hominum studia defervisse intellegebat. quod si, per quos dies Iunium accusavit, Fidiculanium accusare voluisset, respondendi Fidiculanio potestas facta non esset. ac primo quidem omnibus illis iudicibus qui Oppianicum condemnarant minabatur.

o innocentia oppianicus singularis quo in reor qui absolvo ambitiosus qui differo caveo qui condemno consto existimo hic tum ago quintius neque in contio neque in iudicium demonstro sum neque enim ipse dico patior neque per multitudo concito consisto quisquam in dico licet itaque ipse postquam junius perverto totus causa relinquo paucus enim dies ille et ipse privo sum facio et homo studium defervesco intellego qui si per qui dies junius accuso fidiculanius accuso volo respondeo fidiculanius potestas facio non sum atque primus quidem omnis ille judex qui oppianicus condemno mino


at enim iudicia facta permulta sunt a Cluentio iudicium esse corruptum. immo vero ante hoc tempus omnino ista ipsa res suo nomine in iudicium numquam est vocata. ita multum agitata, ita diu iactata ista res est ut hodierno die primum causa illa defensa sit, hodierno die primum veritas vocem contra invidiam his iudicibus freta miserit. verum tamen ista multa iudicia quae sunt? ego enim me ad omnia confirmavi et sic paravi ut docerem quae facta postea iudicia de illo iudicio dicerentur, partim ruinae similiora aut tempestati quam iudicio et disceptationi fuisse, partim nihil contra habitum valere, partim etiam pro hoc esse, partim esse eius modi ut neque appellata umquam iudicia sint neque existimata.

at enim iudicium facio permultus sum ab cluentius iudicium sum corrumpo immo verus ante hic tempus omnino iste ipse res suus nomen in iudicium numquam sum voco ita multus agito ita diu jacto iste res sum ut hodiernus dies primus causa ille defendo sum hodiernus dies primus vereor voco contra invidia hic judex fretus mitto verus tamen iste multus iudicium qui sum ego enim ego ad omnis confirmo et sic paro ut doceo qui facio postea iudicium de ille iudicium dico pars ruina similis aut tempestas quam iudicium et disceptatio sum pars nihil contra habitus valeo pars etiam pro hic sum pars sum is modus ut neque appello umquam iudicium sum neque existimo


Ennium esse quendam cuius bona teneat habitus. est hic Ennius egens quidam calumniator, mercennarius Oppianici, qui permultos annos quievit; deinde aliquando cum servis habiti furti egit, nuper ab ipso habito petere coepit. hic illo privato iudicio, mihi credite, vobis isdem fortasse patronis calumniam non effugiet. atque etiam, ut nobis renuntiatur, hominem multorum hospitum, Aulum Bivium quendam, coponem de via Latina, subornatis qui sibi a Cluentio servisque eius in taberna sua manus adlatas esse dicat. quo de homine nihil etiam nunc dicere nobis est necesse. si invitaverit, id quod solet, sic hominem accipiemus ut moleste ferat se de via decessisse.

ennius sum quidam qui bonus teneo habitus sum hic ennius egeo quidam calumniator mercenarius oppianicus qui permultus annus quiesco deinde aliquando cum servio habeo furtum ago nuper ab ipse habeo peto coepio hic ille privo iudicium ego credo tu idem fortasse patronus calumnia non effugio atque etiam ut nos renuntio homo multus hospes aulis bivius quidam coponem de via latinum suborno qui sui ab cluentius servio is in taberna suus manus affero sum dico quo de homo nihil etiam nunc dico nos sum necesse si invito is qui soleo sic homo accipio ut molestus fero sui de via decedo


quid ergo est causae quod nunc nostra defensio audiatur tanto silentio, tum Iunio defendendi sui potestas erepta sit? quia tum in causa nihil erat praeter invidiam, errorem, suspicionem, contiones cotidianas seditiose ac populariter concitatas. accusabat tribunus plebis idem in contionibus, idem ad subsellia; ad iudicium non modo de contione sed etiam cum ipsa contione veniebat. gradus illi Aurelii tum novi quasi pro theatro illi iudicio aedificati videbantur; quos ubi accusator concitatis hominibus complerat, non modo dicendi ab reo sed ne surgendi quidem potestas erat.

quis ergo sum causa qui nunc noster defensio audio tantus silentium tum junius defendo suus potestas eripio sum quia tum in causa nihil sum praeter invidia error suspicio contio cottidianus seditiosus atque popularis concito accuso tribunus plebs idem in contio idem ad subsellium ad iudicium non modo de contio sed etiam cum ipse contio venio gradus ille aurelius tum nosco quasi pro theatrum ille iudicium aedifico video qui ubi accusator concitas homo compleo non modo dico ab reor sed ne surgo quidem potestas sum


at enim pecuniam Staieno dedit Oppianicus non ad corrumpendum iudicium sed ad conciliationem gratiae. Tene hoc, Atti, dicere, tali prudentia, etiam usu atque exercitatione praeditum! sapientissimum esse dicunt eum cui quod opus sit ipsi veniat in mentem; proxime accedere illum qui alterius bene inventis obtemperet. in stultitia contra est. minus enim stultus est is cui nihil in mentem venit quam ille qui quod stulte alteri venit in mentem comprobat. ita Staienus tum recenti re, cum faucibus premeretur — sive ultro excogitavit sive, ut homines tum loquebantur, a Publio Cethego admonitus est — istam dedit conciliationis et gratiae fabulam.

at enim pecunia staienus do oppianicus non ad corrumpo iudicium sed ad conciliatio gratia tenos hic attius dico talis prudentia etiam usus atque exercitatio praeditus sapio sum dico is qui qui opus sum ipse venio in mens propior accedo ille qui alter bene invenio obtempero in stultitia contra sum paruus enim stultus sum is qui nihil in mens venio quam ille qui qui stultus alter venio in mens comprobo ita staienus tum recens res cum fauces premo sive ultro excogito sive ut homo tum loquor ab publius cethegus admonitus sum iste do conciliatio et gratia fabula


qua re, iudices, si scelus odistis, prohibete aditum matris a fili sanguine, date parenti hunc incredibilem dolorem ex salute, ex victoria liberum, patimini matrem, ne orbata filio laetetur, victam potius vestra aequitate discedere. sin autem, id quod vestra natura postulat, pudorem bonitatem virtutemque diligitis, levate hunc aliquando supplicem vestrum, iudices, tot annos in falsa invidia periculisque versatum, qui nunc primum post illam flammam aliorum facto et cupiditate excitatam spe vestrae aequitatis erigere animum et paulum respirare a metu coepit, cui posita sunt in vobis omnia, quem servatum esse plurimi cupiunt, servare soli vos potestis.

qui res iudex si scelus odi prohibeo aditus mater ab filis sanguis do parens hic incredibilis dolor ex salus ex victoria liber patior mater ne orbo filius laeto vinco potis vester aequitas discedo sin autem is qui vester natura postulo pudor bonitas virtus diligo levo hic aliquando supplex vester iudex tot annus in fallo invidia periculum verso qui nunc primus post ille flamma alius facio et cupiditas excito spes vester aequitas erigo animus et paulus respiraris ab metus coepio qui pono sum in tu omnis qui servo sum plurimus cupio servaris solus tu possum


atque ut hoc ita esse perspicere possitis exponam vobis Oppianici facinus manifesto compertum atque deprensum; ex quo simul utrumque, et huic accusare et illi condemnari, necesse fuisse intellegetis. Martiales quidam Larini appellabantur, ministri publici Martis atque ei deo veteribus institutis religionibusque Larinatium consecrati. quorum cum satis magnus numerus esset, cumque item ut in Sicilia permulti Venerii sunt, sic illi Larini in Martis familia numerarentur, repente Oppianicus eos omnis liberos esse civisque Romanos coepit defendere. graviter id decuriones Larinatium cunctique municipes tulerunt. itaque ab habito petiverunt ut eam causam susciperet publiceque defenderet. habitus cum se ab omni eius modi negotio removisset, tamen pro loco, pro antiquitate generis sui, pro eo quod se non suis commodis sed etiam suorum municipum ceterorumque necessariorum natum esse arbitrabatur, tantae voluntati universorum Larinatium deesse noluit.

atque ut hic ita sum perspicio possum expono tu oppianicus facinus manifesto comperio atque deprensum ex quo simul uterque et hic accuso et ille condemnaris necesse sum intellego martial quidam larinum appello minister publicus mars atque is deus vetus institus religio larinates consecro qui cum satis magnus numerus sum cum item ut in sicilia permultus venereus sum sic ille larinum in mars familia numero repens oppianicus is omnis liber sum civis romanus coepio defendo gravis is decurio larinates cunctus municipes fero itaque ab habeo peto ut is causa suscipio publicum defendo habitus cum sui ab omnis is modus negotium removeo tamen pro locus pro antiquitas genus suus pro is qui sui non suus commodus sed etiam suus municipum ceter necessarius natus sum arbitror tantus voluntas universor larinates desum nolo


quaestio illo die de amicorum sententia dimissa est. satis longo intervallo post iterum advocantur. habetur de integro quaestio; nulla vis tormentorum acerrimorum praetermittitur; aversari advocati et iam vix ferre posse, furere crudelis atque importuna mulier sibi nequaquam ut sperasset ea quae cogitasset procedere. cum iam tortor atque essent tormenta ipsa defessa neque tamen illa finem facere vellet, quidam ex advocatis, homo et honoribus populi ornatus et summa virtute praeditus, intellegere se dixit non id agi ut verum inveniretur sed ut aliquid falsi dicere cogerentur. hoc postquam ceteri comprobarunt, ex omnium sententia constitutum est satis videri esse quaesitum.

quaestio ille dies de amicus sententia dimitto sum satis longus intervallum post iterum advoco habeo de integer quaestio nullus volo tormentum acer praetermitto aversaris advoco et iam vix fero possum furo crudelis atque importunus mulier sui nequaquam ut spero is qui cogito procedo cum iam tortor atque sum tormentum ipse defatiscor neque tamen ille finis facio volo quidam ex advoco homo et honor populus orno et summus virtus praeditus intellego sui dico non is ago ut verus invenio sed ut aliquis fallo dico cogo hic postquam ceterus comprobo ex omnis sententia constituo sum satis video sum quaero


iniquum tibi videtur, Atti, esse non isdem legibus omnis teneri. primum, ut id iniquissimum esse confitear, eius modi est ut commutatis eis opus sit legibus, non ut his quae sunt non pareamus. deinde quis umquam hoc senator recusavit ne, cum altiorem gradum dignitatis beneficio populi Romani esset consecutus, eo se putaret durioribus legum condicionibus uti oportere? quam multa sunt commoda quibus caremus, quam multa molesta et difficilia quae subimus! atque haec omnia tamen honoris et amplitudinis commodo compensantur. converte nunc ad equestrem ordinem atque in ceteros ordines easdem vitae condiciones; non perferent. putant enim minus multos sibi laqueos legum et condicionum ac iudiciorum propositos esse oportere qui summum locum civitatis aut non potuerunt ascendere aut non petiverunt.

iniquus tu video attius sum non idem lex omnis teneo primus ut is iniquus sum confiteor is modus sum ut commutas is opus sum lex non ut hic qui sum non pareo deinde quis umquam hic senator recuso ne cum alo gradus dignitas beneficium populus romanus sum consequor is sui puto durus lex condicio uti oportet quam multus sum commodus qui careo quam multus molestus et difficilis qui subeo atque hic omnis tamen honor et amplitudo commodum compenso converto nunc ad equester ordo atque in ceterus ordo idem vita condicio non perfero puto enim paruus multus sui laqueus lex et condicio atque iudicium propono sum oportet qui superus locus civitas aut non possum ascendo aut non peto


quod si hoc videtis quod iam hac omni oratione patefactum est, illo iudicio reum condemnari, praesertim ab isdem iudicibus qui duo praeiudicia fecissent, necesse fuisse, simul illud videatis necesse est, nullam accusatori causam esse potuisse cur iudicium vellet corrumpere. quaero enim de te, Tite Atti, relictis iam ceteris argumentis omnibus, num Fabricios quoque innocentis condemnatos existimes, num etiam illa iudicia pecunia corrupta esse dicas, quibus in iudiciis alter a Staieno solo absolutus est, alter etiam ipse se condemnavit. age, si nocentes, cuius malefici? num quid praeter venenum quaesitum quo habitus necaretur obiectum est? num quid aliud in illis iudiciis versatum est praeter hasce insidias habito ab Oppianico per Fabricium factas? nihil, nihil, inquam, aliud, iudices, reperietis. exstat memoria, sunt tabulae publicae; redargue me, si mentior; testium dicta recita, doce in illorum iudiciis quid praeter hoc venenum Oppianici non modo in criminis sed in male dicti loco sit obiectum.

qui si hic video qui iam hic omnis oratio patefacio sum ille iudicium reus condemnaris praesertim ab idem judex qui duo praejudicium facio necesse sum simul ille video necesse sum nullus accusator causa sum possum cur iudicium volo corrumpo quaero enim de tu titus attius relinquo iam ceterus argumentum omnis num fabricius quoque innocens condemno existimo num etiam ille iudicium pecunia corrumpo sum dico qui in iudicium alter ab staienus solum absolvo sum alter etiam ipse sui condemno ago si noceo qui maleficus num quis praeter venenum quaero quo habitus neco obicio sum num quis alius in ille iudicium verso sum praeter hic insidiae habeo ab oppianicus per fabricius facio nihil nihil inquam alius iudex reperio exsto memoria sum tabula publicus redarguo ego si mentior testis dictum recito doceo in ille iudicium quis praeter hic venenum oppianicus non modo in crimen sed in malus dictum locus sum obicio


hic nunc est quiddam quod ad me pertineat, de quo ante dixi, quod ego populo Romano praestare debeam, quoniam is meae vitae status est ut omnis mihi cura et opera posita sit in hominum periculis defendendis. video quanta et quam periculosa et quam infinita quaestio temptetur ab accusatoribus, cum eam legem quae in nostrum ordinem scripta sit in populum Romanum transferre conentur. qua in lege est: 'qui coierit,' quod quam late pateat videtis. 'convenerit'; aeque incertum et infinitum est. 'consenserit'; hoc vero cum infinitum tum obscurum et occultum. 'falsumve testimonium dixerit'; quis de plebe Romana testimonium dixit umquam cui non hoc periculum Tito Attio auctore paratum esse videatis? nam dicturum quidem certe, si hoc iudicium plebi Romanae propositum sit, neminem umquam esse confirmo.

hic nunc sum quidam qui ad ego pertineo de quo ante dico qui ego populus romanus praesto debeo quoniam is meus vita status sum ut omnis ego cura et opus pono sum in homo periculum defendo video quantus et quam periculosus et quam infinitus quaestio tento ab accusator cum is lex qui in nos ordo scribo sum in populus romanus transfero conor qui in lex sum qui coeo qui quam latus pateo video convenio aequus incertus et infinitus sum consentio hic verus cum infinitus tum obscurus et occulo falsumve testimonium dico quis de plebs romanus testimonium dico umquam qui non hic periculum titus attius auctor paro sum video nam dico quidem certus si hic iudicium plebs romanus propono sum nemo umquam sum confirmo


ex lacrimis horum, iudices, existimare potestis omnis haec decuriones decrevisse lacrimantis. age vero, vicinorum quantum studium, quam incredibilis benivolentia, quanta cura est! non illi in libellis laudationem decretam miserunt, sed homines honestissimos, quos nossemus omnes, huc frequentis adesse et hunc praesentis laudare voluerunt. adsunt Ferentani, homines nobilissimi, Marrucini item pari dignitate; Teano Apulo atque Luceria equites Romanos, homines honestissimos, laudatores videtis; Boviano totoque ex Samnio cum laudationes honestissimae missae sunt, tum homines amplissimi nobilissimique venerunt.

ex lacrima hic iudex existimaris possum omnis hic decurio decerno lacrimo ago verus vicinus quantus studium quam incredibilis benevolens quantus cura sum non ille in libellus laudatio decerno mitto sed homo honestus qui nosco omnis huc frequens adsum et hic praesum laudo volo adsum ferentani homo nobilis marrucinus item par dignitas teanum appulus atque luceria eques romanus homo honestus laudator video bovianum totus ex samnium cum laudatio honestus mitto sum tum homo amplus nobilis venio