De Lege Agraria

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


quid? Alexandrea cunctaque Aegyptus ut occulte latet, ut recondita est, ut furtim tota xviris traditur! quis enim vestrum hoc ignorat, dici illud regnum testamento regis Alexae populi Romani esse factum? hic ego consul populi Romani non modo nihil iudico sed ne quid sentiam quidem profero. Magna enim mihi res non modo ad statuendum sed etiam ad dicendum videtur esse. video qui testamentum factum esse confirmet; auctoritatem senatus exstare hereditatis aditae sentio tum cum Alexa mortuo nos tris legatos Tyrum misimus, qui ab illo pecuniam depositam recuperarent.

quis alexandrea cuncto aegyptus ut occulte lateo ut recondo sum ut furtim totus xviris trado quis enim vester hic ignoro dico ille regnum testamentum rex alexa populus romanus sum facio hic ego consul populus romanus non modo nihil judico sed ne quis sentio quidem profero magnus enim ego res non modo ad statuo sed etiam ad dico video sum video qui testamentum facio sum confirmo auctoritas senatus exstaris hereditas adeo sentio tum cum alexa mortuus nos tres legatus tyrus mitto qui ab ille pecunia depono recipero


ascribit eidem auctioni Corinthios agros opimos et fertilis, et Cyrenensis qui Apionis fuerunt, et agros in Hispania propter Carthaginem novam et in Africa ipsam veterem Carthaginem vendit, quam videlicet P. Africanus non propter religionem sedum illarum ac vetustatis de consili sententia consecravit, nec ut ipse locus eorum qui cum hac urbe de imperio decertarunt vestigia calamitatis ostenderet, sed non fuit tam diligens quam est Rullus, aut fortasse emptorem ei loco reperire non potuit. verum inter hos agros captos veteribus bellis virtute summorum imperatorum adiungit regios agros Mithridatis, qui in Paphlagonia, qui in Ponto, qui in Cappadocia fuerunt, ut eos xviri vendant. itane vero?

ascribo idem auctio corinthii ager opimus et fertilis et cyrenensis qui apio sum et ager in hispania propter carthago novus et in africanus ipse vetus carthago vendo quam videlicet p africanus non propter religio sedes ille atque vetustas de consilium sententia consecro neque ut ipse locus is qui cum hic urbs de imperium decerto vestigium calamitas ostendo sed non sum tam diligo quam sum rullus aut fortasse emptor is locus reperio non possum verus inter hic ager capio vetus bellum virtus summus imperator adjungo regius ager mithridates qui in paphlagonia qui in pontus qui in cappadocia sum ut is xviri vendo ito verus


his insignibus atque infulis imperi venditis quibus ornatam nobis maiores nostri rem publicam tradiderunt, iubent eos agros venire quos rex Mithridates in Paphlagonia, Ponto Cappadociaque possederit. num obscure videntur prope hasta praeconis insectari Cn. Pompei exercitum qui venire iubeant eos ipsos agros in quibus ille etiam nunc bellum gerat atque versetur?

hic insignis atque infulis imperium vendo qui orno nos magnus noster res publicus trado iubeo is ager venio qui rex mithridates in paphlagonia pontus cappadocia possederit num obscurus video prope hasta praeco insectaris cn pompejus exercitus qui venio jubeo is ipse ager in qui ille etiam nunc bellum gero atque verso


itane vero? privatum haec causa commovit; populum Romanum ne agrum Campanum privatis gratis Rullo rogante tradat non commovebit? at idem populus Romanus de hoc vectigali potest dicere quod ille de suo fundo dixisse dicitur. Asia multos annos vobis fructum Mithridatico bello non tulit, Hispaniarum vectigal temporibus Sertorianis nullum fuit, Siciliae civitatibus bello fugitivorum M'. Aquilius etiam mutuum frumentum dedit; at ex hoc vectigali numquam malus nuntius auditus est. cetera vectigalia belli difficultatibus adfliguntur; hoc vectigali etiam belli difficultates sustentantur.

ito verus privo hic causa commoveo populus romanus ne ager campanus privo gratus rullus rogo trado non commoveo at idem populus romanus de hic vectigal possum dico qui ille de suus fundo dico dico asia multus annus tu fructus mithridaticus bellum non fero hispaniaris vectigal tempus sertorianus nullus sum sicilia civitas bellum fugitivus m aquilius etiam mutuus frumentum do at ex hic vectigal numquam malus nuntius audio sum ceterus vectigalis bellum difficultas affligo hic vectigal etiam bellum difficultas sustento


meliore. at hoc Valeria lex non dicit, Corneliae leges non sanciunt, Sulla ipse non postulat. si isti agri partem aliquam iuris, aliquam similitudinem propriae possessionis, aliquam spem diuturnitatis attingunt, nemo est tam impudens istorum quin agi secum praeclare arbitretur. tu vero, Rulle, quid quaeris? quod habent ut habeant? quis vetat? Vt privatum sit? ita latum est. Vt meliore iure tui soceri fundus Hirpinus sit sive ager Hirpinus—totum enim possidet—quam meus paternus avitusque fundus Arpinas?

bonus at hic valerius lex non dico cornelius lex non sancio sulla ipse non postulo si iste ager pars aliqui ius aliqui similitudo proprius possessio aliqui spes diuturnitas attingo nemo sum tam impudens iste quin ago sui praeclaris arbitror tu verus rullus quis quaero qui habeo ut habeo quis veto vt privo sum ita latus sum vt bonus ius tuus socer fundus hirpinus sum sive ager hirpinus totus enim possideo quam meus paternus avitus fundus arpinas


at enim ager Campanus hac lege dividetur orbi terrae pulcherrimus et Capuam colonia deducetur, urbem amplissimam atque ornatissimam. quid ad haec possumus dicere? de commodo prius vestro dicam, Quirites; deinde ad amplitudinem et dignitatem revertar, ut, si quis agri aut oppidi bonitate delectatur, ne quid exspectet, si quem rei indignitas commovet, ut huic simulatae largitioni resistat. ac primum de oppido dicam, si quis est forte quem Capua magis quam Roma delectet. V milia colonorum Capuam scribi iubet; ad hunc numerum quingenos sibi singuli sumunt.

at enim ager campanus hic lex divido orbus terra pulcher et capua colonia deduco urbs amplus atque orno quis ad hic possum dico de commodum prior vester dico quiris deinde ad amplitudo et dignitas revorto ut si quis ager aut oppidum bonitas delecto ne quis exspecto si qui res indignitas commoveo ut hic simulo largitio resisto atque primus de oppidum dico si quis sum fors qui capua magis quam roma delecto v mille colonus capua scribo iubeo ad hic numerus quingeni sui singuli sumo


atque illud circumspicite vestris mentibus una, Quirites. legatos nostros, homines auctoritate tenui, qui rerum privatarum causa legationes liberas obeunt, tamen exterae nationes ferre vix possunt. grave est enim nomen imperi atque id etiam in levi persona pertimescitur, propterea quod vestro, non suo nomine, cum hinc egressi sunt, abutuntur. quid censetis, cum isti xviri cum imperio, cum fascibus, cum illa delecta finitorum iuventute per totum orbem terrarum vagabuntur, quo tandem animo, quo metu, quo periculo miseras nationes futuras?

atque ille circumspicio vester mens unus quiris legatus noster homo auctoritas tenuis qui res privataris causa legatio libero obeo tamen exter natio fero vix possum gravis sum enim nomen imperium atque is etiam in levis persono pertimesco propterea qui vester non suus nomen cum hinc egredior sum abutor quis censeo cum iste xviri cum imperium cum fascis cum ille delecto finitor iuventus per totus orbis terra vago quo tandem animus quo metus quo periculum miser natio sum


deinde etiam in reliquum tempus diligentissime sancit ut, quod quisque imperator habeat pecuniae, protinus ad xviros deferat. hic tamen excipit Pompeium simillime, ut mihi videtur, atque ut illa lege qua peregrini Roma eiciuntur Glaucippus excipitur. non enim hac exceptione unus adficitur beneficio, sed unus privatur iniuria. sed cui manubias remittit, in huius vectigalia invadit. iubet enim pecunia, si qua post nos consules ex novis vectigalibus recipiatur, hac uti xviros. quasi vero non intellegamus haec eos vectigalia quae Cn. Pompeius adiunxerit vendere cogitare.

deinde etiam in reliquus tempus diligens sancio ut qui quisque imperator habeo pecunia protinus ad xviros defero hic tamen excipio pompejus similis ut ego video atque ut ille lex qui peregrinus roma eicio glaucippus excipio non enim hic exceptio unus afficio beneficium sed unus privo iniuria sed qui manubiae remitto in hic vectigalis invado iubeo enim pecunia si qui post nos consul ex novus vectigal recipio hic uti xviros quasi verus non intellego hic is vectigalis qui cn pompejus adjungo vendo cogito


sed multitudo, Quirites, quaeritur qua illa omnia oppida compleantur. nam dixi antea lege permitti ut quae velint municipia, quas velint veteres colonias colonis suis occupent. Calenum municipium complebunt, Teanum oppriment, Atellam, Cumas, Neapolim, Pompeios, Nuceriam suis praesidiis devincient, Puteolos vero qui nunc in sua potestate sunt, suo iure libertateque utuntur, totos novo populo atque adventiciis copiis occupabunt. tunc illud vexillum Campanae coloniae vehementer huic imperio timendum Capuam a xviris inferetur, tunc contra hanc Romam, communem patriam omnium nostrum, illa altera Roma quaeretur.

sed multitudo quiris quaero qui ille omnis oppidum compleo nam dico antea lex permitto ut qui volo municipium qui volo vetus colonia colonia suus occupo calenus municipium compleo teanum opprimo atella cumae neapolis pompeji nuceria suus praesidium devincio puteoli verus qui nunc in suus potestas sum suus ius libertas uto totus novo populus atque adventicius copia occupo tunc ille vexillum campanus colonia vehemens hic imperium timeo capua ab xviris infero tunc contra hic roma communis patria omnis nos ille alter roma quaero


quid enim existimatis integrum vobis in re publica fore aut in vestra libertate ac dignitate retinenda, cum Rullus atque ei quos multo magis quam Rullum timetis cum omni egentium atque improborum manu, cum omnibus copiis, cum omni argento et auro Capuam et urbis circa Capuam occuparint? his ego rebus, patres conscripti, resistam vehementer atque acriter neque patiar homines ea me consule expromere quae contra rem publicam iam diu cogitarunt.

quis enim existimo integer tu in res publicus sum aut in vester libertas atque dignitas retineo cum rullus atque is qui multus magis quam rullus timeo cum omnis egeo atque improbus manus cum omnis copia cum omnis argentum et aurum capua et urbs circa capua occupo hic ego res pater conscribo resisto vehemens atque acer neque patior homo is ego consul expromo qui contra res publicus iam diu cogito


age, non definis locum; quid? naturam agri? 'vero,' inquit, 'qvi arari avt coli possit.' 'qui possit arari,' inquit, 'aut coli,' non qui aratus aut cultus sit. Vtrum haec lex est, an tabula Veratianae auctionis? in qua scriptum fuisse aiunt: 'Ivgera cc in qvibvs olivetvm fieri potest, ivgera ccc vbi institvi vineae possvnt.' hoc tu emes ista innumerabili pecunia quod arari aut coli possit? quod solum tam exile et macrum est quod aratro perstringi non possit, aut quod est tam asperum saxetum in quo agricolarum cultus non elaboret? 'idcirco,' inquit, 'agros nominare non possum quia tangam nullum ab invito.' hoc, Quirites, multo est quaestuosius quam si ab invito sumeret; inibitur enim ratio quaestus de vestra pecunia, et tum denique ager emetur cum idem expediet emptori et venditori.

ago non definio locus quis natura ager verus inquam qvi araris avt colo possum qui possum araris inquam aut colo non qui aro aut cultus sum vtrum hic lex sum an tabula veratianae auctio in qui scribo sum aio ivgera centum in qvibvs olivetvm fio possum ivgera ccc vbi institvi vinea possvnt hic tu emo iste innumerabilis pecunia qui araris aut colo possum qui solus tam exilis et macer sum qui arater perstringo non possum aut qui sum tam asperum saxetum in quo agricolaris cultus non elaboro idcirco inquam ager nominaris non possum quia tango nullus ab invito hic quiris multus sum quaestuosus quam si ab invito sumo ineo enim ratio quaestus de vester pecunia et tum denique ager emo cum idem expedio emptor et venditor


hac tanta de re P. Rullus cum ceteris xviris conlegis suis iudicabit, et utrum iudicabit? nam utrumque ita magnum est ut nullo modo neque concedendum neque ferendum sit. volet esse popularis; populo Romano adiudicabit. ergo idem ex sua lege vendet Alexandream, vendet Aegyptum, urbis copiosissimae pulcherrimorumque agrorum iudex, arbiter, dominus, rex denique opulentissimi regni reperietur. non sumet sibi tantum, non appetet; iudicabit Alexandream regis esse, a populo Romano abiudicabit.

hic tantus de res p rullus cum ceterus xviris collega suus iudico et utrum iudico nam uterque ita magnus sum ut nullus modo neque concedo neque fero sum volo sum popularis populus romanus adiudico ergo idem ex suus lex vendo alexandrea vendo aegyptus urbs copiosus pulcher ager iudex arbiter dominus rex denique opulens regnum reperio non sumo sui tantus non appeto iudico alexandrea rex sum ab populus romanus abiudico


erratis, si senatum probare ea quae dicuntur a me putatis, populum autem esse in alia voluntate. omnes qui se incolumis volent sequentur auctoritatem consulis soluti a cupiditatibus, liberi a delictis, cauti in periculis, non timidi in contentionibus. quod si qui vestrum spe ducitur se posse turbulenta ratione honori velificari suo, primum me consule id sperare desistat, deinde habeat me ipsum sibi documento, quem equestri ortum loco consulem videt, quae vitae via facillime viros bonos ad honorem dignitatemque perducat. quod si vos vestrum mihi studium, patres conscripti, ad communem dignitatem defendendam profitemini, perficiam profecto, id quod maxime res publica desiderat, ut huius ordinis auctoritas, quae apud maiores nostros fuit, eadem nunc longo intervallo rei publicae restituta esse videatur.

erro si senatus probaris is qui dico ab ego puto populus autem sum in alius voluntas omnis qui sui incolumis volo sequor auctoritas consul soluo ab cupiditas liber ab delinquo caveo in periculum non timidus in contentio qui si qui vester spes duco sui possum turbulentus ratio honor velificaris suus primus ego consul is spero desisto deinde habeo ego ipse sui documentum qui equester orior locus consul video qui vita via facilis vir bonus ad honor dignitas perduco qui si tu vester ego studium pater conscribo ad communis dignitas defendo profiteor perficio profecto is qui magnus res publicus desidero ut hic ordo auctoritas qui apud magnus noster sum idem nunc longus intervallum res publicus restituo sum video


et, credo, P. Rullus—is enim sic se gerit ut sibi iam xvir designatus esse videatur—ad eam auctionem potissimum proficiscetur! is videlicet, ante quam veniat in Pontum, litteras ad Cn. Pompeium mittet, quarum ego iam exemplum ab istis compositum esse arbitror: 'P. Servilivs Rvllvs tribvnvs plebis xvir s. d. Cn. Pompeio Cn. f.' non credo ascripturum esse 'Magno,' non enim videtur id quod imminuere lege conatur concessurus verbo. 'te volo cvrare vt mihi Sinopae praesto sis avxilivmqve addvcas, dvm eos agros qvos tv tvo labore cepisti ego mea lege vendam.' an Pompeium non adhibebit? in eius provincia vendet manubias imperatoris? ponite ante oculos vobis Rullum in Ponto inter nostra atque hostium castra hasta posita cum suis formosis finitoribus auctionantem.

et credo p rullus is enim sic sui gero ut sui iam xvir designo sum video ad is auctio potis proficisco is videlicet ante quam venio in pontus littera ad cn pompejus mitto qui ego iam exemplum ab iste compono sum arbitror p servilivs rvllvs tribvnvs plebs xvir senatus d cn pompejus cn f non credo ascribo sum magnus non enim video is qui imminuo lex conor concedo verbum tu volo cvraris vt ego sinope praesto sum avxilivmqve addvcas dvm is ager qvos tv tvo labor capio ego meus lex vendo an pompejus non adhibeo in is provincia vendo manubiae imperator pono ante oculus tu rullus in pontus inter noster atque hostis castrum hasta pono cum suus formosus finitor auctionor


iam vero qui metus erat tunicatorum illorum! et in Albana et Seplasia quae concursatio percontantium quid praetor edixisset, ubi cenaret, quo denuntiasset! nos autem, hinc Roma qui veneramus, iam non hospites, sed peregrini atque advenae nominabamur.

iam verus qui metus sum tunicator ille et in albanus et seplasia qui concursatio perconto quis praetor edico ubi ceno quo denuntio nos autem hinc roma qui venio iam non hospes sed peregrinus atque advena nomino


utrum oratio ad eius rei disputationem deerit, an, cum idem et disseret et iudicabit, impelli non poterit ut falsum iudicet? an, si condemnare Asiam nolet, terrorem damnationis et minas non quanti volet aestimabit? quid? quod disputari contra nullo pacto potest, quod iam statutum a nobis est et iudicatum, quoniam hereditatem iam crevimus, regnum Bithyniae, quod certe publicum est populi Romani factum, num quid causae est quin omnis agros, urbis, stagna, portus, totam denique Bithyniam xviri vendituri sint? quid? Mytilenae, quae certe vestrae, Quirites, belli lege ac victoriae iure factae sunt, urbs et natura ac situ et descriptione aedificiorum et pulchritudine in primis nobilis, agri iucundi et fertiles, nempe eodem capite inclusi continentur.

utrum oratio ad is res disputatio desum an cum idem et dissero et iudico impello non possum ut falsus iudico an si condemnaris asia nolo terror damnatio et minae non quantus volo aestimo quis qui disputaris contra nullus pacisco possum qui iam status ab nos sum et iudico quoniam hereditas iam cerno regnum bithynia qui certus publicus sum populus romanus facio num quis causa sum quin omnis ager urbs stagnum portus totus denique bithynia xviri vendo sum quis mytilenae qui certus vester quiris bellum lex atque victoria ius facio sum urbs et natura atque sino et descriptio aedificium et pulchritudo in primus nobilis ager jucundus et fertilis nempe idem caput includo contineo


nunc perspicite omnium rerum infinitam atque intolerandam licentiam. pecunia coacta est ad agros emendos; ei porro ab invitis non ementur. si consenserint possessores non vendere, quid futurum est? referetur pecunia? non licet. exigetur? vetat. verum esto; nihil est quod non emi possit, si tantum des quantum velit venditor. spoliemus orbem terrarum, vendamus vectigalia, effundamus aerarium, ut locupletatis aut invidiae aut pestilentiae possessoribus agri tamen emantur.

nunc perspicio omnis res infinitus atque intolero licentia pecunia cogo sum ad ager emo is porro ab invitus non emo si consentio possessor non vendo quis sum sum refero pecunia non licet exigo veto verus sum nihil sum qui non emo possum si tantus do quantus volo vendito spolio orbis terra vendo vectigalis effundo aerarius ut locupletas aut invidia aut pestilentia possessor ager tamen emo


itaque, ut initio mihi designato consuli nuntiabatur legem agrariam tribunos plebis designatos conscribere, cupiebam quid cogitarent cognoscere; etenim arbitrabar, quoniam eodem anno gerendi nobis essent magistratus, esse aliquam oportere inter nos rei publicae bene administrandae societatem.

itaque ut initium ego designo consul nuntio lex agrarius tribunus plebs designo conscribo cupio quis cogito cognosco etenim arbitror quoniam idem annus gero nos sum magistratus sum aliqui oportet inter nos res publicus bene administro societas


quid tum? quae erit in istos agros deductio, quae totius rei ratio atque descriptio? 'deducentur,' inquit, 'coloniae.' quot? quorum hominum? in quae loca? quis enim non videt in coloniis esse haec omnia consideranda? tibi nos, Rulle, et istis tuis harum omnium rerum machinatoribus totam Italiam inermem tradituros existimasti, quam praesidiis confirmaretis, coloniis occuparetis, omnibus vinclis devinctam et constrictam teneretis? Vbi enim cavetur ne in Ianiculo coloniam constituatis, ne urbem hanc urbe alia premere atque urgere possitis? 'non faciemus,' inquit. primum nescio, deinde timeo, postremo non committam ut vestro beneficio potius quam nostro consilio salvi esse possimus.

quis tum qui sum in iste ager deductio qui totus res ratio atque descriptio deduco inquam colonia quot qui homo in qui locum quis enim non video in colonia sum hic omnis considero tu nos rullus et iste tuus haris omnis res machinator totus italia inermis trado existimo quam praesidium confirmo colonia occupo omnis vinclum devincio et constringo teneo vbi enim caveo ne in janiculum colonia constituo ne urbs hic urbs alius premo atque urgeo possum non facio inquam primus nescio deinde timeo postremo non committo ut vester beneficium potis quam noster consilium salvus sum possum


haec tu, P. Rulle, M. Bruti sceleris vestigia quam monumenta maiorum sapientiae sequi maluisti, haec tu cum istis tuis auctoribus excogitasti, ut vetera vectigalia nostra expilaretis, exploraretis nova, urbem novam huic urbi ad certamen dignitatis opponeretis; ut sub vestrum ius, iuris dictionem, potestatem urbis, nationes, provincias, liberos populos, reges, terrarum denique orbem subiungeretis; ut, cum omnem pecuniam ex aerario exhausissetis, ex vectigalibus redegissetis, ab omnibus regibus, gentibus, ab imperatoribus nostris coegissetis, tamen omnes vobis pecunias ad nutum vestrum penderent; ut idem partim invidiosos agros a Sullanis possessoribus, partim desertos ac pestilentis a vestris necessariis et a vobismet ipsis emptos quanti velletis populo Romano induceretis; ut omnia municipia coloniasque Italiae novis colonis occuparetis; ut quibuscumque in locis vobis videretur ac quam multis videretur colonias conlocaretis;

hic tu p rullus m brutus scelus vestigium quam monumentum magnus sapientia sequor malo hic tu cum iste tuus auctor excogito ut vetero vectigalis noster expilo exploro novo urbs novus hic urbs ad certamen dignitas oppono ut sub vester ius ius dictio potestas urbs natio provincia liber populus rex terra denique orbis subjungo ut cum omnis pecunia ex aerarius exhaurio ex vectigal redigo ab omnis rex gens ab imperator noster cogo tamen omnis tu pecunia ad nutus vester pendeo ut idem pars invidiosus ager ab sullanus possessor pars desero atque pestilens ab vester necessarius et ab tu ipse emo quantus volo populus romanus induco ut omnis municipium colonia italia novus colonia occupo ut quicumque in locus tu video atque quam multus video colonia conloco


iam omnis omnium tolletur error, iam aperte ostendent sibi nomen huius rei publicae, sedem urbis atque imperi, denique hoc templum Iovis optimi maximi atque hanc arcem omnium gentium displicere. Capuam deduci colonos volunt, illam urbem huic urbi rursus opponere, illuc opes suas deferre et imperi nomen transferre cogitant. qui locus propter ubertatem agrorum abundantiamque rerum omnium superbiam et crudelitatem genuisse dicitur, ibi nostri coloni delecti ad omne facinus a xviris conlocabuntur, et, credo, qua in urbe homines in vetere dignitate fortunaque nati copiam rerum moderate ferre non potuerunt, in ea isti vestri satellites modeste insolentiam suam continebunt.

iam omnis omnis tollo error iam apertus ostendo sui nomen hic res publicus sedes urbs atque imperium denique hic templum iuppiter bonus magnus atque hic arx omnis gens displiceo capua deduco colonus volo ille urbs hic urbs rursus oppono illic ops suus defero et imperium nomen transfero cogito qui locus propter ubertas ager abundantia res omnis superbia et crudelitas gigno dico ibi noster colonus deligo ad omnis facinus ab xviris conloco et credo qui in urbs homo in veto dignitas fortuno nascor copia res modero fero non possum in is iste vester satelles modestus insolentia suus contineo


sint igitur xviri neque veris comitiis, hoc est, populi suffragiis, neque illis ad speciem atque ad usurpationem vetustatis per xxx lictores auspiciorum causa adumbratis constituti. videte nunc eos qui a vobis nihil potestatis acceperint quanto maioribus ornamentis adficiat quam omnes nos adfecti sumus quibus vos amplissimas potestates dedistis. iubet auspicia coloniarum deducendarum causa xviros habere pullariosque, 'eodem ivre,' inquit, 'qvo habvervnt iiiviri lege Sempronia.' audes etiam, Rulle, mentionem facere legis Semproniae, nec te ea lex ipsa commonet iiiviros illos xxxv tribuum suffragio creatos esse? et cum tu a Ti. Gracchi aequitate ac pudore longissime remotus sis, id quod dissimillima ratione factum sit eodem iure putas esse oportere?

sum igitur xviri neque verus comitium hic sum populus suffragium neque ille ad species atque ad usurpatio vetustas per xxx lictor auspicium causa adumbro constituo video nunc is qui ab tu nihil potestas accipio quantus magnus ornamentum afficio quam omnis nos afficio sum qui tu amplus potestas do iubeo auspicium colonia deducendaris causa xviros habeo pullariosque idem ivre inquam qvo habvervnt iiiviri lex sempronius audeo etiam rullus mentio facio lex sempronia neque tu is lex ipse commoneo iiiviros ille xxxv tribus suffragium creo sum et cum tu ab tiberius gracchus aequitas atque pudor longus removeo sum is qui dissimilis ratio facio sum idem ius puto sum oportet


cognoscite nunc alios immensos atque intolerabilis quaestus, ut intellegatis ad certorum hominum importunam avaritiam hoc populare legis agrariae nomen esse quaesitum. hac pecunia iubet agros emi quo deducamini. non consuevi homines appellare asperius, Quirites, nisi lacessitus. vellem fieri posset ut a me sine contumelia nominarentur ei qui se xviros sperant futuros; iam videretis quibus hominibus omnium rerum et vendendarum et emendarum potestatem permitteretis.

cognosco nunc alius immensus atque intolerabilis quaestus ut intellego ad certor homo importunus avaritia hic popularis lex agrarius nomen sum quaero hic pecunia iubeo ager emo quo deduco non consuesco homo appello asper quiris nisi lacesso volo fio possum ut ab ego sine contumelia nomino is qui sui xviros spero sum iam video qui homo omnis res et vendendaris et emendaris potestas permitto


ut omnem rem publicam vestris militibus, vestris urbibus, vestris praesidiis cingeretis atque oppressam teneretis; ut ipsum Cn. Pompeium, cuius praesidio saepissime res publica contra acerrimos hostis et contra improbissimos civis munita est, exercitu victore atque horum conspectu privare possetis; ut nihil auro et argento violari, nihil numero et servitiis declarari, nihil vi et manu perfringi posset quod non vos oppressum atque ereptum teneretis; ut volitaretis interea per gentis, per regna omnia cum imperio summo, cum iudicio infinito, cum omni pecunia; ut veniretis in castra Cn. Pompei atque ipsa castra, si commodum vobis esset, venderetis; ut interea magistratus reliquos legibus omnibus soluti sine metu iudiciorum, sine periculo petere possetis; ut nemo ad populum Romanum vos adducere, nemo producere, nemo in senatum cogere, non consul coercere, non tribunus plebis retinere posset.

ut omnis res publicus vester miles vester urbs vester praesidium cingo atque opprimo teneo ut ipse cn pompejus qui praesidium saepis res publicus contra acer hostis et contra improbus civis munio sum exercitus victor atque hic conspectus privaris possum ut nihil aurum et argentum violaris nihil numerus et servitium declararis nihil vis et manus perfringo possum qui non tu opprimo atque eripio teneo ut volito interea per gens per regnum omnis cum imperium superus cum iudicium infinitus cum omnis pecunia ut venio in castrum cn pompejus atque ipse castrum si commodus tu sum vendo ut interea magistratus reliquus lex omnis soluo sine metus iudicium sine periculum peto possum ut nemo ad populus romanus tu duco nemo produco nemo in senatus cogo non consul coerceo non tribunus plebs retineo possum


homines non inerant in urbe qui malis contionibus,turbulentis senatus consultis, iniquis imperiis rem publicam miscerent et rerum novarum causam aliquam quaererent. neque enim contionandi potestas erat cuiquam nec consili capiendi publici; non gloriae cupiditate efferebantur, propterea quod, ubi honos publice non est, ibi gloriae cupiditas esse non potest; non contentione, non ambitione discordes. nihil enim supererat de quo certarent, nihil quod contra peterent, nihil ubi dissiderent. itaque illam Campanam adrogantiam atque intolerandam ferociam ratione et consilio maiores nostri ad inertissimum ac desidiosissimum otium perduxerunt. sic et crudelitatis infamiam effugerunt quod urbem ex Italia pulcherrimam non sustulerunt, et multum in posterum providerunt quod nervis urbis omnibus exsectis urbem ipsam solutam ac debilitatam reliquerunt.

homo non insum in urbs qui malus contio turbulentus senatus consulo iniquus imperium res publicus misceo et res novaris causa aliqui quaero neque enim contionor potestas sum quisquam neque consilium capio publicus non gloria cupiditas effero propterea qui ubi honor publicus non sum ibi gloria cupiditas sum non possum non contentio non ambitio discors nihil enim supersum de quo certo nihil qui contra peto nihil ubi dissido itaque ille campanus arrogantia atque intolero ferocio ratio et consilium magnus noster ad iners atque desidiosus otium perduco sic et crudelitas infamia effugio qui urbs ex italia pulcher non tollo et multus in posterus provideo qui nervus urbs omnis exseco urbs ipse solvo atque debilito relinquo


in id oppidum homines nefarie rem publicam vestram transferre conantur, quo in oppido maiores nostri nullam omnino rem publicam esse voluerunt, qui tris solum urbis in terris omnibus, Carthaginem, Corinthum, Capuam, statuerunt posse imperi gravitatem ac nomen sustinere. deleta Carthago est, quod cum hominum copiis, tum ipsa natura ac loco, succincta portibus, armata muris, excurrere ex Africa, imminere duabus fructuosissimis insulis populi Romani videbatur. Corinthi vestigium vix relictum est. erat enim posita in angustiis atque in faucibus Graeciae sic ut terra claustra locorum teneret et duo maria maxime navigationi diversa paene coniungeret, cum pertenui discrimine separentur. haec quae procul erant a conspectu imperi non solum adflixerunt sed etiam, ne quando recreata exsurgere atque erigere se possent, funditus, ut dixi, sustulerunt.

in is oppidum homo nefarius res publicus vester transfero conor quo in oppidum magnus noster nullus omnino res publicus sum volo qui tres solus urbs in terra omnis carthago corinthus capua statuo possum imperium gravitas atque nomen sustineo deleo carthago sum qui cum homo copia tum ipse natura atque locus succingo portus armo murus excurro ex africanus immineo duo fructuosus insula populus romanus video corinthius vestigium vix relinquo sum sum enim pono in angustia atque in fauces graecia sic ut terra claustra locus teneo et duo mare magnus navigatio diverto paene conjungo cum pertenuis discrimen separo hic qui procul sum ab conspectus imperium non solus affligo sed etiam ne quando recreo exsurgo atque erigo sui possum fundus ut dico tollo


remittit hoc Rullo Cn. Pompeius; beneficio isto legis, benignitate xvirali nihil utitur. nam si est aequum praedam ac manubias suas imperatores non in monumenta deorum immortalium neque in urbis ornamenta conferre, sed ad xviros tamquam ad dominos reportare, nihil sibi appetit praecipui Pompeius, nihil; volt se in communi atque in eodem quo ceteri iure versari. sin est iniquum, Quirites, si turpe, si intolerandum hos xviros portitores omnibus omnium pecuniis constitui, qui non modo reges atque exterarum nationum homines sed etiam imperatores vestros excutiant, non mihi videntur honoris causa excipere Pompeium, sed metuere ne ille eandem contumeliam quam ceteri ferre non possit.

remitto hic rullus cn pompejus beneficium iste lex benignitas xviral nihil uto nam si sum aequus praeda atque manubiae suus imperator non in monumentum deus immortalis neque in urbs ornamentum confero sed ad xviros tamquam ad dominus reportaris nihil sui appeto praecipuus pompejus nihil volo sui in communis atque in idem quo ceterus ius versaris sin sum iniquus quiris si turpis si intolero hic xviros portitor omnis omnis pecunia constituo qui non modo rex atque exteraris natio homo sed etiam imperator vester excutio non ego video honor causa excipio pompejus sed metuo ne ille idem contumelia quam ceterus fero non possum


etenim si populo consulis, remove te a suspicione alicuius tui commodi, fac fidem te nihil nisi populi utilitatem et fructum quaerere, sine ad alios potestatem, ad te gratiam benefici tui pervenire. nam hoc quidem vix est liberi populi, vix vestrorum animorum ac magnificentiae. quis legem tulit? Rullus. quis maiorem partem populi suffragiis prohibuit? Rullus. quis comitiis praefuit, quis tribus quas voluit vocavit nullo custode sortitus, quis xviros quos voluit creavit? idem Rullus. quem principem renuntiavit? Rullum. vix me hercule servis hoc eum suis, non modo vobis omnium gentium dominis probaturum arbitror. optimae leges igitur hac lege sine ulla exceptione tollentur; idem lege sibi sua curationem petet, idem maiore parte populi suffragiis spoliata comitia habebit, quos volet atque in eis se ipsum renuntiabit, et videlicet conlegas suos ascriptores legis agrariae non repudiabit, a quibus ei locus primus in indice et in praescriptione legis concessus est; ceteri fructus omnium rerum qui in spe legis huius positi sunt communi cautione atque aequa ex parte retinentur.

etenim si populus consul removeo tu ab suspicio aliquis tuus commodus facio fides tu nihil nisi populus utilitas et fructus quaero sine ad alius potestas ad tu gratia beneficus tuus pervenio nam hic quidem vix sum liber populus vix vester animus atque magnificentia quis lex fero rullus quis magnus pars populus suffragium prohibeo rullus quis comitium praesum quis tres qui volo voco nullus custos sortior quis xviros qui volo creo idem rullus qui princeps renuntio rullus vix ego herculis servio hic is suus non modo tu omnis gens dominus probo arbitror bonus lex igitur hic lex sine ullus exceptio tollo idem lex sui suus curatio peto idem magnus pars populus suffragium spolio comitium habeo qui volo atque in is sui ipse renuntio et videlicet collega suus ascriptor lex agrarius non repudio ab qui is locus primus in indico et in praescriptio lex concedo sum ceterus fructus omnis res qui in spes lex hic pono sum communis cautio atque aequus ex pars retineo


sortietur tribus idem Rullus. homo felix educet quas volet tribus. quos viiii tribus xviros fecerint ab eodem Rullo eductae, hos omnium rerum, ut iam ostendam, dominos habebimus. atque hi, ut grati ac memores benefici esse videantur, aliquid se viiii tribuum notis hominibus debere confitebuntur, reliquis vero vi et xx tribubus nihil erit quod non putent posse suo iure se denegare. quos tandem igitur xviros fieri volt? se primum. qui licet? leges enim sunt veteres neque eae consulares, si quid interesse hoc arbitramini, sed tribuniciae vobis maioribusque vestris vehementer gratae atque iucundae; Licinia est lex et altera Aebutia, quae non modo eum qui tulerit de aliqua curatione ac potestate sed etiam conlegas eius, cognatos, adfinis excipit, ne eis ea potestas curatiove mandetur.

sortio tres idem rullus homo felix educo qui volo tres qui viiii tres xviros facio ab idem rullus educo hic omnis res ut iam ostendo dominus habeo atque hic ut gratus atque memor beneficus sum video aliquis sui viiii tribus nosco homo debeo confiteor reliquus verus vis et xx tribus nihil sum qui non puto possum suus ius sui denego qui tandem igitur xviros fio volo sui primus qui licet lex enim sum vetus neque is consularis si quis intersum hic arbitror sed tribunicius tu magnus vester vehemens gratus atque iucundus licinius sum lex et alter aebutius qui non modo is qui fero de aliqui curatio atque potestas sed etiam collega is cognatus affinis excipio ne is is potestas curatio mando


quaero, si qui velint vendere non fuerint, quid pecuniae fiet? referre in aerarium lex vetat, exigi prohibet. igitur pecuniam omnem xviri tenebunt, vobis ager non emetur; vectigalibus abalienatis, sociis vexatis, regibus atque omnibus gentibus exinanitis illi pecunias habebunt, vos agros non habebitis. 'facile,' inquit, 'adducentur pecuniae magnitudine ut velint vendere.' ergo ea lex est qua nostra vendamus quanti possimus, aliena emamus quanti possessores velint.

quaero si qui volo vendo non sum quis pecunia fio refero in aerarius lex veto exigo prohibeo igitur pecunia omnis xviri teneo tu ager non emo vectigal abalieno socius vexo rex atque omnis gens exinanio ille pecunia habeo tu ager non habeo facilis inquam adduco pecunia magnitudo ut volo vendo ergo is lex sum qui noster vendo quantus possum alienus emo quantus possessor volo


videtis iam, patres conscripti, omnibus rebus et modis constructam et coacervatam pecuniam xviralem. minuetur huius pecuniae invidia; consumetur enim in agrorum emptionibus. optime. quis ergo emet agros istos? idem xviri; tu, Rulle,—missos enim facio ceteros—emes quod voles, vendes quod voles; utrumque horum facies quanti voles. cavet enim vir optimus ne emat ab invito. quasi vero non intellegamus ab invito emere iniuriosum esse, ab non invito quaestuosum. quantum tibi agri vendet, ut alios omittam, socer tuus, et, si ego eius aequitatem animi probe novi, vendet non invitus? facient idem ceteri libenter, ut possessionis invidiam pecunia commutent, accipiant quod cupiunt, dent quod retinere vix possunt.

video iam pater conscribo omnis res et modus construo et coacervo pecunia xviral minuo hic pecunia invidia consumo enim in ager emptio optume quis ergo emeo ager iste idem xviri tu rullus mitto enim facio ceterus emo qui volo vendo qui volo uterque hic facies quantus volo caveo enim vir bonus ne emo ab invito quasi verus non intellego ab invito emo injuriosus sum ab non invito quaestuosus quantus tu ager vendo ut alius omitto socer tuus et si ego is aequitas animus probus nosco vendo non invitus facio idem ceterus libet ut possessio invidia pecunia commuto accipio qui cupio do qui retineo vix possum


Cum familiariter me in eorum sermonem insinuarem ac darem, celabar, excludebar, et, cum ostenderem, si lex utilis plebi Romanae mihi videretur, auctorem me atque adiutorem futurum, tamen aspernabantur hanc liberalitatem meam; negabant me adduci posse ut ullam largitionem probarem. finem feci offerendi mei ne forte mea sedulitas aut insidiosa aut impudens videretur. interea non desistebant clam inter se convenire, privatos quosdam adhibere, ad suos coetus occultos noctem adiungere et solitudinem. quibus rebus quanto in metu fuerimus, ex vestra sollicitudine in qua illis temporibus fuistis facile adsequi coniectura poteritis.

cos familiaris ego in is sermo insinuaris atque do celo excludo et cum ostendo si lex utilis plebs romanus ego video auctor ego atque adiutor sum tamen aspernor hic liberalitas meus nego ego adduco possum ut ullus largitio probaris finis facio offertor meus ne fors meus sedulitas aut insidiosus aut impudens video interea non desisto clam inter sui convenio privo quidam adhibeo ad suus coitus occulo nox adiungo et solitudo qui res quantus in metus sum ex vester sollicitudo in qui ille tempus sum facilis assequor conicio possum


equidem existimo: si iam campus Martius dividatur et uni cuique vestrum ubi consistat bini pedes adsignentur, tamen promiscue toto quam proprie parva frui parte malitis. qua re etiam si ad vos esset singulos aliquid ex hoc agro perventurum qui vobis ostenditur, aliis comparatur, tamen honestius eum vos universi quam singuli possideretis. nunc vero cum ad vos nihil pertineat, sed paretur aliis, eripiatur vobis, nonne acerrime, tamquam armato hosti, sic huic legi pro vestris agris resistetis? adiungit Stellatem campum agro Campano et in eo duodena discribit in singulos homines iugera. quasi vero paulum differat ager Campanus a stellati;

equidem existimo si iam campus martius divido et unus quisque vester ubi consisto bini pes adsigno tamen promiscuus totus quam proprius parvus fruor pars malo qui res etiam si ad tu sum singuli aliquis ex hic ager pervenio qui tu ostendo alius comparo tamen honestus is tu universus quam singuli possideo nunc verus cum ad tu nihil pertineo sed paro alius eripio tu nonne acer tamquam armo hostis sic hic lego pro vester ager resisto adjungo stellatem campus ager campanus et in is duodena discribo in singuli homo iugerum quasi verus paulus differo ager campanus ab stello


vendit Italiae possessiones ex ordine omnis. sane est in eo diligens; nullam enim praetermittit. persequitur in tabulis censoriis totam Siciliam; nullum aedificium, nullos agros relinquit. Audistis auctionem populi Romani proscriptam a tribuno plebis, constitutam in mensem Ianuarium, et, credo, non dubitatis quin idcirco haec aerari causa non vendiderint ei qui armis et virtute pepererunt, ut esset quod nos largitionis causa venderemus.

vendo italia possessio ex ordo omnis sanus sum in is diligo nullus enim praetermitto persequor in tabula censorius totus sicilia nullus aedificium nullus ager relinquo audio auctio populus romanus proscribo ab tribunus plebs constituo in mensis januarius et credo non dubito quin idcirco hic aerarius causa non vendo is qui arma et virtus pario ut sum qui nos largitio causa vendo


intellexistis quot res et quantas xviri legis permissu vendituri sint. non est satis. Cum se sociorum, cum exterarum nationum, cum regum sanguine implerint, incidant nervos populi Romani, adhibeant manus vectigalibus vestris, inrumpant in aerarium. sequitur enim caput, quo capite ne permittit quidem, si forte desit pecunia, quae tanta ex superioribus recipi potest ut deesse non debeat, sed plane, quasi ea res vobis saluti futura sit, ita cogit atque imperat ut xviri vestra vectigalia vendant nominatim, Quirites.

intellego quot res et quantus xviri lex permitto vendo sum non sum satis cos sui socius cum exteraris natio cum rex sanguis impleo incido nervus populus romanus adhibeo manus vectigal vester irrumpo in aerarius sequor enim caput quo caput ne permitto quidem si fors desum pecunia qui tantus ex superus recipio possum ut desum non debeo sed planus quasi is res tu salus sum sum ita cogo atque impero ut xviri vester vectigalis vendo nominatim quiris


quid si est haec multo impudentior? nam Valeria lege Corneliisque legibus eripitur civi, civi datur, coniungitur impudens gratificatio cum acerba iniuria; sed tamen imbibit illis legibus spem non nullam cui ademptum est, aliquem scrupulum cui datum est. Rulli cautio est haec: 'Qvi post C. Marivm Cn. Papirivm consvles.' quam procul a suspicione fugit, quod eos consules qui adversarii Sullae maxime fuerunt potissimum nominavit! si enim Sullam dictatorem nominasset, perspicuum fore et invidiosum arbitratus est. sed quem vestrum tam tardo ingenio fore putavit cui post eos consules Sullam dictatorem fuisse in mentem venire non posset?

quis si sum hic multus impudens nam valerius lex cornelius lex eripio cieo cieo do conjungo impudens gratificatio cum acerbus iniuria sed tamen imbibo ille lex spes non nullus qui adimo sum aliquis scrupulis qui do sum rullus cautio sum hic qvi post que marivm cn papirivm consvles quam procul ab suspicio fugio qui is consul qui adversarius sulla magnus sum potis nomino si enim sulla dictator nomino perspicuus sum et invidiosus arbitror sum sed qui vester tam tardo ingenium sum puto qui post is consul sulla dictator sum in mens venio non possum


quid ergo ait Marianus tribunus plebis, qui nos Sullanos in invidiam rapit? Qvi post Marivm et Carbonem consvles agri, aedificia, lacvs, stagna, loca, possessiones—caelum et mare praetermisit, cetera complexus est—'pvblice data adsignata, vendita, concessa svnt'—a quo, Rulle? post Marium et Carbonem consules quis adsignavit, quis dedit, quis concessit praeter Sullam?—'ea omnia eo ivre sint'—quo iure? labefactat videlicet nescio quid. nimium acer, nimium vehemens tribunus plebis Sullana rescindit—'vt qvae optimo ivre privata svnt.' etiamne meliore quam paterna et avita?

quis ergo aio marianus tribunus plebs qui nos sullani in invidia rapio qvi post marivm et carbo consvles ager aedificium lacvs stagnum locum possessio caelum et mare praetermitto ceterus complexus sum pvblice do adsigno vendo concedo svnt ab quo rullus post marius et carbo consul quis adsigno quis do quis concedo praeter sulla is omnis is ivre sum quo ius labefacto videlicet nescio quis nimium acer nimium vehemens tribunus plebs sullanus rescindo vt qvae bonus ivre privo svnt etiam bonus quam paternus et avitus


'et in qvae loca praeterea videbitvr.' quid igitur est causae quin coloniam in Ianiculum possint deducere et suum praesidium in capite atque cervicibus nostris conlocare? tu non definias quot colonias, in quae loca, quo numero colonorum deduci velis, tu occupes locum quem idoneum ad vim tuam iudicaris, compleas numero, confirmes praesidio quo velis, populi Romani vectigalibus atque omnibus copiis ipsum populum Romanum coerceas, opprimas, redigas in istam xviralem dicionem ac potestatem?

et in qvae locum praeterea videbitvr quis igitur sum causa quin colonia in ianiculis possum deduco et suus praesidium in caput atque cervix noster conlocaris tu non definio quot colonia in qui locum quo numerus colonus deduco velis tu occupo locus qui idoneus ad vis tuus iudicaris compleo numerus confirmo praesidium quo velis populus romanus vectigal atque omnis copia ipse populus romanus coerceo opprimo redigo in iste xviral dicio atque potestas


verum haec fortasse propter pudorem in lege reticentur. sed illud magis est credendum et pertimescendum quod audaciae xvirali corrumpendarum tabularum publicarum fingendorumque senatus consultorum, quae facta numquam sint, cum ex eo numero qui per eos annos consules fuerunt multi mortui sint, magna potestas permittitur. Nisi forte nihil est aequum nos de eorum audacia suspicari quorum cupiditati nimium angustus orbis terrarum esse videatur.

verus hic fortasse propter pudor in lex reticeo sed ille magis sum credo et pertimesco qui audacia xviral corrumpendaris tabularis publicaris fingo senatus consultor qui facio numquam sum cum ex is numerus qui per is annus consul sum multus mortuus sum magnus potestas permitto nisus fors nihil sum aequus nos de is audacia suspicaris qui cupiditas nimium angustus orbis terra sum video


at videte quam diligenter retineat ius tribuniciae potestatis. consulibus legem curiatam ferentibus a tribunis plebis saepe est intercessum—neque tamen nos id querimur, esse hanc tribunorum plebis potestatem; tantum modo, si quis ea potestate temere est usus, furiosum existimamus—; hic tribunus plebis legi curiatae quam praetor ferat adimit intercedendi potestatem. atque hoc cum in eo reprehendendum est quod per tribunum plebis tribunicia potestas minuitur, tum in eo deridendum quod consuli, si legem curiatam non habet, attingere rem militarem non licet, hic, cui vetat intercedi, ei potestatem, etiam si intercessum sit, tamen eandem constituit quam si lata esset lex, ut non intellegam qua re aut hic vetet intercedere aut quemquam intercessurum putet, cum intercessio stultitiam intercessoris significatura sit, non rem impeditura.

at video quam diligenter retineo ius tribunicius potestas consul lex curiatus fero ab tribunus plebs saepe sum intercedo neque tamen nos is queror sum hic tribunus plebs potestas tantus modo si quis is potestas temere sum utor furiosus existimo hic tribunus plebs lego curiatus quam praetor fero adimo intercedo potestas atque hic cum in is reprehendo sum qui per tribunus plebs tribunicius potestas minuo tum in is derideo qui consul si lex curiatus non habeo attingo res militaris non licet hic qui veto intercedo is potestas etiam si intercedo sum tamen idem constituo quam si fero sum lex ut non intellego qui res aut hic veto intercedo aut quisquam intercedo puto cum intercessio stultitia intercessor significo sum non res impedio


de me autem ipso vereor ne adrogantis sit apud vos dicere, ingrati tacere. nam et quibus studiis hanc dignitatem consecutus sim memet ipsum commemorare perquam grave est, et silere de tantis vestris beneficiis nullo modo possum. qua re adhibebitur a me certa ratio moderatioque dicendi, ut quid a vobis acceperim commemorem, qua re dignus vestro summo honore singularique iudicio sim, ipse modice dicam, si necesse erit, vos eosdem existimaturos putem qui iudicavistis.

de ego autem ipse vereor ne adrogo sum apud tu dico ingratus taceo nam et qui studium hic dignitas consequor sum ego ipse commemoraris perquam gravis sum et sileo de tantus vester beneficium nullus modo possum qui res adhibeo ab ego certus ratio moderatio dico ut quis ab tu accipio commemoro qui res dignus vester superus honor singularis iudicium sum ipse modicus dico si necesse sum tu idem existimo puto qui judico


iam totam legem intellegetis, cum ad paucorum dominationem scripta sit, tum ad Sullanae adsignationis rationes esse accommodatissimam. nam socer huius vir multum bonus est; neque ego nunc de illius bonitate, sed de generi impudentia disputo. ille enim quod habet retinere volt neque se Sullanum esse dissimulat; hic, ut ipse habeat quod non habet, quae dubia sunt per vos sancire volt et, cum plus appetat quam ipse Sulla, quibus rebus resisto, Sullanas res defendere me criminatur.

iam totus lex intellego cum ad paucus dominatio scribo sum tum ad sullanus adsignatio ratio sum accommodo nam socer hic vir multus bonus sum neque ego nunc de ille bonitas sed de gener impudens disputo ille enim qui habeo retineo volo neque sui sullanus sum dissimulo hic ut ipse habeo qui non habeo qui dubius sum per tu sancio volo et cum multus appeto quam ipse sulla qui res resisto sullanus res defendo ego criminor


ego qualem Kalendis Ianuariis acceperim rem publicam, Quirites, intellego, plenam sollicitudinis, plenam timoris; in qua nihil erat mali, nihil adversi quod non boni metuerent, improbi exspectarent; omnia turbulenta consilia contra hunc rei publicae statum et contra vestrum otium partim iniri, partim nobis consulibus designatis inita esse dicebantur; sublata erat de foro fides non ictu aliquo novae calamitatis, sed suspicione ac perturbatione iudiciorum, infirmatione rerum iudicatarum; novae dominationes, extraordinaria non imperia, sed regna quaeri putabantur.

ego qual kalendae januarius accipio res publicus quiris intellego plenus sollicitudo plenus timor in qui nihil sum malus nihil adverro qui non bonus metuo improbus exspecto omnis turbulentus consilium contra hic res publicus status et contra vester otium pars ineo pars nos consul designo ineo sum dico tollo sum de forum fides non ictus aliquis novus calamitas sed suspicio atque perturbatio iudicium infirmatio res iudicataris novus dominatio extraordinarius non imperium sed regnum quaero puto


Errastis, Rulle, vehementer et tu et non nulli conlegae tui qui sperastis vos contra consulem veritate, non ostentatione popularem posse in evertenda re publica populares existimari. lacesso vos, in contionem voco, populo Romano disceptatore uti volo. etenim, ut circumspiciamus omnia quae populo grata atque iucunda sunt, nihil tam populare quam pacem, quam concordiam, quam otium reperiemus. sollicitam mihi civitatem suspicione, suspensam metu, perturbatam vestris legibus et contionibus et deductionibus tradidistis; spem improbis ostendistis, timorem bonis iniecistis, fidem de foro, dignitatem de re publica sustulistis.

erro rullus vehemens et tu et non nullus collega tuus qui spero tu contra consul veritas non ostentatio popularis possum in everto res publicus popularis existimo lacesso tu in contio voco populus romanus disceptator uti volo etenim ut circumspicio omnis qui populus gratus atque iucundus sum nihil tam popularis quam pax quam concordia quam otium reperio sollicitus ego civitas suspicio suspendo metus perturbo vester lex et contio et deductio trado spes improbus ostendo timor bonus injacio fides de forum dignitas de res publicus tollo


quaesivi ex eo Kalendis Ianuariis quibus hominibus et quem ad modum illum agrum esset distributurus. respondit a Romilia tribu se initium esse facturum. primum quae est ista superbia et contumelia ut populi pars amputetur, ordo tribuum neglegatur, ante rusticis detur ager, qui habent, quam urbanis, quibus ista agri spes et iucunditas ostenditur? aut, si hoc ab se dictum negat et satis facere omnibus vobis cogitat, proferat; in iugera dena discribat, a Suburana usque ad Arniensem nomina vestra proponat. si non modo dena iugera dari vobis sed ne constipari quidem tantum numerum hominum posse in agrum Campanum intellegetis, tamenne vexari rem publicam, contemni maiestatem populi Romani, deludi vosmet ipsos diutius a tribuno plebis patiemini?

quaero ex is kalendae januarius qui homo et qui ad modus ille ager sum distribuo respondeo ab romulius tribus sui initium sum facio primus qui sum iste superbia et contumelia ut populus pars amputo ordo tribus neglego ante rusticus do ager qui habeo quam urbanus qui iste ager spes et jucunditas ostendo aut si hic ab sui dico nego et satis facio omnis tu cogito profero in iugerum deni discribo ab suburana usque ad arniensis nomen vester propono si non modo deni iugerum do tu sed ne constiparis quidem tantus numerus homo possum in ager campanus intellego tamen vexaris res publicus contemno maiestas populus romanus deludo tu ipse diu ab tribunus plebs patior


quod si solus in discrimen aliquod adducerer, ferrem, Quirites, animo aequiore; sed mihi videntur certi homines, si qua in re me non modo consilio verum etiam casu lapsum esse arbitrabuntur, vos universos qui me antetuleritis nobilitati vituperaturi. mihi autem, Quirites, omnia potius perpetienda esse duco quam non ita gerendum consulatum ut in omnibus meis factis atque consiliis vestrum de me factum consiliumque laudetur. accedit etiam ille mihi summus labor ac difficillima ratio consulatus gerendi, quod non eadem mihi qua superioribus consulibus lege et condicione utendum esse decrevi, qui aditum huius loci conspectumque vestrum partim magno opere fugerunt, partim non vehementer secuti sunt. ego autem non solum hoc in loco dicam ubi est id dictu facillimum, sed in ipso senatu in quo esse locus huic voci non videbatur popularem me futurum esse consulem prima illa mea oratione Kalendis Ianuariis dixi.

qui si solus in discrimen aliqui adduco fero quiris animus aequus sed ego video certus homo si qui in res ego non modo consilium verus etiam casus labor sum arbitror tu universi qui ego antefero nobilitas vitupero ego autem quiris omnis potis perpetior sum duco quam non ita gero consulatus ut in omnis meus facio atque consilium vester de ego facio consilium laudo accedo etiam ille ego summus labor atque difficilis ratio consulatus gero qui non idem ego qui superus consul lex et condicio utor sum decerno qui aditus hic locus conspicio vester pars magnus opus fugio pars non vehemens sequor sum ego autem non solus hic in locus dico ubi sum is dico facilis sed in ipse senatus in quo sum locus hic vox non video popularis ego sum sum consul primus ille meus oratio kalendae januarius dico


volitat enim ante oculos istorum Iuba, regis filius, adulescens non minus bene nummatus quam bene capillatus. vix iam videtur locus esse qui tantos acervos pecuniae capiat; auget, addit, accumulat. 'Avrvm, argentvm ex praeda, ex manvbiis, ex coronario ad qvoscvmqve pervenit neqve relatvm est in pvblicvm neqve in monvmento consvmptvm,' id profiteri apud xviros et ad eos referri iubet. hoc capite etiam quaestionem de clarissimis viris qui populi Romani bella gesserunt, iudiciumque de pecuniis residuis ad xviros translatum videtis. Horum erit nullum iudicium quantae cuiusque manubiae fuerint, quid relatum, quid residuum sit; in posterum vero lex haec imperatoribus vestris constituitur; ut, quicumque de provincia decesserit, apud eosdem xviros quantum habeat praedae, manubiarum, auri coronarii, profiteatur.

volito enim ante oculus iste juba rex filius adulescens non paruus bene nummatus quam bene capillatus vix iam video locus sum qui tantus acervus pecunia capio augeo addo accumulo avrvm argentvm ex praeda ex manvbiis ex coronarius ad qvoscvmqve pervenio neqve relatvm sum in pvblicvm neqve in monvmento consvmptvm is profiteor apud xviros et ad is refero iubeo hic caput etiam quaestio de clarus vis qui populus romanus bellum gero judicium de pecunia residuus ad xviros transfero video horus sum nullus iudicium quantus quisque manubiae sum quis refero quis residuus sum in posterus verus lex hic imperator vester constituo ut quicumque de provincia decedo apud idem xviros quantus habeo praeda manubiaris aurum coronarius profiteor


'item,' inquit, 'eodemqve modo,' capite altero, 'vt comitiis pontificis maximi.' ne hoc quidem vidit, maiores nostros tam fuisse popularis ut, quem per populum creari fas non erat propter religionem sacrorum, in eo tamen propter amplitudinem sacerdoti voluerint populo supplicari. atque hoc idem de ceteris sacerdotiis Cn. Domitius, tribunus plebis, vir clarissimus, tulit, quod populus per religionem sacerdotia mandare non poterat, ut minor pars populi vocaretur; ab ea parte qui esset factus, is a conlegio cooptaretur.

item inquam eodemqve modo caput alter vt comitium pontifex magnus ne hic quidem video magnus noster tam sum popularis ut qui per populus creo fas non sum propter religio sacer in is tamen propter amplitudo sacerdos volo populus supplicaris atque hic idem de ceterus sacerdotium cn domitius tribunus plebs vir clarus fero qui populus per religio sacerdotium mando non possum ut paruus pars populus voco ab is pars qui sum facio is ab collegium coopto


hoc ego tam insigne, tam singulare vestrum beneficium,Quirites, cum ad animi mei fructum atque laetitiam duco esse permagnum, tum ad curam sollicitudinemque multo magis. versantur enim, Quirites, in animo meo multae et graves cogitationes quae mihi nullam partem neque diurnae neque nocturnae quietis impertiunt, primum tuendi consulatus, quae cum omnibus est difficilis et magna ratio, tum vero mihi praeter ceteros cuius errato nulla venia, recte facto exigua laus et ab invitis expressa proponitur; non dubitanti fidele consilium, non laboranti certum subsidium nobilitatis ostenditur.

hic ego tam insignis tam singularis vester beneficium quiris cum ad animus meus fructus atque laetitia duco sum permagnus tum ad cura sollicitudo multus magis verso enim quiris in animus meus multus et gravis cogitatio qui ego nullus pars neque diurnus neque nocturnus quiesco impertio primus tueor consulatus qui cum omnis sum difficilis et magnus ratio tum verus ego praeter ceterus qui erro nullus venia rectus facio exiguus laus et ab invitus exprimo propono non dubito fidelis consilium non laboro certus subsidium nobilitas ostendo


Pompeius autem cum hoc animo sit ut, quicquid vobis placeat, sibi ferendum putet, quod vos ferre non poteritis, id profecto perficiet ne diutius inviti ferre cogamini. verum tamen cavet ut, si qua pecunia post nos consules ex novis vectigalibus recipiatur, ea xviri utantur. nova porro vectigalia videt ea fore quae Pompeius adiunxerit. ita remissis manubiis vectigalibus eius virtute partis se frui putat oportere. parta sit pecunia, Quirites, xviris tanta quanta sit in terris, nihil praetermissum sit, omnes urbes, agri, regna denique, postremo etiam vectigalia vestra venierint, accesserint in cumulum manubiae vestrorum imperatorum; quantae et quam immanes divitiae xviris in tantis auctionibus, tot iudiciis, tam infinita potestate rerum omnium quaerantur videtis.

pompejus autem cum hic animus sum ut quisquis tu placeo sui fero puto qui tu fero non possum is profecto perficio ne diu invitus fero cogo verus tamen caveo ut si qui pecunia post nos consul ex novus vectigal recipio is xviri utor novo porro vectigalis video is sum qui pompejus adjungo ita remitto manubiae vectigal is virtus pars sui fruor puto oportet pario sum pecunia quiris xviris tantus quantus sum in terra nihil praetermitto sum omnis urbs ager regnum denique postremo etiam vectigalis vester venierint accedo in cumulis manubiae vester imperator quantus et quam immanis divitiae xviris in tantus auctio tot iudicium tam infinitus potestas res omnis quaero video


'habet agros non nullos,' inquit, 'socer meus desertos atque longinquos; vendet eos mea lege quanti volet. habet incertos ac nullo iure possessos; confirmabuntur optimo iure. habet publicos; reddam privatos. denique eos fundos quos in agro Casinati optimos fructuosissimosque continuavit, cum usque eo vicinos proscriberet quoad angulos conformando ex multis praediis unam fundi regionem normamque perfecerit, quos nunc cum aliquo metu tenet, sine ulla cura possidebit.'

habeo ager non nullus inquam socer meus desero atque longinquus vendo is meus lex quantus volo habeo incertus atque nullus ius possessus confirmo bonus ius habeo publicus reddo privo denique is fundus qui in ager casinati bonus fructuosus continuo cum usque is vicinus proscribo quoad angulus conformo ex multus praedium unus fundo regio norma perficio qui nunc cum aliquis metus teneo sine ullus cura possideo


hoc quantum iudicium, quam intolerandum, quam regium sit, quem praeterit, posse quibuscumque locis velint nulla disceptatione, nullo consilio privata publicare, publica liberare? excipitur hoc capite ager in Sicilia Recentoricus; quem ego excipi et propter hominum necessitudinem et propter rei aequitatem, Quirites, ipse vehementer gaudeo. sed quae est haec impudentia! qui agrum Recentoricum possident, vetustate possessionis se, non iure, misericordia senatus, non agri condicione defendunt. nam illum agrum publicum esse fatentur; se moveri possessionibus, antiquissimis sedibus, ac dis penatibus negant oportere. ac, si est privatus ager Recentoricus, quid eum excipis? sin autem publicus, quae est ista aequitas ceteros, etiam si privati sint, permittere ut publici iudicentur, hunc excipere nominatim qui publicum se esse fateatur? ergo eorum ager excipitur qui apud Rullum aliqua ratione valuerunt, ceteri agri omnes qui ubique sunt sine ullo dilectu, sine populi Romani notione, sine iudicio senatus xviris addicentur?

hic quantus iudicium quam intolero quam regius sum qui praetereo possum quicumque locus volo nullus disceptatio nullus consilium privo publico publicus liberaris excipio hic caput ager in sicilia recentoricus qui ego excipio et propter homo necessitudo et propter res aequitas quiris ipse vehemens gaudeo sed qui sum hic impudens qui ager recentoricus possideo vetustas possessio sui non ius misericordia senatus non ager condicio defendo nam ille ager publicus sum fateor sui moveo possessio antiquus sedes atque deus penates nego oportet atque si sum privo ager recentoricus quis is excipio sin autem publicus qui sum iste aequitas ceterus etiam si privo sum permitto ut publicus judico hic excipio nominatim qui publicus sui sum fateor ergo is ager excipio qui apud rullus aliqui ratio valeo ceterus ager omnis qui ubique sum sine ullus delectus sine populus romanus notio sine iudicium senatus xviris addico


hic quaero quam ob causam initium rerum ac legum suarum hinc duxerit ut populus Romanus suffragio privaretur. totiens legibus agrariis curatores constituti sunt iiiviri, vviri, xviri; quaero a populari tribuno plebis ecquando nisi per xxxv tribus creati sint. etenim cum omnis potestates, imperia, curationes ab universo populo Romano proficisci convenit, tum eas profecto maxime quae constituuntur ad populi fructum aliquem et commodum, in quo et universi deligant quem populo Romano maxime consulturum putent, et unus quisque studio et suffragio suo viam sibi ad beneficium impetrandum munire possit. hoc tribuno plebis potissimum venit in mentem, populum Romanum universum privare suffragiis, paucas tribus non certa condicione iuris, sed sortis beneficio fortuito ad usurpandam libertatem vocare.

hic quaero quam ob causa initium res atque lex suus hinc duco ut populus romanus suffragium privo totiens lex agrarius curator constituo sum iiiviri vviri xviri quaero ab populor tribunus plebs ecquando nisi per xxxv tres creo sum etenim cum omnis potestas imperium curatio ab universus populus romanus proficisco convenio tum is profecto magnus qui constituo ad populus fructus aliquis et commodus in quo et universus deligo qui populus romanus magnus consulo puto et unus quisque studium et suffragium suus via sui ad beneficium impetro munio possum hic tribunus plebs potis venio in mens populus romanus universus privaris suffragium paucus tres non certus condicio ius sed sors beneficium fortuitus ad usurpo libertas vocaris


haec consilia maiorum M. Bruto, ut antea dixi, reprehendenda et P. Rullo visa sunt; neque te, P. Rulle, omina illa M. Bruti atque auspicia a simili furore deterrent. nam et ipse qui deduxit, et qui magistratum Capuae illo creante ceperunt, et qui aliquam partem illius deductionis, honoris, muneris attigerunt, omnis acerbissimas impiorum poenas pertulerunt. et quoniam M. Bruti atque illius temporis feci mentionem, commemorabo id quod egomet vidi, cum venissem Capuam colonia iam deducta L. Considio et Sex. Saltio, quem ad modum ipsi loquebantur, 'praetoribus,' ut intellegatis quantam locus ipse adferat superbiam, quae paucis diebus quibus illo colonia deducta est perspici atque intellegi potuit.

hic consilium magnus m brutus ut antea dico reprehendo et p rullus video sum neque tu p rullus omen ille m brutus atque auspicium ab similis furor deterreo nam et ipse qui deduco et qui magistratus capua ille creo capio et qui aliqui pars ille deductio honor munus attingo omnis acerbus impii poena perfero et quoniam m brutus atque ille tempus facio mentio commemoro is qui nos video cum venio capua colonia iam deduco l considius et sex saltio qui ad modus ipse loquor praetor ut intellego quantus locus ipse affero superbia qui paucus dies qui ille colonia deduco sum perspicio atque intellego possum


nam primum, id quod dixi, cum ceteris in coloniis iiviri appellentur, hi se praetores appellari volebant. quibus primus annus hanc cupiditatem attulisset, nonne arbitramini paucis annis fuisse consulum nomen appetituros? deinde anteibant lictores non cum bacillis, sed, ut hic praetoribus urbanis anteeunt, cum fascibus bini. erant hostiae maiores in foro constitutae, quae ab his praetoribus de tribunali, sicut a nobis consulibus, de consili sententia probatae ad praeconem et ad tibicinem immolabantur. deinde patres conscripti vocabantur. iam vero voltum Considi videre ferendum vix erat. quem hominem 'vegrandi macie torridum' Romae contemptum, abiectum videbamus, hunc Capuae Campano fastidio ac regio spiritu cum videremus, Blossios mihi videbar illos videre ac Vibellios.

nam primus is qui dico cum ceterus in colonia iiviri appello hic sui praetor appello volo qui primus annus hic cupiditas affero nonne arbitror paucus annus sum consul nomen appeto deinde anteeo lictor non cum bacillum sed ut hic praetor urbanus anteeo cum fascis bini sum hostia magnus in forum constituo qui ab hic praetor de tribunal sicut ab nos consul de consilium sententia probo ad praeco et ad tibicino immolo deinde pater conscribo voco iam verus vultus considius video fero vix sum qui homo vegrandis macies torridus roma contemno abicio video hic capua campanus fastidium atque regius spiritus cum video blossius ego video ille video atque vibellios


nam si ei qui propter desidiam in otio vivunt, tamen in sua turpi inertia capiunt voluptatem ex ipso otio, quam vos fortunati eritis, si in hoc statu quem habetis vestra non ignavia quaesitum, sed virtute partum, otium tenueritis, Quirites! ego ex concordia quam mihi constitui cum conlega, invitissimis eis hominibus qui nos in consulatu inimicos esse et fore aiebant, providi omnibus, prospexi annonae, revocavi fidem, tribunis plebis denuntiavi ne quid turbulenti me consule conflarent. summum et firmissimum est illud communibus fortunis praesidium, Quirites, ut, qualis vos hodierno die maxima contione mihi pro salute vestra praebuistis, talis reliquis temporibus rei publicae praebeatis. promitto, recipio, polliceor hoc vobis atque confirmo, me esse perfecturum ut iam tandem illi qui honori inviderunt meo tamen vos universos in consule deligendo plurimum vidisse fateantur.

nam si is qui propter desidia in otium vivo tamen in suus turpis inertia capio voluptas ex ipse otium quam tu fortuno sum si in hic status qui habeo vester non ignavia quaero sed virtus pario otium teneo quiris ego ex concordia quam ego constituo cum collega invitus is homo qui nos in consulatus inimicus sum et sum aio provideo omnis prospicio annona revoco fides tribunus plebs denuntio ne quis turbulentus ego consul conflo superus et firmus sum ille communis fortuna praesidium quiris ut qualis tu hodiernus dies maximus contio ego pro salus vester praebeo talis reliquus tempus res publicus praebeo promitto recipio polliceor hic tu atque confirmo ego sum perficio ut iam tandem ille qui honor invideo meus tamen tu universi in consul deligo multus video fateor


neque enim, Quirites, illud vobis iucundum aut populare debet videri, largitio aliqua promulgata, quae verbis ostentari potest, re vera fieri nisi exhausto aerario nullo pacto potest; neque vero illa popularia sunt existimanda, iudiciorum perturbationes, rerum iudicatarum infirmationes, restitutio damnatorum, qui civitatum adflictarum perditis iam rebus extremi exitiorum solent esse exitus; nec, si qui agros populo Romano pollicentur, si aliud quiddam obscure moliuntur, aliud spe ac specie simulationis ostentant, populares existimandi sunt. nam vere dicam, Quirites, genus ipsum legis agrariae vituperare non possum. venit enim mihi in mentem duos clarissimos, ingeniosissimos, amantissimos plebei Romanae viros, ti. et C. Gracchos, plebem in agris publicis constituisse, qui agri a privatis antea possidebantur. non sum autem ego is consul qui, ut plerique, nefas esse arbitrer Gracchos laudare, quorum consiliis, sapientia, legibus multas esse video rei publicae partis constitutas.

neque enim quiris ille tu iucundus aut popularis debeo video largitio aliqui promulgo qui verbum ostentaris possum res verus fio nisi exhaurio aerarius nullus pacisco possum neque verus ille popularis sum existimo iudicium perturbatio res iudicataris infirmatio restitutio damno qui civitas adflictaris perdo iam res extremus exeo soleo sum exitus neque si qui ager populus romanus polliceo si alius quidam obscurus molio alius spes atque species simulatio ostento popularis existimo sum nam verus dico quiris genus ipse lex agrarius vituperaris non possum venio enim ego in mens duo clarus ingeniosus amo plebes romanus vir tiberius et que gracchus plebs in ager publicus constituo qui ager ab privo antea possideo non sum autem ego is consul qui ut plerusque nefas sum arbitror gracchus laudo qui consilium sapientia lex multus sum video res publicus pars constituo


non queror deminutionem vectigalium, non flagitium huius iacturae atque damni, praetermitto illa quae nemo est quin gravissime et verissime conqueri possit, nos caput patrimoni publici, pulcherrimam populi Romani possessionem, subsidium annonae, horreum belli, sub signo claustrisque rei publicae positum vectigal servare non potuisse, eum denique nos agrum P. Rullo concessisse, qui ager ipse per sese et Sullanae dominationi et Gracchorum largitioni restitisset; non dico solum hoc in re publica vectigal esse quod amissis aliis remaneat, intermissis non conquiescat, in pace niteat, in bello non obsolescat, militem sustentet, hostem non pertimescat; praetermitto omnem hanc orationem et contioni reservo; de periculo salutis ac libertatis loquor.

non queror deminutio vectigalis non flagitium hic jacio atque damnum praetermitto ille qui nemo sum quin gravis et verus conqueror possum nos caput patrimonium publicus pulcher populus romanus possessio subsidium annona horreum bellum sub signum claustra res publicus pono vectigal servaris non possum is denique nos ager p rullus concedo qui ager ipse per sui et sullanus dominatio et gracchus largitio resto non dico solus hic in res publicus vectigal sum qui amitto alius remaneo intermitto non conquiesco in pax niteo in bellum non obsolesco miles sustento hostis non pertimesco praetermitto omnis hic oratio et contio reservo de periculum salus atque libertas loquor


hic quaero, si Hiempsali satis est cautum foedere et Recentoricus ager privatus est, quid attinuerit excipi; sin et foedus illud habet aliquam dubitationem et ager Recentoricus dicitur non numquam esse publicus, quem putet existimaturum duas causas in orbe terrarum repertas quibus gratis parceret. num quisnam tam abstrusus usquam nummus videtur quem non architecti huiusce legis olfecerint? provincias, civitates liberas, socios, amicos, reges denique exhauriunt, admovent manus vectigalibus populi Romani.

hic quaero si hiempsal satis sum caueo foedus et recentoricus ager privo sum quis attineo excipio sin et foedus ille habeo aliqui dubitatio et ager recentoricus dico non numquam sum publicus qui puto existimo duo causa in orbis terra reperio qui gratus parco num quisnam tam abstrudo usquam nummus video qui non architectus hic lex olfecerint provincia civitas libero socius amicus rex denique exhaurio admoveo manus vectigal populus romanus


nam ad hanc emptionem xviralem duo genera agrorum spectant, Quirites. Eorum unum propter invidiam domini fugiunt, alterum propter vastitatem. Sullanus ager a certis hominibus latissime continuatus tantam habet invidiam ut veri ac fortis tribuni plebis stridorem unum perferre non possit. hic ager omnis, quoquo pretio coemptus erit, tamen ingenti pecunia nobis inducetur. alterum genus agrorum propter sterilitatem incultum, propter pestilentiam vastum atque desertum emetur ab eis qui eos vident sibi esse, si non vendiderint, relinquendos. et nimirum id est quod ab hoc tribuno plebis dictum est in senatu, urbanam plebem nimium in re publica posse; exhauriendam esse; hoc enim verbo est usus, quasi de aliqua sentina ac non de optimorum civium genere loqueretur.

nam ad hic emptio xviral duo genus ager specto quiris eos unus propter invidia dominus fugio alter propter vastitas sullanus ager ab certus homo fero continuo tantus habeo invidia ut verus atque fortis tribunus plebs stridor unus perfero non possum hic ager omnis quisquis pretium coemo sum tamen ingens pecunia nos induco alter genus ager propter sterilitas incultus propter pestilentia vastus atque desertum emo ab is qui is video sui sum si non vendo relinquo et nimirum is sum qui ab hic tribunus plebs dico sum in senatus urbanus plebs nimium in res publicus possum exhaurio sum hic enim verbum sum utor quasi de aliqui sentina atque non de bonus civis genus loquor


eam tu mihi ex ordine recita de legis scripto populi Romani auctionem; quam me hercule ego praeconi huic ipsi luctuosam et acerbam praedicationem futuram puto.—Avctio—Vt in suis rebus, ita in re publica luxuriosus est nepos, qui prius silvas vendat quam vineas! Italiam percensuisti; perge in Siciliam.—nihil est in hac provincia quod aut in oppidis aut in agris maiores nostri proprium nobis reliquerint quin id venire iubeat.

is tu ego ex ordo recito de lex scribo populus romanus auctio quam ego herculis ego praeco hic ipse luctuosus et acerbus praedicatio sum puto avctio vt in suus res ita in res publicus luxuriosus sum nepos qui prior silva vendo quam vinea italia percenseo pergo in sicilia nihil sum in hic provincia qui aut in oppidum aut in ager magnus noster proprius nos relinquo quin is venio jubeo


cognoscite nunc quae potestas xviris et quanta detur. primum lege curiata xviros ornat. iam hoc inauditum et plane novum, uti curiata lege magistratus detur qui nullis comitiis ante sit datus. eam legem ab eo praetore populi Romani qui sit primus factus ferri iubet. at quo modo? Vt ei xviratum habeant quos plebs designaverit. oblitus est nullos a plebe designari. et is orbem terrarum constringit novis legibus qui, quod in secundo capite scriptum est, non meminit in tertio? atque hic perspicuum est quid iuris a maioribus acceperitis, quid ab hoc tribuno plebis vobis relinquatur. maiores de singulis magistratibus bis vos sententiam ferre voluerunt. nam cum centuriata lex censoribus ferebatur, cum curiata ceteris patriciis magistratibus, tum iterum de eisdem iudicabatur, ut esset reprehendendi potestas, si populum benefici sui paeniteret.

cognosco nunc qui potestas xviris et quantus do primus lex curiatus xviros orno iam hic inaudio et planus novus uti curiatus lex magistratus do qui nullus comitium ante sum do is lex ab is praetor populus romanus qui sum primus facio fero iubeo at quo modo vt is xviratum habeo qui plebs designo obliuiscor sum nullus ab plebs designaris et is orbis terra constringo novus lex qui qui in secundus caput scribo sum non memini in tertius atque hic perspicuus sum quis ius ab magnus accipio quis ab hic tribunus plebs tu relinquo magnus de singuli magistratus bis tu sententia fero volo nam cum centurio lex censor fero cum curiatus ceterus patricius magistratus tum iterum de idem judico ut sum reprehendo potestas si populus beneficus suus paeniteo


quod vero totam Italiam vestris coloniis complere voluistis, id cuius modi esset neminemne nostrum intellecturum existimavistis? scriptum est enim: 'Qvae in mvnicipia qvasqve in colonias xviri velint, dedvcant colonos qvos velint et eis agros adsignent qvibvs in locis velint,' ut, cum totam Italiam militibus suis occuparint, nobis non modo dignitatis retinendae, verum ne libertatis quidem recuperandae spes relinquatur. atque haec a me suspicionibus et coniectura coarguuntur.

qui verus totus italia vester colonia compleo volo is qui modus sum nemo nos intellego existimo scribo sum enim qvae in mvnicipia qvasqve in colonia xviri volo dedvcant colonus qvos volo et is ager adsigno qvibvs in locus volo ut cum totus italia miles suus occupo nos non modo dignitas retineo verus ne libertas quidem recipero spes relinquo atque hic ab ego suspicio et conicio coarguo


iam illa omnibus in provinciis, regnis, liberis populis quam acerba, quam formidolosa, quam quaestuosa concursatio xviralis futura sit, non videtis? hereditatum obeundarum causa quibus vos legationes dedistis, qui et privati et privatum ad negotium exierunt non maximis opibus neque summa auctoritate praediti, tamen auditis profecto quam graves eorum adventus sociis nostris esse soleant.

iam ille omnis in provincia regnum liber populus quam acerbus quam formidulosus quam quaestuosus concursatio xviral sum sum non video hereditas obeundaris causa qui tu legatio do qui et privo et privo ad negotium exeo non magnus ops neque summus auctoritas praeditus tamen audio profecto quam gravis is advenio socius noster sum soleo


at videte hominis diligentiam, si aut Rullum illud cogitasse aut si Rullo potuisse in mentem venire arbitramini. viderunt ei qui haec machinabantur, si vobis ex omni populo deligendi potestas esset data, quaecumque res esset in qua fides, integritas, virtus, auctoritas quaereretur, vos eam sine dubitatione ad Cn. Pompeium principem delaturos. etenim quem unum ex cunctis delegissetis ut eum omnibus omnium gentium bellis terra et mari praeponeretis, certe in xviris faciendis sive fides haberetur sive honos, et committi huic optime et ornari hunc iustissime posse intellegebant.

at video homo diligentia si aut rullus ille cogito aut si rullus possum in mens venio arbitror video is qui hic machinor si tu ex omnis populus deligo potestas sum do quicumque res sum in qui fides integritas virtus auctoritas quaero tu is sine dubitatio ad cn pompejus princeps defero etenim qui unus ex cunctus deligo ut is omnis omnis gens bellum terra et mare praepono certus in xviris facio sive fides habeo sive honor et committo hic optume et ornaris hic justus possum intellego


iubet agros emi. primum quaero quos agros et quibus in locis? nolo suspensam et incertam plebem Romanam obscura spe et caeca exspectatione pendere. Albanus ager est, Setinus, Privernas, Fundanus, Vescinus, Falernus, Literninus, Cumanus, Nucerinus. audio. ab alia porta Capenas, Faliscus, Sabinus ager, Reatinus; ab alia Venafranus, Allifanus, Trebulanus. habes tantam pecuniam qua hosce omnis agros et ceteros horum similis non modo emere verum etiam coacervare possis; cur eos non definis neque nominas, ut saltem deliberare plebes Romana possit quid intersit sua, quid expediat, quantum tibi in emendis et in vendendis rebus committendum putet? 'definio,' inquit, 'Italiam.' satis certa regio. etenim quantulum interest utrum in Massici radices, an in Silam silvam deducamini?

iubeo ager emo primus quaero qui ager et qui in locus nolo suspendo et incertus plebs romanus obscurus spes et caecus exspectatio pendeo albanus ager sum setinus privernas fundanus vescinus falernus literninus cumanus nucerinus audio ab alius porto capena faliscus sabinus ager reatinus ab alius venafranus allifanus trebulanus habeo tantus pecunia qui hic omnis ager et ceterus hic similis non modo emo verus etiam coacervaris possum cur is non definio neque nomino ut saltem deliberaris plebs romanus possum quis intersum suus quis expedio quantus tu in emo et in vendo res committo puto definio inquam italia satis certus regius etenim quantulis intersum utrum in massicus radix an in sila silva deduco


patior non moleste tam stultos esse qui haec sperent, tam impudentis qui conentur; illud queror, tam me ab eis esse contemptum ut haec portenta me consule potissimum cogitarent. atque in omnibus his agris aedificiisque vendendis permittitur xviris ut vendant 'qvibvscvmqve in locis.' O perturbatam rationem, o libidinem effrenatam, o consilia dissoluta atque perdita! vectigalia locare nusquam licet nisi in hac urbe, hoc ex loco, hac vestrum frequentia. venire nostras res proprias et in perpetuum a nobis abalienari in Paphlagoniae tenebris atque in Cappadociae solitudine licebit?

patior non molestus tam stultus sum qui hic spero tam impudens qui conor ille queror tam ego ab is sum contemno ut hic portentum ego consul potis cogito atque in omnis hic ager aedificium vendo permitto xviris ut vendo qvibvscvmqve in locus o perturbo ratio o libido effreno o consilium dissolvo atque perdo vectigalis locaris nusquam licet nisi in hic urbs hic ex locus hic vester frequentia venio noster res proprius et in perpetuus ab nos abalienaris in paphlagonia tenebrae atque in cappadocia solitudo liceo


hoc enim vos in errore versari diutius non oportet. num quis vestrum ad vim, ad facinus, ad caedem accommodatus est? nemo. atqui ei generi hominum, mihi credite, Campanus ager et praeclara illa Capua servatur; exercitus contra vos, contra libertatem vestram, contra Cn. Pompeium constituitur; contra hanc urbem Capua, contra vos manus hominum audacissimorum, contra Cn. Pompeium x duces comparantur. veniant et coram, quoniam me in vestram contionem vobis flagitantibus evocaverunt, disserant.

hic enim tu in error versaris diu non oportet num quis vester ad vis ad facinus ad caedes accommodo sum nemo atqui is gener homo ego credo campanus ager et praeclarus ille capua servo exercitus contra tu contra libertas vester contra cn pompejus constituo contra hic urbs capua contra tu manus homo audax contra cn pompejus decem dux comparo venio et coram quoniam ego in vester contio tu flagito evoco dissero


Cum vero scelera consiliorum vestrorum fraudemque legis et insidias quae ipsi populo Romano a popularibus tribunis plebis fiant ostendero, pertimescam, credo, ne mihi non liceat contra vos in contione consistere, praesertim cum mihi deliberatum et constitutum sit ita gerere consulatum quo uno modo geri graviter et libere potest, ut neque provinciam neque honorem neque ornamentum aliquod aut commodum neque rem ullam quae a tribuno plebis impediri possit appetiturus sim.

cos verus scelus consilium vester fraudo lex et insidiae qui ipse populus romanus ab popularis tribunus plebs fio ostendo pertimesco credo ne ego non licet contra tu in contio consisto praesertim cum ego delibero et constituo sum ita gero consulatus quo unus modo gero gravis et libo possum ut neque provincia neque honor neque ornamentum aliqui aut commodus neque res ullus qui ab tribunus plebs impedio possum appeto sum


committite vos nunc, Quirites, his hominibus haec omnia quos odorari hunc xviratum suspicamini; reperietis partem esse eorum quibus ad habendum, partem quibus ad consumendum nihil satis esse videatur. hic ego iam illud quod expeditissimum est ne disputo quidem, Quirites, non esse hanc nobis a maioribus relictam consuetudinem ut emantur agri a privatis quo plebes publice deducatur; omnibus legibus agris publicis privatos esse deductos. huiusce modi me aliquid ab hoc horrido ac truce tribuno plebis exspectasse confiteor; hanc vero emendi et vendendi quaestuosissimam ac turpissimam mercaturam alienam actione tribunicia, alienam dignitate populi Romani semper putavi.

committo tu nunc quiris hic homo hic omnis qui odoraris hic xviratum suspicor reperio pars sum is qui ad habeo pars qui ad consumo nihil satis sum video hic ego iam ille qui expedio sum ne disputo quidem quiris non sum hic nos ab magnus relinquo consuetudo ut emo ager ab privo quo plebs publicus deduco omnis lex ager publicus privo sum deduco hic modus ego aliquis ab hic horridus atque trux tribunus plebs exspecto confiteor hic verus emo et vendo quaestuosus atque turpis mercor alienus actio tribunicius alienus dignitas populus romanus semper puto


haec qui prospexerint, maiores nostros dico, Quirites, non eos in deorum immortalium numero venerandos a nobis et colendos putatis? quid enim viderunt? hoc quod nunc vos, quaeso, perspicite atque cognoscite. non ingenerantur hominibus mores tam a stirpe generis ac seminis quam ex eis rebus quae ab ipsa natura nobis ad vitae consuetudinem suppeditantur, quibus alimur et vivimus. Carthaginienses fraudulenti et mendaces non genere, sed natura loci, quod propter portus suos multis et variis mercatorum et advenarum sermonibus ad studium fallendi studio quaestus vocabantur. Ligures duri atque agrestes; docuit ager ipse nihil ferendo nisi multa cultura et magno labore quaesitum. Campani semper superbi bonitate agrorum et fructuum magnitudine, urbis salubritate, descriptione, pulchritudine. ex hac copia atque omnium rerum adfluentia primum illa nata est adrogantia qua a maioribus nostris alterum Capua consulem postularunt, deinde ea luxuries quae ipsum Hannibalem armis etiam tum invictum voluptate vicit.

hic qui prospicio magnus noster dico quiris non is in deus immortalis numerus veneror ab nos et colo puto quis enim video hic qui nunc tu quaeso perspicio atque cognosco non ingenero homo mos tam ab stirps genus atque semen quam ex is res qui ab ipse natura nos ad vita consuetudo suppedito qui alo et vivo carthaginiensis fraudulentus et mendax non genus sed natura locus qui propter portus suus multus et varius mercator et advenaris sermo ad studium fallo studium quaestus voco ligur durus atque agrestis doceo ager ipse nihil fero nisi multus cultura et magnus labor quaero campanus semper superbus bonitas ager et fructus magnitudo urbs salubritas descriptio pulchritudo ex hic copia atque omnis res affluo primus ille nata sum arrogantia qui ab magnus noster alter capua consul postulo deinde is luxurio qui ipse hannibal arma etiam tum invictus voluptas vinco


quaeso, nolite vosmet ipsos consolari; vere et diligenter considerate. num vobis aut vestri similibus integris, quietis, otiosis hominibus in hoc numero locum fore putatis? si est omnibus vobis maiorive vestrum parti, quamquam me vester honos vigilare dies atque noctes et intentis oculis omnis rei publicae partis intueri iubet, tamen paulisper, si ita commodum vestrum fert, conivebo. sed si v hominum milibus ad vim, facinus caedemque delectis locus atque urbs quae bellum facere atque instruere possit quaeritur, tamenne patiemini vestro nomine contra vos firmari opes, armari praesidia, urbis, agros, copias comparari?

quaeso nolo tu ipse consolaris verus et diligenter considero num tu aut vester similis integer quiesco otiosus homo in hic numerus locus sum puto si sum omnis tu maiorive vester pario quamquam ego vester honor vigilaris dies atque nox et intendo oculus omnis res publicus pars intueor iubeo tamen paulisper si ita commodus vester fero conivebo sed si v homo mille ad vis facinus caedes deligo locus atque urbs qui bellum facio atque instruo possum quaero tamen patior vester nomen contra tu firmaris ops armaris praesidium urbs ager copia compararis


videte quantum intervallum sit interiectum inter maiorum nostrorum consilia et inter istorum hominum dementiam. illi Capuam receptaculum aratorum, nundinas rusticorum, cellam atque horreum Campani agri esse voluerunt, hi expulsis aratoribus, effusis ac dissipatis fructibus vestris eandem Capuam sedem novae rei publicae constituunt, molem contra veterem rem publicam comparant. quod si maiores nostri existimassent quemquam in tam inlustri imperio et tam praeclara populi Romani disciplina M. Bruti aut P. Rulli similem futurum —hos enim nos duos adhuc vidimus qui hanc rem publicam Capuam totam transferre vellent—profecto nomen illius urbis non reliquissent.

video quantus intervallum sum interjacio inter magnus noster consilium et inter iste homo dementia ille capua receptaculis arator nundina rusticus cella atque horreum campanus ager sum volo hic expello arator effundo atque dissipatis fructus vester idem capua sedes novus res publicus constituo moles contra vetus res publicus comparo qui si magnus noster existimo quisquam in tam illustris imperium et tam praeclarus populus romanus disciplina m brutus aut p rullus similis sum hic enim nos duo adhuc video qui hic res publicus capua totus transfero volo profecto nomen ille urbs non relinquo


vos vero, Quirites, si me audire voltis, retinete istam possessionem gratiae, libertatis, suffragiorum, dignitatis, urbis, fori, ludorum, festorum dierum, ceterorum omnium commodorum, nisi forte mavoltis relictis his rebus atque hac luce rei publicae in Sipontina siccitate aut in Salpinorum plenis pestilentiae finibus Rullo duce conlocari. aut dicat quos agros empturus sit; ostendat et quid et quibus daturus sit. Vt vero, cum omnis urbis, agros, vectigalia, regna vendiderit, tum harenam aliquam aut paludes emat, id vos potestis, quaeso, concedere? quamquam illud est egregium quod hac lege ante omnia veneunt, ante pecuniae coguntur et coacervantur quam gleba una ematur. deinde emi iubet, ab invito vetat.

tu verus quiris si ego audio volo retineo iste possessio gratia libertas suffragium dignitas urbs forum ludus festor dies ceterus omnis commodus nisi fors mavoltis relinquo hic res atque hic lux res publicus in sipus siccitas aut in salpinus plenus pestilentia finis rullus dux conlocaris aut dico qui ager emo sum ostendo et quis et qui do sum vt verus cum omnis urbs ager vectigalis regnum vendo tum harena aliqui aut palus emo is tu possum quaeso concedo quamquam ille sum egregius qui hic lex ante omnis veneunt ante pecunia cogo et coacervo quam glaeba unus emo deinde emo iubeo ab invito veto


iudicare per quinquennium vel de consulibus vel de ipsis tribunis plebis poterunt; de illis interea nemo iudicabit; magistratus eis petere licebit, causam dicere non licebit; emere agros a quibus volent et quos volent quam volent magno poterunt; colonias deducere novas, renovare veteres, totam Italiam suis coloniis ut complere liceat permittitur; omnis provincias obeundi, liberos populos agris multandi, regnorum vendendorum summa potestas datur; cum velint, Romae esse, cum commodum sit, quacumque velint summo cum imperio iudicioque rerum omnium vagari ut liceat conceditur; interea dissolvant iudicia publica, e consiliis abducant quos velint, singuli de maximis rebus iudicent, quaestori permittant, finitorem mittant, ratum sit quod finitor uni illi a quo missus erit renuntiaverit.

iudicaris per quinquennium vel de consul vel de ipse tribunus plebs possum de ille interea nemo iudico magistratus is peto liceo causa dico non liceo emo ager ab qui volo et qui volo quam volo magnus possum colonia deduco novo renovaris vetus totus italia suus colonia ut compleo licet permitto omnis provincia obeo liber populus ager multo regnum vendo summus potestas do cum volo roma sum cum commodus sum quicumque volo superus cum imperium judicium res omnis vagaris ut licet concedo interea dissolvo iudicium publicus e consilium abduco qui volo singuli de magnus res judico quaestor permitto finitor mitto reor sum qui finitor unus ille ab quo mitto sum renuntio


ego sum is consul qui contionem metuam, qui tribunum plebis perhorrescam, qui saepe et sine causa tumultuer, qui timeam ne mihi in carcere habitandum sit, si tribunus plebis duci iusserit? ego cum vestris armis armatus sim, imperio, auctoritate insignibusque amplissimis exornatus, non horreo in hunc locum progredi, possum vobis, Quirites, auctoribus improbitati hominis resistere, nec vereor ne res publica tantis munita praesidiis ab istis vinci aut opprimi possit. si antea timuissem, tamen hac contione, hoc populo certe non vererer. quis enim umquam tam secunda contione legem agrariam suasit quam ego dissuasi? si hoc dissuadere est ac non disturbare atque pervertere.

ego sum is consul qui contio metuo qui tribunus plebs perhorresco qui saepe et sine causa tumultuor qui timeo ne ego in carcer habito sum si tribunus plebs duco iubeo ego cum vester arma armo sum imperium auctoritas insignis amplus exorno non horreum in hic locus progredior possum tu quiris auctor improbitas homo resisto neque vereor ne res publicus tantus munio praesidium ab iste vinco aut opprimo possum si antea timeo tamen hic contio hic populus certus non vereor quis enim umquam tam secundus contio lex agrarius suadeo quam ego dissuadeo si hic dissuadeo sum atque non disturbaris atque perverto


an vos aliter existimabatis? cum ad omnia vestra pauci homines cupiditatis oculos adiecissent, non eos in primis id acturos ut ex omni custodia vestrae libertatis, ex omni potestate, curatione, patrocinio vestrorum commodorum Cn. Pompeius depelleretur? viderunt et vident, si per imprudentiam vestram, neglegentiam meam legem incognitam acceperitis, fore uti postea cognitis insidiis, cum xviros creetis, tum vitiis omnibus et sceleribus legis Cn. Pompei praesidium opponendum putetis. et hoc parvum argumentum vobis erit, a certis hominibus dominationem potestatemque omnium rerum quaeri, cum videatis eum quem custodem vestrae libertatis fore videant expertem fieri dignitatis?

an tu aliter existimo cum ad omnis vester paucus homo cupiditas oculus adicio non is in primus is ago ut ex omnis custodia vester libertas ex omnis potestas curatio patrocinium vester commodus cn pompejus depello video et video si per imprudentia vester neglegentia meus lex incognitus accipio sum uti postea cognosco insidiae cum xviros creo tum vitium omnis et scelus lex cn pompejus praesidium oppono puteo et hic parvus argumentum tu sum ab certus homo dominatio potestas omnis res quaero cum video is qui custos vester libertas sum video expers fio dignitas


id enim caves. optimo enim iure ea sunt profecto praedia quae optima condicione sunt. Libera meliore iure sunt quam serva; capite hoc omnia quae serviebant non servient. soluta meliore in causa sunt quam obligata; eodem capite subsignata omnia, si modo Sullana sunt, liberantur. immunia commodiore condicione sunt quam illa quae pensitant; ego Tusculanis pro aqua Crabra vectigal pendam, quia mancipio fundum accepi; si a Sulla mihi datus esset, Rulli lege non penderem.

is enim caveo bonus enim ius is sum profecto praedium qui bonus condicio sum liber bonus ius sum quam servo caput hic omnis qui servio non servio solvo bonus in causa sum quam obligo idem caput subsigno omnis si modo sullanus sum libero immunis commodus condicio sum quam ille qui pensito ego tusculanus pro aqua crabra vectigal pendo quia mancipium fundus accipio si ab sulla ego do sum rullus lex non pendeo


nam attendite quantas concessiones agrorum hic noster obiurgator uno verbo facere conetur: 'Qvae data, donata, concessa, vendita.' patior, audio. quid deinde? 'possessa.' hoc tribunus plebis promulgare ausus est ut, quod quisque post Marium et Carbonem consules possideret, id eo iure teneret quo quod optimo privatum est? etiamne si vi deiecit, etiamne si clam, si precario venit in possessionem? ergo hac lege ius civile, causae possessionum, praetorum interdicta tollentur.

nam attendo quantus concessio ager hic noster objurgator unus verbum facio conor qvae do dono concedo vendo patior audio quis deinde possessus hic tribunus plebs promulgaris audeo sum ut qui quisque post marius et carbo consul possideo is is ius teneo quo qui bonus privo sum etiam si vis deicio etiam si clam si precarius venio in possessio ergo hic lex ius civilis causa possessio praetor interdico tollo


quae cum ego non solum suspicarer, sed plane cernerem—neque enim obscure gerebantur—dixi in senatu in hoc magistratu me popularem consulem futurum. quid enim est tam populare quam pax? qua non modo ei quibus natura sensum dedit sed etiam tecta atque agri mihi laetari videntur. quid tam populare quam libertas? quam non solum ab hominibus verum etiam a bestiis expeti atque omnibus rebus anteponi videtis. quid tam populare quam otium? quod ita iucundum est ut et vos et maiores vestri et fortissimus quisque vir maximos labores suscipiendos putet, ut aliquando in otio possit esse, praesertim in imperio ac dignitate. quin idcirco etiam maioribus nostris praecipuam laudem gratiamque debemus, quod eorum labore est factum uti impune in otio esse possemus. qua re qui possum non esse popularis, cum videam haec omnia, Quirites, pacem externam, libertatem propriam generis ac nominis vestri, otium domesticum, denique omnia quae vobis cara atque ampla sunt in fidem et quodam modo in patrocinium mei consulatus esse conlata?

qui cum ego non solus suspicor sed planus cerno neque enim obscurus gero dico in senatus in hic magistratus ego popularis consul sum quis enim sum tam popularis quam pax qui non modo is qui natura sensus do sed etiam tectum atque ager ego laetor video quis tam popularis quam libertas quam non solus ab homo verus etiam ab bestia expeto atque omnis res antepono video quis tam popularis quam otium qui ita iucundus sum ut et tu et magnus vester et fortis quisque vir magnus labor suscipio puto ut aliquando in otium possum sum praesertim in imperium atque dignitas quin idcirco etiam magnus noster praecipuus laus gratia debeo qui is labor sum facio uti impunis in otium sum possum qui res qui possum non sum popularis cum video hic omnis quiris pax externus libertas proprius genus atque nomen vester otium domesticus denique omnis qui tu carus atque amplus sum in fides et quidam modo in patrocinium meus consulatus sum confero


Vt vero totam Italiam suis praesidiis obsidere atque occupare cogitet, quaeso, Quirites, cognoscite. permittit xviris ut in omnia municipia, in omnis colonias totius Italiae colonos deducant quos velint, eisque colonis agros dari iubet. num obscure maiores opes quam libertas vestra pati potest, et maiora praesidia quaeruntur, num obscure regnum constituitur, num obscure libertas vestra tollitur? nam cum idem omnem pecuniam, maximam multitudinem obtinebunt, idem totam Italiam suis opibus obsidebunt, idem vestram libertatem suis praesidiis et coloniis interclusam tenebunt, quae spes tandem, quae facultas recuperandae vestrae libertatis relinquetur?

vt verus totus italia suus praesidium obsido atque occuparis cogito quaeso quiris cognosco permitto xviris ut in omnis municipium in omnis colonia totus italia colonus deduco qui volo is colonia ager do iubeo num obscurus magnus ops quam libertas vester patior possum et magnus praesidium quaero num obscurus regnum constituo num obscurus libertas vester tollo nam cum idem omnis pecunia maximus multitudo obtineo idem totus italia suus ops obsidebunt idem vester libertas suus praesidium et colonia intercludo teneo qui spes tandem qui facultas recipero vester libertas relinquo