verbum mihi deest, Quirites, cum ego hanc potestatem regiam appello, sed profecto maior est quaedam. nullum enim regnum fuit umquam quod non se, si minus iure aliquo, at regionibus tamen certis contineret. hoc vero infinitum est, quo et regna omnia et vestrum imperium, quod latissime patet, et ea quae partim libera a vobis, partim etiam ignorata vobis sunt, permissu legis continentur. datur igitur eis primum ut liceat ea vendere omnia de quibus vendendis senatus consulta facta sunt M. Tullio Cn. Cornelio consulibus postve ea.

verbum ego desum quiris cum ego hic potestas regia appello sed profecto magnus sum quidam nullus enim regnum sum umquam qui non sui si paruus ius aliquis at regio tamen certus contineo hic verus infinitus sum quo et regnum omnis et vester imperium qui fero pateo et is qui pars liber ab tu pars etiam ignoro tu sum permitto lex contineo do igitur is primus ut licet is vendo omnis de qui vendo senatus consulo facio sum m tullius cn cornelius consul post is


quod si posset ager iste ad vos pervenire, nonne eum tamen in patrimonio vestro remanere malletis? Vnumne fundum pulcherrimum populi Romani, caput vestrae pecuniae, pacis ornamentum, subsidium belli, fundamentum vectigalium, horreum legionum, solacium annonae disperire patiemini? an obliti estis Italico bello amissis ceteris vectigalibus quantos agri Campani fructibus exercitus alueritis? an ignoratis cetera illa magnifica populi Romani vectigalia perlevi saepe momento fortunae inclinatione temporis pendere? quid nos Asiae portus, quid Syriae ora, quid omnia transmarina vectigalia iuvabunt tenuissima suspicione praedonum aut hostium iniecta?

qui si possum ager iste ad tu pervenio nonne is tamen in patrimonium vester remaneo malo vnus fundus pulcher populus romanus caput vester pecunia pax ornamentum subsidium bellum fundamentum vectigalis horreum legio solacium annona dispereo patior an obliuiscor sum italicus bellum amitto ceterus vectigal quantus ager campanus fructus exercitus alo an ignoro ceterus ille magnificus populus romanus vectigalis perlevis saepe momentum fortuna inclinatio tempus pendeo quis nos asia portus quis syria os quis omnis transmarinus vectigalis iuvo tenuis suspicio praedo aut hostis inicio


ineunt tandem magistratus tribuni plebis; contio exspectatur P. Rulli, quod et princeps erat agrariae legis et truculentius se gerebat quam ceteri. iam designatus alio voltu, alio vocis sono, alio incessu esse meditabatur, vestitu obsoletiore, corpore inculto et horrido, capillatior quam ante barbaque maiore, ut oculis et aspectu denuntiare omnibus vim tribuniciam et minitari rei publicae videretur. legem hominis contionemque exspectabam; lex initio nulla proponitur, contionem in pridie Idus advocari iubet. summa cum exspectatione concurritur. explicat orationem sane longam et verbis valde bonis. Vnum erat quod mihi vitiosum videbatur, quod tanta ex frequentia inveniri nemo potuit qui intellegere posset quid diceret. hoc ille utrum insidiarum causa fecerit, an hoc genere eloquentiae delectetur nescio. tametsi, qui acutiores in contione steterant, de lege agraria nescio quid voluisse eum dicere suspicabantur. aliquando tandem me designato lex in publicum proponitur. concurrunt iussu meo plures uno tempore librarii, descriptam legem ad me adferunt.

ineo tandem magistratus tribunus plebs contio exspecto p rullus qui et princeps sum agrarius lex et truculentus sui gero quam ceterus iam designo alius vultus alius vox sonus alius incedo sum meditor vestio obsolesco corpus incultus et horridus capillatior quam ante barba magnus ut oculus et aspectus denuntiaris omnis vis tribunicius et minitaris res publicus video lex homo contio exspecto lex initium nullus propono contio in pridie idus advocaris iubeo summus cum exspectatio concurro explico oratio sanus longus et verbum validus bonus vnus sum qui ego vitiosus video qui tantus ex frequentia invenio nemo possum qui intellego possum quis dico hic ille utrum insidiaris causa facio an hic genus eloquentia delecto nescio tametsi qui acuo in contio sto de lex agrarius nescio quis volo is dico suspicor aliquando tandem ego designo lex in publicus propono concurro iussus meus multus unus tempus librarius describo lex ad ego affero


* * * quae res aperte petebatur, ea nunc occulte cuniculis oppugnatur. dicent enim xviri, id quod et dicitur a multis et saepe dictum est, post eosdem consules regis Alexandri testamento regnum illud populi Romani esse factum. dabitis igitur Alexandream clam petentibus eis quibus apertissime pugnantibus restitistis? haec, per deos immortalis! utrum esse vobis consilia siccorum an vinolentorum somnia, et utrum cogitata sapientium an optata furiosorum videntur?

qui res apertus peto is nunc occulte cuniculis oppugno dico enim xviri is qui et dico ab multus et saepe dico sum post idem consul rex alexander testamentum regnum ille populus romanus sum facio do igitur alexandrea clam peto is qui aperio pugno resto hic per deus immortal utrum sum tu consilium siccus an vinolentor somnio et utrum cogito sapiens an opto furiosor video


Commodius fecissent tribuni plebis, Quirites, si, quae apud vos de me deferunt, ea coram potius me praesente dixissent; nam et aequitatem vestrae disceptationis et consuetudinem superiorum et ius suae potestatis retinuissent. sed quoniam adhuc praesens certamen contentionemque fugerunt, nunc, si videtur eis, in meam contionem prodeant et, quo provocati a me venire noluerunt, revocati saltem revertantur.

commodus facio tribunus plebs quiris si qui apud tu de ego defero is coram potis ego praesens dico nam et aequitas vester disceptatio et consuetudo superus et ius suus potestas retineo sed quoniam adhuc praesens certamen contentio fugio nunc si video is in meus contio proeo et quo provoco ab ego venio nolo revoco saltem revorto


quibus illi rebus elati et inflati fortasse non continuo, sed certe, si paulum adsumpserint vetustatis ac roboris, non continebuntur; progredientur, cuncta secum ferent. singularis homo privatus, nisi magna sapientia praeditus, vix cancellis et regionibus offici magnis in fortunis et copiis continetur, nedum isti ab Rullo et Rulli similibus conquisiti atque electi coloni Capuae in domicilio superbiae atque in sedibus luxuriosis conlocati non statim conquisituri sint aliquid sceleris et flagiti, immo vero etiam hoc magis quam illi veteres germanique Campani, quod in vetere fortuna illos natos et educatos nimiae tamen rerum omnium copiae depravabant, hi ex summa egestate in eandem rerum abundantiam traducti non solum copia verum etiam insolentia commovebuntur.

qui ille res effero et inflo fortasse non continuo sed certus si paulus adsumo vetustas atque robur non contineo progredio cunctus sui fero singularis homo privo nisi magnus sapientia praeditus vix cancelli et regio officio magnus in fortuna et copia contineo nedum iste ab rullus et rullus similis conquaero atque eligo colonus capua in domicilium superbia atque in sedes luxuriosus conloco non statim conquaero sum aliquis scelus et flagitium immo verus etiam hic magis quam ille vetus germanus campanus qui in veto fortuna ille nascor et educo nimius tamen res omnis copia depravo hic ex summus egestas in idem res abundantia traduco non solus copia verus etiam insolentia commoveo


haec L. Philippum saepe in senatu confirmasse memoria teneo; eum qui regnum illud teneat hoc tempore neque genere neque animo regio esse inter omnis fere video convenire. dicitur contra nullum esse testamentum, non oportere populum Romanum omnium regnorum appententem videri, demigraturos in illa loca nostros homines propter agrorum bonitatem et omnium rerum copiam.

hic l philippus saepe in senatus confirmo memoria teneo is qui regnum ille teneo hic tempus neque genus neque animus regius sum inter omnis fere video convenio dico contra nullus sum testamentum non oportet populus romanus omnis regnum appententem video demigro in ille locum noster homo propter ager bonitas et omnis res copia


videte quid intersit inter Cn. Domitium, tribunum plebis, hominem nobilissimum, et P. Rullum qui temptavit, ut opinor, patientiam vestram, cum se nobilem esse diceret. Domitius, quod per caerimonias populi fieri non poterat, ratione adsecutus est, ut id, quoad posset, quoad fas esset, quoad liceret, populi ad partis daret; hic, quod populi semper proprium fuit, quod nemo imminuit, nemo mutavit quin ei qui populo agros essent adsignaturi ante acciperent a populo beneficium quam darent, id totum eripere vobis atque e manibus extorquere conatus est. ille, quod dari populo nullo modo poterat, tamen quodam modo dedit; hic, quod adimi nullo pacto potest, tamen quadam ratione eripere conatur.

video quis intersum inter cn domitius tribunus plebs homo nobilis et p rullus qui tento ut opinor patientia vester cum sui nobilis sum dico domitius qui per caerimonia populus fio non possum ratio assequor sum ut is quoad possum quoad fas sum quoad licet populus ad pars do hic qui populus semper proprius sum qui nemo imminuo nemo muto quin is qui populus ager sum adsigno ante accipio ab populus beneficium quam do is totus eripio tu atque e manus extorqueo conor sum ille qui do populus nullus modo possum tamen quidam modo do hic qui adimo nullus pacisco possum tamen quidam ratio eripio conor


sed videte hominis religionem et diligentiam. vidit et perspexit sine curiata lege xviros potestatem habere non posse, quoniam per viiii tribus essent constituti; iubet ferre de his legem curiatam; praetori imperat. quam id ipsum absurde, nihil ad me attinet. iubet enim, qui primus sit praetor factus, eum legem curiatam ferre; sin is ferre non possit, qui postremus sit, ut aut lusisse in tantis rebus aut profecto nescio quid spectasse videatur. verum hoc quod est aut ita perversum ut ridiculum, aut ita malitiosum ut obscurum sit, relinquamus; ad religionem hominis revertamur. videt sine lege curiata nihil agi per xviros posse.

sed video homo religio et diligentia video et perspicio sine curiatus lex xviros potestas habeo non possum quoniam per viiii tres sum constituo iubeo fero de hic lex curiatus praetor impero quam is ipse absurdus nihil ad ego attineo iubeo enim qui primus sum praetor facio is lex curiatus fero sin is fero non possum qui posterus sum ut aut ludo in tantus res aut profecto nescio quis specto video verus hic qui sum aut ita perverto ut ridiculus aut ita malitiosus ut obscurus sum relinquo ad religio homo revorto video sine lex curiatus nihil ago per xviros possum


hoc capite, Quirites, omnis gentis, nationes, provincias, regna xvirum dicioni, iudicio potestatique permissa et condonata esse dico. primum hoc quaero, ecqui tandem locus usquam sit quem non possint xviri dicere publicum populi Romani esse factum. nam cum idem possit iudicare qui dixerit, quid est quod non liceat ei dicere cui liceat eidem iudicare? Commodum erit Pergamum, Smyrnam, Trallis, Ephesum, Miletum, Cyzicum, totam denique Asiam quae post L. Sullam Q. Pompeium consules recuperata sit populi Romani factam esse dicere;

hic caput quiris omnis gens natio provincia regnum xvirum dicio iudicium potestas permitto et condono sum dico primus hic quaero ecqui tandem locus usquam sum qui non possum xviri dico publicus populus romanus sum facio nam cum idem possum iudicaris qui dico quis sum qui non licet is dico qui licet idem iudicaris commodus sum pergamum smyrna tralles ephesus miletus cyzicus totus denique asia qui post l sulla q pompejus consul recipero sum populus romanus facio sum dico


non est satis. audite, audite vos qui amplissimo populi senatusque iudicio exercitus habuistis et bella gessistis: quod ad quemque pervenerit ex praeda, ex manubiis, ex auro coronario, quod neque consumptum in monumento neque in aerarium relatum sit, id ad xviros referri iubet! hoc capite multa sperant; in omnis imperatores heredesque eorum quaestionem suo iudicio comparant, sed maximam pecuniam se a Fausto ablaturos arbitrantur. quam causam suscipere iurati iudices noluerunt, hanc isti xviri susceperunt: idcirco a iudicibus fortasse praetermissam esse arbitrantur quod sit ipsis reservata.

non sum satis audio audio tu qui amplus populus senatus iudicium exercitus habeo et bellum gero qui ad quisque pervenio ex praeda ex manubiae ex aurum coronarius qui neque consumo in monumentum neque in aerarius refero sum is ad xviros refero iubeo hic caput multus spero in omnis imperator heres is quaestio suus iudicium comparo sed maximus pecunia sui ab faustus aufero arbitror quam causa suscipio juro iudex nolo hic iste xviri suscipio idcirco ab judex fortasse praetermitto sum arbitror qui sum ipse reservo


est in imperio terror; patientur. est in adventu sumptus; ferent. imperabitur aliquid muneris; non recusabunt. illud vero quantum est, Quirites, cum is xvir qui aliquam in urbem aut exspectatus ut hospes aut repente ut dominus venerit illum ipsum locum quo venerit, illam ipsam sedem hospitalem in quam erit deductus publicam populi Romani esse dicet! at quanta calamitas populi, si dixerit, quantus ipsi quaestus, si negarit! atque idem qui haec appetunt queri non numquam solent omnis terras Cn. Pompeio atque omnia maria esse permissa. simile vero est multa committi et condonari omnia, labori et negotio praeponi an praedae et quaestui, mitti ad socios liberandos an ad opprimendos! denique, si qui est honos singularis, nihilne interest, utrum populus Romanus eum cui velit deferat, an is impudenter populo Romano per legis fraudem surripiatur?

sum in imperium terror patior sum in advenio sumptus fero impero aliquis munus non recuso ille verus quantus sum quiris cum is xvir qui aliqui in urbs aut exspecto ut hospes aut repens ut dominus venio ille ipse locus quo venio ille ipse sedes hospital in quam sum deduco publicus populus romanus sum dico at quantus calamitas populus si dico quantus ipse quaestus si nego atque idem qui hic appeto queror non numquam soleo omnis terra cn pompejus atque omnis mare sum permitto similis verus sum multus committo et condonaris omnis labor et negotium praepono an praeda et quaestus mitto ad socius libero an ad opprimo denique si qui sum honor singularis nihil intersum utrum populus romanus is qui volo defero an is impudens populus romanus per lex fraudo surripio


nunc, Quirites, prima illa comitia tenetis, centuriata et tributa, curiata tantum auspiciorum causa remanserunt. hic autem tribunus plebis quia videbat potestatem neminem iniussu populi aut plebis posse habere, curiatis eam comitiis quae vos non initis confirmavit, tributa quae vestra erant sustulit. ita cum maiores binis comitiis voluerint vos de singulis magistratibus iudicare, hic homo popularis ne unam quidem populo comitiorum potestatem reliquit.

nunc quiris primus ille comitium teneo centurio et tribuo curiatus tantus auspicium causa remaneo hic autem tribunus plebs quia video potestas nemo injussus populus aut plebs possum habeo curiatus is comitium qui tu non ineo confirmo tribuo qui vester sum tollo ita cum magnus bini comitium volo tu de singuli magistratus iudicaris hic homo popularis ne unus quidem populus comitium potestas relinquo


exspecto quid tribunus plebis vigilans et acutus excogitet. 'Veneat,' inquit, 'silva Scantia.' Vtrum tandem hanc silvam in relictis possessionibus, an in censorum pascuis invenisti? si quid est quod indagaris, inveneris, ex tenebris erueris, quamquam iniquum est, tamen consume sane, quod commodum est, quoniam quidem tu attulisti; silvam vero tu Scantiam vendas nobis consulibus atque hoc senatu? tu ullum vectigal attingas, tu populo Romano subsidia belli, tu ornamenta pacis eripias? tum vero hoc me inertiorem consulem iudicabo quam illos fortissimos viros qui apud maiores nostros fuerunt, quod, quae vectigalia illis consulibus populo Romano parta sunt, ea me consule ne retineri quidem potuisse iudicabuntur.

exspecto quis tribunus plebs vigilo et acutus excogito veneat inquam silva scantius vtrum tandem hic silva in relinquo possessio an in censor pascuum invenio si quis sum qui indagaris invenio ex tenebrae eruo quamquam iniquus sum tamen consumo sanus qui commodus sum quoniam quidem tu affero silva verus tu scantius vendo nos consul atque hic senatus tu ullus vectigal attingo tu populus romanus subsidium bellum tu ornamentum pax eripio tum verus hic ego iners consul iudico quam ille fortis vir qui apud magnus noster sum qui qui vectigalis ille consul populus romanus pario sum is ego consul ne retineo quidem possum judico


deinde in hac adsignatione agrorum ne illud quidem dici potest quod in ceteris, agros desertos a plebe atque a cultura hominum liberorum esse non oportere. sic enim dico, si Campanus ager dividatur, exturbari et expelli plebem ex agris, non constitui et conlocari. totus enim ager Campanus colitur et possidetur a plebe, et a plebe optima et modestissima; quod genus hominum optime moratum, optimorum et aratorum et militum, ab hoc plebicola tribuno plebis funditus eicitur. atque illi miseri nati in illis agris et educati, glebis subigendis exercitati, quo se subito conferant non habebunt; his robustis et valentibus et audacibus xvirum satellitibus agri Campani possessio tota tradetur, et, ut vos nunc de vestris maioribus praedicatis: 'hunc agrum nobis maiores nostri reliquerunt,' sic vestri posteri de vobis praedicabunt: 'hunc agrum patres nostri acceptum a patribus suis perdiderunt.'

deinde in hic adsignatio ager ne ille quidem dico possum qui in ceterus ager desero ab plebs atque ab cultura homo liberi sum non oportet sic enim dico si campanus ager divido exturbaris et expello plebs ex ager non constituo et conlocaris totus enim ager campanus colo et possideo ab plebs et ab plebs bonus et modestus qui genus homo optume moror bonus et arator et miles ab hic plebicola tribunus plebs fundus eicio atque ille miser nascor in ille ager et educo glaeba subigo exercitas quo sui subeo confero non habeo hic robustus et valeo et audax xvirum satelles ager campanus possessio totus trado et ut tu nunc de vester magnus praedico hic ager nos magnus noster relinquo sic vester posterus de tu praedico hic ager pater noster accipio ab pater suus perdo


etenim, quod superiore parte legis praefinitum fuit, 'Svlla et Pompeio consvlibvs,' id rursus liberum infinitumque fecerunt. iubet enim eosdem xviros omnibus agris publicis pergrande vectigal imponere, ut idem possint et liberare agros quos commodum sit et quos ipsis libeat publicare. quo in iudicio perspici non potest utrum severitas acerbior an benignitas quaestuosior sit futura. sunt tamen in tota lege exceptiones duae non tam iniquae quam suspiciosae. excipit enim in vectigali imponendo agrum Recentoricum Siciliensem, in vendendis agris eos agros de quibus cautum sit foedere. hi sunt in Africa, qui ab Hiempsale possidentur.

etenim qui superus pars lex praefinio sum svlla et pompejus consvlibvs is rursus liber infinitus facio iubeo enim idem xviros omnis ager publicus pergrandis vectigal impono ut idem possum et liberaris ager qui commodus sum et qui ipse libet publico quo in iudicium perspicio non possum utrum severitas acerbus an benignitas quaestuosus sum sum sum tamen in totus lex exceptio duo non tam iniquus quam suspiciosus excipio enim in vectigal impono ager recentoricus siciliensis in vendo ager is ager de qui caueo sum foedus hic sum in africanus qui ab hiempsal possideo


primo quidem acres, ad vim prompti, ad seditionem parati qui, simul ac xviri concrepuerint, armati in civis et expediti ad caedem esse possint; deinde ad paucos opibus et copiis adfluentis totum agrum Campanum perferri videbitis. vobis interea, qui illas a maioribus pulcherrimas vectigalium sedis armis captas accepistis, gleba nulla de paternis atque avitis possessionibus relinquetur. at quantum intererit inter vestram et privatorum diligentiam! quid? Cum a maioribus nostris P. Lentulus, qui princeps senatus fuit, in ea loca missus esset ut privatos agros qui in publicum Campanum incurrebant pecunia publica coemeret, dicitur renuntiasse nulla se pecunia fundum cuiusdam emere potuisse, eumque qui nollet vendere ideo negasse se adduci posse uti venderet quod, cum pluris fundos haberet, ex illo solo fundo numquam malum nuntium audisset.

primus quidem acer ad vis promptus ad seditio paro qui simul atque xviri concrepo armatus in civis et expedio ad caedes sum possum deinde ad paucus ops et copia affluo totus ager campanus perfero video tu interea qui ille ab magnus pulcher vectigalis sedes arma capio accipio glaeba nullus de paternus atque avitus possessio relinquo at quantus intersum inter vester et privator diligentia quis cos ab magnus noster p lentulus qui princeps senatus sum in is locum mitto sum ut privo ager qui in publicus campanus incurro pecunia publicus coemo dico renuntio nullus sui pecunia fundus quidam emo possum is qui nolo vendo ideo nego sui adduco possum uti vendo qui cum multus fundus habeo ex ille solum fundo numquam malus nuntius audio


itaque hoc animo legem sumpsi in manus ut eam cuperem esse aptam vestris commodis et eius modi quam consul re, non oratione popularis et honeste et libenter posset defendere. atque ego a primo capite legis usque ad extremum reperio, Quirites, nihil aliud cogitatum, nihil aliud susceptum, nihil aliud actum nisi uti x reges aerari, vectigalium, provinciarum omnium, totius rei publicae, regnorum, liberorum populorum, orbis denique terrarum domini constituerentur legis agrariae simulatione atque nomine. sic confirmo, Quirites, hac lege agraria pulchra atque populari dari vobis nihil, condonari certis hominibus omnia, ostentari populo Romano agros, eripi etiam libertatem, privatorum pecunias augeri, publicas exhauriri, denique, quod est indignissimum, per tribunum plebis, quem maiores praesidem libertatis custodemque esse voluerunt, reges in civitate constitui.

itaque hic animus lex sumo in manus ut is cupio sum aptus vester commodus et is modus quam consul res non oratio popularis et honestus et libet possum defendo atque ego ab primus caput lex usque ad exter reperio quiris nihil alius cogitas nihil alius suscipio nihil alius ago nisi uti decem rex aerarius vectigalis provinciaris omnis totus res publicus regnum liberi populus orbis denique terra dominus constituo lex agrarius simulatio atque nomen sic confirmo quiris hic lex agrarius pulcher atque populor do tu nihil condonaris certus homo omnis ostentaris populus romanus ager eripio etiam libertas privator pecunia augeo publicus exhaurio denique qui sum indignus per tribunus plebs qui magnus praesidem libertas custos sum volo rex in civitas constituo


huc isti xviri cum iↄↄ colonorum ex lege Rulli deduxerint, c decuriones, x augures, vi pontifices constituerint, quos illorum animos, quos impetus, quam ferociam fore putatis? Romam in montibus positam et convallibus, cenaculis sublatam atque suspensam, non optimis viis, angustissimis semitis, prae sua Capua planissimo in loco explicata ac praeclarissime sita inridebunt atque contemnent; agros vero Vaticanum et Pupiniam cum suis opimis atque uberibus campis conferendos scilicet non putabunt. oppidorum autem finitimorum illam copiam cum hac per risum ac iocum contendent; Veios, Fidenas, Collatiam, ipsum hercle Lanuvium, Ariciam, Tusculum cum Calibus, Teano, Neapoli, Puteolis, Cumis, Pompeiis, Nuceria comparabunt.

huc iste xviri cum eo colonus ex lex rullus deduco que decurio decem auguro vis pontifex constituo qui ille animus qui impetus quam ferocio sum puto roma in mons pono et convallis cenaculum suffero atque suspendo non bonus via angustus semita prae suus capua planus in locus explicata atque praeclarus sino irrideo atque contemno ager verus vaticanus et pupinia cum suus opimus atque uber campus confero scilicet non puto oppidum autem finitimus ille copia cum hic per risus atque iocus contendo veii fidena collatia ipse hercules lanuvium aricia tusculis cum cal teanum neapolis puteoli cumae pompejus nuceria comparo


non legibus datis, non auditis verbis imperatoris, nondum denique bello confecto, cum rex Mithridates amisso exercitu regno expulsus tamen in ultimis terris aliquid etiam nunc moliatur atque ab invicta Cn. Pompei manu Maeote et illis paludibus et itinerum angustiis atque altitudine montium defendatur, cum imperator in bello versetur, in locis autem illis etiam nunc belli nomen reliquum sit, eos agros quorum adhuc penes Cn. Pompeium omne iudicium et potestas more maiorum debet esse xviri vendent?

non lex do non audio verbum imperator nondum denique bellum conficio cum rex mithridates amitto exercitus regnum expello tamen in ulter terra aliquis etiam nunc molio atque ab invictus cn pompejus manus maeote et ille palus et iter angustia atque altitudo mons defendo cum imperator in bellum verso in locus autem ille etiam nunc bellum nomen reliquus sum is ager qui adhuc penis cn pompejus omnis iudicium et potestas mos magnus debeo sum xviri vendo


quid enim cavendum est in coloniis deducendis? si luxuries, Hannibalem ipsum Capua corrupit, si superbia, nata inibi esse haec ex Campanorum fastidio videtur, si praesidium, non praeponitur huic urbi ista colonia, sed opponitur. at quem ad modum armatur, di immortales! nam bello Punico quicquid potuit Capua, potuit ipsa per sese; nunc omnes urbes quae circum Capuam sunt a colonis per eosdem xviros occupabuntur; hanc enim ob causam permittit ipsa lex, in omnia quae velint oppida colonos ut xviri deducant quos velint. atque his colonis agrum Campanum et Stellatem campum dividi iubet.

quis enim caveo sum in colonia deduco si luxurio hannibal ipse capua conrumpo si superbia nata inibi sum hic ex campanus fastidium video si praesidium non praepono hic urbs iste colonia sed oppono at qui ad modus armo deus immortalis nam bellum punicus quisquis possum capua possum ipse per sui nunc omnis urbs qui circum capua sum ab colonia per idem xviros occupo hic enim ob causa permitto ipse lex in omnis qui volo oppidum colonus ut xviri deduco qui volo atque hic colonia ager campanus et stellatem campus divido iubeo


hoc vero cuius modi est, quod eius auctionis quam constituunt locum sibi nullum definiunt? nam xviris quibus in locis ipsis videatur vendendi potestas lege permittitur. censoribus vectigalia locare nisi in conspectu populi Romani non licet; his vendere vel in ultimis terris licebit? at hoc etiam nequissimi homines consumptis patrimoniis faciunt ut in atriis auctionariis potius quam in triviis aut in compitis auctionentur; hic permittit sua lege xviris ut in quibus commodum sit tenebris, ut in qua velint solitudine, bona populi Romani possint divendere.

hic verus qui modus sum qui is auctio quam constituo locus sui nullus definio nam xviris qui in locus ipse video vendo potestas lex permitto censor vectigalis locaris nisi in conspectus populus romanus non licet hic vendo vel in ulter terra liceo at hic etiam nequissimus homo consumo patrimonium facio ut in atrium auctionarius potis quam in trivius aut in compitum auctionor hic permitto suus lex xviris ut in qui commodus sum tenebrae ut in qui volo solitudo bonus populus romanus possum divendo


Venibit igitur sub praecone tota Propontis atque Hellespontus, addicetur omnis ora Lyciorum atque Cilicum, Mysia et Phrygia eidem condicioni legique parebunt.

venibit igitur sub praeco totus propontis atque hellespontus addico omnis os lycium atque cilices mysius et phrygius idem condicio lego pareo


non mediocris res neque parvum sub hoc verbo furtum, Quirites, latet. sunt enim multi agri lege Cornelia publicati nec cuiquam adsignati neque venditi qui a paucis hominibus impudentissime possidentur. his cavet, hos defendit, hos privatos facit; hos, inquam, agros quos Sulla nemini dedit Rullus non vobis adsignare volt, sed eis condonare qui possident. causam quaero cur ea quae maiores vobis in Italia, Sicilia, Africa, duabus Hispaniis, Macedonia, Asia reliquerunt venire patiamini, cum ea quae vestra sunt condonari possessoribus eadem lege videatis.

non mediocris res neque parvus sub hic verbum furtum quiris lateo sum enim multus ager lex cornelius publico neque quisquam adsigno neque vendo qui ab paucus homo impudens possideo hic caveo hic defendo hic privo facio hic inquam ager qui sulla nemo do rullus non tu adsignaris volo sed is condonaris qui possideo causa quaero cur is qui magnus tu in italia sicilia africanus duo hispania macedonius asia relinquo venio patior cum is qui vester sum condonaris possessor idem lex video


neque enim ullo modo facere possum ut, cum me intellegam non hominum potentium studio, non excellentibus gratiis paucorum, sed universi populi Romani iudicio consulem ita factum ut nobilissimis hominibus longe praeponerer, non et in hoc magistratu et in omni vita videar esse popularis. sed mihi ad huius verbi vim et interpretationem vehementer opus est vestra sapientia. versatur enim magnus error propter insidiosas non nullorum simulationes qui, cum populi non solum commoda verum etiam salutem oppugnant et impediunt, oratione adsequi volunt ut populares esse videantur.

neque enim ullus modo facio possum ut cum ego intellego non homo potens studium non excello gratia paucus sed universus populus romanus iudicium consul ita facio ut nobilis homo longus praepono non et in hic magistratus et in omnis vito video sum popularis sed ego ad hic verbum vis et interpretatio vehemens opus sum vester sapientia verso enim magnus error propter insidiosus non nullus simulatio qui cum populus non solus commodus verus etiam salus oppugno et impedio oratio assequor volo ut popularis sum video


omnium legum iniquissimam dissimillimamque legis esse arbitror eam quam L. Flaccus interrex de Sulla tulit, ut omnia quaecumque ille fecisset essent rata. nam cum ceteris in civitatibus tyrannis institutis leges omnes exstinguantur atque tollantur, hic rei publicae tyrannum lege constituit. est invidiosa lex, sicuti dixi, verum tamen habet excusationem; non enim videtur hominis lex esse, sed temporis.

omnis lex iniquus dissimilis lex sum arbitror is quam l flaccus interrex de sulla fero ut omnis quicumque ille facio sum reor nam cum ceterus in civitas tyrannus institus lex omnis exstinguo atque tollo hic res publicus tyrannus lex constituo sum invidiosus lex sicut dico verus tamen habeo excusatio non enim video homo lex sum sed tempus


ex quo intellegi, Quirites, potest nihil esse tam populare quam id quod ego vobis in hunc annum consul popularis adfero, pacem, tranquillitatem, otium. quae nobis designatis timebatis, ea ne accidere possent consilio meo ac ratione provisa sunt. non modo vos eritis in otio qui semper esse volueratis, verum etiam istos quibus odio est otium quietissimos atque otiosissimos reddam. etenim illis honores, potestates, divitiae ex tumultu atque ex dissensionibus civium comparari solent; vos, quorum gratia in suffragiis consistit, libertas in legibus, ius in iudiciis et aequitate magistratuum, res familiaris in pace, omni ratione otium retinere debetis.

ex quo intellego quiris possum nihil sum tam popularis quam is qui ego tu in hic annus consul popularis affero pax tranquillitas otium qui nos designo timeo is ne accido possum consilium meus atque ratio provideo sum non modo tu sum in otium qui semper sum volo verus etiam iste qui odium sum otium quiesco atque otiosus reddo etenim ille honor potestas divitiae ex tumultus atque ex dissensio civis compararis soleo tu qui gratia in suffragium consisto libertas in lex ius in iudicium et aequitas magistratus res familiaris in pax omnis ratio otium retineo debeo


perspicite quanta potestas permittatur; non privatorum insaniam, sed intolerantiam regum esse dicetis. primum permittitur infinita potestas innumerabilis pecuniae conficiendae vestris vectigalibus non fruendis, sed alienandis; deinde orbis terrarum gentiumque omnium datur cognitio sine consilio, poena sine provocatione, animadversio sine auxilio.

perspicio quantus potestas permitto non privator insanio sed intolerantia rex sum dico primus permitto infinitus potestas innumerabilis pecunia confacio vester vectigal non fruor sed alieno deinde orbis terra gens omnis do cognitio sine consilium poena sine provocatio animadversio sine auxilium


primum cur de populi Romani hereditate xviri iudicent, cum vos volueritis de privatis hereditatibus cviros iudicare? deinde quis aget causam populi Romani? ubi res ista agetur? qui sunt isti xviri, quos prospiciamus regnum Alexandreae Ptolomaeo gratis adiudicaturos? quod si Alexandrea petebatur, cur non eosdem cursus hoc tempore quos L. Cotta L. Torquato consulibus cucurrerunt? cur non aperte ut antea, cur non item ut tum, derecto et palam regionem illam petiverunt? an qui etesiis, qui per cursum rectum regnum tenere non potuerunt, nunc caecis tenebris et caligine se Alexandream perventuros arbitrati sunt?

primus cur de populus romanus hereditas xviri judico cum tu volo de privo hereditas cviros iudicaris deinde quis ago causa populus romanus ubi res iste ago qui sum iste xviri qui prospicio regnum alexandrea ptolomaeus gratus adjudico qui si alexandrea peto cur non idem curro hic tempus qui l cotta l torquatus consul curro cur non apertus ut antea cur non item ut tum derecingo et palam regio ille peto an qui etesius qui per cursus recingo regnum teneo non possum nunc caecus tenebrae et caligo sui alexandrea pervenio arbitror sum


hic tamen vir optimus eum quem amat excipit, Cn. Pompeium. Vnde iste amor tam improvisus ac tam repentinus? qui honore xviratus excluditur prope nominatim, cuius iudicium legumque datio, captorum agrorum ipsius virtute cognitio tollitur, cuius non in provinciam, sed in ipsa castra xviri cum imperio, infinita pecunia, maxima potestate et iudicio rerum omnium mittuntur, cui ius imperatorium, quod semper omnibus imperatoribus est conservatum, soli eripitur, is excipitur unus ne manubias referre iubeatur? Vtrum tandem hoc capite honos haberi homini, an invidia quaeri videtur?

hic tamen vir bonus is qui amo excipio cn pompejus vnde iste amor tam improvide atque tam repentinus qui honor xviratus excludo prope nominatim qui iudicium lex datio capio ager ipse virtus cognitio tollo qui non in provincia sed in ipse castrum xviri cum imperium infinitus pecunia maximus potestas et iudicium res omnis mitto qui ius imperatorius qui semper omnis imperator sum conservo solus eripio is excipio unus ne manubiae refero jubeo vtrum tandem hic caput honor habeo homo an invidia quaero video


video vos, Quirites, sicuti res ipsa cogit, commoveri vel legis vel orationis impudentia, legis quae ius melius Sullanis praediis constituat quam paternis, orationis quae eius modi in causa insimulare quemquam audeat rationes Sullae nimium vehementer defendere. at si illa solum sanciret quae a Sulla essent data, tacerem, modo ipse se Sullanum esse confiteretur. sed non modo illis cavet verum etiam aliud quoddam genus donationis inducit; et is qui a me Sullanas possessiones defendi criminatur non eas solum sancit verum ipse novas adsignationes instituit et repentinus Sulla nobis exoritur.

video tu quiris sicut res ipse cogo commoveo vel lex vel oratio impudens lex qui ius bonus sullanus praedium constituo quam paternus oratio qui is modus in causa insimularis quisquam audeo ratio sulla nimium vehemens defendo at si ille solus sancio qui ab sulla sum do taceo modo ipse sui sullanus sum confiteor sed non modo ille caveo verus etiam alius quidam genus donatio induco et is qui ab ego sullanus possessio defendo criminor non is solus sancio verus ipse novo adsignatio instituo et repentinus sulla nos exorior


omni hoc ratione vobis confirmare possum, Quirites, hoc animo me ad legendam legem cognoscendamque venisse ut, si eam vobis accommodatam atque utilem esse intellegerem, auctor eius atque adiutor essem. non enim natura neque discidio neque odio penitus insito bellum nescio quod habet susceptum consulatus cum tribunatu, quia persaepe seditiosis atque improbis tribunis plebis boni et fortes consules obstiterunt, et quia vis tribunicia non numquam libidini restitit consulari. non potestatum dissimilitudo, sed animorum disiunctio dissensionem facit.

omnis hic ratio tu confirmo possum quiris hic animus ego ad lego lex cognosco venio ut si is tu accommodo atque utilis sum intellego auctor is atque adjuto sum non enim natura neque discidium neque odium penitus inquiro bellum nescio qui habeo suscipio consulatus cum tribunatus quia persaepe seditiosus atque improbus tribunus plebs bonus et fortis consul obsto et quia volo tribunicius non numquam libido resto consularis non potestas dissimilitudo sed animus disjunctio dissensio facio


dicit frequentissimo senatu consul Kalendis Ianuariis sese, si status hic rei publicae maneat neque aliquod negotium exstiterit quod honeste subterfugere non possit, in provinciam non iturum. sic me in hoc magistratu geram, patres conscripti, ut possim tribunum plebis rei publicae iratum coercere, mihi iratum contemnere. quam ob rem, per deos immortalis! conligite vos, tribuni plebis, deserite eos a quibus, nisi prospicitis, brevi tempore deseremini, conspirate nobiscum, consentite cum bonis, communem rem publicam communi studio atque amore defendite. multa sunt occulta rei publicae volnera, multa nefariorum civium perniciosa consilia; nullum externum periculum est, non rex, non gens ulla, non natio pertimescenda est; inclusum malum, intestinum ac domesticum est. huic pro se quisque nostrum mederi atque hoc omnes sanare velle debemus.

dico frequens senatus consul kalendae januarius sui si status hic res publicus maneo neque aliqui negotium exsisto qui honestus subterfugio non possum in provincia non eo sic ego in hic magistratus gero pater conscribo ut possum tribunus plebs res publicus irascor coerceo ego irascor contemno quam ob res per deus immortal conligite tu tribunus plebs desero is ab qui nisi prospicio brevis tempus desero conspiro nos consentio cum bonus communis res publicus communis studium atque amor defendo multus sum occulo res publicus vulnero multus nefarius civis perniciosus consilium nullus externus periculum sum non rex non gens ullus non natio pertimesco sum includo malus intestinus atque domesticus sum hic pro sui quisque nos medeor atque hic omnis sano volo debeo


atque etiam est alia superiore capite quo omnia veneunt quaestuosa exceptio, quae teget eos agros de quibus foedere cautum est. audivit hanc rem non a me, sed ab aliis agitari saepe in senatu, non numquam ex hoc loco, possidere agros in ora maritima regem Hiempsalem quos P. Africanus populo Romano adiudicarit; ei tamen postea per C. Cottam consulem cautum esse foedere. hoc quia vos foedus non iusseritis, veretur Hiempsal ut satis firmum sit et ratum. cuicuimodi est illud, tollitur vestrum iudicium, foedus totum accipitur, comprobatur. quod minuit auctionem xviralem laudo, quod regi amico cavet non reprehendo, quod non gratis fit indico.

atque etiam sum alius superus caput quo omnis veneunt quaestuosus exceptio qui tego is ager de qui foedus caueo sum audio hic res non ab ego sed ab alius agitaris saepe in senatus non numquam ex hic locus possideo ager in os maritimus rex hiempsal qui p africanus populus romanus adjudico is tamen postea per que cotta consul caueo sum foedus hic quia tu foedus non jubeo vereor hiempsal ut satis firmum sum et reor cuicuimodi sum ille tollo vester iudicium foedus totus accipio comprobo qui minuo auctio xviral laudo qui rex amicus caveo non reprehendo qui non gratus fio indico


imberba iuventute


quam ob rem, cum intellegam totam hanc fere legem ad illius opes evertendas tamquam machinam comparari, et resistam consiliis hominum et perficiam profecto, quod ego video, ut id vos universi non solum videre verum etiam tenere possitis. iubet venire quae Attalensium, quae Phaselitum, quae Olympenorum fuerint, agrumque Aperensem et Oroandicum et Gedusanum. haec P. Servili imperio et victoria, clarissimi viri, vestra facta sunt. adiungit agros Bithyniae regios quibus nunc publicani fruuntur; deinde Attalicos agros in Cherroneso, in Macedonia qui regis Philippi sive Persae fuerunt, qui item a censoribus locati sunt et certissimum vectigal adferunt.

quam ob res cum intellego totus hic fere lex ad ille ops everto tamquam machina compararis et resisto consilium homo et perficio profecto qui ego video ut is tu universus non solus video verus etiam teneo possum iubeo venio qui attalenses qui phaselitum qui olympeni sum ager aperensis et oroandicus et gedusanum hic p servilis imperium et victoria clarus vir vester facio sum adjungo ager bithynia regius qui nunc publicanus fruor deinde attalicus ager in cherronesus in macedonius qui rex philippus sive persa sum qui item ab censor loco sum et certus vectigal affero


maiores nostri Capua magistratus, senatum, consilium commune, omnia denique insignia rei publicae sustulerunt, neque aliud quicquam in urbe nisi inane nomen Capuae reliquerunt, non crudelitate—quid enim illis fuit clementius qui etiam externis hostibus victis sua saepissime reddiderunt?—sed consilio, quod videbant, si quod rei publicae vestigium illis moenibus contineretur, urbem ipsam imperio domicilium praebere posse; vos haec, nisi evertere rem publicam cuperetis ac vobis novam dominationem comparare, credo, quam perniciosa essent non videretis.

magnus noster capua magistratus senatus consilium communis omnis denique insigne res publicus tollo neque alius quisquam in urbs nisi inanis nomen capua relinquo non crudelitas quis enim ille sum clemens qui etiam externus hostis vinco suus saepis reddo sed consilium qui video si qui res publicus vestigium ille moenia contineo urbs ipse imperium domicilium praebeo possum tu hic nisi everto res publicus cupio atque tu novus dominatio comparo credo quam perniciosus sum non video


de Capua multum est et diu consultatum; exstant litterae, Quirites, publicae, sunt senatus consulta complura. statuerunt homines sapientes, si agrum Campanis ademissent, magistratus, senatum, publicum ex illa urbe consilium sustulissent, imaginem rei publicae nullam reliquissent, nihil fore quod Capuam timeremus. itaque hoc perscriptum in monumentis veteribus reperietis, ut esset urbs quae res eas quibus ager Campanus coleretur suppeditare posset, ut esset locus comportandis condendisque fructibus, ut aratores cultu agrorum defessi urbis domiciliis uterentur, idcirco illa aedificia non esse deleta.

de capua multus sum et diu consulto exsto littera quiris publicus sum senatus consulo complures statuo homo sapio si ager campanus adimo magistratus senatus publicus ex ille urbs consilium tollo imago res publicus nullus relinquo nihil sum qui capua timeo itaque hic perscribo in monumentum vetus reperio ut sum urbs qui res is qui ager campanus colo suppeditaris possum ut sum locus comporto condo fructus ut arator cultus ager defatiscor urbs domicilium uto idcirco ille aedificium non sum deleo


habetis unum venditionis genus quod magnum videri vobis intellego; sed attendite animos ad ea quae consequuntur; hunc quasi gradum quendam atque aditum ad cetera factum intellegetis. 'Qvi agri, qvae loca, aedificia.' quid est praeterea? multa in mancipiis, in pecore, auro, argento, ebore, veste, supellectili, ceteris rebus. quid dicam? invidiosum putasse hoc fore, si omnia nominasset? non metuit invidiam. quid ergo? longum putavit et timuit ne quid praeteriret; ascripsit 'alivdve qvid,' qua brevitate rem nullam esse exceptam videtis. quicquid igitur sit extra Italiam quod publicum populi Romani factum sit L. Sulla Q. Pompeio consulibus aut postea, id xviros iubet vendere.

habeo unus venditio genus qui magnus video tu intellego sed attendo animus ad is qui consequor hic quasi gradus quidam atque aditus ad ceterus facio intellego qvi ager qvae locum aedificium quis sum praeterea multus in mancipium in pecus aurum argentum ebur vestis supellectilis ceterus res quis dico invidiosus puto hic sum si omnis nomino non metuo invidia quis ergo longus puto et timeo ne quis praetereo ascribo alivdve qvid qui brevitas res nullus sum excipio video quisquis igitur sum extra italia qui publicus populus romanus facio sum l sulla q pompejus consul aut postea is xviros iubeo vendo


praedam, manubias, sectionem, castra denique Cn. Pompei sedente imperatore xviri vendent.

praeda manubiae sectio castrum denique cn pompejus sedeo imperator xviri vendo


itaque excipitur hac lege non adulescentia, non legitimum aliquod impedimentum, non potestas, non magistratus ullus aliis negotiis ac legibus impeditus, reus denique quo minus xvir fieri possit, non excipitur; Cn. Pompeius excipitur, ne cum P. Rullo—taceo de ceteris —xvir fieri possit. praesentem enim profiteri iubet, quod nulla alia in lege umquam fuit ne in eis quidem magistratibus quorum certus ordo est, ne, si accepta lex esset, illum sibi conlegam ascriberetis custodem ac vindicem cupiditatum. hic, quoniam video vos hominis dignitate et contumelia legis esse commotos, renovabo illud quod initio dixi, regnum comparari, libertatem vestram hac lege funditus tolli.

itaque excipio hic lex non adulescentia non legitimus aliqui impedimentum non potestas non magistratus ullus alius negotium atque lex impedio reus denique quo paruus xvir fio possum non excipio cn pompejus excipio ne cum p rullus taceo de ceterus xvir fio possum praesens enim profiteor iubeo qui nullus alius in lex umquam sum ne in is quidem magistratus qui certus ordo sum ne si accipio lex sum ille sui collega ascribo custos atque vindico cupiditas hic quoniam video tu homo dignitas et contumelia lex sum commoveo renovo ille qui initium dico regnum compararis libertas vester hic lex fundus tollo


verum arbitrabantur Corinthi et Carthagini, etiam si senatum et magistratus sustulissent agrumque civibus ademissent, tamen non defore qui illa restituerent atque qui ante omnia commutarent quam nos audire possemus; hic vero in oculis senatus populique Romani nihil posse exsistere quod non ante exstingui atque opprimi posset quam plane exortum esset ac natum. neque vero ea res fefellit homines divina mente et consilio praeditos. nam post Q. Fulvium Q. Fabium consules, quibus consulibus Capua devicta atque capta est, nihil est in illa urbe contra hanc rem publicam non dico factum, sed nihil omnino est cogitatum. multa postea bella gesta cum regibus, Philippo, Antiocho, Persa, Pseudophilippo, Aristonico, Mithridate et ceteris; multa praeterea bella gravia, Carthaginiense iii, Corinthium, Numantinum; multae in hac re publica seditiones domesticae quas praetermitto; bella cum sociis, Fregellanum, Marsicum; quibus omnibus domesticis externisque bellis Capua non modo non obfuit sed opportunissimam se nobis praebuit et ad bellum instruendum et ad exercitus ornandos et tectis ac sedibus suis recipiendos.

verus arbitror corinthius et carthago etiam si senatus et magistratus tollo ager civis adimo tamen non desum qui ille restituo atque qui ante omnis commuto quam nos audio possum hic verus in oculus senatus populus romanus nihil possum exsisto qui non ante exstinguo atque opprimo possum quam planus exortus sum atque natus neque verus is res fallo homo divino mens et consilium praeditus nam post q fulvius q fabius consul qui consul capua devinco atque capio sum nihil sum in ille urbs contra hic res publicus non dico facio sed nihil omnino sum cogitas multus postea bellum gero cum rex philippus antiochus persa pseudophilippus aristonicus mithridates et ceterus multus praeterea bellum gravis carthaginiensis iii corinthius numantinus multus in hic res publicus seditio domesticus qui praetermitto bellum cum socius fregellanus marsicus qui omnis domesticus externus bellum capua non modo non obsum sed opportunus sui nos praebeo et ad bellum instruo et ad exercitus orno et tectum atque sedes suus recipio


dat praeterea potestatem verbo praetoriam, re vera regiam; definit in quinquennium, facit sempiternam; tantis enim confirmat opibus et copiis ut invitis eripi nullo modo possit. deinde ornat apparitoribus, scribis, librariis, praeconibus, architectis, praeterea mulis, tabernaculis, centunculis, supellectili; sumptum haurit ex aerario, suppeditat a sociis; finitores ex equestri loco ducentos, vicenos singulorum stipatores corporis constituit, eosdem ministros et satellites potestatis. formam adhuc habetis, Quirites, et speciem ipsam tyrannorum; insignia videtis potestatis, nondum ipsam potestatem. dixerit enim fortasse quispiam: 'quid me ista laedunt, scriba, lictor, praeco, pullarius?' omnia sunt haec huius modi, Quirites, ut, ea qui habeat sine vestris suffragiis, aut rex non ferendus aut privatus furiosus esse videatur.

do praeterea potestas verbum praetorius res verus regia definio in quinquennium facio sempiternus tantus enim confirmo ops et copia ut invitus eripio nullus modo possum deinde orno apparitor scribo librarius praeco architectus praeterea mulis tabernaculis centunculis supellectilis sumo haurio ex aerarius suppedito ab socius finitor ex equester locus ducenti viceni singulus stipator corpus constituo idem minister et satelles potestas forma adhuc habeo quiris et species ipse tyrannus insigne video potestas nondum ipse potestas dico enim fortasse quispiam quis ego iste laedo scriba lictor praeco pullarius omnis sum hic hic modus quiris ut is qui habeo sine vester suffragium aut rex non fero aut privo furiosus sum video


hoc motu atque hac perturbatione animorum atque rerum cum populo Romano vox et auctoritas consulis repente in tantis tenebris inluxerit, cum ostenderit nihil esse metuendum, nullum exercitum, nullam manum, nullas colonias, nullam venditionem vectigalium, nullum imperium novum, nullum regnum xvirale, nullam alteram Romam neque aliam sedem imperi nobis consulibus futuram summamque tranquillitatem pacis atque oti, verendum, credo, nobis erit ne vestra ista praeclara lex agraria magis popularis esse videatur.

hic motus atque hic perturbatio animus atque res cum populus romanus vox et auctoritas consul repens in tantus tenebrae inluceo cum ostendo nihil sum metuo nullus exercitus nullus manus nullus colonia nullus venditio vectigalis nullus imperium novus nullus regnum xviral nullus alter roma neque alius sedes imperium nos consul sum summa tranquillitas pax atque otium vereor credo nos sum ne vester iste praeclarus lex agrarius magis popularis sum video


quaeret quispiam in tanta iniuria tantaque impudentia quid spectarit. non defuit consilium; fides erga plebem Romanam, Quirites, aequitas in vos libertatemque vestram vehementer defuit. iubet enim comitia xviris habere creandis eum qui legem tulerit. hoc dicam planius: iubet Rullus, homo non cupidus neque appetens, habere comitia Rullum. nondum reprehendo; video fecisse alios; illud quod nemo fecit, de minore parte populi, quo pertineat videte. habebit comitia, volet eos renuntiare quibus regia potestas hac lege quaeritur; universo populo neque ipse committit neque illi horum consiliorum auctores committi recte putant posse.

quaero quispiam in tantus iniuria tantus impudens quis specto non desum consilium fides erga plebs romanus quiris aequitas in tu libertas vester vehemens desum iubeo enim comitium xviris habeo creo is qui lex fero hic dico planus iubeo rullus homo non cupidus neque appeto habeo comitium rullus nondum reprehendo video facio alius ille qui nemo facio de paruus pars populus quo pertineo video habeo comitium volo is renuntiaris qui regius potestas hic lex quaero universus populus neque ipse committo neque ille hic consilium auctor committo rectus puto possum


quae cum, Quirites, exposuero, si falsa vobis videbuntur esse, sequar auctoritatem vestram, mutabo meam sententiam; sin insidias fieri libertati vestrae simulatione largitionis intellegetis, nolitote dubitare plurimo sudore et sanguine maiorum vestrorum partam vobisque traditam libertatem nullo vestro labore consule adiutore defendere. primum caput est legis agrariae quo, ut illi putant, temptamini leviter quo animo libertatis vestrae deminutionem ferre possitis. iubet enim tribunum plebis qui eam legem tulerit creare xviros per tribus xvii, ut, quem viiii tribus fecerint, is xvir sit.

qui cum quiris expono si fallo tu video sum sequor auctoritas vester muto meus sententia sin insidiae fio libertas vester simulatio largitio intellego nolo dubitaris multus sudor et sanguis magnus vester pario tu trado libertas nullus vester labor consul adiutor defendo primus caput sum lex agrarius quo ut ille puto tento levis quo animus libertas vester deminutio fero possum iubeo enim tribunus plebs qui is lex fero crearis xviros per tres xvii ut qui viiii tres facio is xvir sum


quam ob rem quid putatis impendere hac lege omnibus gentibus terroris et mali, cum immittantur in orbem terrarum xviri summo cum imperio, summa cum avaritia infinitaque omnium rerum cupiditate? quorum cum adventus graves, cum fasces formidolosi, tum vero iudicium ac potestas erit non ferenda; licebit enim quod videbitur publicum iudicare, quod iudicarint vendere. etiam illud quod homines sancti non facient, ut pecuniam accipiant ne vendant, tamen id eis ipsum per legem licebit. hinc vos quas spoliationes, quas pactiones, quam denique in omnibus locis nundinationem iuris ac fortunarum fore putatis?

quam ob res quis puto impendeo hic lex omnis gens terror et malus cum immitto in orbis terra xviri superus cum imperium summus cum avaritia infinitus omnis res cupiditas qui cum advenio gravis cum fascis formidulosus tum verus iudicium atque potestas sum non fero liceo enim qui video publicus iudicaris qui judico vendo etiam ille qui homo sanctus non facio ut pecunia accipio ne vendo tamen is is ipse per lex liceo hinc tu qui spoliatio qui pactio quam denique in omnis locus nundinatio ius atque fortuna sum puto


videte nunc proximo capite ut impurus helluo turbet rem publicam, ut a maioribus nostris possessiones relictas disperdat ac dissipet, ut sit non minus in populi Romani patrimonio nepos quam in suo. perscribit in sua lege vectigalia quae xviri vendant, hoc est, proscribit auctionem publicorum bonorum. agros emi volt qui dividantur; quaerit pecuniam. videlicet excogitabit aliquid atque adferet. nam superioribus capitibus dignitas populi Romani violabatur, nomen imperi in commune odium orbis terrae vocabatur, urbes pacatae, agri sociorum, regum status xviris donabantur; nunc praesens pecunia, certa, numerata quaeritur.

video nunc propior caput ut impurus helluo turbo res publicus ut ab magnus noster possessio relinquo disperdo atque dissipet ut sum non paruus in populus romanus patrimonium nepos quam in suus perscribo in suus lex vectigalis qui xviri vendo hic sum proscribo auctio publicus bonus ager emo volo qui divido quaero pecunia videlicet excogito aliquis atque affero nam superus caput dignitas populus romanus violo nomen imperium in communis odium orbis terra voco urbs pacatae ager socius rex status xviris dono nunc praesens pecunia certus numero quaero


sed quod ego nondum statuo mihi esse dicendum, vos tamen id potestis cum animis vestris cogitare; unum hoc certe videor mihi verissime posse dicere: tum cum haberet haec res publica Luscinos, Calatinos, Acidinos, homines non solum honoribus populi rebusque gestis verum etiam patientia paupertatis ornatos, et tum cum erant Catones, Phili, Laelii, quorum sapientiam temperantiamque in publicis privatisque, forensibus domesticisque rebus perspexeratis, tamen huiusce modi res commissa nemini est ut idem iudicaret et venderet et hoc faceret per quinquennium toto in orbe terrarum idemque agros vectigalis populi Romani abalienaret et, cum summam tantae pecuniae nullo teste sibi ipse ex sua voluntate fecisset, tum denique emeret a quibus vellet quod videretur.

sed qui ego nondum statuo ego sum dico tu tamen is possum cum animus vester cogito unus hic certus video ego verus possum dico tum cum habeo hic res publicus luscinus calatinus acidinus homo non solus honor populus res gero verus etiam patientia paupertas orno et tum cum sum cato philis laelius qui sapientia temperantia in publicus privo forensis domesticus res perspicio tamen hic modus res committo nemo sum ut idem iudico et vendo et hic facio per quinquennium totus in orbis terra idem ager vectigal populus romanus abalieno et cum summa tantus pecunia nullus testis sui ipse ex suus voluntas facio tum denique emo ab qui volo qui video


habet socerum, virum optimum, qui tantum agri in illis rei publicae tenebris occupavit quantum concupivit. huic subvenire volt succumbenti iam et oppresso, Sullanis oneribus gravi, sua lege, ut liceat illi invidiam deponere, pecuniam condere. et vos non dubitatis quin vectigalia vestra vendatis plurimo maiorum vestrorum sanguine et sudore quaesita, ut Sullanos possessores divitiis augeatis, periculo liberetis?

habeo socer vir bonus qui tantus ager in ille res publicus tenebrae occupo quantus concupio hic subvenio volo succumbo iam et opprimo sullanus onus gravis suus lex ut licet ille invidia depono pecunia condo et tu non dubito quin vectigalis vester vendo multus magnus vester sanguis et sudor quaero ut sullani possessor divitiae augeo periculum libero


quid postea, si ea lata non erit? attendite ingenium. 'Tvm ei xviri,' inquit, 'eodem ivre sint qvo qvi optima lege.' si hoc fieri potest ut in hac civitate quae longe iure libertatis ceteris civitatibus antecellit quisquam nullis comitiis imperium aut potestatem adsequi possit, quid attinet tertio capite legem curiatam ferre iubere, cum quarto permittas ut sine lege curiata idem iuris habeant quod haberent, si optima lege a populo essent creati? reges constituuntur, non xviri, Quirites, itaque ab his initiis fundamentisque nascuntur, ut non modo cum magistratum gerere coeperint, sed etiam cum constituentur, omne vestrum ius, potestas libertasque tollatur.

quis postea si is fero non sum attendo ingenium tvm is xviri inquam idem ivre sum qvo qvi bonus lex si hic fio possum ut in hic civitas qui longus ius libertas ceterus civitas antecello quisquam nullus comitium imperium aut potestas assequor possum quis attineo tertius caput lex curiatus fero iubeo cum quartum permitto ut sine lex curiatus idem ius habeo qui habeo si bonus lex ab populus sum creo rex constituo non xviri quiris itaque ab hic initium fundamentum nascor ut non modo cum magistratus gero coepio sed etiam cum constituo omnis vester ius potestas libertas tollo


sed videte vim legis agrariae. ne ei quidem qui agros publicos possident decedent de possessione, nisi erunt deducti optima condicione et pecunia maxima. conversa ratio. antea cum erat a tribuno plebis mentio legis agrariae facta, continuo qui agros publicos aut qui possessiones invidiosas tenebant extimescebant; haec lex eos homines fortunis locupletat, invidia liberat. quam multos enim, Quirites, existimatis esse qui latitudinem possessionum tueri, qui invidiam Sullanorum agrorum ferre non possint, qui vendere cupiant, emptorem non reperiant, perdere iam denique illos agros ratione aliqua velint? qui paulo ante diem noctemque tribunicium nomen horrebant, vestram vim metuebant, mentionem legis agrariae pertimescebant, ei nunc etiam ultro rogabuntur atque orabuntur ut agros partim publicos, partim plenos invidiae, plenos periculi quanti ipsi velint xviris tradant. atque hoc carmen hic tribunus plebis non vobis, sed sibi intus canit.

sed video vis lex agrarius ne is quidem qui ager publicus possideo decedo de possessio nisi sum deduco bonus condicio et pecunia maximus converro ratio antea cum sum ab tribunus plebs mentior lex agrarius facio continuo qui ager publicus aut qui possessio invidiosus teneo extimesco hic lex is homo fortuna locupleto invidia libero quam multus enim quiris existimo sum qui latitudo possessio tueor qui invidia sullanus ager fero non possum qui vendo cupio emptor non reperio perdo iam denique ille ager ratio aliqui volo qui paulus ante dies nox tribunicius nomen horreo vester vis metuo mentio lex agrarius pertimesco is nunc etiam ultro rogo atque oro ut ager pars publicus pars plenus invidia plenus periculum quantus ipse volo xviris trado atque hic carmen hic tribunus plebs non tu sed sui intus cano


videte nunc quo adfectent iter apertius quam antea. nam superiore parte legis quem ad modum Pompeium oppugnarent, a me indicati sunt; nunc iam se ipsi indicabunt. iubent venire agros Attalensium atque Olympenorum quos populo Romano P. Servili, fortissimi viri, victoria adiunxit, deinde agros in Macedonia regios qui partim T. Flaminini, partim L. Pauli qui Persen vicit virtute parti sunt, deinde agrum optimum et fructuosissimum Corinthium qui L. Mummi imperio ac felicitate ad vectigalia populi Romani adiunctus est, post autem agros in Hispania apud Carthaginem novam duorum Scipionum eximia virtute possessos; tum vero ipsam veterem Carthaginem vendunt quam P. Africanus nudatam tectis ac moenibus sive ad notandam Carthaginiensium calamitatem, sive ad testificandam nostram victoriam, sive oblata aliqua religione ad aeternam hominum memoriam consecravit.

video nunc quo adfectent iter aperio quam antea nam superus pars lex qui ad modus pompejus oppugno ab ego indico sum nunc iam sui ipse indico iubeo venio ager attalenses atque olympeni qui populus romanus p servilis fortis vir victoria adjungo deinde ager in macedonius regius qui pars t flamininus pars l paulis qui perses vinco virtus pario sum deinde ager bonus et fructuosus corinthius qui l mummius imperium atque felicitas ad vectigalis populus romanus adjungo sum post autem ager in hispania apud carthago novus duo scipio eximius virtus possessus tum verus ipse vetus carthago vendo quam p africanus nudo tectum atque moenia sive ad noto carthaginiensis calamitas sive ad testificor noster victoria sive offertor aliqui religio ad aeternus homo memoria consecro


cur hoc tam est obscurum atque caecum? quid? ista omnia de quibus senatus censuit nominatim in lege perscribi nonne potuerunt? duae sunt huius obscuritatis causae, Quirites, una pudoris, si quis pudor esse potest in tam insigni impudentia, altera sceleris. nam neque ea quae senatus vendenda censuit nominatim audet appellare; sunt enim loca publica urbis, sunt sacella quae post restitutam tribuniciam potestatem nemo attigit, quae maiores in urbe partim ornamenta urbis, partim periculi perfugia esse voluerunt. haec lege tribunicia xviri vendent. accedet eo mons Gaurus, accedent salicta ad Minturnas, adiungetur etiam illa via vendibilis Herculanea multarum deliciarum et magnae pecuniae, permulta alia quae senatus propter angustias aerari vendenda censuit, consules propter invidiam non vendiderunt.

cur hic tam sum obscurus atque caecus quis iste omnis de qui senatus censeo nominatim in lex perscribo nonne possum duo sum hic obscuritas causa quiris unus pudor si quis pudor sum possum in tam insignio impudens alter scelus nam neque is qui senatus vendo censeo nominatim audeo appello sum enim locum publicus urbs sum sacellum qui post restituo tribunicius potestas nemo attigo qui magnus in urbs pars ornamentum urbs pars periculum perfugium sum volo hic lex tribunicius xviri vendo accedo is mons gaurus accedo salictum ad minturnae adjungo etiam ille via vendibilis herculaneus multus deliciae et magnus pecunia permultus alius qui senatus propter angustiae aerarius vendo censeo consul propter invidia non vendo


at vero hoc agri Campani vectigal, Quirites, eius modi est ut cum domi sit et omnibus praesidiis oppidorum tegatur, tum neque bellis infestum nec fructibus varium nec caelo ac loco calamitosum esse soleat. maiores nostri non solum id quod de Campanis ceperant non imminuerunt verum etiam quod ei tenebant quibus adimi iure non poterat coemerunt. qua de causa nec duo Gracchi qui de plebis Romanae commodis plurimum cogitaverunt, nec L. Sulla qui omnia sine ulla religione quibus voluit est dilargitus, agrum Campanum attingere ausus est; Rullus exstitit qui ex ea possessione rem publicam demoveret ex qua nec Gracchorum benignitas eam nec Sullae dominatio deiecisset. quem agrum nunc praetereuntes vestrum esse dicitis et quem per iter qui faciunt, externi homines, vestrum esse audiunt, is, cum erit divisus, neque erit vester neque vester esse dicetur. at qui homines possidebunt?

at verus hic ager campanus vectigal quiris is modus sum ut cum domus sum et omnis praesidium oppidum tego tum neque bellum infestus neque fructus varius neque caelum atque locus calamitosus sum soleo magnus noster non solus is qui de campanus capio non imminuo verus etiam qui is teneo qui adimo ius non possum coemo qui de causa neque duo gracchus qui de plebs romanus commodus multus cogito neque l sulla qui omnis sine ullus religio qui volo sum dilargior ager campanus attingo audeo sum rullus exsisto qui ex is possessio res publicus demoveo ex qui neque gracchus benignitas is neque sulla dominatio deicio qui ager nunc praetereo vester sum dico et qui per iter qui facio externus homo vester sum audio is cum sum divido neque sum vester neque vester sum dico at qui homo possideo


haec ego vos concupisse pro vestra stultitia atque intemperantia non miror, sperasse me consule adsequi posse demiror. nam cum omnium consulum gravis in re publica custodienda cura ac diligentia debet esse, tum eorum maxime qui non in cunabulis, sed in campo sunt consules facti. nulli populo Romano pro me maiores mei spoponderunt; mihi creditum est; a me petere quod debeo, me ipsum appellare debetis. quem ad modum, cum petebam, nulli me vobis auctores generis mei commendarunt, sic, si quid deliquero, nullae sunt imagines quae me a vobis deprecentur. qua re, modo mihi vita suppetat, quam ego conabor ab istorum scelere insidiisque defendere, polliceor hoc vobis, Quirites, bona fide: rem publicam vigilanti homini, non timido, diligenti, non ignavo, commisistis.

hic ego tu concupio pro vester stultitia atque intemperantia non miro spero ego consul assequor possum demiror nam cum omnis consul gravis in res publicus custodio cura atque diligentia debeo sum tum is magnus qui non in cunabulis sed in campus sum consul facio nullus populus romanus pro ego magnus meus spoponderunt ego credo sum ab ego peto qui debeo ego ipse appello debeo qui ad modus cum peto nullus ego tu auctor genus meus commendo sic si quis delinquo nullus sum imago qui ego ab tu deprecor qui res modo ego vito suppeto quam ego conor ab iste scelus insidiae defendo polliceor hic tu quiris bonus fides res publicus vigilo homo non timidus diligo non ignavus committo


estillud amplissimum quod paulo ante commemoravi, Quirites, quod hoc honore ex novis hominibus primum me multis post annis adfecistis, quod prima petitione, quod anno meo, sed tamen magnificentius atque ornatius esse illo nihil potest, quod meis comitiis non tabellam vindicem tacitae libertatis, sed vocem vivam prae vobis indicem vestrarum erga me voluntatum ac studiorum tulistis. itaque me non extrema diribitio suffragiorum, sed primi illi vestri concursus, neque singulae voces praeconum, sed una vox universi populi Romani consulem declaravit.

estillud amplus qui paulus ante commemoro quiris qui hic honor ex novus homo primus ego multus post annus afficio qui primus petitio qui annus meus sed tamen magnificentius atque orno sum ille nihil possum qui meus comitium non tabella vindico taceo libertas sed voco vivo prae tu index vestraris erga ego voluntas atque studium fero itaque ego non exter diribitio suffragium sed primus ille vester concursus neque singulus voco praeco sed unus vox universus populus romanus consul declaro


neque in hoc solum inest contumelia, quae vehementer et insignis est et nova, ut ulla res parta bello nondum legibus datis etiam tum imperatore bellum administrante non modo venierit verum locata sit. plus spectant homines certe quam contumeliam; sperant, si concessum sit inimicis Cn. Pompei cum imperio, cum iudicio omnium rerum, cum infinita potestate, cum innumerabili pecunia non solum illis in locis vagari verum etiam ad ipsius exercitum pervenire, aliquid illi insidiarum fieri, aliquid de eius exercitu, copiis, gloria detrahi posse. putant, si quam spem in Cn. Pompeio exercitus habeat aut agrorum aut aliorum commodorum, hanc non habiturum, cum viderit earum rerum omnium potestatem ad xviros esse translatam.

neque in hic solus insum contumelia qui vehemens et insignis sum et novo ut ullus res pario bellum nondum lex do etiam tum imperator bellum administro non modo venierit verus loco sum multus specto homo certus quam contumelia spero si concedo sum inimicus cn pompejus cum imperium cum iudicium omnis res cum infinitus potestas cum innumerabilis pecunia non solus ille in locus vagaris verus etiam ad ipse exercitus pervenio aliquis ille insidiaris fio aliquis de is exercitus copia gloria detraho possum puto si quam spes in cn pompejus exercitus habeo aut ager aut alius commodus hic non habeo cum video is res omnis potestas ad xviros sum transfero


Capuam colonis deductis occupabunt, Atellam praesidio communient, Nuceriam, Cumas multitudine suorum obtinebunt, cetera oppida praesidiis devincient.

capua colonia deduco occupo atella praesidium communio nuceria cumae multitudo suus obtineo ceterus oppidum praesidium devincio


quod partum recenti victoria maiores vobis in sociorum urbibus ac finibus et vinculum pacis et monumentum belli reliquerunt, id vos ab illis acceptum hoc auctore vendetis? hic mihi parumper mentis vestras, Quirites, commovere videor, dum patefacio vobis quas isti penitus abstrusas insidias se posuisse arbitrantur contra Cn. Pompei dignitatem. et mihi, quaeso, ignoscite, si appello talem virum saepius. vos mihi praetori biennio ante, Quirites, hoc eodem in loco personam hanc imposuistis ut, quibuscumque rebus possem, illius absentis dignitatem vobiscum una tuerer. feci adhuc quae potui, neque familiaritate illius adductus nec spe honoris atque amplissimae dignitatis, quam ego, etsi libente illo, tamen absente illo per vos consecutus sum.

qui pario recens victoria magnus tu in socius urbs atque finis et vinculis pax et monumentum bellum relinquo is tu ab ille accipio hic auctor vendo hic ego parumper mens vester quiris commoveo video dum patefacio tu qui iste penitus abstrudo insidiae sui pono arbitror contra cn pompejus dignitas et ego quaeso ignosco si appello talis vir saepis tu ego praetor biennium ante quiris hic idem in locus persona hic impono ut quicumque res possum ille absum dignitas tu unus tueor facio adhuc qui possum neque familiaritas ille adduco neque spes honor atque amplus dignitas quam ego etsi libet ille tamen absum ille per tu consequor sum


caput est legis xl de quo ego consulto, Quirites, neque apud vos ante feci mentionem, ne aut refricare obductam iam rei publicae cicatricem viderer aut aliquid alienissimo tempore novae dissensionis commovere, neque vero nunc ideo disputabo quod hunc statum rei publicae non magno opere defendendum putem, praesertim qui oti et concordiae patronum me in hunc annum populo Romano professus sim, sed ut doceam Rullum posthac in eis saltem tacere rebus in quibus de se et de suis factis taceri velit.

caput sum lex xl de quo ego consultum quiris neque apud tu ante facio mentio ne aut refricaris obduco iam res publicus cicatrix video aut aliquis alienus tempus novus dissensio commoveo neque verus nunc ideo disputo qui hic status res publicus non magnus opus defendo puto praesertim qui otium et concordia patronus ego in hic annus populus romanus profiteor sum sed ut doceo rullus posthac in is saltem taceo res in qui de sui et de suus facio taceo volo


video quosdam, Quirites, strepitu significare nescio quid et non eosdem voltus quos proxima mea contione praebuerunt in hanc contionem mihi rettulisse. qua re a vobis qui nihil de me credidistis ut eam voluntatem quam semper habuistis erga me retineatis peto; a vobis autem quos leviter immutatos esse sentio parvam exigui temporis usuram bonae de me opinionis postulo, ut eam, si quae dixero vobis probabo, perpetuo retineatis; sin aliter, hoc ipso in loco depositam atque abiectam relinquatis.

video quidam quiris strepitus significaris nescio quis et non idem vultus qui propior meus contio praebeo in hic contio ego refero qui res ab tu qui nihil de ego credo ut is voluntas quam semper habeo erga ego retineo peto ab tu autem qui levis immuto sum sentio parvus exiguus tempus usura bonus de ego opinio postulo ut is si qui dico tu probo perpetuus retineo sin aliter hic ipse in locus depono atque abicio relinquo


L. Sulla cum bona indemnatorum civium funesta illa auctione sua venderet et se praedam suam diceret vendere, tamen ex hoc loco vendidit nec, quorum oculos offendebat, eorum ipsorum conspectum fugere ausus est; xviri vestra vectigalia non modo non vobis, Quirites, arbitris sed ne praecone quidem publico teste vendent? sequitur 'omnis agros extra Italiam' infinito ex tempore, non, ut antea, ab Sulla et Pompeio consulibus. cognitio xvirum, privatus sit an publicus; eique agro pergrande vectigal imponitur.

l sulla cum bonus indemnator civis funestus ille auctio suus vendo et sui praeda suus dico vendo tamen ex hic locus vendo neque qui oculus offendo is ipse conspectus fugio audeo sum xviri vester vectigalis non modo non tu quiris arbiter sed ne praeco quidem publicus testis vendo sequor omnis ager extra italia infinitus ex tempus non ut antea ab sulla et pompejus consul cognitio xvirum privo sum an publicus is ager pergrandis vectigal impono


est hoc in more positum, Quirites, institutoque maiorum, ut ei qui beneficio vestro imagines familiae suae consecuti sunt eam primam habeant contionem, qua gratiam benefici vestri cum suorum laude coniungant. qua in oratione non nulli aliquando digni maiorum loco reperiuntur, plerique autem hoc perficiunt ut tantum maioribus eorum debitum esse videatur, unde etiam quod posteris solveretur redundaret. mihi, Quirites, apud vos de meis maioribus dicendi facultas non datur, non quo non tales fuerint qualis nos illorum sanguine creatos disciplinisque institutos videtis, sed quod laude populari atque honoris vestri luce caruerunt.

sum hic in mos pono quiris instituo magnus ut is qui beneficium vester imago familia suus consequor sum is primus habeo contio qui gratia beneficus vester cum suus laus conjungo qui in oratio non nullus aliquando dignus magnus locus reperio plerusque autem hic perficio ut tantus magnus is debeo sum video unde etiam qui posterus solvo redundo ego quiris apud tu de meus magnus dico facultas non do non quo non talis sum qualis nos ille sanguis creo disciplina instituo video sed qui laus populor atque honor vester lux careo


nam agrum quidem Campanum quem vobis ostentant ipsi concupiverunt; deducent suos, quorum nomine ipsi teneant et fruantur; coement praeterea; ista dena iugera continuabunt. nam si dicent per legem id non licere, ne per Corneliam quidem licet; at videmus, ut longinqua mittamus, agrum Praenestinum a paucis possideri. neque istorum pecuniis quicquam aliud deesse video nisi eius modi fundos quorum subsidio familiarum magnitudines et Cumanorum ac Puteolanorum praediorum sumptus sustentare possint. quod si vestrum commodum spectat, veniat et coram mecum de agri Campani divisione disputet.

nam ager quidem campanus qui tu ostento ipse concupio deduco suus qui nomen ipse teneo et fruor coemo praeterea iste deni iugerum continuo nam si dico per lex is non licet ne per cornelius quidem licet at video ut longinquus mitto ager praenestinus ab paucus possideo neque iste pecunia quisquam alius desum video nisi is modus fundus qui subsidium familia magnitudo et cumanum atque puteolani praedium sumptus sustentaris possum qui si vester commodus specto venio et coram ego de ager campanus divisio disputo


completi sunt animi auresque vestrae, Quirites, me gratificantem Septimiis, Turraniis ceterisque Sullanarum adsignationum possessoribus agrariae legi et commodis vestris obsistere. hoc si qui crediderunt, illud prius crediderint necesse est, hac lege agraria quae promulgata est adimi Sullanos agros vobisque dividi, aut denique minui privatorum possessiones ut in eas vos deducamini. si ostendo non modo non adimi cuiquam glebam de Sullanis agris, sed etiam genus id agrorum certo capite legis impudentissime confirmari atque sanciri, si doceo agris eis qui a Sulla sunt dati sic diligenter Rullum sua lege consulere ut facile appareat eam legem non a vestrorum commodorum patrono, sed a Valgi genero esse conscriptam, num quid est causae, Quirites, quin illa criminatione qua in me absentem usus est non solum meam sed etiam vestram diligentiam prudentiamque despexerit?

compleo sum animus auro vester quiris ego gratificor septimius turranius ceter sullanaris adsignatio possessor agrarius lego et commodus vester obsisto hic si qui credo ille prior credo necesse sum hic lex agrarius qui promulgo sum adimo sullani ager tu divido aut denique minuo privator possessio ut in is tu deduco si ostendo non modo non adimo quisquam glaeba de sullanus ager sed etiam genus is ager certus caput lex impudens confirmaris atque sancio si doceo ager is qui ab sulla sum do sic diligenter rullus suus lex consulo ut facilis appareo is lex non ab vester commodus patronus sed ab valgius gener sum conscribo num quis sum causa quiris quin ille criminatio qui in ego absum utor sum non solus meus sed etiam vester diligentia prudentia despicio


me perlongo intervallo prope memoriae temporumque nostrorum primum hominem novum consulem fecistis et eum locum quem nobilitas praesidiis firmatum atque omni ratione obvallatum tenebat me duce rescidistis virtutique in posterum patere voluistis. neque me tantum modo consulem, quod est ipsum per sese amplissimum, sed ita fecistis quo modo pauci nobiles in hac civitate consules facti sunt, novus ante me nemo. nam profecto, si recordari volueritis de novis hominibus, reperietis eos qui sine repulsa consules facti sunt diuturno labore atque aliqua occasione esse factos, cum multis annis post petissent quam praetores fuissent, aliquanto serius quam per aetatem ac per leges liceret; qui autem anno suo petierint, sine repulsa non esse factos; me esse unum ex omnibus novis hominibus de quibus meminisse possimus, qui consulatum petierim cum primum licitum sit, consul factus sim cum primum petierim, ut vester honos ad mei temporis diem petitus, non ad alienae petitionis occasionem interceptus, nec diuturnis precibus efflagitatus, sed dignitate impetratus esse videatur.

ego perlongus intervallum prope memoria tempus noster primus homo novus consul facio et is locus qui nobilitas praesidium firmo atque omnis ratio obvallo teneo ego dux rescidistis virtus in posterus pateo volo neque ego tantus modo consul qui sum ipse per sui amplus sed ita facio quo modo paucus nobilis in hic civitas consul facio sum novus ante ego nemo nam profecto si recordaris volo de novus homo reperio is qui sine repello consul facio sum diuturnus labor atque aliqui occasio sum facio cum multus annus post peto quam praetor sum aliquantus serus quam per aetas atque per lex licet qui autem annus suus peto sine repello non sum facio ego sum unus ex omnis novus homo de qui memini possum qui consulatus peto cum primus liceo sum consul facio sum cum primus peto ut vester honor ad meus tempus dies peto non ad alienus petitio occasio intercipio neque diuturnus prex efflagito sed dignitas impetro sum video


atque in hos agros qui hac lege empti sint colonias ab his xviris deduci iubet. quid? omnisne locus eius modi est ut nihil intersit rei publicae, colonia deducatur in eum locum necne, an est locus qui coloniam postulet, est qui plane recuset? quo in genere sicut in ceteris rei publicae partibus est operae pretium diligentiam maiorum recordari, qui colonias sic idoneis in locis contra suspicionem periculi conlocarunt ut esse non oppida Italiae, sed propugnacula imperi viderentur. hi deducent colonias in eos agros quos emerint; etiamne si rei publicae non expediat?

atque in hic ager qui hic lex emo sum colonia ab hic xviris deduco iubeo quis omne locus is modus sum ut nihil intersum res publicus colonia deduco in is locus necne an sum locus qui colonia postulo sum qui planus recuso quo in genus sicut in ceterus res publicus pars sum opera pretium diligentia magnus recordaris qui colonia sic idoneus in locus contra suspicio periculum conloco ut sum non oppidum italia sed propugnaculum imperium video hic deduco colonia in is ager qui emo etiam si res publicus non expedio


et quoniam qua de causa et quorum causa ille hoc promulgarit ostendi, doceat ipse nunc ego quem possessorem defendam, cum agrariae legi resisto. silvam Scantiam vendis; populus Romanus possidet; defendo. Campanum agrum dividis; vos estis in possessione; non cedo. deinde Italiae, Siciliae ceterarumque provinciarum possessiones venalis ac proscriptas hac lege video; vestra sunt praedia, vestrae possessiones; resistam atque repugnabo neque patiar a quoquam populum Romanum de suis possessionibus me consule demoveri, praesertim, Quirites, cum vobis nihil quaeratur.

et quoniam qui de causa et qui causa ille hic promulgo ostendo doceo ipse nunc ego qui possessor defendo cum agrarius lego resisto silva scantius vendo populus romanus possideo defendo campanus ager divido tu sum in possessio non cedo deinde italia sicilia ceter provinciaris possessio venal atque proscribo hic lex video vester sum praedium vester possessio resisto atque repugno neque patior ab quoquam populus romanus de suus possessio ego consul demoveo praesertim quiris cum tu nihil quaero