Pro C. Rabirio Perduellionis Reo Ad Quirites

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


quid de illis honestissimis viris atque optimis civibus, equitibus Romanis, dicemus qui tum una cum senatu salutem rei publicae defenderunt? quid de tribunis aerariis ceterorumque ordinum omnium hominibus qui tum arma pro communi libertate ceperunt? sed quid ego de eis omnibus qui consulari imperio paruerunt loquor? de ipsorum consulum fama quid futurum est? L. Flaccum, hominem cum semper in re publica, tum in magistratibus gerendis, in sacerdotio caerimoniisque quibus praeerat diligentissimum, nefarii sceleris ac parricidi mortuum condemnabimus? adiungemus ad hanc labem ignominiamque mortis etiam C. Mari nomen? C. Marium, quem vere patrem patriae, parentem, inquam, vestrae libertatis atque huiusce rei publicae possumus dicere, sceleris ac parricidi nefarii mortuum condemnabimus?

quis de ille honestus vis atque bonus civis eques romanus dico qui tum unus cum senatus salus res publicus defendo quis de tribunus aerarius ceter ordo omnis homo qui tum arma pro communis libertas capio sed quis ego de is omnis qui consularis imperium pareo loquor de ipse consul fama quis sum sum l flaccus homo cum semper in res publicus tum in magistratus gero in sacerdotium caerimonia qui praesum diligens nefarius scelus atque parricidium mortuus condemno adjungo ad hic labo ignominia mors etiam que maris nomen que marius qui verus pater patria parens inquam vester libertas atque hic res publicus possum dico scelus atque parricidium nefarius mortuus condemno


popularis vero tribunus pl. custos defensorque iuris et libertatis! Porcia lex virgas ab omnium civium Romanorum corpore amovit, hic misericors flagella rettulit; Porcia lex libertatem civium lictori eripuit, Labienus, homo popularis, carnifici tradidit; C. Gracchus legem tulit ne de capite civium Romanorum iniussu vestro iudicaretur, hic popularis a iiviris iniussu vestro non iudicari de cive Romano sed indicta causa civem Romanum capitis condemnari coegit.

popularis verus tribunus pl custos defenso ius et libertas porcius lex virga ab omnis civis romanus corpus amoveo hic misericors flagello refero porcius lex libertas civis lictor eripio labienus homo popularis carnifex trado que gracchus lex fero ne de caput civis romanus injussus vester judico hic popularis ab iiviris injussus vester non iudico de civis romanus sed indico causa civis romanus capio condemnaris cogo


nam me cum amicitiae vetustas, cum dignitas hominis, cum ratio humanitatis, cum meae vitae perpetua consuetudo ad C. Rabirium defendendum est adhortata, tum vero, ut id studiosissime facerem, salus rei publicae, consulare officium, consulatus denique ipse mihi una a vobis cum salute rei publicae commendatus coegit. non enim C. Rabirium culpa delicti, non invidia vitae, Quirites, non denique veteres iustae gravesque inimicitiae civium in discrimen capitis vocaverunt, sed ut illud summum auxilium maiestatis atque imperi quod nobis a maioribus est traditum de re publica tolleretur, ut nihil posthac auctoritas senatus, nihil consulare imperium, nihil consensio bonorum contra pestem ac perniciem civitatis valeret, idcirco in his rebus evertendis unius hominis senectus, infirmitas solitudoque temptata est.

nam ego cum amicitia vetustus cum dignitas homo cum ratio humanitas cum meus vita perpetuus consuetudo ad que rabirius defendo sum adhortor tum verus ut is studiosus facio salus res publicus consularis officium consulatus denique ipse ego unus ab tu cum salus res publicus commendo cogo non enim que rabirius culpa delictum non invidia vita quiris non denique vetus iustus gravis inimicitia civis in discrimen capio voco sed ut ille superus auxilium maiestas atque imperium qui nos ab magnus sum trado de res publicus tollo ut nihil posthac auctoritas senatus nihil consularis imperium nihil consensio bonus contra pestis atque pernicies civitas valeo idcirco in hic res everto unus homo senectus infirmitas solitudo tento sum


neminem esse dico ex his omnibus, qui illo die Romae fuerit, quem tu diem in iudicium vocas, pubesque tum fuerit, quin arma ceperit, quin consules secutus sit. omnes ei quorum tu ex aetate coniecturam facere potes quid tum fecerint abs te capitis C. Rabiri nomine citantur. at occidit Saturninum Rabirius. Vtinam fecisset! non supplicium deprecarer sed praemium postularem. etenim, si Scaevae, servo Q. Crotonis, qui occidit L. Saturninum, libertas data est, quod equiti Romano praemium dari par fuisset? et, si C. Marius, quod fistulas quibus aqua suppeditabatur Iovis optimi maximi templis ac sedibus praecidi imperarat, quod in clivo Capitolino improborum civium * * *

nemo sum dico ex hic omnis qui ille dies roma sum qui tu dies in iudicium voco pubes tum sum quin arma capio quin consul sequor sum omnis is qui tu ex aetas conicio facio possum quis tum facio abs tu capio que rabirius nomen cito at occido saturninus rabirius vtinam facio non supplicium deprecor sed praemium postularis etenim si scaeva servo q croto qui occido l saturninus libertas do sum qui equio romanus praemium do par sum et si que marius qui fistula qui aqua suppedito iuppiter bonus magnus templum atque sedes praecido impero qui in clivus capitolinus improbus civis


misera est ignominia iudiciorum publicorum, misera multatio bonorum, miserum exsilium; sed tamen in omni calamitate retinetur aliquod vestigium libertatis. mors denique si proponitur, in libertate moriamur, carnifex vero et obductio capitis et nomen ipsum crucis absit non modo a corpore civium Romanorum sed etiam a cogitatione, oculis, auribus. harum enim omnium rerum non solum eventus atque perpessio sed etiam condicio, exspectatio, mentio ipsa denique indigna cive Romano atque homine libero est. an vero servos nostros horum suppliciorum omnium metu dominorum benignitas vindicta una liberat; nos a verberibus, ab unco, a crucis denique terrore neque res gestae neque acta aetas neque vestri honores vindicabunt?

misero sum ignominia iudicium publicus misero multatio bonus miser exsilium sed tamen in omnis calamitas retineo aliqui vestigium libertas mors denique si propono in libertas morior carnifex verus et obductio capio et nomen ipse crux absum non modo ab corpus civis romanus sed etiam ab cogitatio oculus auris haris enim omnis res non solus evenio atque perpessio sed etiam condicio exspectatio mentior ipse denique indignus civis romanus atque homo liber sum an verus servus noster hic supplicium omnis metus dominus benignitas vindicta unus libero nos ab verber ab uncus ab crux denique terror neque res gero neque ago aetas neque vester honor vindico


fit senatus consultum ut C. Marius L. Valerius consules adhiberent tribunos pl. et praetores, quos eis videretur, operamque darent ut imperium populi Romani maiestasque conservaretur. adhibent omnis tribunos pl. praeter Saturninum, praetores praeter Glauciam; qui rem publicam salvam esse vellent, arma capere et se sequi iubent. parent omnes; ex aede Sancus armamentariisque publicis arma populo Romano C. Mario consule distribuente dantur. hic iam, ut omittam cetera, de te ipso, Labiene, quaero. Cum Saturninus Capitolium teneret armatus, esset una C. Glaucia, C. Saufeius, etiam ille ex compedibus atque ergastulo Gracchus; addam, quoniam ita vis, eodem Q. Labienum, patruum tuum; in foro autem C. Marius et L. Valerius Flaccus consules, post cunctus senatus, atque ille senatus quem etiam vos ipsi, qui hos patres conscriptos qui nunc sunt in invidiam vocatis, quo facilius de hoc senatu detrahere possitis, laudare consuevistis, cum equester ordo—at quorum equitum, di immortales! patrum nostrorum atque eius aetatis, qui tum magnam partem rei publicae atque omnem dignitatem iudiciorum tenebant,—cum omnes omnium ordinum homines qui in salute rei publicae salutem suam repositam esse arbitrabantur arma cepissent: quid tandem C. Rabirio faciendum fuit?

fio senatus consulo ut que marius l valerius consul adhibeo tribunus pl et praetor qui is video opera do ut imperium populus romanus majestas conservo adhibeo omnis tribunus pl praeter saturninus praetor praeter glaucia qui res publicus salvus sum volo arma capio et sui sequor iubeo pareo omnis ex aedes sancus armamentarium publicus arma populus romanus que marius consul distribuo do hic iam ut omitto ceterus de tu ipse labienus quaero cos saturninus capitolium teneo armo sum unus que glaucion que saufeius etiam ille ex compedibus atque ergastulum gracchus addo quoniam ita volo idem q labienus patruus tuus in forum autem que marius et l valerius flaccus consul post cunctus senatus atque ille senatus qui etiam tu ipse qui hic pater conscribo qui nunc sum in invidia voco quo facilis de hic senatus detraho possum laudo consuesco cum equester ordo at qui eques deus immortalis pater noster atque is aetas qui tum magnus pars res publicus atque omnis dignitas iudicium teneo cum omnis omnis ordo homo qui in salus res publicus salus suus repono sum arbitror arma capio quis tandem que rabirius facio sum


nam de perduellionis iudicio, quod a me sublatum esse criminari soles, meum crimen est, non Rabiri. quod utinam, Quirites, ego id aut primus aut solus ex hac re publica sustulissem! utinam hoc, quod ille crimen esse volt, proprium testimonium meae laudis esset. quid enim optari potest quod ego mallem quam me in consulatu meo carnificem de foro, crucem de campo sustulisse? sed ista laus primum est maiorum nostrorum, Quirites, qui expulsis regibus nullum in libero populo vestigium crudelitatis regiae retinuerunt, deinde multorum virorum fortium qui vestram libertatem non acerbitate suppliciorum infestam sed lenitate legum munitam esse voluerunt.

nam de perduellio iudicium qui ab ego tollo sum criminaris soleo meus crimen sum non rabirius qui utinam quiris ego is aut primus aut solus ex hic res publicus tollo utinam hic qui ille crimen sum volo proprius testimonium meus laus sum quis enim optaris possum qui ego malo quam ego in consulatus meus carnifex de forum crux de campus tollo sed iste laus primus sum magnus noster quiris qui expello rex nullus in liber populus vestigium crudelitas regia retineo deinde multus vir fors qui vester libertas non acerbitas supplicium infestus sed lenitas lex munio sum volo


quam ob rem fateor atque etiam, Labiene, profiteor et prae me fero te ex illa crudeli, importuna, non tribunicia actione sed regia, meo consilio, virtute, auctoritate esse depulsum. qua tu in actione quamquam omnia exempla maiorum, omnis leges, omnem auctoritatem senatus, omnis religiones atque auspiciorum publica iura neglexisti, tamen a me haec in hoc tam exiguo meo tempore non audies; liberum tempus nobis dabitur ad istam disceptationem.

quam ob res fateor atque etiam labienus profiteor et prae ego fero tu ex ille crudelis importunus non tribunicius actio sed regius meus consilium virtus auctoritas sum depello qui tu in actio quamquam omnis exemplum magnus omnis lex omnis auctoritas senatus omnis religio atque auspicium publicus ius neglego tamen ab ego hic in hic tam exiguus meus tempus non audio liber tempus nos do ad iste disceptatio


quam ob rem si est boni consulis, cum cuncta auxilia rei publicae labefactari convellique videat, ferre opem patriae, succurrere saluti fortunisque communibus, implorare civium fidem, suam salutem posteriorem salute communi ducere, est etiam bonorum et fortium civium, quales vos omnibus rei publicae temporibus exstitistis, intercludere omnis seditionum vias, munire praesidia rei publicae, summum in consulibus imperium, summum in senatu consilium putare; ea qui secutus sit, laude potius et honore quam poena et supplicio dignum iudicare.

quam ob res si sum bonus consul cum cunctus auxilium res publicus labefactaris convello video fero ops patria succurro salus fortuna communis imploraris civis fides suus salus posterus salus communis duco sum etiam bonus et fors civis qualis tu omnis res publicus tempus exsisto intercludo omnis seditio via munio praesidium res publicus superus in consul imperium superus in senatus consilium puto is qui sequor sum laus potis et honor quam poena et supplicium dignus iudicaris


dixi ad id tempus quod mihi a tribuno pl. praestitutum est; a vobis peto quaesoque ut hanc meam defensionem pro amici periculo fidelem, pro rei publicae salute consularem putetis.

dico ad is tempus qui ego ab tribunus pl praestitus sum ab tu peto quaeso ut hic meus defensio pro amicus periculum fidelis pro res publicus salus consularis puteo


Cum vero his rebus omnibus C. Gracchus omnis vicerit, quantum intervallum tandem inter te atque illum interiectum putas? sed moreretur prius acerbissima morte miliens C. Gracchus quam in eius contione carnifex consisteret; quem non modo foro sed etiam caelo hoc ac spiritu censoriae leges atque urbis domicilio carere voluerunt. hic se popularem dicere audet, me alienum a commodis vestris, cum iste omnis et suppliciorum et verborum acerbitates non ex memoria vestra ac patrum vestrorum sed ex annalium monumentis atque ex regum commentariis conquisierit, ego omnibus meis opibus, omnibus consiliis, omnibus dictis atque factis repugnarim et restiterim crudelitati? nisi forte hanc condicionem vobis esse voltis quam servi, si libertatis spem propositam non haberent, ferre nullo modo possent.

cos verus hic res omnis que gracchus omnis vinco quantus intervallum tandem inter tu atque ille interjacio puto sed morior prior acerbus mors millies que gracchus quam in is contio carnifex consisto qui non modo forum sed etiam caelum hic atque spiritus censorius lex atque urbs domicilium careo volo hic sui popularis dico audeo ego alienus ab commodus vester cum iste omnis et supplicium et verbum acerbitas non ex memoria vester atque pater vester sed ex annalis monumentum atque ex rex commentarius conquaero ego omnis meus ops omnis consilium omnis dictum atque facio repugno et resto crudelitas nisi fors hic condicio tu sum volo quam servio si libertas spes propono non habeo fero nullus modo possum


quae cum ita sint, primum, quod in tanta dimicatione capitis, famae fortunarumque omnium fieri necesse est, ab Iove optimo maximo ceterisque dis deabusque immortalibus, quorum ope et auxilio multo magis haec res publica quam ratione hominum et consilio gubernatur, pacem ac veniam peto precorque ab eis ut hodiernum diem et ad huius salutem conservandam et ad rem publicam constituendam inluxisse patiantur. deinde vos, Quirites, quorum potestas proxime ad deorum immortalium numen accedit, oro atque obsecro, quoniam uno tempore vita C. Rabiri, hominis miserrimi atque innocentissimi, salus rei publicae vestris manibus suffragiisque permittitur, adhibeatis in hominis fortunis misericordiam, in rei publicae salute sapientiam quam soletis.

qui cum ita sum primus qui in tantus dimicatio capio fama fortuna omnis fio necesse sum ab iuppiter bonus maximus ceter deus deabusque immortalis qui ops et auxilium multus magis hic res publicus quam ratio homo et consilium guberno pax atque venio peto preco ab is ut hodiernus dies et ad hic salus conservo et ad res publicus constituo inluceo patior deinde tu quiris qui potestas propior ad deus immortalis numen accedo oro atque obsecro quoniam unus tempus vito que rabirius homo miser atque innocens salus res publicus vester manus suffragium permitto adhibeo in homo fortuna misericordia in res publicus salus sapientia quam solo


nunc quoniam, T. Labiene, diligentiae meae temporis angustiis obstitisti meque ex comparato et constituto spatio defensionis in semihorae articulum coegisti, parebitur et, quod iniquissimum est, accusatoris condicioni et, quod miserrimum, inimici potestati. quamquam in hac praescriptione semihorae patroni mihi partis reliquisti, consulis ademisti, propterea quod ad defendendum prope modum satis erit hoc mihi temporis, ad conquerendum vero parum.

nunc quoniam t labienus diligentia meus tempus angustia obsto ego ex comparo et constituo spatium defensio in semihora articulis cogo pareo et qui iniquus sum accusator condicio et qui miser inimicus potestas quamquam in hic praescriptio semihora patronus ego pars relinquo consul adimo propterea qui ad defendo prope modus satis sum hic ego tempus ad conqueror verus parum


* * * timet; qui hasce ore adverso pro re publica cicatrices ac notas virtutis accepit, is ne quod accipiat famae volnus perhorrescit; quem numquam incursiones hostium loco movere potuerunt, is nunc impetum civium, cui necessario cedendum est, perhorrescit.

timeo qui hic os adverso pro res publicus cicatrix atque nosco virtus accipio is ne qui accipio fama vulnus perhorresco qui numquam incursio hostis locus moveo possum is nunc impetus civis qui necessarius cedo sum perhorresco


etenim si C. Rabirio, quod iit ad arma, crucem T. Labienus in campo Martio defigendam putavit, quod tandem excogitabitur in eum supplicium qui vocavit? ac si fides Saturnino data est, quod abs te saepissime dicitur, non eam C. Rabirius sed C. Marius dedit, idemque violavit, si in fide non stetit. quae fides, Labiene, qui potuit sine senatus consulto dari? adeone hospes es huiusce urbis, adeone ignarus disciplinae consuetudinisque nostrae ut haec nescias, ut peregrinari in aliena civitate, non in tua magistratum gerere videare?

etenim si que rabirius qui eo ad arma crux t labienus in campus martius defigo puto qui tandem excogito in is supplicium qui voco atque si fides saturninus do sum qui abs tu saepis dico non is que rabirius sed que marius do idem violo si in fides non sto qui fides labienus qui possum sine senatus consultum do adeo hospes sum hic urbs adeo ignarus disciplina consuetudo noster ut hic nescio ut peregrinaris in alienus civitas non in tuus magistratus gero videaris


et cum universo populo Romano, tum vero equestri ordini longe carissimus.

et cum universus populus romanus tum verus equester ordo longus carus


atqui videmus haec in rerum natura tria fuisse, ut aut cum Saturnino esset, aut cum bonis, aut lateret. latere mortis erat instar turpissimae, cum Saturnino esse furoris et sceleris; virtus et honestas et pudor cum consulibus esse cogebat. hoc tu igitur in crimen vocas, quod cum eis fuerit C. Rabirius quos amentissimus fuisset si oppugnasset, turpissimus si reliquisset? at C. Decianus, de quo tu saepe commemoras, quia, cum hominem omnibus insignem notis turpitudinis, P. Furium, accusaret summo studio bonorum omnium, queri est ausus in contione de morte Saturnini, condemnatus est, et Sex. Titius, quod habuit imaginem L. Saturnini domi suae, condemnatus est. statuerunt equites Romani illo iudicio improbum civem esse et non retinendum in civitate, qui hominis hostilem in modum seditiosi imagine aut mortem eius honestaret, aut desideria imperitorum misericordia commoveret, aut suam significaret imitandae improbitatis voluntatem.

atqui video hic in res natura tres sum ut aut cum saturninus sum aut cum bonus aut lateo lateo mors sum instar turpis cum saturninus sum furor et scelus virtus et honestus et pudor cum consul sum cogo hic tu igitur in crimen voco qui cum is sum que rabirius qui amens sum si oppugno turpis si relinquo at que decianus de quo tu saepe commemoro quia cum homo omnis insignis nosco turpitudo p furius accuso superus studium bonus omnis queror sum audeo in contio de mors saturninus condemno sum et sex titius qui habeo imago l saturninus domus suus condemno sum statuo eques romanus ille iudicium improbus civis sum et non retineo in civitas qui homo hostilis in modus seditiosus imago aut mors is honesto aut desiderium imperitor misericordia commoveo aut suus significo imito improbitas voluntas


quid facerem, si T. Labienus caedem civium fecisset ut L. Saturninus, si carcerem refregisset, si Capitolium cum armatis occupavisset? facerem idem quod C. Marius fecit, ad senatum referrem, vos ad rem publicam defendendam cohortarer, armatus ipse vobiscum armato obsisterem. nunc quoniam armorum suspicio nulla est, tela non video, non vis, non caedes, non Capitoli atque arcis obsessio est, sed accusatio perniciosa, iudicium acerbum, res tota a tribuno pl. suscepta contra rem publicam, non vos ad arma vocandos esse, verum ad suffragia cohortandos contra oppugnationem vestrae maiestatis putavi. itaque nunc vos omnis oro atque obtestor hortorque. non ita mos est, consulem es * * *

quis facio si t labienus caedes civis facio ut l saturninus si carcer refregisset si capitolium cum armo occupo facio idem qui que marius facio ad senatus refero tu ad res publicus defendo cohorto armo ipse tu armo obsisto nunc quoniam armus suspicio nullus sum telum non video non volo non caedes non capitolium atque arx obsessio sum sed accusatio perniciosus iudicium acerbus res totus ab tribunus pl suscipio contra res publicus non tu ad arma voco sum verus ad suffragium cohorto contra oppugnatio vester maiestas puto itaque nunc tu omnis oro atque obtestor horto non ita mos sum consul sum


de te ipso, inquam, Labiene, quaero. Cum ad arma consules ex senatus consulto vocavissent, cum armatus M. Aemilius, princeps senatus, in comitio constitisset, qui cum ingredi vix posset, non ad insequendum sibi tarditatem pedum sed ad fugiendum impedimento fore putabat, cum denique Q. Scaevola confectus senectute, perditus morbo, mancus et membris omnibus captus ac debilis, hastili nixus et animi vim et infirmitatem corporis ostenderet, cum L. Metellus, Ser. Galba, C. Serranus, P. Rutilius, C. Fimbria, Q. Catulus omnesque qui tum erant consulares pro salute communi arma cepissent, cum omnes praetores, cuncta nobilitas ac iuventus accurreret, Cn. et L. Domitii, L. Crassus, Q. Mucius, C. Claudius, M. Drusus, cum omnes Octavii, Metelli, Iulii, Cassii, Catones, Pompeii, cum L. Philippus, L. Scipio, cum M. Lepidus, cum D. Brutus, cum hic ipse P. Servilius, quo tu imperatore, Labiene, meruisti, cum hic Q. Catulus, admodum tum adulescens, cum hic C. Curio, cum denique omnes clarissimi viri cum consulibus essent: quid tandem C. Rabirium facere convenit? utrum inclusum atque abditum latere in occulto atque ignaviam suam tenebrarum ac parietum custodiis tegere, an in Capitolium pergere atque ibi se cum tuo patruo et ceteris ad mortem propter vitae turpitudinem confugientibus congregare, an cum Mario, Scauro, Catulo, Metello, Scaevola, cum bonis denique omnibus coire non modo salutis verum etiam periculi societatem?

de tu ipse inquam labienus quaero cos ad arma consul ex senatus consultum voco cum armo m aemilius princeps senatus in comitium consto qui cum ingredior vix possum non ad insequor sui tarditas pes sed ad fugio impedimentum sum puto cum denique q scaevola conficio senectus perdo morbus mancus et membrum omnis capio atque debilis hastilis nitor et animus vis et infirmitas corpus ostendo cum l metellus seruius galba que serranus p rutilus que fimbria q catulus omnes qui tum sum consularis pro salus communis arma capio cum omnis praetor cunctus nobilitas atque juventus accurro cn et l domitius l crassus q mucius que claudus m drusus cum omnis octavius metellus julius casseius cato pompejus cum l philippus l scipio cum m lepidus cum d brutus cum hic ipse p servilis quo tu imperator labienus mereo cum hic q catulus admodum tum adulescens cum hic que curius cum denique omnis clarus vir cum consul sum quis tandem que rabirius facio convenio utrum includo atque abdo lateo in occulo atque ignavio suus tenebraris atque paries custodia tego an in capitolium pergo atque ibi sui cum tuus patruus et ceterus ad mors propter vita turpitudo confugio congrego an cum marius scaurus catulus metellus scaevola cum bonus denique omnis coeo non modo salus verus etiam periculum societas


quin etiam suspicor eo mihi semihoram ab Labieno praestitutam esse ut ne plura de pudicitia dicerem. ergo ad haec crimina quae patroni diligentiam desiderant intellegis mihi semihoram istam nimium longam fuisse. illam alteram partem de nece Saturnini nimis exiguam atque angustam esse voluisti; quae non oratoris ingenium sed consulis auxilium implorat et flagitat.

quin etiam suspicor is ego semihora ab labienus praestituo sum ut ne multus de pudicitia dico ergo ad hic crimen qui patronus diligentia desidero intellego ego semihora iste nimium longus sum ille alter pars de nex saturninus nimis exiguus atque angustus sum volo qui non orator ingenium sed consul auxilium imploro et flagito


tu denique, Labiene, quid faceres tali in re ac tempore? Cum ignaviae ratio te in fugam atque in latebras impelleret, improbitas et furor L. Saturnini in Capitolium arcesseret, consules ad patriae salutem ac libertatem vocarent, quam tandem auctoritatem, quam vocem, cuius sectam sequi, cuius imperio parere potissimum velles? 'patruus,' inquit, 'meus cum Saturnino fuit.' quid? pater quicum? quid? propinqui vestri, equites Romani? quid? omnis praefectura, regio, vicinitas vestra? quid? ager Picenus universus utrum tribunicium furorem, an consularem auctoritatem secutus est?

tu denique labienus quis facio talis in res atque tempus cos ignavia ratio tu in fuga atque in latebra impello improbitas et furor l saturninus in capitolium arcesso consul ad patria salus atque libertas voco quam tandem auctoritas quam voco qui seco sequor qui imperium pareo potis volo patruus inquam meus cum saturninus sum quis pater qui quis propinquus vester eques romanus quis omnis praeficio regius vicinitas vester quis ager picenus universus utrum tribunicius furor an consularis auctoritas sequor sum


—libenter,inquam, confiterer, si vere possem aut etiam si mihi esset integrum, C. Rabiri manu L. Saturninum esse occisum, et id facinus pulcherrimum esse arbitrarer; sed, quoniam id facere non possum, confitebor id quod ad laudem minus valebit, ad crimen non minus. confiteor interficiendi Saturnini causa C. Rabirium arma cepisse. quid est, Labiene? quam a me graviorem confessionem aut quod in hunc maius crimen exspectas? nisi vero interesse aliquid putas inter eum qui hominem occidit, et eum qui cum telo occidendi hominis causa fuit. si interfici Saturninum nefas fuit, arma sumpta esse contra Saturninum sine scelere non possunt; si arma iure sumpta concedis, interfectum iure concedas necesse est.

libet inquam confiteor si verus possum aut etiam si ego sum integer que rabirius manus l saturninus sum occido et is facinus pulcher sum arbitror sed quoniam is facio non possum confiteor is qui ad laus paruus valeo ad crimen non paruus confiteor interficio saturninus causa que rabirius arma capio quis sum labienus quam ab ego gravis confessio aut qui in hic magnus crimen exspecto nisi verus intersum aliquis puto inter is qui homo occido et is qui cum telum occaedes homo causa sum si interficio saturninus nefas sum arma sumo sum contra saturninus sine scelus non possum si arma ius sumo concedo interficio ius concedo necesse sum


tu mihi etiam legis Porciae, tu C. Gracchi, tu horum libertatis, tu cuiusquam denique hominis popularis mentionem facis, qui non modo suppliciis invisitatis sed etiam verborum crudelitate inaudita violare libertatem huius populi, temptare mansuetudinem, commutare disciplinam conatus es? namque haec tua, quae te, hominem clementem popularemque, delectant, 'I, lictor, conliga manvs,' non modo huius libertatis mansuetudinisque non sunt sed ne Romuli quidem aut Numae Pompili; Tarquini, superbissimi atque crudelissimi regis, ista sunt cruciatus carmina quae tu, homo lenis ac popularis, libentissime commemoras: 'Capvt obnvbito, arbori infelici svspendito,' quae verba, Quirites, iam pridem in hac re publica non solum tenebris vetustatis verum etiam luce libertatis oppressa sunt.

tu ego etiam lex porcia tu que gracchus tu hic libertas tu quisquam denique homo popularis mentio facio qui non modo supplicium invisitas sed etiam verbum crudelitas inaudio violaris libertas hic populus tento mansuetudo commutaris disciplina conor sum namque hic tuus qui tu homo clemens populo delecto eo lictor conligo manvs non modo hic libertas mansuetudo non sum sed ne romulis quidem aut numa pompilis tarquinius superbus atque crudelis rex iste sum cruciatus carmen qui tu homo lenis atque popularis libet commemoro capvt obnvbito arbor infelix svspendito qui verbum quiris iam pridem in hic res publicus non solus tenebrae vetustas verus etiam lux libertas opprimo sum


quam ob rem labor in hoc defendendo praecipue meus est, studium vero conservandi hominis commune mihi vobiscum esse debebit. sic enim existimare debetis, Quirites, post hominum memoriam rem nullam maiorem, magis periculosam, magis ab omnibus vobis providendam neque a tribuno pl. susceptam neque a consule defensam neque ad populum Romanum esse delatam. agitur enim nihil aliud in hac causa, Quirites, nisi ut nullum sit posthac in re publica publicum consilium, nulla bonorum consensio contra improborum furorem et audaciam, nullum extremis rei publicae temporibus perfugium et praesidium salutis.

quam ob res labor in hic defendo praecipuus meus sum studium verus conservo homo communis ego tu sum debeo sic enim existimaris debeo quiris post homo memoria res nullus magnus magis periculosus magis ab omnis tu provideo neque ab tribunus pl suscipio neque ab consul defendo neque ad populus romanus sum defero ago enim nihil alius in hic causa quiris nisi ut nullus sum posthac in res publicus publicus consilium nullus bonus consensio contra improbus furor et audacia nullus exter res publicus tempus perfugium et praesidium salus


quam ob rem uter nostrum tandem, Labiene, popularis est, tune qui civibus Romanis in contione ipsa carnificem, qui vincla adhiberi putas oportere, qui in campo Martio comitiis centuriatis auspicato in loco crucem ad civium supplicium defigi et constitui iubes, an ego qui funestari contionem contagione carnificis veto, qui expiandum forum populi Romani ab illis nefarii sceleris vestigiis esse dico, qui castam contionem, sanctum campum, inviolatum corpus omnium civium Romanorum, integrum ius libertatis defendo servari oportere?

quam ob res uter nos tandem labienus popularis sum tu qui civis romanus in contio ipse carnifex qui vinclum adhibeo puto oportet qui in campus martius comitium centurio auspico in locus crux ad civis supplicium defigo et constituo iubeo an ego qui funestaris contio contagio carnifex veto qui expio forum populus romanus ab ille nefarius scelus vestigium sum dico qui castus contio sancio campus inviolo corpus omnis civis romanus integer ius libertas defendo servaris oportet


hisce autem malis magnum praesidium vobis maiores vestri reliquerunt, vocem illam consulis: 'qui rem publicam salvam esse vellent.' huic voci favete, Quirites, neque vestro iudicio abstuleritis mihi neque eripueritis rei publicae spem libertatis, spem salutis, spem dignitatis.

hic autem malus magnus praesidium tu magnus vester relinquo voco ille consul qui res publicus salvus sum volo hic vox faveo quiris neque vester iudicium aufero ego neque eripueritis res publicus spes libertas spes salus spes dignitas


'quid iam ista C. Mario,' inquit, 'nocere possunt, quoniam sensu et vita caret?' itane vero? tantis in laboribus C. Marius periculisque vixisset, si nihil longius quam vitae termini postulabant spe atque animo de se et gloria sua cogitasset? at, credo, cum innumerabilis hostium copias in Italia fudisset atque obsidione rem publicam liberasset, omnia sua secum una moritura arbitrabatur. non est ita, Quirites; neque quisquam nostrum in rei publicae periculis cum laude ac virtute versatur quin spe posteritatis fructuque ducatur. itaque cum multis aliis de causis virorum bonorum mentes divinae mihi atque aeternae videntur esse, tum maxime quod optimi et sapientissimi cuiusque animus ita praesentit in posterum ut nihil nisi sempiternum spectare videatur.

quis iam iste que marius inquam noceo possum quoniam sentio et vito careo ito verus tantus in labor que marius periculum vivo si nihil longus quam vita terminus postulo spes atque animus de sui et gloria suus cogito at credo cum innumerabilis hostis copia in italia fundo atque obsidio res publicus libero omnis suus sui unus morior arbitror non sum ita quiris neque quisquam nos in res publicus periculum cum laus atque virtus verso quin spes posteritas fruor duco itaque cum multus alius de causa vir bonus mens divina ego atque aeternus video sum tum magnus qui bonus et sapio quisque animus ita praesentio in posterus ut nihil nisi sempiternus specto video


quapropter equidem et C. Mari et ceterorum virorum sapientissimorum ac fortissimorum civium mentis, quae mihi videntur ex hominum vita ad deorum religionem et sanctimoniam demigrasse, testor me pro illorum fama, gloria, memoria non secus ac pro patriis fanis atque delubris propugnandum putare, ac, si pro illorum laude mihi arma capienda essent, non minus strenue caperem, quam illi pro communi salute ceperunt. etenim, Quirites, exiguum nobis vitae curriculum natura circumscripsit, immensum gloriae. qua re, si eos qui iam de vita decesserunt ornabimus, iustiorem nobis mortis condicionem relinquemus. sed si illos, Labiene, quos iam videre non possumus neglegis, ne his quidem quos vides consuli putas oportere?

quapropter equidem et que maris et ceterus vir sapio atque fortis civis mens qui ego video ex homo vito ad deus religio et sanctimonia demigro testo ego pro ille fama gloria memoria non secus atque pro patrius fanum atque delubrum propugno puto atque si pro ille laus ego arma capio sum non paruus strenuus capio quam ille pro communis salus capio etenim quiris exiguus nos vita curriculis natura circumscribo immensus gloria qui res si is qui iam de vito decedo orno justus nos mors condicio relinquo sed si ille labienus qui iam video non possum neglego ne hic quidem qui video consul puto oportet


an vero, si actio ista popularis esset et si ullam partem aequitatis haberet aut iuris, C. Gracchus eam reliquisset? scilicet tibi graviorem dolorem patrui tui mors attulit quam C. Graccho fratris, et tibi acerbior eius patrui mors est quem numquam vidisti quam illi eius fratris quicum concordissime vixerat, et simili iure tu ulcisceris patrui mortem atque ille persequeretur fratris, si ista ratione agere voluisset, et par desiderium sui reliquit apud populum Romanum Labienus iste, patruus vester, quisquis fuit, ac Ti. Gracchus reliquerat. an pietas tua maior quam C. Gracchi, an animus, an consilium, an opes, an auctoritas, an eloquentia? quae si in illo minima fuissent, tamen prae tuis facultatibus maxima putarentur.

an verus si actium iste popularis sum et si ullus pars aequitas habeo aut ius que gracchus is relinquo scilicet tu gravis dolor patruus tuus mors affero quam que gracchus frater et tu acerbus is patruus mors sum qui numquam video quam ille is frater qui concordissime vivo et similis ius tu ulciscor patruus mors atque ille persequor frater si iste ratio ago volo et par desiderium suus relinquo apud populus romanus labienus iste patruus vester quisquis sum atque tiberius gracchus relinquo an pietas tuus magnus quam que gracchus an animus an consilium an ops an auctoritas an eloquentia qui si in ille minimus sum tamen prae tuus facultas maximus puto


an de peculatu facto aut de tabulario incenso longa oratio est expromenda? quo in crimine propinquus C. Rabiri iudicio clarissimo, C. Curtius, pro virtute sua est honestissime liberatus, ipse vero Rabirius non modo in iudicium horum criminum, sed ne in tenuissimam quidem suspicionem verbo est umquam vocatus. an de sororis filio diligentius respondendum est? quem ab hoc necatum esse dixisti, cum ad iudici moram familiaris funeris excusatio quaereretur. quid enim est tam veri simile quam cariorem huic sororis maritum quam sororis filium fuisse, atque ita cariorem ut alter vita crudelissime privaretur, cum alteri ad prolationem iudici biduum quaereretur? an de servis alienis contra legem Fabiam retentis, aut de civibus Romanis contra legem Porciam verberatis aut necatis plura dicenda sunt, cum tanto studio C. Rabirius totius Apuliae, singulari voluntate Campaniae ornetur, cumque ad eius propulsandum periculum non modo homines sed prope regiones ipsae convenerint, aliquanto etiam latius excitatae quam ipsius vicinitatis nomen ac termini postulabant? nam quid ego ad id longam orationem comparem quod est in eadem multae inrogatione praescriptum, hunc nec suae nec alienae pudicitiae pepercisse?

an de peculor facio aut de tabularius incensum longus oratio sum expromo quo in crimen propinquus que rabirius iudicium clarus que curtus pro virtus suus sum honestus libero ipse verus rabirius non modo in iudicium hic crimen sed ne in tenuis quidem suspicio verbum sum umquam voco an de soror filius diligo respondeo sum qui ab hic neco sum dico cum ad judicium mora familiaris funus excusatio quaero quis enim sum tam verus similis quam carus hic soror maritus quam soror filius sum atque ita carus ut alter vito crudelis privo cum alter ad prolatio judicium biduus quaero an de servio alienus contra lex fabius retineo aut de civis romanus contra lex porcia verbero aut neco multus dico sum cum tantus studium que rabirius totus appulia singularis voluntas campania orno cum ad is propulso periculum non modo homo sed prope regio ipse convenio aliquantus etiam fero excito quam ipse vicinitas nomen atque terminus postulo nam quis ego ad is longus oratio comparis qui sum in idem multus inrogatio praescribo hic neque suus neque alienus pudicitia parco


itaque mihi mirum videtur unde hanc tu, Labiene, imaginem quam habes inveneris; nam sex. Titio damnato qui istam habere auderet inventus est nemo. quod tu si audisses aut si per aetatem scire potuisses, numquam profecto istam imaginem quae domi posita pestem atque exsilium Sex. Titio attulisset in rostra atque in contionem attulisses, nec tuas umquam ratis ad eos scopulos appulisses ad quos Sex. Titi adflictam navem et in quibus C. Deciani naufragium fortunarum videres. sed in his rebus omnibus imprudentia laberis. causam enim suscepisti antiquiorem memoria tua, quae causa ante mortua est quam tu natus es; et qua in causa tute profecto fuisses, si per aetatem esse potuisses, eam causam in iudicium vocas.

itaque ego mirus video unde hic tu labienus imago quam habeo invenio nam sex titius damno qui iste habeo audeo invenio sum nemo qui tu si audio aut si per aetas scio possum numquam profecto iste imago qui domus pono pestis atque exsilium sex titius affero in rostrum atque in contio affero neque tuus umquam ratis ad is scopulus appello ad qui sex titius affligo navo et in qui que decianus naufragium fortuna video sed in hic res omnis imprudens labor causa enim suscipio antiquus memoria tuus qui causa ante morior sum quam tu nascor sum et qui in causa tueor profecto sum si per aetas sum possum is causa in iudicium voco


Neque a vobis iam bene vivendi sed honeste moriendi facultatem petit, neque tam ut domo sua fruatur quam ne patrio sepulcro privetur laborat. nihil aliud iam vos orat atque obsecrat nisi uti ne se legitimo funere et domestica morte privetis, ut eum qui pro patria nullum umquam mortis periculum fugit in patria mori patiamini.

neque ab tu iam bene vivo sed honestus morior facultas peto neque tam ut domus suus fruor quam ne patrius sepulcrum privo laboro nihil alius iam tu oro atque obsecro nisi uti ne sui legitimus funus et domesticus mors privo ut is qui pro patria nullus umquam mors periculum fugio in patria morior patior


equidem hoc adfirmo quod tu nunc de tuo patruo praedicas, neminem umquam adhuc de se esse confessum; nemo est, inquam, inventus tam profligatus, tam perditus, tam ab omni non modo honestate sed etiam simulatione honestatis relictus, qui se in Capitolio fuisse cum Saturnino fateretur. at fuit vester patruus. fuerit, et fuerit nulla vi, nulla desperatione rerum suarum, nullis domesticis volneribus coactus; induxerit eum L. Saturnini familiaritas ut amicitiam patriae praeponeret; idcircone oportuit C. Rabirium desciscere a re publica, non comparere in illa armata multitudine bonorum, consulum voci atque imperio non oboedire?

equidem hic adfirmo qui tu nunc de tuus patruus praedico nemo umquam adhuc de sui sum confiteor nemo sum inquam invenio tam profligo tam perdo tam ab omnis non modo honestas sed etiam simulatio honestas relinquo qui sui in capitolium sum cum saturninus fateor at sum vester patruus sum et sum nullus vis nullus desperatio res suus nullus domesticus vulnus cogo induco is l saturninus familiaritas ut amicitia patria praepono idcirco oportet que rabirius descisco ab res publicus non comparo in ille armo multitudo bonus consul vox atque imperium non oboedio


etsi, Quirites, non est meae consuetudinis initio dicendi rationem reddere qua de causa quemque defendam, propterea quod cum omnibus civibus in eorum periculis semper satis iustam mihi causam necessitudinis esse duxi, tamen in hac defensione capitis, famae fortunarumque omnium C. Rabiri proponenda ratio videtur esse offici mei, propterea quod, quae iustissima mihi causa ad hunc defendendum esse visa est, eadem vobis ad absolvendum debet videri.

etsi quiris non sum meus consuetudo initium dico ratio reddo qui de causa quisque defendo propterea qui cum omnis civis in is periculum semper satis iustus ego causa necessitudo sum duco tamen in hic defensio capio fama fortuna omnis que rabirius propono ratio video sum officio meus propterea qui qui justus ego causa ad hic defendo sum video sum idem tu ad absolvo debeo video


* * * aret. itaque non senatus in ea causa cognoscenda me agente diligentior aut inclementior fuit quam vos universi, cum orbis terrae distributionem atque illum ipsum agrum Campanum animis, manibus, vocibus repudiavistis.

aro itaque non senatus in is causa cognosco ego ago diligens aut inclemens sum quam tu universus cum orbis terra distributio atque ille ipse ager campanus animus manus vox repudiavistis


Nisi forte de locis religiosis ac de lucis quos ab hoc violatos esse dixisti pluribus verbis tibi respondendum putas; quo in crimine nihil est umquam abs te dictum, nisi a C. Macro obiectum esse crimen id C. Rabirio. in quo ego demiror meminisse te quid obiecerit C. Rabirio Macer inimicus, oblitum esse quid aequi et iurati iudices iudicarint.

nisus fors de locus religiosus atque de lucus qui ab hic violo sum dico multus verbum tu respondeo puto quo in crimen nihil sum umquam abs tu dico nisi ab que macer obicio sum crimen is que rabirius in quo ego demiror memini tu quis objacio que rabirius macer inimicus obliuiscor sum quis aequum et juro iudex judico


nunc de Saturnini crimine ac de clarissimi patrui tui morte dicemus. arguis occisum esse a C. Rabirio L. Saturninum. at id C. Rabirius multorum testimoniis, Q. Hortensio copiosissime defendente, antea falsum esse docuit; ego autem, si mihi esset integrum, susciperem hoc crimen, agnoscerem, confiterer. Vtinam hanc mihi facultatem causa concederet ut possem hoc praedicare, C. Rabiri manu L. Saturninum, hostem populi Romani, interfectum!—nihil me clamor iste commovet sed consolatur, cum indicat esse quosdam civis imperitos sed non multos. numquam, mihi credite, populus Romanus hic qui silet consulem me fecisset, si vestro clamore perturbatum iri arbitraretur. quanto iam levior est acclamatio! quin continetis vocem indicem stultitiae vestrae, testem paucitatis!

nunc de saturninus crimen atque de clarus patruus tuus mors dico arguo occido sum ab que rabirius l saturninus at is que rabirius multus testimonium q hortensius copiosus defendo antea falsus sum doceo ego autem si ego sum integer suscipio hic crimen agnosco confiteor vtinam hic ego facultas causa concedo ut possum hic praedico que rabirius manus l saturninus hostis populus romanus interficio nihil ego clamor iste commoveo sed consolo cum indico sum quidam civis imperitus sed non multus numquam ego credo populus romanus hic qui sileo consul ego facio si vester clamor perturbo eo arbitror quantus iam levis sum acclamatio quin contineo voco index stultitia vester testo paucitas


an non intellegis, primum quos homines et qualis viros mortuos summi sceleris arguas, deinde quot ex his qui vivunt eodem crimine in summum periculum capitis arcessas? nam si C. Rabirius fraudem capitalem admisit quod arma contra L. Saturninum tulit, huic quidem adferet aliquam deprecationem periculi aetas illa qua tum fuit; Q. vero Catulum, patrem huius, in quo summa sapientia, eximia virtus, singularis humanitas fuit, M. Scaurum, illa gravitate, illo consilio, illa prudentia, duos Mucios, L. Crassum, M. Antonium, qui tum extra urbem cum praesidio fuit, quorum in hac civitate longe maxima consilia atque ingenia fuerunt, ceteros pari dignitate praeditos custodes gubernatoresque rei publicae quem ad modum mortuos defendemus?

an non intellego primus qui homo et qualis vir mortuus superus scelus arguo deinde quot ex hic qui vivo idem crimen in superus periculum capio arcesso nam si que rabirius fraudo capitalis admitto qui arma contra l saturninus fero hic quidem affero aliqui deprecatio periculum aetas ille qui tum sum q verus catulis pater hic in quo summus sapientia eximius virtus singularis humanitas sum m scaurus ille gravitas ille consilium ille prudentia duo mucius l crassus m antonius qui tum extra urbs cum praesidium sum qui in hic civitas longus maximus consilium atque ingenium sum ceterus par dignitas praeditus custos gubernator res publicus qui ad modus mortuus defendo


idem ego quod is qui auctor huius iudicii est clamo, praedico, denuntio. nullus est reliquus rex, nulla gens, nulla natio quam pertimescatis; nullum adventicium, nullum extraneum malum est quod insinuare in hanc rem publicam possit. si immortalem hanc civitatem esse voltis, si aeternum hoc imperium, si gloriam sempiternam manere, nobis a nostris cupiditatibus, a turbulentis hominibus atque novarum rerum cupidis, ab intestinis malis, a domesticis consiliis est cavendum.

idem ego qui is qui auctor hic iudicium sum clamo praedico denuntio nullus sum reliquus rex nullus gens nullus natio quam pertimesco nullus adventicius nullus extraneus malus sum qui insinuaris in hic res publicus possum si immortal hic civitas sum volo si aeternus hic imperium si gloria sempiternus maneo nos ab noster cupiditas ab turbulentus homo atque novaris res cupidus ab intestinum malus ab domesticus consilium sum caveo