sed si, omissis his rebus quibus nos suppeditamur, eget ille, senatu, equitibus Romanis, urbe, aerario, vectigalibus, cuncta Italia, provinciis omnibus, exteris nationibus, si his rebus omissis causas ipsas quae inter se confligunt contendere velimus, ex eo ipso quam valde illi iaceant intellegere possumus. ex hac enim parte pudor pugnat, illinc petulantia; hinc pudicitia, illinc stuprum; hinc fides, illinc fraudatio; hinc pietas, illinc scelus; hinc constantia, illinc furor; hinc honestas, illinc turpitudo; hinc continentia, illinc libido; hinc denique aequitas, temperantia, fortitudo, prudentia, virtutes omnes certant cum iniquitate, luxuria, ignavia, temeritate, cum vitiis omnibus; postremo copia cum egestate, bona ratio cum perdita, mens sana cum amentia, bona denique spes cum omnium rerum desperatione confligit. in eius modi certamine ac proelio nonne, si hominum studia deficiant, di ipsi immortales cogant ab his praeclarissimis virtutibus tot et tanta vitia superari?

sed si omitto hic res qui nos suppedito egeo ille senatus eques romanus urbs aerarius vectigal cunctus italia provincia omnis exter natio si hic res omitto causa ipse qui inter sui confligo contendo volo ex is ipse quam validus ille jaceo intellego possum ex hic enim pars pudor pugno illinc petulantia hinc pudicitia illinc stuprum hinc fides illinc fraudatio hinc pietas illinc scelus hinc constantia illinc furor hinc honestus illinc turpitudo hinc continentia illinc libido hinc denique aequitas tempero fortitudo prudentia virtus omnis certo cum iniquitas luxuria ignavia temeritas cum vitium omnis postremo copia cum egestas bonus ratio cum perdo mens sano cum amentia bonus denique spes cum omnis res desperatio confligo in is modus certamen atque proelium nonne si homo studium deficio deus ipse immortalis cogo ab hic praeclarus virtus tot et tantus vitio superaris


video duas adhuc esse sententias, unam D. Silani qui censet eos qui haec delere conati sunt morte esse multandos, alteram Gaii Caesaris qui mortis poenam removet, ceterorum suppliciorum omnis acerbitates amplectitur. Vterque et pro sua dignitate et pro rerum magnitudine in summa severitate versatur. alter eos qui nos omnis, qui populum Romanum vita privare conati sunt, qui delere imperium, qui populi Romani nomen exstinguere, punctum temporis frui vita et hoc communi spiritu non putat oportere atque hoc genus poenae saepe in improbos civis in hac re publica esse usurpatum recordatur. alter intellegit mortem a dis immortalibus non esse supplici causa constitutam, sed aut necessitatem naturae aut laborum ac miseriarum quietem. itaque eam sapientes numquam inviti, fortes saepe etiam libenter oppetiverunt. vincula vero et ea sempiterna certe ad singularem poenam nefarii sceleris inventa sunt. municipiis dispertiri iubet. habere videtur ista res iniquitatem, si imperare velis, difficultatem, si rogare.

video duo adhuc sum sententia unus d silanus qui censeo is qui hic deleo conor sum mors sum multo alter gaius caesar qui mors poena removeo ceterus supplicium omnis acerbitas amplector vterque et pro suus dignitas et pro res magnitudo in summus severitas verso alter is qui nos omnis qui populus romanus vito privaris conor sum qui deleo imperium qui populus romanus nomen exstinguo pungo tempus fruor vito et hic communis spiritus non puto oportet atque hic genus poena saepe in improbus civis in hic res publicus sum usurpo recordor alter intellego mors ab deus immortalis non sum supplicium causa constituo sed aut necessitas natura aut labor atque miseriaris quies itaque is sapio numquam invitus fortis saepe etiam libet oppeto vinculum verus et is sempiternus certus ad singularis poena nefarius scelus invenio sum municipium dispertior iubeo habeo video iste res iniquitas si impero velis difficultas si rogo


Tertium genus est aetate iam adfectum, sed tamen exercitatione robustum; quo ex genere iste est Manlius cui nunc Catilina succedit. hi sunt homines ex eis coloniis quas Sulla constituit; quas ego universas civium esse optimorum et fortissimorum virorum sentio, sed tamen ei sunt coloni qui se in insperatis ac repentinis pecuniis sumptuosius insolentiusque iactarunt. hi dum aedificant tamquam beati, dum praediis lectis, familiis magnis, conviviis apparatis delectantur, in tantum aes alienum inciderunt ut, si salvi esse velint, Sulla sit eis ab inferis excitandus: qui etiam non nullos agrestis homines tenuis atque egentis in eandem illam spem rapinarum veterum impulerunt. quos ego utrosque in eodem genere praedatorum direptorumque pono, sed eos hoc moneo, desinant furere ac proscriptiones et dictaturas cogitare. tantus enim illorum temporum dolor inustus est civitati ut iam ista non modo homines sed ne pecudes quidem mihi passurae esse videantur.

tertius genus sum aetas iam afficio sed tamen exercitatio robustus quo ex genus iste sum manlius qui nunc catilina succedo hic sum homo ex is colonia qui sulla constituo qui ego universus civis sum bonus et fortis vir sentio sed tamen is sum colonus qui sui in insperatus atque repentinus pecunia sumptuosus insolens jacto hic dum aedifico tamquam beati dum praedium lectus familia magnus convivium appario delecto in tantus aes alienus incido ut si salvus sum volo sulla sum is ab inferi excito qui etiam non nullus agrestis homo tenuis atque egeo in idem ille spes rapina vetus impello qui ego uter in idem genus praedator direptor pono sed is hic moneo desino furo atque proscriptio et dicto cogito tantus enim ille tempus dolor inuro sum civitas ut iam iste non modo homo sed ne pecus quidem ego patior sum video


hic tu qua laetitia perfruere, quibus gaudiis exsultabis, quanta in voluptate bacchabere, cum in tanto numero tuorum neque audies virum bonum quemquam neque videbis! ad huius vitae studium meditati illi sunt qui feruntur labores tui, iacere humi non solum ad obsidendum stuprum verum etiam ad facinus obeundum, vigilare non solum insidiantem somno maritorum verum etiam bonis otiosorum. habes ubi ostentes tuam illam praeclaram patientiam famis, frigoris, inopiae rerum omnium quibus te brevi tempore confectum esse senties.

hic tu qui laetitia perfruor qui gaudium exsulto quantus in voluptas bacchor cum in tantus numerus tuus neque audio vir bonus quisquam neque video ad hic vita studium meditor ille sum qui fero labor tuus iacio humus non solus ad obsideo stuprum verus etiam ad facinus obeo vigilaris non solus insidior somnus maritus verus etiam bonus otiosus habeo ubi ostento tuus ille praeclarus patientia fames frigor inopia res omnis qui tu brevis tempus conficio sum sentio


quae cum ita sint, Catilina, dubitas, si emori aequo animo non potes, abire in aliquas terras et vitam istam multis suppliciis iustis debitisque ereptam fugae solitudinique mandare? ‘refer’ inquis ‘ad senatum’; id enim postulas et, si hic ordo placere sibi decreverit te ire in exsilium, obtemperaturum te esse dicis. non referam, id quod abhorret a meis moribus, et tamen faciam ut intellegas quid hi de te sentiant. egredere ex urbe, Catilina, libera rem publicam metu, in exsilium, si hanc vocem exspectas, proficiscere. quid est? ecquid attendis, ecquid animadvertis horum silentium? patiuntur, tacent. quid exspectas auctoritatem loquentium, quorum voluntatem tacitorum perspicis?

qui cum ita sum catilina dubito si emorior aequus animus non possum abeo in aliqui terra et vita iste multus supplicium iustus debeo eripio fuga solitudo mando refero inquam ad senatus is enim postulo et si hic ordo placeo sui decerno tu eo in exsilium obtempero tu sum dico non refero is qui abhorreo ab meus mos et tamen facio ut intellego quis hic de tu sentio egredior ex urbs catilina liber res publicus metus in exsilium si hic voco exspecto proficiscor quis sum ecquis attendo ecquis animadverto hic silentium patior taceo quis exspecto auctoritas loquor qui voluntas taceo perspicio


itaque ego illum exercitum prae Gallicanis legionibus et hoc dilectu quem in agro Piceno et Gallico Quintus Metellus habuit, et his copiis quae a nobis cotidie comparantur, magno opere contemno, conlectum ex senibus desperatis, ex agresti luxuria, ex rusticis decoctoribus, ex eis qui vadimonia deserere quam illum exercitum maluerunt; quibus ego non modo si aciem exercitus nostri, verum etiam si edictum praetoris ostendero, concident. hos quos video volitare in foro, quos stare ad curiam, quos etiam in senatum venire, qui nitent unguentis, qui fulgent purpura, mallem secum suos milites eduxisset: qui si hic permanent, mementote non tam exercitum illum esse nobis quam hos qui exercitum deseruerunt pertimescendos. atque hoc etiam sunt timendi magis quod quid cogitent me scire sentiunt neque tamen permoventur.

itaque ego ille exercitus prae gallicanus legio et hic delectus qui in ager picenus et gallicus quintus metellus habeo et hic copia qui ab nos cottidie comparo magnus opus contemno colligo ex senex despero ex agrestis luxuria ex rusticus decoctor ex is qui vadimonium desero quam ille exercitus malo qui ego non modo si acies exercitus noster verus etiam si edictum praetor ostendo concaedes hic qui video volitaris in forum qui sto ad curia qui etiam in senatus venio qui niteo unguentum qui fulgeo purpura malo sui suus miles educo qui si hic permaneo memini non tam exercitus ille sum nos quam hic qui exercitus desero pertimesco atque hic etiam sum timeo magis qui quis cogito ego scio sentio neque tamen permoveo


rem publicam, Quirites, vitamque omnium vestrum, bona, fortunas, coniuges liberosque vestros atque hoc domicilium clarissimi imperi, fortunatissimam pulcherrimamque urbem, hodierno die deorum immortalium summo erga vos amore, laboribus, consiliis, periculis meis e flamma atque ferro ac paene ex faucibus fati ereptam et vobis conservatam ac restitutam videtis.

res publicus quiris vita omnis vester bonus fortuna coniunx liber vester atque hic domicilium clarus imperium fortuno pulcher urbs hodiernus dies deus immortalis superus erga tu amor labor consilium periculum meus e flamma atque ferrum atque paene ex fauces fatum eripio et tu conservo atque restituo video


quae cum ita sint, pro imperio, pro exercitu, pro provincia quam neglexi, pro triumpho ceterisque laudis insignibus quae sunt a me propter urbis vestraeque salutis custodiam repudiata, pro clientelis hospitiisque provincialibus quae tamen urbanis opibus non minore labore tueor quam comparo, pro his igitur omnibus rebus, pro meis in vos singularibus studiis proque hac quam perspicitis ad conservandam rem publicam diligentia nihil a vobis nisi huius temporis totiusque mei consulatus memoriam postulo: quae dum erit in vestris fixa mentibus, tutissimo me muro saeptum esse arbitrabor. quod si meam spem vis improborum fefellerit atque superaverit, commendo vobis parvum meum filium, cui profecto satis erit praesidi non solum ad salutem verum etiam ad dignitatem, si eius qui haec omnia suo solius periculo conservarit illum filium esse memineritis.

qui cum ita sum pro imperium pro exercitus pro provincia quam neglego pro triumphus ceter laus insignis qui sum ab ego propter urbs vester salus custodia repudio pro clientelis hospitium provincial qui tamen urbanus ops non paruus labor tueor quam comparo pro hic igitur omnis res pro meus in tu singularis studium pro hic quam perspicio ad conservo res publicus diligentia nihil ab tu nisi hic tempus totus meus consulatus memoria postulo qui dum sum in vester figo mens tueor ego murus saepio sum arbitror qui si meus spes volo improbus fallo atque supero commendo tu parvus meus filius qui profecto satis sum praesidium non solus ad salus verus etiam ad dignitas si is qui hic omnis suus solus periculum conservo ille filius sum memini


etenim iam diu, patres conscripti, in his periculis coniurationis insidiisque versamur, sed nescio quo pacto omnium scelerum ac veteris furoris et audaciae maturitas in nostri consulatus tempus erupit. nunc si ex tanto latrocinio iste unus tolletur, videbimur fortasse ad breve quoddam tempus cura et metu esse relevati, periculum autem residebit et erit inclusum penitus in venis atque in visceribus rei publicae. Vt saepe homines aegri morbo gravi, cum aestu febrique iactantur, si aquam gelidam biberunt, primo relevari videntur, deinde multo gravius vehementiusque adflictantur, sic hic morbus qui est in re publica relevatus istius poena vehementius reliquis vivis ingravescet.

etenim iam diu pater conscribo in hic periculum coniuratio insidiae verso sed nescio quo pacisco omnis scelus atque veto furor et audacia maturitas in noster consulatus tempus erumpo nunc si ex tantus latrocinium iste unus tollo video fortasse ad brevis quidam tempus cura et metus sum relevo periculum autem resideo et sum includo penitus in venio atque in viscera res publicus vt saepe homo aeger morbus gravis cum aestus febris iacto si aqua gelidus bibo primus relevaris video deinde multus gravis vehemens afflicto sic hic morbus qui sum in res publicus relevo iste poena vehemens reliquus vivo ingravesco


et si non minus nobis iucundi atque inlustres sunt ei dies quibus conservamur quam illi quibus nascimur, quod salutis certa laetitia est, nascendi incerta condicio et quod sine sensu nascimur, cum voluptate servamur, profecto, quoniam illum qui hanc urbem condidit ad deos immortalis benivolentia famaque sustulimus, esse apud vos posterosque vestros in honore debebit is qui eandem hanc urbem conditam amplificatamque servavit. nam toti urbi, templis, delubris, tectis ac moenibus subiectos prope iam ignis circumdatosque restinximus, idemque gladios in rem publicam destrictos rettudimus mucronesque eorum a iugulis vestris deiecimus.

et si non paruus nos jucundus atque illustris sum is dies qui conservo quam ille qui nasco qui salus certus laetitia sum nascor incertus condicio et qui sine sentio nasco cum voluptas servo profecto quoniam ille qui hic urbs condo ad deus immortal benevolens fama tollo sum apud tu posterus vester in honor debeo is qui idem hic urbs condo amplifico servo nam totus urbs templum delubrum tectum atque moenia subicio prope iam ignis circumdo restinguo idem gladius in res publicus destringo rettundo mucro is ab iugulis vester deicio


video de istis qui se popularis haberi volunt abesse non neminem, ne de capite videlicet civium Romanorum sententiam ferat. is et nudius tertius in custodiam civis Romanos dedit et supplicationem mihi decrevit et indices hesterno die maximis praemiis adfecit. iam hoc nemini dubium est qui reo custodiam, quaesitori gratulationem, indici praemium decrerit, quid de tota re et causa iudicarit. at vero Gaius Caesar intellegit legem Semproniam esse de civibus Romanis constitutam; qui autem rei publicae sit hostis eum civem esse nullo modo posse: denique ipsum latorem Semproniae legis iussu populi poenas rei publicae dependisse. idem ipsum Lentulum, largitorem et prodigum, non putat, cum de pernicie populi Romani, exitio huius urbis tam acerbe, tam crudeliter cogitarit, etiam appellari posse popularem. itaque homo mitissimus atque lenissimus non dubitat Publium Lentulum aeternis tenebris vinculisque mandare et sancit in posterum ne quis huius supplicio levando se iactare et in pernicie populi Romani posthac popularis esse possit. adiungit etiam publicationem bonorum, ut omnis animi cruciatus et corporis etiam egestas ac mendicitas consequatur.

video de iste qui sui popularis habeo volo absum non nemo ne de caput videlicet civis romanus sententia fero is et nudus tertius in custodia civis romanus do et supplicatio ego decerno et indico hesternus dies magnus praemium afficio iam hic nemo dubius sum qui reor custodia quaesitor gratulatio indico praemium decerno quis de totus res et causa iudico at verus gaius caesar intellego lex sempronia sum de civis romanus constituo qui autem res publicus sum hostis is civis sum nullus modo possum denique ipse lator sempronia lex iussus populus poena res publicus dependo idem ipse lentulis largitor et prodigus non puto cum de pernicies populus romanus exitium hic urbs tam acerbus tam crudeliter cogito etiam appello possum popularis itaque homo mitis atque lenis non dubito publius lentulis aeternus tenebrae vinculum mando et sancio in posterus ne quis hic supplicium levo sui iactaris et in pernicies populus romanus posthac popularis sum possum adjungo etiam publicatio bonus ut omnis animus cruciatus et corpus etiam egestas atque mendicitas consequor


hosce ego homines excipio et secerno libenter, neque in improborum civium sed in acerbissimorum hostium numero habendos puto. ceteri vero, di immortales! qua frequentia, quo studio, qua virtute ad communem salutem dignitatemque consentiunt! quid ego hic equites Romanos commemorem? qui vobis ita summam ordinis consilique concedunt ut vobiscum de amore rei publicae certent; quos ex multorum annorum dissensione huius ordinis ad societatem concordiamque revocatos hodiernus dies vobiscum atque haec causa coniungit. quam si coniunctionem in consulatu confirmatam meo perpetuam in re publica tenuerimus, confirmo vobis nullum posthac malum civile ac domesticum ad ullam rei publicae partem esse venturum. Pari studio defendendae rei publicae convenisse video tribunos aerarios, fortissimos viros; scribas item universos quos, cum casu hic dies ad aerarium frequentasset, video ab exspectatione sortis ad salutem communem esse conversos.

hic ego homo excipio et secerno libet neque in improbus civis sed in acerbus hostis numerus habeo puto ceterus verus deus immortalis qui frequentia quo studium qui virtus ad communis salus dignitas consentio quis ego hic eques romanus commemoro qui tu ita summa ordo consilium concedo ut tu de amor res publicus certo qui ex multus annus dissensio hic ordo ad societas concordia revoco hodiernus dies tu atque hic causa conjungo quam si coniunctio in consulatus confirmo meus perpetuus in res publicus teneo confirmo tu nullus posthac malus civilis atque domesticus ad ullus res publicus pars sum venio paris studium defendo res publicus convenio video tribunus aerarius fortis vir scribo item universi qui cum casus hic dies ad aerarius frequento video ab exspectatio sors ad salus communis sum converro


etenim recordamini, Quirites, omnis civilis dissensiones, non solum eas quas audistis sed eas quas vosmet ipsi meministis atque vidistis. Lucius Sulla Publium Sulpicium oppressit: Gaium Marium, custodem huius urbis, multosque fortis viros partim eiecit ex civitate, partim interemit. Gnaeus Octavius consul armis expulit ex urbe conlegam: omnis hic locus acervis corporum et civium sanguine redundavit. superavit postea Cinna cum Mario: tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. Vltus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla: ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae. dissensit Marcus Lepidus a clarissimo et fortissimo viro Quinto Catulo: attulit non tam ipsius interitus rei publicae luctum quam ceterorum.

etenim recordor quiris omnis civilis dissensio non solus is qui audio sed is qui tu ipse memini atque video lucius sulla publius sulpicius opprimo gaius marius custos hic urbs multi fortis vir pars eicio ex civitas pars interimo gnaeus octavus consul arma expello ex urbs collega omnis hic locus acervus corpus et civis sanguis redundo supero postea cinna cum marius tum verus clarus vis interficio lumen civitas exstinguo sum vltus sum hic victoria crudelitas postea sulla ne dico quidem opus sum quantus deminutio civis et quantus calamitas res publicus dissentio marcus lepidus ab clarus et fortis vir quintus catulus affero non tam ipse intereo res publicus luctus quam ceterus


nunc, patres conscripti, ego mea video quid intersit. si eritis secuti sententiam Gaii Caesaris, quoniam hanc is in re publica viam quae popularis habetur secutus est, fortasse minus erunt hoc auctore et cognitore huiusce sententiae mihi populares impetus pertimescendi; sin illam alteram, nescio an amplius mihi negoti contrahatur. sed tamen meorum periculorum rationes utilitas rei publicae vincat. habemus enim a Caesare, sicut ipsius dignitas et maiorum eius amplitudo postulabat, sententiam tamquam obsidem perpetuae in rem publicam voluntatis. intellectum est quid interesset inter levitatem contionatorum et animum vere popularem saluti populi consulentem.

nunc pater conscribo ego meus video quis intersum si sum sequor sententia gaius caesar quoniam hic is in res publicus via qui popularis habeo sequor sum fortasse paruus sum hic auctor et cognitor hic sententia ego popularis impetus pertimesco sin ille alter nescio an amplus ego negotium contraho sed tamen meus periculum ratio utilitas res publicus vinco habeo enim ab caesaris sicut ipse dignitas et magnus is amplitudo postulo sententia tamquam obsidem perpetuus in res publicus voluntas intellego sum quis intersum inter levitas contionator et animus verus popularis salus populus consulo


quod vero non cruentum mucronem, ut voluit, extulit, quod vivis nobis egressus est, quod ei ferrum e manibus extorsimus, quod incolumis civis, quod stantem urbem reliquit, quanto tandem illum maerore esse adflictum et profligatum putatis? iacet ille nunc prostratus, Quirites, et se perculsum atque abiectum esse sentit et retorquet oculos profecto saepe ad hanc urbem quam e suis faucibus ereptam esse luget: quae quidem mihi laetari videtur, quod tantam pestem evomuerit forasque proiecerit.

qui verus non cruentus mucro ut volo effero qui vivo nos egredior sum qui is ferrum e manus extorqueo qui incolumis civis qui sto urbs relinquo quantus tandem ille maeror sum affligo et profligo puto iaceo ille nunc prosterno quiris et sui percello atque abicio sum sentio et retorqueo oculus profecto saepe ad hic urbs quam e suus fauces eripio sum lugeo qui quidem ego laetor video qui tantus pestis evomo foro proiacio


qua re, patres conscripti, incumbite ad salutem rei publicae, circumspicite omnis procellas quae impendent nisi providetis. non Tiberius Gracchus quod iterum tribunus plebis fieri voluit, non Gaius Gracchus quod agrarios concitare conatus est, non Lucius Saturninus quod Gaium Memmium occidit, in discrimen aliquod atque in vestrae severitatis iudicium adducitur: tenentur ei qui ad urbis incendium, ad vestram omnium caedem, ad Catilinam accipiendum Romae restiterunt, tenentur litterae, signa, manus, denique unius cuiusque confessio: sollicitantur Allobroges, servitia excitantur, Catilina arcessitur, id est initum consilium ut interfectis omnibus nemo ne ad deplorandum quidem populi Romani nomen atque ad lamentandam tanti imperi calamitatem relinquatur.

qui res pater conscribo incumbo ad salus res publicus circumspicio omnis procella qui impendo nisi provideo non tiberis gracchus qui iterum tribunus plebs fio volo non gaius gracchus qui agrarii concitaris conor sum non lucius saturninus qui gaius memmius occido in discrimen aliqui atque in vester severitas iudicium adduco teneo is qui ad urbs incendium ad vester omnis caedes ad catilina accipio roma resto teneo littera signum manus denique unus quisque confessio sollicito allobroges servitium excito catilina arcesso is sum ineo consilium ut interficio omnis nemo ne ad deploro quidem populus romanus nomen atque ad lamento tantus imperium calamitas relinquo


ac si quis est talis qualis esse omnis oportebat, qui in hoc ipso in quo exsultat et triumphat oratio mea me vehementer accuset, quod tam capitalem hostem non comprehenderim potius quam emiserim, non est ista mea culpa, Quirites, sed temporum. interfectum esse Lucium Catilinam et gravissimo supplicio adfectum iam pridem oportebat, idque a me et mos maiorum et huius imperi severitas et res publica postulabat. sed quam multos fuisse putatis qui quae ego deferrem non crederent, quam multos qui propter stultitiam non putarent, quam multos qui etiam defenderent, quam multos qui propter improbitatem faverent? ac si illo sublato depelli a vobis omne periculum iudicarem, iam pridem ego Lucium Catilinam non modo invidiae meae verum etiam vitae periculo sustulissem.

atque si quis sum talis qualis sum omnis oportet qui in hic ipse in quo exsulto et triumpho oratio meus ego vehemens accuso qui tam capitalis hostis non comprehendo potis quam emitto non sum iste meus culpa quiris sed tempus interficio sum lucius catilina et gravis supplicium afficio iam pridem oportet is ab ego et mos magnus et hic imperium severitas et res publicus postulo sed quam multus sum puto qui qui ego defero non credo quam multus qui propter stultitia non puto quam multus qui etiam defendo quam multus qui propter improbitas faveo atque si ille tollo depello ab tu omnis periculum iudico iam pridem ego lucius catilina non modo invidia meus verus etiam vita periculum tollo


O fortunatam rem publicam, si quidem hanc sentinam urbis eiecerit! uno me hercule Catilina exhausto levata mihi et recreata res publica videtur. quid enim mali aut sceleris fingi aut cogitari potest quod non ille conceperit? quis tota Italia veneficus, quis gladiator, quis latro, quis sicarius, quis parricida, quis testamentorum subiector, quis circumscriptor, quis ganeo, quis nepos, quis adulter, quae mulier infamis, quis corruptor iuventutis, quis corruptus, quis perditus inveniri potest qui se cum Catilina non familiarissime vixisse fateatur? quae caedes per hosce annos sine illo facta est, quod nefarium stuprum non per illum?

o fortunata res publicus si quidem hic sentina urbs eicio unus ego herculis catilina exhaurio levo ego et recreo res publicus video quis enim malus aut scelus fingo aut cogito possum qui non ille concipio quis totus italia veneficus quis gladiator quis latro quis sicarius quis parricida quis testamentor subjecto quis circumscriptor quis ganeo quis nepos quis adulter qui mulier infamis quis corruptor iuventus quis corrumpo quis perdo invenio possum qui sui cum catilina non familiaris vivo fateor qui caedes per hic annus sine ille facio sum qui nefarius stuprum non per ille


quamquam est uno loco condicio melior externae victoriae quam domesticae, quod hostes alienigenae aut oppressi serviunt aut recepti beneficio se obligatos putant, qui autem ex numero civium dementia aliqua depravati hostes patriae semel esse coeperunt, eos, cum a pernicie rei publicae reppuleris, nec vi coercere nec beneficio placare possis. qua re mihi cum perditis civibus aeternum bellum susceptum esse video. id ego vestro bonorumque omnium auxilio memoriaque tantorum periculorum, quae non modo in hoc populo qui servatus est sed in omnium gentium sermonibus ac mentibus semper haerebit, a me atque a meis facile propulsari posse confido. neque ulla profecto tanta vis reperietur quae coniunctionem vestram equitumque Romanorum et tantam conspirationem bonorum omnium confringere et labefactare possit.

quamquam sum unus locus condicio bonus externus victoria quam domesticus qui hostis alienigenus aut opprimo servio aut recipio beneficium sui obligo puto qui autem ex numerus civis dementia aliqui depravo hostis patria semel sum coepio is cum ab pernicies res publicus repello neque vis coerceo neque beneficium placo possum qui res ego cum perdo civis aeternus bellum suscipio sum video is ego vester bonus omnis auxilium memor tantor periculum qui non modo in hic populus qui servo sum sed in omnis gens sermo atque mens semper haereo ab ego atque ab meus facilis propulsaris possum confido neque ullus profecto tantus volo reperio qui coniunctio vester equio romanus et tantus conspiratio bonus omnis confringo et labefactaris possum


quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? quam diu etiam furor iste tuus nos eludet? quem ad finem sese effrenata iactabit audacia? nihilne te nocturnum praesidium Palati, nihil urbis vigiliae, nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium, nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil horum ora voltusque moverunt? patere tua consilia non sentis, constrictam iam horum omnium scientia teneri coniurationem tuam non vides? quid proxima, quid superiore nocte egeris, ubi fueris, quos convocaveris, quid consili ceperis quem nostrum ignorare arbitraris?

quo usque tandem abutor catilina patientia noster quam diu etiam furor iste tuus nos eludo qui ad finis sui effreno iacto audacia nihil tu nocturnus praesidium palatium nihil urbs vigilia nihil timor populus nihil concursus bonus omnis nihil hic munitus habeo senatus locus nihil hic os vultus moveo pateo tuus consilium non sentio constringo iam hic omnis scientia teneo coniuratio tuus non video quis propior quis superus nox ago ubi sum qui convoco quis consilium capio qui nos ignoro arbitror


video cui sit Apulia attributa, quis habeat Etruriam, quis agrum Picenum, quis Gallicum, quis sibi has urbanas insidias caedis atque incendiorum depoposcerit. omnia superioris noctis consilia ad me perlata esse sentiunt; patefeci in senatu hesterno die; Catilina ipse pertimuit, profugit: hi quid exspectant? ne illi vehementer errant, si illam meam pristinam lenitatem perpetuam sperant futuram. quod exspectavi, iam sum adsecutus ut vos omnes factam esse aperte coniurationem contra rem publicam videretis; nisi vero si quis est qui Catilinae similis cum Catilina sentire non putet. non est iam lenitati locus; severitatem res ipsa flagitat. unum etiam nunc concedam: exeant, proficiscantur, ne patiantur desiderio sui Catilinam miserum tabescere. demonstrabo iter: Aurelia via profectus est; si accelerare volent, ad vesperam consequentur.

video qui sum appulia attribuo quis habeo etruria quis ager picenus quis gallicus quis sui hic urbanus insidiae caedes atque incendium deposco omnis superus nox consilium ad ego perfero sum sentio patefacio in senatus hesternus dies catilina ipse pertimesco profugio hic quis exspecto ne ille vehemens erro si ille meus pristinus lenitas perpetuus spero sum qui exspecto iam sum assequor ut tu omnis facio sum apertus coniuratio contra res publicus video nisi verus si quis sum qui catilina similis cum catilina sentio non puto non sum iam lenitas locus severitas res ipse flagito unus etiam nunc concedo exeo proficiscor ne patior desiderium suus catilina miser tabesco demonstro iter aurelius via proficiscor sum si acceleraris volo ad vespera consequor


haec si tecum, ut dixi, patria loquatur, nonne impetrare debeat, etiam si vim adhibere non possit? quid, quod tu te in custodiam dedisti, quod vitandae suspicionis causa ad Manlium Lepidum te habitare velle dixisti? A quo non receptus etiam ad me venire ausus es, atque ut domi meae te adservarem rogasti. cum a me quoque id responsum tulisses, me nullo modo posse isdem parietibus tuto esse tecum, quia magno in periculo essem quod isdem moenibus contineremur, ad Quintum Metellum praetorem venisti. A quo repudiatus ad sodalem tuum, virum optimum, Marcum Metellum demigrasti, quem tu videlicet et ad custodiendum te diligentissimum et ad suspicandum sagacissimum et ad vindicandum fortissimum fore putasti. sed quam longe videtur a carcere atque a vinculis abesse debere qui se ipse iam dignum custodia iudicarit?

hic si tu ut dico patria loquor nonne impetro debeo etiam si vis adhibeo non possum quis qui tu tu in custodia do qui vito suspicio causa ad manlius lepidus tu habito volo dico ab quo non recipio etiam ad ego venio audeo sum atque ut domus meus tu adservaris rogo cum ab ego quoque is responsum fero ego nullus modo possum idem paries tueor sum tu quia magnus in periculum sum qui idem moenia contineo ad quintus metellus praetor venio ab quo repudio ad sodalis tuus vir bonus marcus metellus demigro qui tu videlicet et ad custodio tu diligens et ad suspicor sagax et ad vindico fortis sum puto sed quam longus video ab carcer atque ab vinculis absum debeo qui sui ipse iam dignus custodia iudico


quamquam quid ego te invitem, a quo iam sciam esse praemissos qui tibi ad forum Aurelium praestolarentur armati, cui sciam pactam et constitutam cum Manlio diem, a quo etiam aquilam illam argenteam quam tibi ac tuis omnibus confido perniciosam ac funestam futuram, cui domi tuae sacrarium sceleratum constitutum fuit, sciam esse praemissam? tu ut illa carere diutius possis quam venerari ad caedem proficiscens solebas, a cuius altaribus saepe istam impiam dexteram ad necem civium transtulisti?

quamquam quis ego tu invito ab quo iam scio sum praemitto qui tu ad forum aurelius praestolor armatus qui scio paciscor et constituo cum manlius dies ab quo etiam aquila ille argenteus quam tu atque tuus omnis confido perniciosus atque funestus sum qui domus tuus sacrarium scelero constituo sum scio sum praemitto tu ut ille careo diu possum quam veneraris ad caedes proficiscor soleo ab qui altar saepe iste impius dexter ad nex civis transfero


nunc quoniam, Quirites, consceleratissimi periculosissimique belli nefarios duces captos iam et comprehensos tenetis, existimare debetis omnis Catilinae copias, omnis spes atque opes his depulsis urbis periculis concidisse. quem quidem ego cum ex urbe pellebam, hoc providebam animo, Quirites, remoto Catilina non mihi esse Publii Lentuli somnum nec Lucii Cassi adipes nec Gaii Cethegi furiosam temeritatem pertimescendam. ille erat unus timendus ex istis omnibus, sed tam diu dum urbis moenibus continebatur. omnia norat, omnium aditus tenebat; appellare, temptare, sollicitare poterat, audebat. erat ei consilium ad facinus aptum, consilio autem neque lingua neque manus deerat. iam ad certas res conficiendas certos homines delectos ac descriptos habebat. neque vero, cum aliquid mandarat, confectum putabat: nihil erat quod non ipse obiret, occurreret, vigilaret, laboraret; frigus, sitim, famem ferre poterat.

nunc quoniam quiris consceleratus periculosus bellum nefarius dux capio iam et comprehendo teneo existimaris debeo omnis catilina copia omnis spes atque ops hic depello urbs periculum concido qui quidem ego cum ex urbs pello hic provideo animus quiris removeo catilina non ego sum publius lentulis somnus neque lucius casseius adipes neque gaius cethegus furiosus temeritas pertimesco ille sum unus timeo ex iste omnis sed tam diu dum urbs moenia contineo omnis norat omnis aditus teneo appello tento sollicito possum audeo sum is consilium ad facinus aptus consilium autem neque lingua neque manus desum iam ad certo res confacio certus homo deligo atque describo habeo neque verus cum aliquis mando conficio puto nihil sum qui non ipse obeo occurro vigilo laboro frigus sitis fames fero possum


leguntur eadem ratione ad senatum Allobrogum populumque litterae. si quid de his rebus dicere vellet, feci potestatem. atque ille primo quidem negavit; post autem aliquanto, toto iam indicio exposito atque edito, surrexit, quaesivit a Gallis quid sibi esset cum eis, quam ob rem domum suam venissent, itemque a Volturcio. qui cum illi breviter constanterque respondissent per quem ad eum quotiensque venissent, quaesissentque ab eo nihilne secum esset de fatis Sibyllinis locutus, tum ille subito scelere demens quanta conscientiae vis esset ostendit. nam, cum id posset infitiari, repente praeter opinionem omnium confessus est. ita eum non modo ingenium illud et dicendi exercitatio qua semper valuit sed etiam propter vim sceleris manifesti atque deprehensi impudentia qua superabat omnis improbitasque defecit.

lego idem ratio ad senatus allobroges populus littera si quis de hic res dico volo facio potestas atque ille primus quidem nego post autem aliquantus totus iam indicium expono atque edo surgo quaero ab gallus quis sui sum cum is quam ob res domus suus venio ito ab vulturcius qui cum ille brevis constanter respondeo per qui ad is quotiensque venio quaero ab is nihil sui sum de fatum sibyllinus loquor tum ille subeo scelus demens quantus conscientia volo sum ostendo nam cum is possum infitior repens praeter opinio omnis confiteor sum ita is non modo ingenium ille et dico exercitatio qui semper valeo sed etiam propter vis scelus manifestus atque deprehendo impudens qui supero omnis improbitas deficio


hic quis potest esse tam aversus a vero, tam praeceps, tam mente captus qui neget haec omnia quae videmus praecipueque hanc urbem deorum immortalium nutu ac potestate administrari? etenim cum esset ita responsum, caedis, incendia, interitum rei publicae comparari, et ea per civis, quae tum propter magnitudinem scelerum non nullis incredibilia videbantur, ea non modo cogitata a nefariis civibus verum etiam suscepta esse sensistis. illud vero nonne ita praesens est ut nutu Iovis optimi maximi factum esse videatur, ut, cum hodierno die mane per forum meo iussu et coniurati et eorum indices in aedem Concordiae ducerentur, eo ipso tempore signum statueretur? quo conlocato atque ad vos senatumque converso omnia et senatus et vos quae erant contra salutem omnium cogitata inlustrata et patefacta vidistis.

hic quis possum sum tam averto ab verus tam praeceps tam mens capio qui nego hic omnis qui video praecipuus hic urbs deus immortalis nutus atque potestas administraris etenim cum sum ita responsum caedes incendium interitus res publicus compararis et is per civis qui tum propter magnitudo scelus non nullus incredibilis video is non modo cogito ab nefarius civis verus etiam suscipio sum sentio ille verus nonne ita praesens sum ut nutus iuppiter bonus magnus facio sum video ut cum hodiernus dies mane per forum meus iussus et conjuro et is indico in aedes concordia duco is ipse tempus signum statuo quo conloco atque ad tu senatus converro omnis et senatus et tu qui sum contra salus omnis cogito illustro et patefacio video


quid vero? nuper cum morte superioris uxoris novis nuptiis locum vacuefecisses, nonne etiam alio incredibili scelere hoc scelus cumulavisti? quod ego praetermitto et facile patior sileri, ne in hac civitate tanti facinoris immanitas aut exstitisse aut non vindicata esse videatur. praetermitto ruinas fortunarum tuarum quas omnis proximis Idibus tibi impendere senties: ad illa venio quae non ad privatam ignominiam vitiorum tuorum, non ad domesticam tuam difficultatem ac turpitudinem, sed ad summam rem publicam atque ad omnium nostrum vitam salutemque pertinent.

quis verus nuper cum mors superus uxor novus nuptiae locus vacuefacio nonne etiam alius incredibilis scelus hic scelus cumulo qui ego praetermitto et facilis patior sileo ne in hic civitas tantus facinus immanitas aut exsisto aut non vindico sum video praetermitto ruina fortuna tuus qui omnis propior idus tu impendeo sentio ad ille venio qui non ad privo ignominia vitium tuus non ad domesticus tuus difficultas atque turpitudo sed ad summa res publicus atque ad omnis nos vita saluto pertineo


qua re, patres conscripti, consulite vobis, prospicite patriae, conservate vos, coniuges, liberos fortunasque vestras, populi Romani nomen salutemque defendite; mihi parcere ac de me cogitare desinite. nam primum debeo sperare omnis deos qui huic urbi praesident pro eo mihi ac mereor relaturos esse gratiam; deinde, si quid obtigerit, aequo animo paratoque moriar. nam neque turpis mors forti viro potest accidere neque immatura consulari nec misera sapienti. nec tamen ego sum ille ferreus qui fratris carissimi atque amantissimi praesentis maerore non movear horumque omnium lacrimis a quibus me circumsessum videtis. neque meam mentem non domum saepe revocat exanimata uxor et abiecta metu filia et parvolus filius, quem mihi videtur amplecti res publica tamquam obsidem consulatus mei, neque ille qui exspectans huius exitum diei stat in conspectu meo gener. moveor his rebus omnibus, sed in eam partem uti salvi sint vobiscum omnes, etiam si me vis aliqua oppresserit, potius quam et illi et nos una rei publicae peste pereamus.

qui res pater conscribo consulo tu prospicio patria conservo tu coniunx liber fortuno vester populus romanus nomen saluto defendo ego parco atque de ego cogito desino nam primus debeo spero omnis deus qui hic urbs praesideo pro is ego atque mereo refero sum gratia deinde si quis obtingo aequus animus paro morior nam neque turpis mors fortis vir possum accido neque immaturus consularis neque misero sapio neque tamen ego sum ille ferreus qui frater carus atque amo praesum maeror non moveo hic omnis lacrima ab qui ego circumsedeo video neque meus mens non domus saepe revoco exanimo uxor et abicio metus filia et parvulus filius qui ego video amplector res publicus tamquam obsidem consulatus meus neque ille qui exspecto hic exitus dies sto in conspectus meus gener moveo hic res omnis sed in is pars uti salvus sum tu omnis etiam si ego volo aliqui opprimo potis quam et ille et nos unus res publicus pestis pereo


quid? cum te Praeneste Kalendis ipsis Novembribus occupaturum nocturno impetu esse confideres, sensistin illam coloniam meo iussu meis praesidiis, custodiis, vigiliis esse munitam? nihil agis, nihil moliris, nihil cogitas quod non ego non modo audiam sed etiam videam planeque sentiam. recognosce mecum tandem noctem illam superiorem; iam intelleges multo me vigilare acrius ad salutem quam te ad perniciem rei publicae. dico te priore nocte venisse inter falcarios — non agam obscure — in Marci Laecae domum; convenisse eodem compluris eiusdem amentiae scelerisque socios. num negare audes? quid taces? convincam, si negas. video enim esse hic in senatu quosdam qui tecum una fuerunt.

quis cum tu praeneste kalendae ipse november occupo nocturnus impetus sum confido sentio ille colonia meus iussus meus praesidium custodia vigilia sum munio nihil ago nihil molior nihil cogito qui non ego non modo audio sed etiam video planus sentio recognosco ego tandem nox ille superus iam intellego multus ego vigilaris acer ad salus quam tu ad pernicies res publicus dico tu prior nox venio inter falcarius non ago obscurus in marcius laeca domus convenio idem complures idem amentia scelerus socius num nego audeo quis taceo convinco si nego video enim sum hic in senatus quidam qui tu unus sum


itaque illorum responsis tum et ludi per decem dies facti sunt neque res ulla quae ad placandos deos pertineret praetermissa est. idemque iusserunt simulacrum Iovis facere maius et in excelso conlocare et contra atque antea fuerat ad orientem convertere; ac se sperare dixerunt, si illud signum quod videtis solis ortum et forum curiamque conspiceret, fore ut ea consilia quae clam essent inita contra salutem urbis atque imperi inlustrarentur ut a senatu populoque Romano perspici possent. atque illud signum conlocandum consules illi locaverunt; sed tanta fuit operis tarditas ut neque superioribus consulibus neque nobis ante hodiernum diem conlocaretur.

itaque ille respondeo tum et ludo per decem dies facio sum neque res ullus qui ad placo deus pertineo praetermitto sum idem jubeo simulacrum iuppiter facio magnus et in excelsum conlocaris et contra atque antea sum ad orior converto atque sui spero dico si ille signum qui video sol orior et forum curia conspicio sum ut is consilium qui clam sum ineo contra salus urbs atque imperium inlustro ut ab senatus populo romanus perspicio possum atque ille signum conloco consul ille loco sed tantus sum opus tarditas ut neque superus consul neque nos ante hodiernus dies conloco


ac mihi quidem, Quirites, cum illa certissima visa sunt argumenta atque indicia sceleris, tabellae, signa, manus, denique unius cuiusque confessio, tum multo certiora illa, color, oculi, voltus, taciturnitas. sic enim obstupuerant, sic terram intuebantur, sic furtim non numquam inter sese aspiciebant ut non iam ab aliis indicari sed indicare se ipsi viderentur. indiciis expositis atque editis, Quirites, senatum consului de summa re publica quid fieri placeret. Dictae sunt a principibus acerrimae ac fortissimae sententiae, quas senatus sine ulla varietate est secutus. et quoniam nondum est perscriptum senatus consultum, ex memoria vobis, Quirites, quid senatus censuerit exponam.

atque ego quidem quiris cum ille certus video sum argumentum atque indicium scelus tabella signum manus denique unus quisque confessio tum multus certus ille color oculus vultus taciturnitas sic enim obstupendus sic terra intueor sic furtim non numquam inter sui aspicio ut non iam ab alius indicaris sed indico sui ipse video indicium expono atque edo quiris senatus consulo de summus res publicus quis fio placeo dicte sum ab princeps acer atque fortis sententia qui senatus sine ullus varietas sum sequor et quoniam nondum sum perscribo senatus consulo ex memoria tu quiris quis senatus censeo expono


castra sunt in Italia contra populum Romanum in Etruriae faucibus conlocata, crescit in dies singulos hostium numerus; eorum autem castrorum imperatorem ducemque hostium intra moenia atque adeo in senatu videtis intestinam aliquam cotidie perniciem rei publicae molientem. si te iam, Catilina, comprehendi, si interfici iussero, credo, erit verendum mihi ne non hoc potius omnes boni serius a me quam quisquam crudelius factum esse dicat. verum ego hoc quod iam pridem factum esse oportuit certa de causa nondum adducor ut faciam. tum denique interficiere, cum iam nemo tam improbus, tam perditus, tam tui similis inveniri poterit qui id non iure factum esse fateatur.

castrum sum in italia contra populus romanus in etruria fauces colloco cresco in dies singuli hostis numerus is autem castrum imperator dux hostis intra moenia atque adeo in senatus video intestinus aliqui cottidie pernicies res publicus molior si tu iam catilina comprehendo si interficio iubeo credo sum vereor ego ne non hic potis omnis bonus serus ab ego quam quisquam crudelis facio sum dico verus ego hic qui iam pridem facio sum oportet certus de causa nondum adduco ut facio tum denique interficio cum iam nemo tam improbus tam perdo tam tuus similis invenio possum qui is non ius facio sum fateor


tantum profeci, cum te a consulatu reppuli, ut exsul potius temptare quam consul vexare rem publicam posses, atque ut id quod esset a te scelerate susceptum latrocinium potius quam bellum nominaretur. nunc, ut a me, patres conscripti, quandam prope iustam patriae querimoniam detester ac deprecer, percipite, quaeso, diligenter quae dicam, et ea penitus animis vestris mentibusque mandate. etenim si mecum patria, quae mihi vita mea multo est carior, si cuncta Italia, si omnis res publica loquatur: ‘ Marce Tulli, quid agis? tune eum quem esse hostem comperisti, quem ducem belli futurum vides, quem exspectari imperatorem in castris hostium sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis, evocatorem servorum et civium perditorum, exire patiere, ut abs te non emissus ex urbe, sed immissus in urbem esse videatur? nonne hunc in vincla duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio mactari imperabis? quid tandem te impedit? mosne maiorum?

tantus proficio cum tu ab consulatus repello ut exsul potis tento quam consul vexaris res publicus possum atque ut is qui sum ab tu scelero suscipio latrocinium potis quam bellum nomino nunc ut ab ego pater conscribo quidam prope iustus patria querimonia detestor atque deprecor percipio quaeso diligenter qui dico et is penitus animus vester mens mando etenim si ego patria qui ego vito meus multus sum carus si cunctus italia si omnis res publicus loquor marcus tullius quis ago tu is qui sum hostis comperio qui dux bellum sum video qui exspecto imperator in castrum hostis sentio auctor scelus princeps coniuratio evocator servus et civis perdo exeo patior ut abs tu non emitto ex urbs sed immitto in urbs sum video nonne hic in vinclum duco non ad mors rapio non superus supplicium macto impero quis tandem tu impedio mos magnus


an vero vir amplissimus, P. Scipio, pontifex maximus, Titum Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae privatus interfecit: Catilinam orbem terrae caede atque incendiis vastare cupientem nos consules perferemus? nam illa nimis antiqua praetereo, quod Gaius Servilius Ahala Sp. Maelium novis rebus studentem manu sua occidit. fuit, fuit ista quondam in hac re publica virtus ut viri fortes acrioribus suppliciis civem perniciosum quam acerbissimum hostem coercerent. habemus senatus consultum in te, Catilina, vehemens et grave, non deest rei publicae consilium neque auctoritas huius ordinis: nos, nos, dico aperte, consules desumus.

an verus vir amplus p scipio pontifex magnus titus gracchus mediocris labefacto status res publicus privo interfacio catilina orbis terra caedes atque incendium vastaris cupio nos consul perfero nam ille nimis antiquus praetereo qui gaius servilis ahala spurius maelius novus res studeo manus suus occido sum sum iste quondam in hic res publicus virtus ut vir fortis acer supplicium civis perniciosus quam acerbus hostis coerceo habeo senatus consulo in tu catilina vehemens et gravis non desum res publicus consilium neque auctoritas hic ordo nos nos dico apertus consul desum


quae tecum, Catilina, sic agit et quodam modo tacita loquitur: ‘nullum iam aliquot annis facinus exstitit nisi per te, nullum flagitium sine te; tibi uni multorum civium neces, tibi vexatio direptioque sociorum impunita fuit ac libera; tu non solum ad neglegendas leges et quaestiones verum etiam ad evertendas perfringendasque valuisti. superiora illa, quamquam ferenda non fuerunt, tamen ut potui tuli; nunc vero me totam esse in metu propter unum te, quicquid increpuerit, Catilinam timeri, nullum videri contra me consilium iniri posse quod a tuo scelere abhorreat, non est ferendum. quam ob rem discede atque hunc mihi timorem eripe; si est verus, ne opprimar, sin falsus, ut tandem aliquando timere desinam.’

qui tu catilina sic ago et quidam modo taceo loquor nullus iam aliquot annus facinus exsisto nisi per tu nullus flagitium sine tu tu unus multus civis nex tu vexatio direptio socius impunitus sum atque liber tu non solus ad neglego lex et quaestio verus etiam ad everto perfringo valeo superus ille quamquam fero non sum tamen ut possum fero nunc verus ego totus sum in metus propter unus tu quisquis increpo catilina timeo nullus video contra ego consilium ineo possum qui ab tuus scelus abhorreo non sum fero quam ob res discedo atque hic ego timor eripio si sum verus ne opprimo sin falsus ut tandem aliquando timeo desino


hunc vero si secuti erunt sui comites, si ex urbe exierint desperatorum hominum flagitiosi greges, o nos beatos, o rem publicam fortunatum, o praeclaram laudem consulatus mei! non enim iam sunt mediocres hominum libidines, non humanae et tolerandae audaciae; nihil cogitant nisi caedem, nisi incendia, nisi rapinas. patrimonia sua profuderunt, fortunas suas obligaverunt; res eos iam pridem, fides nuper deficere coepit: eadem tamen illa quae erat in abundantia libido permanet. quod si in vino et alea comissationes solum et scorta quaererent, essent illi quidem desperandi, sed tamen essent ferendi: hoc vero quis ferre possit, inertis homines fortissimis viris insidiari, stultissimos prudentissimis, ebrios sobriis, dormientis vigilantibus? qui mihi accubantes in conviviis, complexi mulieres impudicas, vino languidi, conferti cibo, sertis redimiti, unguentis obliti, debilitati stupris eructant sermonibus suis caedem bonorum atque urbis incendia.

hic verus si sequor sum suus comes si ex urbs exeo despero homo flagitiosus grex o nos beatus o res publicus fortuno o praeclarus laus consulatus meus non enim iam sum mediocris homo libido non humanus et tolero audacia nihil cogito nisi caedes nisi incendium nisi rapina patrimonium suus profundo fortuna suus obligo res is iam pridem fides nuper deficio coepio idem tamen ille qui sum in abundantia libido permaneo qui si in vinum et alea comissatio solus et scortum quaero sum ille quidem despero sed tamen sum fero hic verus quis fero possum iners homo fortis vis insidior stultus prudens ebrius sobrius dormio vigilo qui ego accubo in convivium complector mulier impudicus vinum languidus confercio cibus serta redimio unguentum obliuiscor debilito stuprum eructo sermo suus caedes bonus atque urbs incendium


alterum genus est eorum qui, quamquam premuntur aere alieno, dominationem tamen exspectant, rerum potiri volunt, honores quos quieta re publica desperant perturbata se consequi posse arbitrantur. quibus hoc praecipiendum videtur, unum scilicet et idem quod reliquis omnibus, ut desperent id quod conantur se consequi posse: primum omnium me ipsum vigilare, adesse, providere rei publicae; deinde magnos animos esse in bonis viris, magnam concordiam ordinum , maximam multitudinem, magnas praeterea militum copias; deos denique immortalis huic invicto populo, clarissimo imperio, pulcherrimae urbi contra tantam vim sceleris praesentis auxilium esse laturos. quod si iam sint id quod summo furore cupiunt adepti, num illi in cinere urbis et in sanguine civium, quae mente conscelerata ac nefaria concupiverunt, consules se aut dictatores aut etiam reges sperant futuros? non vident id se cupere quod, si adepti sint, fugitivo alicui aut gladiatori concedi sit necesse?

alter genus sum is qui quamquam premo aer alienus dominatio tamen exspecto res potior volo honor qui quietus res publicus despero perturbo sui consequor possum arbitror qui hic praecipio video unus scilicet et idem qui reliquus omnis ut despero is qui conor sui consequor possum primus omnis ego ipse vigilaris adsum provideo res publicus deinde magnus animus sum in bonus vis magnus concordia ordo maximus multitudo magnus praeterea miles copia deus denique immortal hic invictus populus clarus imperium pulcher urbs contra tantus vis scelus praesum auxilium sum fero qui si iam sum is qui superus furor cupio adipiscor num ille in cinis urbs et in sanguis civis qui mens consceleratus atque nefarius concupio consul sui aut dictator aut etiam rex spero sum non video is sui cupio qui si adipiscor sum fugitivus aliqui aut gladiator concedo sum necesse


O bellum magno opere pertimescendum, cum hanc sit habiturus Catilina scortorum cohortem praetoriam! instruite nunc, Quirites, contra has tam praeclaras Catilinae copias vestra praesidia vestrosque exercitus. et primum gladiatori illi confecto et saucio consules imperatoresque vestros opponite; deinde contra illam naufragorum eiectam ac debilitatam manum florem totius Italiae ac robur educite. iam vero urbes coloniarum ac municipiorum respondebunt Catilinae tumulis silvestribus. neque ego ceteras copias, ornamenta, praesidia vestra cum illius latronis inopia atque egestate conferre debeo.

o bellum magnus opus pertimesco cum hic sum habeo catilina scortum cohors praetorius instruo nunc quiris contra hic tam praeclarus catilina copia vester praesidium vester exercitus et primus gladiator ille conficio et saucius consul imperator vester oppono deinde contra ille naufragus eicio atque debilito manus flos totus italia atque robur educo iam verus urbs colonia atque municipium respondeo catilina tumulus silvestris neque ego ceterus copia ornamentum praesidium vester cum ille latro inopia atque egestas confero debeo


Vnum genus est eorum qui magno in aere alieno maiores etiam possessiones habent quarum amore adducti dissolvi nullo modo possunt. Horum hominum species est honestissima — sunt enim locupletes — voluntas vero et causa impudentissima. tu agris, tu aedificiis, tu argento, tu familia, tu rebus omnibus ornatus et copiosus sis, et dubites de possessione detrahere, adquirere ad fidem? quid enim exspectas? bellum? quid ergo? in vastatione omnium tuas possessiones sacrosanctas futuras putes? an tabulas novas? errant qui istas a Catilina exspectant: meo beneficio tabulae novae proferuntur, verum auctionariae; neque enim isti qui possessiones habent alia ratione ulla salvi esse possunt. quod si maturius facere voluissent neque, id quod stultissimum est, certare cum usuris fructibus praediorum, et locupletioribus his et melioribus civibus uteremur. sed hosce homines minime puto pertimescendos, quod aut deduci de sententia possunt aut, si permanebunt, magis mihi videntur vota facturi contra rem publicam quam arma laturi.

vnus genus sum is qui magnus in aer alienus magnus etiam possessio habeo qui amor adduco dissolvo nullus modo possum horus homo species sum honestus sum enim locuples voluntas verus et causa impudens tu ager tu aedificium tu argentum tu familia tu res omnis orno et copiosus sum et dubito de possessio detraho acquiro ad fides quis enim exspecto bellum quis ergo in vastatio omnis tuus possessio sacrosanctus sum puto an tabula novo erro qui iste ab catilina exspecto meus beneficium tabula novus profero verus auctionarius neque enim iste qui possessio habeo alius ratio ullus salvus sum possum qui si maturus facio volo neque is qui stultus sum certo cum usura fructus praedium et locupletioribus hic et bonus civis uto sed hic homo paruus puto pertimesco qui aut deduco de sententia possum aut si permaneo magis ego video veto facio contra res publicus quam arma fero


qua re si quem vestrum forte commovet hoc quod auditum est, lenonem quendam Lentuli concursare circum tabernas, pretio sperare sollicitari posse animos egentium atque imperitorum, est id quidem coeptum atque temptatum, sed nulli sunt inventi tam aut fortuna miseri aut voluntate perditi qui non illum ipsum sellae atque operis et quaestus cotidiani locum, qui non cubile ac lectulum suum, qui denique non cursum hunc otiosum vitae suae salvum esse velint. multo vero maxima pars eorum qui in tabernis sunt, immo vero — id enim potius est dicendum — genus hoc universum amantissimum est oti. etenim omne instrumentum, omnis opera atque quaestus frequentia civium sustentatur, alitur otio; quorum si quaestus occlusis tabernis minui solet, quid tandem incensis futurum fuit?

qui res si qui vester fors commoveo hic qui audio sum leno quidam lentulis concursaris circum taberna pretium spero sollicito possum animus egeo atque imperitor sum is quidem coepio atque temptas sed nullus sum invenio tam aut fortuna miser aut voluntas perdo qui non ille ipse sella atque opus et quaestus cottidianus locus qui non cubile atque lectulis suus qui denique non cursus hic otiosus vita suus salvus sum volo multus verus maximus pars is qui in taberna sum immo verus is enim potis sum dico genus hic universus amo sum otium etenim omnis instrumentum omnis opus atque quaestus frequentia civis sustento alo otium qui si quaestus occludo taberna minuo soleo quis tandem incendo sum sum


quapropter de summa salute vestra populique Romani, de vestris coniugibus ac liberis, de aris ac focis, de fanis atque templis, de totius urbis tectis ac sedibus, de imperio ac libertate, de salute Italiae, de universa re publica decernite diligenter, ut instituistis, ac fortiter. habetis eum consulem qui et parere vestris decretis non dubitet et ea quae statueritis, quoad vivet, defendere et per se ipsum praestare possit.

quapropter de summus salus vester populus romanus de vester conjunx atque liber de ara atque focus de fanum atque templum de totus urbs tectum atque sedes de imperium atque libertas de salus italia de universus res publicus decerno diligenter ut instituo atque fortis habeo is consul qui et pareo vester decretum non dubito et is qui statuo quoad vivo defendo et per sui ipse praesto possum


quae cum ita sint, Quirites, vos, quem ad modum iam antea dixi, vestra tecta vigiliis custodiisque defendite; mihi ut urbi sine vestro metu ac sine ullo tumultu satis esset praesidi consultum atque provisum est. coloni omnes municipesque vestri certiores a me facti de hac nocturna excursione Catilinae facile urbis suas finisque defendent; gladiatores, quam sibi ille manum certissimam fore putavit, quamquam animo meliore sunt quam pars patriciorum, potestate tamen nostra continebuntur. Quintus Metellus quem ego hoc prospiciens in agrum Gallicum Picenumque praemisi aut opprimet hominem aut eius omnis motus conatusque prohibebit. reliquis autem de rebus constituendis, maturandis, agendis iam ad senatum referemus, quem vocari videtis.

qui cum ita sum quiris tu qui ad modus iam antea dico vester tectum vigilia custodia defendo ego ut urbs sine vester metus atque sine ullus tumultus satis sum praesidium consulo atque provideo sum colonus omnis municipesque vester certus ab ego facio de hic nocturnus excursio catilina facilis urbs suus finio defendo gladiator quam sui ille manus certus sum puto quamquam animus bonus sum quam pars patricius potestas tamen noster contineo quintus metellus qui ego hic prospicio in ager gallicus picenus praemitto aut opprimo homo aut is omnis moueo conor prohibeo reliquus autem de res constituo maturo ago iam ad senatus refero qui vocaris video


interim tertia fere vigilia exacta, cum iam pontem Mulvium magno comitatu legati Allobroges ingredi inciperent unaque Volturcius, fit in eos impetus; ducuntur et ab illis gladii et a nostris. res praetoribus erat nota solis, ignorabatur a ceteris. tum interventu Pomptini atque Flacci pugna quae erat commissa sedatur. Litterae quaecumque erant in eo comitatu integris signis praetoribus traduntur; ipsi comprehensi ad me, cum iam dilucesceret, deducuntur. atque horum omnium scelerum improbissimum machinatorem, Cimbrum Gabinium, statim ad me nihil dum suspicantem vocavi; deinde item arcessitus est Lucius Statilius et post eum Cethegus; tardissime autem Lentulus venit, credo quod in litteris dandis praeter consuetudinem proxima nocte vigilarat.

interim tertius fere vigil exigo cum iam pons mulvius magnus comito legatus allobroges ingredior incipio unus vulturcius fio in is impetus duco et ab ille gladius et ab noster res praetor sum nosco sol ignoro ab ceterus tum intervenio pomptinus atque flaccus pugno qui sum committo sedo littera quicumque sum in is comito integer signum praetor trado ipse comprehendo ad ego cum iam dilucesco deduco atque hic omnis scelus improbus machinator cimber gabinius statim ad ego nihil dum suspicor voco deinde item arcesso sum lucius statilius et post is cethegus tardus autem lentulus venio credo qui in littera do praeter consuetudo propior nox vigilo


potestne tibi haec lux, Catilina, aut huius caeli spiritus esse iucundus, cum scias esse horum neminem qui nesciat te pridie Kalendas Ianuarias Lepido et Tullo consulibus stetisse in comitio cum telo, manum consulum et principum civitatis interficiendorum causa paravisse, sceleri ac furori tuo non mentem aliquam aut timorem tuum sed Fortunam populi Romani obstitisse? ac iam illa omitto — neque enim sunt aut obscura aut non multa commissa postea — quotiens tu me designatum, quotiens vero consulem interficere conatus es! quot ego tuas petitiones ita coniectas ut vitari posse non viderentur parva quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi! nihil agis, nihil adsequeris, neque tamen conari ac velle desistis.

possum tu hic lux catilina aut hic caelum spiritus sum iucundus cum scio sum hic nemo qui nescio tu pridie kalendae januarius lepidus et tullus consul sto in comitium cum telum manus consul et princeps civitas interficio causa paro scelus atque furor tuus non mens aliqui aut timor tuus sed fortuna populus romanus obsto atque iam ille omitto neque enim sum aut obscurus aut non multus committo postea quotiens tu ego designo quotiens verus consul interficio conor sum quot ego tuus petitio ita conicio ut vitaris possum non video parvus quidam declinatio et ut aio corpus effugio nihil ago nihil assequor neque tamen conor atque volo desisto