In L. Catilinam

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


atque haec omnia sic agentur ut maximae res minimo motu, pericula summa nullo tumultu, bellum intestinum ac domesticum post hominum memoriam crudelissimum et maximum me uno togato duce et imperatore sedetur. quod ego sic administrabo, Quirites, ut, si ullo modo fieri poterit, ne improbus quidem quisquam in hac urbe poenam sui sceleris sufferat. sed si vis manifestae audaciae, si impendens patriae periculum me necessario de hac animi lenitate deduxerit, illud profecto perficiam quod in tanto et tam insidioso bello vix optandum videtur, ut neque bonus quisquam intereat paucorumque poena vos omnes salvi esse possitis.

atque hic omnis sic ago ut magnus res paruus motus periculum summus nullus tumultus bellum intestinus atque domesticus post homo memoria crudelis et magnus ego unus togatus dux et imperator sedeo qui ego sic administro quiris ut si ullus modo fio possum ne improbus quidem quisquam in hic urbs poena suus scelus suffero sed si volo manifestae audacia si impendeo patria periculum ego necessarius de hic animus lenitas deduco ille profecto perficio qui in tantus et tam insidiosus bellum vix opto video ut neque bonus quisquam intereo pauci poena tu omnis salvus sum possum


qua re secedant improbi, secernant se a bonis, unum in locum congregentur, muro denique, quod saepe iam dixi, secernantur a nobis; desinant insidiari domi suae consuli, circumstare tribunal praetoris urbani, obsidere cum gladiis curiam, malleolos et faces ad inflammandam urbem comparare; sit denique inscriptum in fronte unius cuiusque quid de re publica sentiat. polliceor hoc vobis, patres conscripti, tantam in nobis consulibus fore diligentiam, tantam in vobis auctoritatem, tantam in equitibus Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem ut Catilinae profectione omnia patefacta, inlustrata, oppressa, vindicata esse videatis.

qui res secedo improbus secerno sui ab bonus unus in locus congrego murus denique qui saepe iam dico secerno ab nos desino insidior domus suus consul circumsto tribunal praetor urbanus obsido cum gladius curia malleolus et fax ad inflammo urbs comparo sum denique inscriptum in frons unus quisque quis de res publicus sentio polliceor hic tu pater conscribo tantus in nos consul sum diligentia tantus in tu auctoritas tantus in eques romanus virtus tantus in omnis bonus consensio ut catilina profectio omnis patefacio illustro opprimo vindico sum video


habetis ducem memorem vestri, oblitum sui, quae non semper facultas datur; habetis omnis ordines, omnis homines, universum populum Romanum, id quod in civili causa hodierno die primum videmus, unum atque idem sentientem. cogitate quantis laboribus fundatum imperium, quanta virtute stabilitam libertatem, quanta deorum benignitate auctas exaggeratasque fortunas una nox paene delerit. id ne umquam posthac non modo non confici sed ne cogitari quidem possit a civibus hodierno die providendum est. atque haec, non ut vos qui mihi studio paene praecurritis excitarem, locutus sum, sed ut mea vox quae debet esse in re publica princeps officio functa consulari videretur.

habeo dux memoro vester obliuiscor suus qui non semper facultas do habeo omnis ordo omnis homo universus populus romanus is qui in civilis causa hodiernus dies primus video unus atque idem sentio cogitas quantus labor fundo imperium quantus virtus stabilio libertas quantus deus benignitas augeo exaggero fortuna unus nox paene deleo is ne umquam posthac non modo non conficio sed ne cogito quidem possum ab civis hodiernus dies provideo sum atque hic non ut tu qui ego studium paene praecurro excitaris loquor sum sed ut meus vox qui debeo sum in res publicus princeps officium fungor consularis video


Magna dis immortalibus habenda est atque huic ipsi Iovi Statori, antiquissimo custodi huius urbis, gratia, quod hanc tam taetram, tam horribilem tamque infestam rei publicae pestem totiens iam effugimus. non est saepius in uno homine summa salus periclitanda rei publicae. quam diu mihi consuli designato, Catilina, insidiatus es, non publico me praesidio, sed privata diligentia defendi. Cum proximis comitiis consularibus me consulem in campo et competitores tuos interficere voluisti, compressi conatus tuos nefarios amicorum praesidio et copiis nullo tumultu publice concitato; denique, quotienscumque me petisti, per me tibi obstiti, quamquam videbam perniciem meam cum magna calamitate rei publicae esse coniunctam.

magnus deus immortalis habeo sum atque hic ipse iuppiter stator antiquus custos hic urbs gratia qui hic tam taeter tam horribilis tam infestus res publicus pestis totiens iam effugio non sum saepis in unus homo summus salus periclitor res publicus quam diu ego consul designo catilina insidior sum non publicus ego praesidium sed privo diligentia defendo cos propior comitium consularis ego consul in campus et competitor tuus interficio volo comprimo conor tuus nefarius amicus praesidium et copia nullus tumultus publicus concito denique quotienscumque ego peto per ego tu obsto quamquam video pernicies meus cum magnus calamitas res publicus sum conjungo


haec ego omnia vixdum etiam coetu vestro dimisso comperi; domum meam maioribus praesidiis munivi atque firmavi, exclusi eos quos tu ad me salutatum mane miseras, cum illi ipsi venissent quos ego iam multis ac summis viris ad me id temporis venturos esse praedixeram. quae cum ita sint, Catilina, perge quo coepisti: egredere aliquando ex urbe; patent portae; proficiscere. nimium diu te imperatorem tua illa Manliana castra desiderant. Educ tecum etiam omnis tuos, si minus, quam plurimos; purga urbem. Magno me metu liberaveris, modo inter me atque te murus intersit. nobiscum versari iam diutius non potes; non feram, non patiar, non sinam.

hic ego omnis vixdum etiam coitus vester dimitto comperio domus meus magnus praesidium munio atque firmo excludo is qui tu ad ego saluto mane miser cum ille ipse venio qui ego iam multus atque summus vis ad ego is tempus venio sum praedico qui cum ita sum catilina pergo quo coepio egredior aliquando ex urbs pateo porta proficiscor nimium diu tu imperator tuus ille manlianus castrum desidero educo tu etiam omnis tuus si paruus quam multus purgo urbs magnus ego metus libero modo inter ego atque tu murus intersum nos versaris iam diu non possum non fero non patior non sino


cum vero mihi proposui regnantem Lentulum, sicut ipse se ex fatis sperasse confessus est, purpuratum esse huic Gabinium, cum exercitu venisse Catilinam, tum lamentationem matrum familias, tum fugam virginum atque puerorum ac vexationem virginum Vestalium perhorresco, et, quia mihi vehementer haec videntur misera atque miseranda, idcirco in eos qui ea perficere voluerunt me severum vehementemque praebebo. etenim quaero, si quis pater familias, liberis suis a servo interfectis, uxore occisa, incensa domo, supplicium de servis non quam acerbissimum sumpserit, utrum is clemens ac misericors an inhumanissimus et crudelissimus esse videatur? mihi vero importunus ac ferreus qui non dolore et cruciatu nocentis suum dolorem cruciatumque lenierit. sic nos in his hominibus qui nos, qui coniuges, qui liberos nostros trucidare voluerunt, qui singulas unius cuiusque nostrum domos et hoc universum rei publicae domicilium delere conati sunt, qui id egerunt ut gentem Allobrogum in vestigiis huius urbis atque in cinere deflagrati imperi conlocarent, si vehementissimi fuerimus, misericordes habebimur; sin remissiores esse voluerimus, summae nobis crudelitatis in patriae civiumque pernicie fama subeunda est.

cum verus ego propono regno lentulis sicut ipse sui ex fatum spero confiteor sum purpuro sum hic gabinius cum exercitus venio catilina tum lamentatio mater familia tum fuga virgo atque puer atque vexatio virgo vestalis perhorresco et quia ego vehemens hic video misero atque misero idcirco in is qui is perficio volo ego severus vehemens praebeo etenim quaero si quis pater familia liber suus ab servo interficio uxor occaedes incensum domus supplicium de servio non quam acerbus sumo utrum is clemens atque misericors an inhumanus et crudelis sum video ego verus importunus atque ferreus qui non dolor et crucio noceo suus dolor crucio lenio sic nos in hic homo qui nos qui coniunx qui liber noster trucidaris volo qui singulus unus quisque nos domus et hic universus res publicus domicilium deleo conor sum qui is egero ut gens allobroges in vestigium hic urbs atque in cinis deflagro imperium conloco si vehemens sum misericors habeo sin remitto sum volo summa nos crudelitas in patria civis pernicies fama subeo sum


hisce ominibus, Catilina, cum summa rei publicae salute, cum tua peste ac pernicie cumque eorum exitio qui se tecum omni scelere parricidioque iunxerunt, proficiscere ad impium bellum ac nefarium. tu , Iuppiter, qui isdem quibus haec urbs auspiciis a Romulo es constitutus, quem Statorem huius urbis atque imperi vere nominamus, hunc et huius socios a tuis ceterisque templis, a tectis urbis ac moenibus, a vita fortunisque civium omnium arcebis et homines bonorum inimicos, hostis patriae, latrones Italiae scelerum foedere inter se ac nefaria societate coniunctos aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis.

hic omen catilina cum summus res publicus salus cum tuus pestis atque pernicies cum is exitium qui sui tu omnis scelus parricidium iungo proficiscor ad impius bellum atque nefarius tu iuppiter qui idem qui hic urbs auspicium ab romulus sum constituo qui stator hic urbs atque imperium verus nomino hic et hic socius ab tuus ceter templum ab tectum urbs atque moenia ab vito fortuna civis omnis arceo et homo bonus inimicus hostis patria latro italia scelus foedus inter sui atque nefarius societas coniungo aeternus supplicium vivus morior macto


atque interea statim admonitu Allobrogum Gaium Sulpicium praetorem, fortem virum, misi qui ex aedibus Cethegi si quid telorum esset efferret; ex quibus ille maximum sicarum numerum et gladiorum extulit. introduxi Volturcium sine Gallis; fidem publicam iussu senatus dedi; hortatus sum ut ea quae sciret sine timore indicaret. tum ille dixit, cum vix se ex magno timore recreasset, a Publio Lentulo se habere ad Catilinam mandata et litteras ut servorum praesidio uteretur, ut ad urbem quam primum cum exercitu accederet; id autem eo consilio ut, cum urbem ex omnibus partibus quem ad modum descriptum distributumque erat incendissent caedemque infinitam civium fecissent, praesto esset ille qui et fugientis exciperet et se cum his urbanis ducibus coniungeret.

atque interea statim admoneo allobroges gaius sulpicius praetor fortis vir mitto qui ex aedes cethegus si quis telum sum effero ex qui ille magnus sicaris numerus et gladius effero introduco vulturcius sine gallus fides publicus iussus senatus do hortor sum ut is qui scio sine timor indico tum ille dico cum vix sui ex magnus timor recreo ab publius lentulus sui habeo ad catilina mandatum et littera ut servus praesidium uto ut ad urbs quam primus cum exercitus accedo is autem is consilium ut cum urbs ex omnis pars qui ad modus describo distribuo sum incendo caedes infinitus civis facio praesto sum ille qui et fugio excipio et sui cum hic urbanus dux conjungo


quam diu quisquam erit qui te defendere audeat, vives, et vives ita ut nunc vivis, multis meis et firmis praesidiis obsessus ne commovere te contra rem publicam possis. multorum te etiam oculi et aures non sentientem, sicut adhuc fecerunt, speculabuntur atque custodient. etenim quid est, Catilina, quod iam amplius exspectes, si neque nox tenebris obscurare coetus nefarios nec privata domus parietibus continere voces coniurationis tuae potest, si inlustrantur, si erumpunt omnia? muta iam istam mentem, mihi crede, obliviscere caedis atque incendiorum. teneris undique; luce sunt clariora nobis tua consilia omnia, quae iam mecum licet recognoscas.

quam diu quisquam sum qui tu defendo audeo vivo et vivo ita ut nunc vivo multus meus et firmus praesidium obsideo ne commoveo tu contra res publicus possum multus tu etiam oculus et auris non sentio sicut adhuc facio speculor atque custodio etenim quis sum catilina qui iam amplus exspecto si neque nox tenebrae obscuro coitus nefarius neque privo domus paries contineo voco coniuratio tuus possum si illustro si erumpo omnis muto iam iste mens ego credo obliviscor caedes atque incendium teneo undique lux sum clarus nos tuus consilium omnis qui iam ego licet recognosco


in his gregibus omnes aleatores, omnes adulteri, omnes impuri impudicique versantur. hi pueri tam lepidi ac delicati non solum amare et amari neque saltare et cantare sed etiam sicas vibrare et spargere venena didicerunt. qui nisi exeunt, nisi pereunt, etiam si Catilina perierit, scitote hoc in re publica seminarium Catilinarum futurum. verum tamen quid sibi isti miseri volunt? num suas secum mulierculas sunt in castra ducturi? quem ad modum autem illis carere poterunt, his praesertim iam noctibus? quo autem pacto illi Appenninum atque illas pruinas ac nivis perferent? nisi idcirco se facilius hiemem toleraturos putant, quod nudi in conviviis saltare didicerunt.

in hic grex omnis aleator omnis adulter omnis impurus impudicus verso hic puer tam lepidus atque delicatus non solus amo et amo neque salto et canto sed etiam sica vibraris et spargo veneno disco qui nisi exeo nisi pereo etiam si catilina pereo scio hic in res publicus seminarium catilinaris sum verus tamen quis sui iste miser volo num suus sui muliercula sum in castrum duco qui ad modus autem ille careo possum hic praesertim iam nox quo autem pacisco ille apenninus atque ille pruina atque nix perfero nisi idcirco sui facilis hiems tolero puto qui nudus in convivium salto disco


at persaepe etiam privati in hac re publica perniciosos civis morte multarunt. an leges quae de civium Romanorum supplicio rogatae sunt? at numquam in hac urbe qui a re publica defecerunt civium iura tenuerunt. an invidiam posteritatis times? praeclaram vero populo Romano refers gratiam qui te, hominem per te cognitum, nulla commendatione maiorum tam mature ad summum imperium per omnis honorum gradus extulit, si propter invidiam aut alicuius periculi metum salutem civium tuorum neglegis.

at persaepe etiam privo in hic res publicus perniciosus civis mors multo an lex qui de civis romanus supplicium rogo sum at numquam in hic urbs qui ab res publicus deficio civis ius teneo an invidia posteritas timeo praeclarus verus populus romanus refero gratia qui tu homo per tu cognosco nullus commendatio magnus tam maturus ad superus imperium per omnis honor gradus effero si propter invidia aut aliquis periculum metus salus civis tuus neglego


at etiam sunt qui dicant, Quirites, a me eiectum esse Catilinam. quod ego si verbo adsequi possem, istos ipsos eicerem qui haec loquuntur. homo enim videlicet timidus aut etiam permodestus vocem consulis ferre non potuit; simul atque ire in exsilium iussus est, paruit. quin hesterno die, cum domi meae paene interfectus essem, senatum in aedem Iovis Statoris convocavi, rem omnem ad patres conscriptos detuli. quo cum Catilina venisset, quis eum senator appellavit, quis salutavit, quis denique ita aspexit ut perditum civem ac non potius ut importunissimum hostem? quin etiam principes eius ordinis partem illam subselliorum ad quam ille accesserat nudam atque inanem reliquerunt.

at etiam sum qui dico quiris ab ego eicio sum catilina qui ego si verbum assequor possum iste ipse eicio qui hic loquor homo enim videlicet timidus aut etiam permodestus voco consul fero non possum simul atque eo in exsilium iubeo sum pareo quin hesternus dies cum domus meus paene interficio sum senatus in aedes iuppiter stator convoco res omnis ad pater conscribo defero quo cum catilina venio quis is senator appello quis saluto quis denique ita aspicio ut perdo civis atque non potis ut importunus hostis quin etiam princeps is ordo pars ille subsellium ad quam ille accedo nudus atque inanis relinquo


hanc autem Cethego cum ceteris controversiam fuisse dixerunt quod Lentulo et aliis Saturnalibus caedem fieri atque urbem incendi placeret, Cethego nimium id longum videretur. ac ne longum sit, Quirites, tabellas proferri iussimus quae a quoque dicebantur datae. primo ostendimus Cethego: signum cognovit. nos linum incidimus; legimus. erat scriptum ipsius manu Allobrogum senatui et populo sese quae eorum legatis confirmasset facturum esse; orare ut item illi facerent quae sibi eorum legati recepissent. tum Cethegus, qui paulo ante aliquid tamen de gladiis ac sicis quae apud ipsum erant deprehensa respondisset dixissetque se semper bonorum ferramentorum studiosum fuisse, recitatis litteris debilitatus atque abiectus conscientia repente conticuit. introductus Statilius cognovit et signum et manum suam. recitatae sunt tabellae in eandem fere sententiam; confessus est. tum ostendi tabellas Lentulo et quaesivi cognosceretne signum. adnuit. ‘est vero’ inquam ‘notum quidem signum, imago avi tui, clarissimi viri, qui amavit unice patriam et civis suos; quae quidem te a tanto scelere etiam muta revocare debuit.’

hic autem cethegus cum ceterus controversia sum dico qui lentulus et alius saturnal caedes fio atque urbs incendo placeo cethegus nimium is longus video atque ne longus sum quiris tabella profero jubeo qui ab quoque dico do primus ostendo cethegus signum cognosco nos linum incido lego sum scribo ipse manus allobroges senatus et populus sui qui is legatus confirmo facio sum oro ut item ille facio qui sui is legatus recipio tum cethegus qui paulus ante aliquis tamen de gladius atque sica qui apud ipse sum deprehendo respondeo dico sui semper bonus ferramentor studiosus sum recitas littera debilito atque abicio conscientia repens conticesco introduco statilius cognosco et signum et manus suus recito sum tabella in idem fere sententia confiteor sum tum ostendo tabella lentulus et quaero cognosco signum annuo sum verus inquam notus quidem signum imago avus tuus clarus vir qui amo unicus patria et civis suus qui quidem tu ab tantus scelus etiam muto revocaris debeo


quam ob rem, sive hoc statueritis, dederitis mihi comitem ad contionem populo carum atque iucundum, sive Silani sententiam sequi malueritis, facile me atque vos crudelitatis vituperatione populus Romanus liberabit , atque obtinebo eam multo leniorem fuisse. quamquam, patres conscripti, quae potest esse in tanti sceleris immanitate punienda crudelitas? ego enim de meo sensu iudico. nam ita mihi salva re publica vobiscum perfrui liceat ut ego, quod in hac causa vehementior sum, non atrocitate animi moveor — quis enim est me mitior? — sed singulari quadam humanitate et misericordia. videor enim mihi videre hanc urbem, lucem orbis terrarum atque arcem omnium gentium, subito uno incendio concidentem. cerno animo sepulta in patria miseros atque insepultos acervos civium, versatur mihi ante oculos aspectus Cethegi et furor in vestra caede bacchantis.

quam ob res sive hic statuo do ego comes ad contio populus caris atque iucundus sive silanus sententia sequor malo facilis ego atque tu crudelitas vituperatio populus romanus libero atque obtineo is multus lenis sum quamquam pater conscribo qui possum sum in tantus scelus immanitas punior crudelitas ego enim de meus sentio judico nam ita ego salvo res publicus tu perfruor licet ut ego qui in hic causa vehemens sum non atrocitas animus moveo quis enim sum ego mitis sed singularis quidam humanitas et misericordia video enim ego video hic urbs lux orbis terra atque arx omnis gens subeo unus incendium concaedes cerno animus sepelio in patria miser atque insepultus acervus civis verso ego ante oculus aspicio cethegus et furor in vester caedes bacchor


num dubitas id me imperante facere quod iam tua sponte faciebas? exire ex urbe iubet consul hostem. interrogas me, num in exsilium? non iubeo, sed, si me consulis, suadeo. quid est enim, Catilina, quod te iam in hac urbe delectare possit? in qua nemo est extra istam coniurationem perditorum hominum qui te non metuat, nemo qui non oderit. quae nota domesticae turpitudinis non inusta vitae tuae est? quod privatarum rerum dedecus non haeret in fama? quae libido ab oculis, quod facinus a manibus umquam tuis, quod flagitium a toto corpore afuit? cui tu adulescentulo quem corruptelarum inlecebris inretisses non aut ad audaciam ferrum aut ad libidinem facem praetulisti?

num dubito is ego impero facio qui iam tuus sponte facio exeo ex urbs iubeo consul hostis interrogo ego num in exsilium non iubeo sed si ego consul suadeo quis sum enim catilina qui tu iam in hic urbs delecto possum in qui nemo sum extra iste coniuratio perdo homo qui tu non metuo nemo qui non odi qui nosco domesticus turpitudo non inuro vita tuus sum qui privataris res dedecus non haereo in fama qui libido ab oculus qui facinus ab manus umquam tuus qui flagitium ab totus corpus asum qui tu adulescentulus qui corruptela illecebra irretio non aut ad audacia ferrum aut ad libido fax praefero


quam ob rem, ut saepe iam dixi, proficiscere ac, si mihi inimico, ut praedicas, tuo conflare vis invidiam, recta perge in exsilium; vix feram sermones hominum, si id feceris, vix molem istius invidiae, si in exsilium iussu consulis iveris, sustinebo. sin autem servire meae laudi et gloriae mavis, egredere cum importuna sceleratorum manu, confer te ad Manlium, concita perditos civis, secerne te a bonis, infer patriae bellum, exsulta impio latrocinio, ut a me non eiectus ad alienos, sed invitatus ad tuos isse videaris.

quam ob res ut saepe iam dico proficiscor atque si ego inimicus ut praedico tuus conflaris volo invidia recta pergo in exsilium vix fero sermo homo si is facio vix moles iste invidia si in exsilium iussus consul eo sustineo sin autem servio meus laus et gloria malo egredior cum importunus scelero manus confero tu ad manlius concito perdo civis secerno tu ab bonus infero patria bellum exsulto impius latrocinium ut ab ego non eicio ad alienus sed invito ad tuus eo videaris


quamquam haec omnia, Quirites, ita sunt a me administrata ut deorum immortalium nutu atque consilio et gesta et provisa esse videantur. idque cum coniectura consequi possumus, quod vix videtur humani consili tantarum rerum gubernatio esse potuisse, tum vero ita praesentes his temporibus opem et auxilium nobis tulerunt ut eos paene oculis videre possimus. nam ut illa omittam, visas nocturno tempore ab occidente faces ardoremque caeli, ut fulminum iactus, ut terrae motus relinquam, ut omittam cetera quae tam multa nobis consulibus facta sunt ut haec quae nunc fiunt canere di immortales viderentur, hoc certe, Quirites, quod sum dicturus neque praetermittendum neque relinquendum est.

quamquam hic omnis quiris ita sum ab ego administro ut deus immortalis nutus atque consilium et gero et provideo sum video is cum conicio consequor possum qui vix video humanus consilium tantaris res gubernatio sum possum tum verus ita praesens hic tempus ops et auxilium nos fero ut is paene oculus video possum nam ut ille omitto video nocturnus tempus ab occaedes fax ardor caelum ut fulmen jacio ut terra moueo relinquo ut omitto ceterus qui tam multus nos consul facio sum ut hic qui nunc fio cano deus immortalis video hic certus quiris qui sum dico neque praetermitto neque relinquo sum


Nisi vero cuipiam Lucius Caesar, vir fortissimus et amantissimus rei publicae, crudelior nudius tertius visus est, cum sororis suae, feminae lectissimae, virum praesentem et audientem vita privandum esse dixit, cum avum suum iussu consulis interfectum filiumque eius impuberem legatum a patre missum in carcere necatum esse dixit. quorum quod simile factum, quod initum delendae rei publicae consilium? largitionis voluntas tum in re publica versata est et partium quaedam contentio. atque illo tempore huius avus Lentuli, vir clarissimus, armatus Gracchum est persecutus. ille etiam grave tum volnus accepit, ne quid de summa rei publicae minueretur; hic ad evertenda fundamenta rei publicae Gallos arcessit, servitia concitat, Catilinam vocat, attribuit nos trucidandos Cethego et ceteros civis interficiendos Gabinio, urbem inflammandam Cassio, totam Italiam vastandam diripiendamque Catilinae. vereamini minus censeo ne in hoc scelere tam immani ac nefando aliquid severius statuisse videamini: multo magis est verendum ne remissione poenae crudeles in patriam quam ne severitate animadversionis nimis vehementes in acerbissimos hostis fuisse videamur.

nisus verus qui lucius caesar vir fortis et amo res publicus crudelis nudus tertius video sum cum soror suus femina lectus vir praesens et audio vito privo sum dico cum avus suus iussus consul interficio filius is impuberem legatus ab pater mitto in carcer neco sum dico qui qui similis facio qui ineo deleo res publicus consilium largitio voluntas tum in res publicus verso sum et pars quidam contentio atque ille tempus hic avus lentulis vir clarus armo gracchus sum persequor ille etiam gravis tum vulnus accipio ne quis de summus res publicus minuo hic ad everto fundamentum res publicus galli arcesso servitium concito catilina voco attribuo nos trucido cethegus et ceterus civis interfacio gabinius urbs inflammo casseius totus italia vasto diripio catilina vereor paruus censeo ne in hic scelus tam immanis atque nefandus aliquis severus statuo video multus magis sum vereor ne remissio poena crudelis in patria quam ne severitas animadversio nimis vehemens in acerbus hostis sum video


decernatur tamen, si placet. ego enim suscipiam et, ut spero, reperiam qui id quod salutis omnium causa statueritis non putent esse suae dignitatis recusare. adiungit gravem poenam municipiis, si quis eorum vincula ruperit; horribilis custodias circumdat et dignas scelere hominum perditorum; sancit ne quis eorum poenam quos condemnat aut per senatum aut per populum levare possit; eripit etiam spem quae sola hominem in miseriis consolari solet. bona praeterea publicari iubet; vitam solam relinquit nefariis hominibus: quam si eripuisset, multas uno dolore animi atque corporis miserias et omnis scelerum poenas ademisset. itaque ut aliqua in vita formido improbis esset proposita, apud inferos eius modi quaedam illi antiqui supplicia impiis constituta esse voluerunt, quod videlicet intellegebant his remotis non esse mortem ipsam pertimescendam.

decerno tamen si placeo ego enim suscipio et ut spero reperio qui is qui salus omnis causa statuo non puto sum suus dignitas recusaris adjungo gravis poena municipium si quis is vinculum rumpo horribilis custodio circumdo et digno scelus homo perdo sancio ne quis is poena qui condemno aut per senatus aut per populus levaris possum eripio etiam spes qui solus homo in miseria consolaris soleo bonus praeterea publicaris iubeo vita solus relinquo nefarius homo quam si eripio multus unus dolor animus atque corpus miseria et omnis scelus poena adimo itaque ut aliqui in vito formido improbus sum propono apud inferi is modus quidam ille antiquus supplicium impius constituo sum volo qui videlicet intellego hic remoueo non sum mors ipse pertimesco


ego sum ille consul, patres conscripti, cui non forum in quo omnis aequitas continetur, non campus consularibus auspiciis consecratus, non curia, summum auxilium omnium gentium, non domus, commune perfugium, non lectus ad quietem datus, non denique haec sedes honoris umquam vacua mortis periculo atque insidiis fuit. ego multa tacui, multa pertuli, multa concessi, multa meo quodam dolore in vestro timore sanavi. nunc si hunc exitum consulatus mei di immortales esse voluerunt ut vos populumque Romanum ex caede miserrima, coniuges liberosque vestros virginesque Vestalis ex acerbissima vexatione, templa atque delubra, hanc pulcherrimam patriam omnium nostrum ex foedissima flamma, totam Italiam ex bello et vastitate eriperem, quaecumque mihi uni proponetur fortuna subeatur. etenim si Publius Lentulus suum nomen inductus a vatibus fatale ad perniciem rei publicae fore putavit, cur ego non laeter meum consulatum ad salutem populi Romani prope fatalem exstitisse?

ego sum ille consul pater conscribo qui non forum in quo omnis aequitas contineo non campus consularis auspicium consecro non curia superus auxilium omnis gens non domus communis perfugium non lego ad quies do non denique hic sedes honor umquam vacuus mors periculum atque insidiae sum ego multus taceo multus pertulis multus concedo multus meus quidam dolor in vester timor sano nunc si hic exitus consulatus meus deus immortalis sum volo ut tu populus romanus ex caedes miser coniunx liber vester virgo vestal ex acerbus vexatio templum atque delubrum hic pulcher patria omnis nos ex foedus flamma totus italia ex bellum et vastitas eripio quicumque ego unus propono fortuna subeo etenim si publius lentulus suus nomen induco ab vates fatalis ad pernicies res publicus sum puto cur ego non laeto meus consulatus ad salus populus romanus prope fatal exsisto


video, patres conscripti, in me omnium vestrum ora atque oculos esse conversos, video vos non solum de vestro ac rei publicae verum etiam, si id depulsum sit, de meo periculo esse sollicitos. est mihi iucunda in malis et grata in dolore vestra erga me voluntas, sed eam per deos immortalis! deponite atque obliti salutis meae de vobis ac de vestris liberis cogitate. mihi si haec condicio consulatus data est ut omnis acerbitates, omnis dolores cruciatusque perferrem, feram non solum fortiter verum etiam libenter, dum modo meis laboribus vobis populoque Romano dignitas salusque pariatur.

video pater conscribo in ego omnis vester os atque oculus sum converro video tu non solus de vester atque res publicus verus etiam si is depello sum de meus periculum sum sollicitus sum ego iucundus in malus et gratus in dolor vester erga ego voluntas sed is per deus immortal depono atque obliuiscor salus meus de tu atque de vester liber cogitas ego si hic condicio consulatus do sum ut omnis acerbitas omnis dolor crucio perfero fero non solus fortis verus etiam libet dum modo meus labor tu populo romanus dignitas salus pario


haec omnia indices detulerunt, rei confessi sunt, vos multis iam iudiciis iudicavistis, primum quod mihi gratias egistis singularibus verbis et mea virtute atque diligentia perditorum hominum coniurationem patefactam esse decrevistis, deinde quod Publium Lentulum se abdicare praetura coegistis; tum quod eum et ceteros de quibus iudicastis in custodiam dandos censuistis, maximeque quod meo nomine supplicationem decrevistis, qui honos togato habitus ante me est nemini; postremo hesterno die praemia legatis Allobrogum Titoque Volturcio dedistis amplissima. quae sunt omnia eius modi ut ei qui in custodiam nominatim dati sunt sine ulla dubitatione a vobis damnati esse videantur.

hic omnis indico defero res confiteor sum tu multus iam iudicium judico primus qui ego gratia ago singularis verbum et meus virtus atque diligentia perdo homo coniuratio patefacio sum decerno deinde qui publius lentulis sui abdicaris praetura cogo tum qui is et ceterus de qui judico in custodia do censeo magnus qui meus nomen supplicatio decerno qui honor togatus habitus ante ego sum nemo postremo hesternus dies praemium legatus allobroges titus vulturcius do amplus qui sum omnis is modus ut is qui in custodia nominatim do sum sine ullus dubitatio ab tu damno sum video


sed si quis est invidiae metus, non est vehementius severitatis ac fortitudinis invidia quam inertiae ac nequitiae pertimescenda. an, cum bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas invidiae incendio conflagraturum?’ his ego sanctissimis rei publicae vocibus et eorum hominum qui hoc idem sentiunt mentibus pauca respondebo. ego, si hoc optimum factu iudicarem, patres conscripti, Catilinam morte multari, unius usuram horae gladiatori isti ad vivendum non dedissem. etenim si summi viri et clarissimi cives Saturnini et Gracchorum et Flacci et superiorum complurium sanguine non modo se non contaminarunt sed etiam honestarunt, certe verendum mihi non erat ne quid hoc parricida civium interfecto invidiae mihi in posteritatem redundaret. quod si ea mihi maxime impenderet, tamen hoc animo fui semper ut invidiam virtute partam gloriam, non invidiam putarem.

sed si quis sum invidia metus non sum vehemens severitas atque fortitudo invidia quam inertia atque nequitia pertimesco an cum bellum vasto italia vexo urbs tectum ardeo tum tu non existimo invidia incendium conflagro hic ego sancio res publicus vox et is homo qui hic idem sentio mens paucus respondeo ego si hic bonus factus iudico pater conscribo catilina mors multo unus usura hora gladiator iste ad vivo non do etenim si superus vir et clarus civis saturninus et gracchus et flaccus et superus complures sanguis non modo sui non contamino sed etiam honesto certus vereor ego non sum ne quis hic parricida civis interficio invidia ego in posteritas redundo qui si is ego magnus impendeo tamen hic animus sum semper ut invidia virtus pario gloria non invidia puto


itaque hesterno die Lucium Flaccum et Gaium Pomptinum praetores, fortissimos atque amantissimos rei publicae viros, ad me vocavi, rem exposui, quid fieri placeret ostendi. illi autem, qui omnia de re publica praeclara atque egregia sentirent, sine recusatione ac sine ulla mora negotium susceperunt et, cum advesperasceret, occulte ad pontem Mulvium pervenerunt atque ibi in proximis villis ita bipertito fuerunt ut Tiberis inter eos et pons interesset. eodem autem et ipsi sine cuiusquam suspicione multos fortis viros eduxerant, et ego ex praefectura Reatina compluris delectos adulescentis quorum opera utor adsidue in rei publicae praesidio cum gladiis miseram.

itaque hesternus dies lucius flaccus et gaius pomptinus praetor fortis atque amo res publicus vir ad ego voco res expono quis fio placeo ostendo ille autem qui omnis de res publicus praeclarus atque egregius sentio sine recusatio atque sine ullus mora negotium suscipio et cum advesperasceret occulte ad pons mulvius pervenio atque ibi in propior villa ita bipertito sum ut tiberis inter is et pons intersum idem autem et ipse sine quisquam suspicio multus fortis vir educo et ego ex praeficio reatinus complures deligo adulescens qui opus uto assiduus in res publicus praesidium cum gladius miser


nam profecto memoria tenetis Cotta et Torquato consulibus compluris in Capitolio res de caelo esse percussas, cum et simulacra deorum depulsa sunt et statuae veterum hominum deiectae et legum aera liquefacta et tactus etiam ille qui hanc urbem condidit Romulus, quem inauratum in Capitolio, parvum atque lactantem, uberibus lupinis inhiantem fuisse meministis. quo quidem tempore cum haruspices ex tota Etruria convenissent, caedis atque incendia et legum interitum et bellum civile ac domesticum et totius urbis atque imperi occasum appropinquare dixerunt, nisi di immortales omni ratione placati suo numine prope fata ipsa flexissent.

nam profecto memoria teneo cotta et torquatus consul complures in capitolium res de caelum sum percutio cum et simulacrum deus depello sum et statua vetus homo deicio et lex aes liquefacio et tango etiam ille qui hic urbs condo romulus qui inauro in capitolium parvus atque lacto uber lupinus inhio sum memini quo quidem tempus cum haruspex ex totus etruria convenio caedes atque incendium et lex interitus et bellum civilis atque domesticus et totus urbs atque imperium occasus appropinquo dico nisi deus immortalis omnis ratio placo suus numen prope fatum ipse flecto


nunc ante quam ad sententiam redeo, de me pauca dicam. ego, quanta manus est coniuratorum, quam videtis esse permagnam, tantam me inimicorum multitudinem suscepisse video; sed eam turpem iudico et infirmam et abiectam. quod si aliquando alicuius furore et scelere concitata manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae dignitas, me tamen meorum factorum atque consiliorum numquam, patres conscripti, paenitebit. etenim mors, quam illi fortasse minitantur, omnibus est parata: vitae tantam laudem quanta vos me vestris decretis honestastis nemo est adsecutus; ceteris enim semper bene gesta, mihi uni conservata re publica gratulationem decrevistis.

nunc ante quam ad sententia redeo de ego paucus dico ego quantus manus sum coniurati quam video sum permagnus tantus ego inimicus multitudo suscipio video sed is turpis judico et infirmus et abicio qui si aliquando aliquis furor et scelus concito manus iste multus valeo quam vester atque res publicus dignitas ego tamen meus factor atque consilium numquam pater conscribo paeniteo etenim mors quam ille fortasse minito omnis sum paro vita tantus laus quantus tu ego vester decretum honesto nemo sum assequor ceterus enim semper bene gero ego unus conservo res publicus gratulatio decerno


quibus ego confido impendere fatum aliquod et poenam iam diu improbitati, nequitiae, sceleri, libidini debitam aut instare iam plane aut certe appropinquare. quos si meus consulatus, quoniam sanare non potest, sustulerit, non breve nescio quod tempus sed multa saecula propagarit rei publicae. nulla enim est natio quam pertimescamus, nullus rex qui bellum populo Romano facere possit. omnia sunt externa unius virtute terra marique pacata: domesticum bellum manet, intus insidiae sunt, intus inclusum periculum est, intus est hostis. cum luxuria nobis, cum amentia, cum scelere certandum est. huic ego me bello ducem profiteor, Quirites; suscipio inimicitias hominum perditorum; quae sanari poterunt quacumque ratione sanabo, quae resecanda erunt non patiar ad perniciem civitatis manere. proinde aut exeant aut quiescant aut, si et in urbe et in eadem mente permanent, ea quae merentur exspectent.

qui ego confido impendeo fatum aliqui et poena iam diu improbitas nequitia scelus libido debeo aut insto iam planus aut certus appropinquo qui si meus consulatus quoniam sano non possum tollo non brevis nescio qui tempus sed multus saeculum propagaro res publicus nullus enim sum natio quam pertimesco nullus rex qui bellum populus romanus facio possum omnis sum externus unus virtus terra mare paco domesticus bellum maneo intus insidiae sum intus includo periculum sum intus sum hostis cum luxuria nos cum amentia cum scelus certo sum hic ego ego bellum dux profiteor quiris suscipio inimicitia homo perdo qui sanaris possum quicumque ratio sano qui reseco sum non patior ad pernicies civitas maneo proinde aut exeo aut quiesco aut si et in urbs et in idem mens permaneo is qui mereo exspecto


cum summis et clarissimis huius civitatis viris qui audita re frequentes ad me mane convenerant litteras a me prius aperiri quam ad senatum deferri placeret, ne, si nihil esset inventum, temere a me tantus tumultus iniectus civitati videretur, negavi me esse facturum ut de periculo publico non ad consilium publicum rem integram deferrem. etenim, Quirites, si ea quae erant ad me delata reperta non essent, tamen ego non arbitrabar in tantis rei publicae periculis esse mihi nimiam diligentiam pertimescendam. senatum frequentem celeriter, ut vidistis, coegi.

cum summus et clarus hic civitas vis qui audio res frequens ad ego mane convenio littera ab ego prior aperio quam ad senatus defero placeo ne si nihil sum invenio temere ab ego tantus tumultus injectus civitas video nego ego sum facio ut de periculum publicus non ad consilium publicus res integer defero etenim quiris si is qui sum ad ego defero reperio non sum tamen ego non arbitror in tantus res publicus periculum sum ego nimius diligentia pertimesco senatus frequens celer ut video cogo


tandem aliquando, Quirites, Lucium Catilinam, furentem audacia, scelus anhelantem, pestem patriae nefarie molientem, vobis atque huic urbi ferro flammaque minitantem ex urbe vel eiecimus vel emisimus vel ipsum egredientem verbis prosecuti sumus. abiit , excessit, evasit, erupit. nulla iam pernicies a monstro illo atque prodigio moenibus ipsis intra moenia comparabitur. atque hunc quidem unum huius belli domestici ducem sine controversia vicimus. non enim iam inter latera nostra sica illa versabitur, non in campo, non in foro, non in curia, non denique intra domesticos parietes pertimescemus. loco ille motus est, cum est ex urbe depulsus. palam iam cum hoste nullo impediente bellum iustum geremus. sine dubio perdidimus hominem magnificeque vicimus, cum illum ex occultis insidiis in apertum latrocinium coniecimus.

tandem aliquando quiris lucius catilina furo audacia scelus anhelo pestis patria nefarius molior tu atque hic urbs ferrum flammo minitor ex urbs vel eicio vel emitto vel ipse egredior verbum prosequor sum abeo excedo evado erumpo nullus iam pernicies ab monstrum ille atque prodigium moenia ipse intra moenia comparo atque hic quidem unus hic bellum domesticus dux sine controversia vinco non enim iam inter latus noster sica ille verso non in campus non in forum non in curia non denique intra domesticus paries pertimesco locus ille moueo sum cum sum ex urbs depello palam iam cum hostis nullus impedio bellum iustus gero sine dubius perdo homo magnificus vinco cum ille ex occulo insidiae in aperio latrocinium conicio


quartum genus est sane varium et mixtum et turbulentum; qui iam pridem premuntur, qui numquam emergunt, qui partim inertia, partim male gerendo negotio, partim etiam sumptibus in vetere aere alieno vacillant, qui vadimoniis, iudiciis, proscriptione bonorum defetigati permulti et ex urbe et ex agris se in illa castra conferre dicuntur. hosce ego non tam milites acris quam infitiatores lentos esse arbitror. qui homines quam primum, si stare non possunt, conruant, sed ita ut non modo civitas sed ne vicini quidem proximi sentiant. nam illud non intellego quam ob rem, si vivere honeste non possunt, perire turpiter velint, aut cur minore dolore perituros se cum multis quam si soli pereant arbitrentur.

quartus genus sum sanus varius et misceo et turbulentus qui iam pridem premo qui numquam emergo qui pars inertia pars malus gero negotium pars etiam sumptus in veto aer alienus vacillo qui vadimonium iudicium proscriptio bonus defatigo permultus et ex urbs et ex ager sui in ille castrum confero dico hic ego non tam miles acer quam infitiator lentus sum arbitror qui homo quam primus si sto non possum corruo sed ita ut non modo civitas sed ne vicinus quidem propior sentio nam ille non intellego quam ob res si vivo honestus non possum pereo turpis volo aut cur paruus dolor pereo sui cum multus quam si solus pereo arbitror


decrevit quondam senatus uti Lucius Opimius consul videret ne quid res publica detrimenti caperet: nox nulla intercessit: interfectus est propter quasdam seditionum suspiciones Gaius Gracchus, clarissimo patre, avo, maioribus, occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. simili senatus consulto Gaio Mario et Lucio Valerio consulibus est permissa res publica: num unum diem postea Lucium Saturninum tribunum plebis et Gaium Servilium praetorem mors ac rei publicae poena remorata est? at vero nos vicesimum iam diem patimur hebescere aciem horum auctoritatis. habemus enim eius modi senatus consultum, verum inclusum in tabulis, tamquam in vagina reconditum, quo ex senatus consulto confestim te interfectum esse, Catilina, convenit. vivis, et vivis non ad deponendam, sed ad confirmandam audaciam. cupio, patres conscripti, me esse clementem, cupio in tantis rei publicae periculis non dissolutum videri, sed iam me ipse inertiae nequitiaeque condemno.

decerno quondam senatus uti lucius opimus consul video ne quis res publicus detrimentum capio nox nullus intercedo interficio sum propter quidam seditio suspicio gaius gracchus clarus pater avus magnus occido sum cum liber marcus fulvus consularis similis senatus consultum gaius marius et lucius valerius consul sum permitto res publicus num unus dies postea lucius saturninus tribunus plebs et gaius servilius praetor mors atque res publicus poena remoror sum at verus nos vicesimus iam dies patior hebesco acies hic auctoritas habeo enim is modus senatus consulo verus includo in tabula tamquam in vagina recondo quo ex senatus consultum confestim tu interficio sum catilina convenio vivo et vivo non ad depono sed ad confirmo audacia cupio pater conscribo ego sum clemens cupio in tantus res publicus periculum non dissoluo video sed iam ego ipse inertia nequitia condemno


O tempora, o mores! senatus haec intellegit, consul videt; hic tamen vivit. vivit? immo vero etiam in senatum venit, fit publici consili particeps, notat et designat oculis ad caedem unum quemque nostrum. nos autem fortes viri satis facere rei publicae videmur, si istius furorem ac tela vitamus. ad mortem te, Catilina, duci iussu consulis iam pridem oportebat, in te conferri pestem quam tu in nos omnis iam diu machinaris.

o tempus o mos senatus hic intellego consul video hic tamen vivo vivo immo verus etiam in senatus venio fio publicus consilium particeps noto et designo oculus ad caedes unus quisque nos nos autem fortis vir satis facio res publicus video si iste furor atque telum vito ad mors tu catilina duco iussus consul iam pridem oportet in tu confero pestis quam tu in nos omnis iam diu machinor


introducti autem Galli ius iurandum sibi et litteras a Publio Lentulo, Cethego, Statilio ad suam gentem datas esse dixerunt, atque ita sibi ab his et a Lucio Cassio esse praescriptum ut equitatum in Italiam quam primum mitterent; pedestris sibi copias non defuturas. Lentulum autem sibi confirmasse ex fatis Sibyllinis haruspicumque responsis se esse tertium illum Cornelium ad quem regnum huius urbis atque imperium pervenire esset necesse: Cinnam ante se et Sullam fuisse. eundemque dixisse fatalem hunc annum esse ad interitum huius urbis atque imperi qui esset annus decimus post virginum absolutionem, post Capitoli autem incensionem vicesimus.

introduco autem gallus ius iuro sui et littera ab publius lentulus cethegus statilius ad suus gens do sum dico atque ita sui ab hic et ab lucius casseius sum praescribo ut equitas in italia quam primus mitto pedestris sui copia non desum lentulis autem sui confirmo ex fatum sibyllinus haruspex respondeo sui sum tertius ille cornelius ad qui regnum hic urbs atque imperium pervenio sum necesse cinna ante sui et sulla sum idem dico fatal hic annus sum ad interitus hic urbs atque imperium qui sum annus decimus post virgo absolutio post capitolium autem incensio vicesimus


quam ob rem, Quirites, quoniam ad omnia pulvinaria supplicatio decreta est, celebratote illos dies cum coniugibus ac liberis vestris. nam multi saepe honores dis immortalibus iusti habiti sunt ac debiti, sed profecto iustiores numquam. erepti enim estis ex crudelissimo ac miserrimo interitu, erepti sine caede, sine sanguine, sine exercitu, sine dimicatione; togati me uno togato duce et imperatore vicistis.

quam ob res quiris quoniam ad omnis pulvinaris supplicatio decretum sum celebro ille dies cum conjunx atque liber vester nam multus saepe honor deus immortalis justus habeo sum atque debeo sed profecto justus numquam eripio enim sum ex crudelis atque miser interitus eripio sine caedes sine sanguis sine exercitus sine dimicatio togatus ego unus togatus dux et imperator vinco


hic ego vehemens ille consul qui verbo civis in exsilium eicio quaesivi a Catilina in nocturno conventu ad Marcum Laecam fuisset necne. cum ille homo audacissimus conscientia convictus primo reticuisset, patefeci cetera: quid ea nocte egisset, ubi fuisset, quid in proximam constituisset, quem ad modum esset ei ratio totius belli descripta edocui. cum haesitaret, cum teneretur, quaesivi quid dubitaret proficisci eo quo iam pridem pararet, cum arma, cum securis, cum fascis, cum tubas, cum signa militaria, cum aquilam illam argenteam cui ille etiam sacrarium domi suae fecerat scirem esse praemissam.

hic ego vehemens ille consul qui verbum civis in exsilium eicio quaero ab catilina in nocturnus convenio ad marcus laeca sum necne cum ille homo audax conscientia convinco primus reticeo patefacio ceterus quis is nox ago ubi sum quis in propior constituo qui ad modus sum is ratio totus bellum describo edoceo cum haesito cum teneo quaero quis dubito proficisco is quo iam pridem paro cum arma cum securis cum fascis cum tuba cum signum militaris cum aquila ille argenteus qui ille etiam sacrarium domus suus facio scio sum praemitto


illud perficiam profecto, Quirites, ut ea quae gessi in consulatu privatus tuear atque ornem, ut, si qua est invidia in conservanda re publica suscepta, laedat invidos, mihi valeat ad gloriam. denique ita me in re publica tractabo ut meminerim semper quae gesserim, curemque ut ea virtute non casu gesta esse videantur. vos, Quirites, quoniam iam est nox, venerati Iovem illum custodem huius urbis ac vestrum in vestra tecta discedite et ea, quamquam iam est periculum depulsum, tamen aeque ac priore nocte custodiis vigiliisque defendite. id ne vobis diutius faciendum sit atque ut in perpetua pace esse possitis providebo, Quirites.

ille perficio profecto quiris ut is qui gero in consulatus privo tueor atque orno ut si qui sum invidia in conservo res publicus suscipio laedo invidus ego valeo ad gloria denique ita ego in res publicus tracto ut memini semper qui gero curo ut is virtus non casus gero sum video tu quiris quoniam iam sum nox veneror iuppiter ille custos hic urbs atque vester in vester tectum discedo et is quamquam iam sum periculum depello tamen aequus atque prior nox custodia vigilia defendo is ne tu diu facio sum atque ut in perpetuus pax sum possum provideo quiris


sed ea quae exaudio, patres conscripti, dissimulare non possum. iaciuntur enim voces quae perveniunt ad auris meas eorum qui vereri videntur ut habeam satis praesidi ad ea quae vos statueritis hodierno die transigenda. omnia et provisa et parata et constituta sunt, patres conscripti, cum mea summa cura atque diligentia tum multo etiam maiore populi Romani ad summum imperium retinendum et ad communis fortunas conservandas voluntate. omnes adsunt omnium ordinum homines, omnium generum, omnium denique aetatum; plenum est forum, plena templa circum forum, pleni omnes aditus huius templi ac loci. causa est enim post urbem conditam haec inventa sola in qua omnes sentirent unum atque idem praeter eos qui, cum sibi viderent esse pereundum, cum omnibus potius quam soli perire voluerunt.

sed is qui exaudio pater conscribo dissimulo non possum jacio enim voco qui pervenio ad auris meus is qui vereor video ut habeo satis praesidium ad is qui tu statuo hodiernus dies transigo omnis et provideo et paro et constituo sum pater conscribo cum meus summus cura atque diligentia tum multus etiam magnus populus romanus ad superus imperium retineo et ad communis fortuna conservo voluntas omnis adsum omnis ordo homo omnis gener omnis denique aetas plenus sum forum plenus templum circum forum plenus omnis aditus hic templum atque locus causa sum enim post urbs condo hic invenio solus in qui omnis sentio unus atque idem praeter is qui cum sui video sum pereo cum omnis potis quam solus pereo volo


primum mihi gratiae verbis amplissimis aguntur, quod virtute, consilio, providentia mea res publica maximis periculis sit liberata. deinde Lucius Flaccus et Gaius Pomptinus praetores, quod eorum opera forti fidelique usus essem, merito ac iure laudantur. atque etiam viro forti, conlegae meo, laus impertitur, quod eos qui huius coniurationis participes fuissent a suis et a rei publicae consiliis removisset. atque ita censuerunt ut Publius Lentulus, cum se praetura abdicasset, in custodiam traderetur; itemque uti Gaius Cethegus, Lucius Statilius, Publius Gabinius qui omnes praesentes erant in custodiam traderentur; atque idem hoc decretum est in Lucium Cassium qui sibi procurationem incendendae urbis depoposcerat, in Marcum Ceparium cui ad sollicitandos pastores Apuliam attributam esse erat indicatum, in Publium Furium qui est ex eis colonis quos Faesulas Lucius Sulla deduxit, in Quintum Annium Chilonem qui una cum hoc Furio semper erat in hac Allobrogum sollicitatione versatus, in Publium Umbrenum, libertinum hominem, a quo primum Gallos ad Gabinium perductos esse constabat. atque ea lenitate senatus est usus, Quirites, ut ex tanta coniuratione tantaque hac multitudine domesticorum hostium novem hominum perditissimorum poena re publica conservata reliquorum mentis sanari posse arbitraretur.

primus ego gratia verbum amplus ago qui virtus consilium provideo meus res publicus magnus periculum sum libero deinde lucius flaccus et gaius pomptinus praetor qui is opus fortis fidelis utor sum mereo atque ius laudo atque etiam vir fortis collega meus laus impertio qui is qui hic coniuratio particeps sum ab suus et ab res publicus consilium removeo atque ita censeo ut publius lentulus cum sui praetura abdico in custodia trado ito uti gaius cethegus lucius statilius publius gabinus qui omnis praesens sum in custodia trado atque idem hic decretum sum in lucius casseius qui sui procuratio incendo urbs deposco in marcus ceparium qui ad sollicito pastor appulia attribuo sum sum indico in publius furius qui sum ex is colonia qui faesula lucius sulla deduco in quintus annius chilo qui unus cum hic furius semper sum in hic allobroges sollicitatio verso in publius umbrenus libertinus homo ab quo primus galli ad gabinius perduco sum consto atque is lenitas senatus sum utor quiris ut ex tantus coniuratio tantus hic multitudo domesticus hostis novo homo perdo poena res publicus conservo reliquus mens sanaris possum arbitror


sed cur tam diu de uno hoste loquimur et de eo hoste qui iam fatetur se esse hostem, et quem, quia, quod semper volui, murus interest, non timeo: de his qui dissimulant, qui Romae remanent, qui nobiscum sunt nihil dicimus? quos quidem ego, si ullo modo fieri possit, non tam ulcisci studeo quam sanare sibi ipsos, placare rei publicae, neque id qua re fieri non possit, si iam me audire volent, intellego. exponam enim vobis, Quirites, ex quibus generibus hominum istae copiae comparentur; deinde singulis medicinam consili atque orationis meae, si quam potero, adferam.

sed cur tam diu de unus hostis loquor et de is hostis qui iam fateor sui sum hostis et qui quia qui semper volo murus intersum non timeo de hic qui dissimulo qui roma remaneo qui nos sum nihil dico qui quidem ego si ullus modo fio possum non tam ulciscor studeo quam sano sui ipse placo res publicus neque is qui res fio non possum si iam ego audio volo intellego expono enim tu quiris ex qui genus homo iste copia comparo deinde singuli medicina consilium atque oratio meus si quam possum affero


Quintum genus est parricidarum, sicariorum, denique omnium facinerosorum. quos ego a Catilina non revoco; nam neque ab eo divelli possunt et pereant sane in latrocinio, quoniam sunt ita multi ut eos carcer capere non possit. postremum autem genus est non solum numero verum etiam genere ipso atque vita quod proprium Catilinae est, de eius dilectu, immo vero de complexu eius ac sinu; quos pexo capillo, nitidos, aut imberbis aut bene barbatos videtis, manicatis et talaribus tunicis, velis amictos, non togis; quorum omnis industria vitae et vigilandi labor in antelucanis cenis expromitur.

quintus genus sum parricida sicarius denique omnis facinerosus qui ego ab catilina non revoco nam neque ab is divello possum et pereo sanus in latrocinium quoniam sum ita multus ut is carcer capio non possum posterus autem genus sum non solus numerus verus etiam genus ipse atque vito qui proprius catilina sum de is delectus immo verus de complexus is atque sinus qui pexo capillus nitidus aut imberbus aut bene barbatus video manico et talaris tunica velis amingo non toga qui omnis industria vita et vigilo labor in antelucanus cena expromo


Volturcius vero subito litteras proferri atque aperiri iubet quas sibi a Lentulo ad Catilinam datas esse dicebat. atque ibi vehementissime perturbatus Lentulus tamen et signum et manum suam cognovit. erant autem sine nomine, sed ita: ‘quis sim scies ex eo quem ad te misi. cura ut vir sis et cogita quem in locum sis progressus. vide ecquid tibi iam sit necesse et cura ut omnium tibi auxilia adiungas, etiam infimorum.’ Gabinius deinde introductus, cum primo impudenter respondere coepisset, ad extremum nihil ex eis quae Galli insimulabant negavit.

vulturcius verus subeo littera profero atque aperio iubeo qui sui ab lentulus ad catilina do sum dico atque ibi vehemens perturbo lentulus tamen et signum et manus suus cognosco sum autem sine nomen sed ita quis sum scio ex is qui ad tu mitto cura ut vir sum et cogito qui in locus sum progredior video ecquis tu iam sum necesse et cura ut omnis tu auxilium adjungo etiam infimus gabinus deinde introduco cum primus impudens respondeo coepio ad exter nihil ex is qui gallus insimulo nego


quamquam isti qui Catilinam Massiliam ire dictitant non tam hoc queruntur quam verentur. nemo est istorum tam misericors qui illum non ad Manlium quam ad Massiliensis ire malit. ille autem, si me hercule hoc quod agit numquam antea cogitasset, tamen latrocinantem se interfici mallet quam exsulem vivere. nunc vero, cum ei nihil adhuc praeter ipsius voluntatem cogitationemque acciderit, nisi quod vivis nobis Roma profectus est, optemus potius ut eat in exsilium quam queramur.

quamquam iste qui catilina massilia eo dictito non tam hic queror quam vereor nemo sum iste tam misericors qui ille non ad manlius quam ad massilienses eo malo ille autem si ego herculis hic qui ago numquam antea cogito tamen latrocinor sui interficio malo quam exsul vivo nunc verus cum is nihil adhuc praeter ipse voluntas cogitatio accido nisi qui vivo nos roma proficiscor sum opto potis ut eo in exsilium quam queror


quae cum ita sint, patres conscripti, vobis populi Romani praesidia non desunt: vos ne populo Romano deesse videamini providete. habetis consulem ex plurimis periculis et insidiis atque ex media morte non ad vitam suam sed ad salutem vestram reservatum. omnes ordines ad conservandam rem publicam mente, voluntate, voce consentiunt. obsessa facibus et telis impiae coniurationis vobis supplex manus tendit patria communis, vobis se, vobis vitam omnium civium, vobis arcem et Capitolium, vobis aras Penatium, vobis illum ignem Vestae sempiternum, vobis omnium deorum templa atque delubra, vobis muros atque urbis tecta commendat. praeterea de vestra vita, de coniugum vestrarum atque liberorum anima, de fortunis omnium, de sedibus, de focis vestris hodierno die vobis iudicandum est.

qui cum ita sum pater conscribo tu populus romanus praesidium non desum tu ne populus romanus desum video provideo habeo consul ex multus periculum et insidiae atque ex medius mors non ad vita suus sed ad salus vester reservo omnis ordo ad conservo res publicus mens voluntas vox consentio obsedeo fax et telum impius coniuratio tu supplex manus tendo patria communis tu sui tu vita omnis civis tu arx et capitolium tu ara penates tu ille ignis vesta sempiternus tu omnis deus templum atque delubrum tu murus atque urbs tectum commendo praeterea de vester vito de conjunx vestraris atque liberi anima de fortuna omnis de sedes de focus vester hodiernus dies tu judico sum


servi mehercule mei si me isto pacto metuerent ut te metuunt omnes cives tui, domum meam relinquendam putarem: tu tibi urbem non arbitraris? et si me meis civibus iniuria suspectum tam graviter atque offensum viderem, carere me aspectu civium quam infestis omnium oculis conspici mallem: tu, cum conscientia scelerum tuorum agnoscas odium omnium iustum et iam diu tibi debitum, dubitas quorum mentis sensusque volneras, eorum aspectum praesentiamque vitare? si te parentes timerent atque odissent tui neque eos ratione ulla placare posses, ut opinor, ab eorum oculis aliquo concederes. nunc te patria, quae communis est parens omnium nostrum, odit ac metuit et iam diu nihil te iudicat nisi de parricidio suo cogitare: huius tu neque auctoritatem verebere nec iudicium sequere nec vim pertimesces?

servio hercules meus si ego iste pacisco metuo ut tu metuo omnis civis tuus domus meus relinquo puto tu tu urbs non arbitror et si ego meus civis iniuria suspicio tam gravis atque offendo video careo ego aspectus civis quam infestus omnis oculus conspicio malo tu cum conscientia scelus tuus agnosco odium omnis iustus et iam diu tu debeo dubito qui mens sentio vulnero is aspectus praesentio vitaris si tu parens timeo atque odi tuus neque is ratio ullus placo possum ut opinor ab is oculus aliquis concedo nunc tu patria qui communis sum parens omnis nos odi atque metuo et iam diu nihil tu iudico nisi de parricidium suus cogito hic tu neque auctoritas vereor neque iudicium sequor neque vis pertimesco


hunc ego hominem tam acrem, tam audacem, tam paratum, tam callidum, tam in scelere vigilantem, tam in perditis rebus diligentem nisi ex domesticis insidiis in castrense latrocinium compulissem — dicam id quod sentio, Quirites — non facile hanc tantam molem mali a cervicibus vestris depulissem. non ille nobis Saturnalia constituisset, neque tanto ante exiti ac fati diem rei publicae denuntiavisset neque commisisset ut signum, ut litterae suae testes manifesti sceleris deprehenderentur. quae nunc illo absente sic gesta sunt ut nullum in privata domo furtum umquam sit tam palam inventum quam haec in tota re publica coniuratio manifesto comprehensa est. quod si Catilina in urbe ad hanc diem remansisset, quamquam, quoad fuit, omnibus eius consiliis occurri atque obstiti, tamen, ut levissime dicam, dimicandum nobis cum illo fuisset, neque nos umquam, cum ille in urbe hostis esset, tantis periculis rem publicam tanta pace, tanto otio, tanto silentio liberassemus.

hic ego homo tam acer tam audax tam paro tam callidus tam in scelus vigilo tam in perdo res diligo nisi ex domesticus insidiae in castrensis latrocinium compello dico is qui sentio quiris non facilis hic tantus moles malus ab cervix vester depello non ille nos saturnalis constituo neque tantus ante exeo atque fatum dies res publicus denuntio neque committo ut signum ut littera suus testis manifestus scelus deprehendo qui nunc ille absum sic gero sum ut nullus in privo domus furtum umquam sum tam palam invenio quam hic in totus res publicus coniuratio manifesto comprehendo sum qui si catilina in urbs ad hic dies remaneo quamquam quoad sum omnis is consilium occurro atque obsto tamen ut levis dico dimico nos cum ille sum neque nos umquam cum ille in urbs hostis sum tantus periculum res publicus tantus pax tantus otium tantus silentium libero


dissensiones erant eius modi quae non ad delendam sed ad commutandam rem publicam pertinerent. non illi nullam esse rem publicam sed in ea quae esset se esse principes, neque hanc urbem conflagrare sed se in hac urbe florere voluerunt. atque illae tamen omnes dissensiones, quarum nulla exitium rei publicae quaesivit, eius modi fuerunt ut non reconciliatione concordiae sed internicione civium diiudicatae sint. in hoc autem uno post hominum memoriam maximo crudelissimoque bello, quale bellum nulla umquam barbaria cum sua gente gessit, quo in bello lex haec fuit a Lentulo, Catilina, Cethego, Cassio constituta ut omnes qui salva urbe salvi esse possent in hostium numero ducerentur, ita me gessi, Quirites, ut salvi omnes conservaremini, et, cum hostes vestri tantum civium superfuturum putassent quantum infinitae caedi restitisset, tantum autem urbis quantum flamma obire non potuisset, et urbem et civis integros incolumisque servavi.

dissensio sum is modus qui non ad deleo sed ad commuto res publicus pertineo non ille nullus sum res publicus sed in is qui sum sui sum princeps neque hic urbs conflagraris sed sui in hic urbs floreo volo atque ille tamen omnis dissensio qui nullus exitium res publicus quaero is modus sum ut non reconciliatio concordia sed internicio civis dijudico sum in hic autem unus post homo memoria maximus crudelis bellum qualis bellum nullus umquam barbaria cum suus gens gero quo in bellum lex hic sum ab lentulus catilina cethegus casseius constituo ut omnis qui salvo urbs salvus sum possum in hostis numerus duco ita ego gero quiris ut salvus omnis conservo et cum hostis vester tantus civis supersum puto quantus infinitus caedo resto tantus autem urbs quantus flamma obeo non possum et urbs et civis integer incolumis servo


quamquam quid loquor? te ut ulla res frangat, tu ut umquam te corrigas, tu ut ullam fugam meditere, tu ut ullum exsilium cogites? Vtinam tibi istam mentem di immortales duint! tametsi video, si mea voce perterritus ire in exsilium animum induxeris, quanta tempestas invidiae nobis, si minus in praesens tempus recenti memoria scelerum tuorum, at in posteritatem impendeat. sed est tanti, dum modo tua ista sit privata calamitas et a rei publicae periculis seiungatur. sed tu ut vitiis tuis commoveare, ut legum poenas pertimescas, ut temporibus rei publicae cedas non est postulandum. neque enim is es, Catilina, ut te aut pudor a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocarit.

quamquam quis loquor tu ut ullus res frango tu ut umquam tu corrigo tu ut ullus fuga meditor tu ut ullus exsilium cogito vtinam tu iste mens deus immortalis do tametsi video si meus vox perterreo eo in exsilium animus induco quantus tempestas invidia nos si paruus in praesens tempus recens memoria scelus tuus at in posteritas impendeo sed sum tantus dum modo tuus iste sum privo calamitas et ab res publicus periculum sejungo sed tu ut vitium tuus commovearis ut lex poena pertimesco ut tempus res publicus cedo non sum postulo neque enim is sum catilina ut tu aut pudor ab turpitudo aut metus ab periculum aut ratio ab furor revoco


meministine me ante diem xii Kalendas Novembris dicere in senatu fore in armis certo die, qui dies futurus esset ante diem vi Kal. Novembris, Gaium Manlium, audaciae satellitem atque administrum tuae? num me fefellit, Catilina, non modo res tanta tam atrox tamque incredibilis, verum, id quod multo magis est admirandum, dies? dixi ego idem in senatu caedem te optimatium contulisse in ante diem v Kalendas Novembris, tum cum multi principes civitatis Roma non tam sui conservandi quam tuorum consiliorum reprimendorum causa profugerunt. num infitiari potes te illo ipso die meis praesidiis, mea diligentia circumclusum commovere te contra rem publicam non potuisse, cum tu discessu ceterorum nostra tamen qui remansissemus caede contentum te esse dicebas?

memini ego ante dies duodecim kalendae november dico in senatus sum in arma certus dies qui dies sum sum ante dies vis kal november gaius manlius audacia satelles atque administer tuus num ego fallo catilina non modo res tantus tam atrox tam incredibilis verus is qui multus magis sum admiror dies dico ego idem in senatus caedes tu optimas confero in ante dies v kalendae november tum cum multus princeps civitas roma non tam suus conservo quam tuus consilium reprimo causa profugio num infitior possum tu ille ipse dies meus praesidium meus diligentia circumcludo commoveo tu contra res publicus non possum cum tu discessus ceterus noster tamen qui remaneo caedes contineo tu sum dico


omnis ingenuorum adest multitudo, etiam tenuissimorum. quis est enim cui non haec templa, aspectus urbis, possessio libertatis, lux denique haec ipsa et commune patriae solum cum sit carum tum vero dulce atque iucundum? operae pretium est, patres conscripti, libertinorum hominum studia cognoscere qui, sua virtute fortunam huius civitatis consecuti, vere hanc suam patriam esse iudicant quam quidam hic nati, et summo nati loco, non patriam suam sed urbem hostium esse iudicaverunt. sed quid ego hosce ordines atque homines commemoro quos privatae fortunae, quos communis res publica, quos denique libertas ea quae dulcissima est ad salutem patriae defendendam excitavit? servus est nemo, qui modo tolerabili condicione sit servitutis, qui non audaciam civium perhorrescat, qui non haec stare cupiat, qui non quantum audet et quantum potest conferat ad salutem voluntatis.

omnis ingenuus adsum multitudo etiam tenuis quis sum enim qui non hic templum aspicio urbs possessio libertas lux denique hic ipse et communis patria solus cum sum caris tum verus dulcis atque iucundus opera pretium sum pater conscribo libertinus homo studium cognosco qui suus virtus fortuna hic civitas consequor verus hic suus patria sum judico quam quidam hic nascor et superus nascor locus non patria suus sed urbs hostis sum judico sed quis ego hic ordo atque homo commemoro qui privo fortuna qui communis res publicus qui denique libertas is qui dulcis sum ad salus patria defendo excito servus sum nemo qui modo tolerabilis condicio sum servitus qui non audacia civis perhorresco qui non hic sto cupio qui non quantus audeo et quantus possum confero ad salus voluntas


sed cum viderem, ne vobis quidem omnibus etiam tum re probata si illum, ut erat meritus, morte multassem, fore ut eius socios invidia oppressus persequi non possem, rem huc deduxi ut tum palam pugnare possetis cum hostem aperte videretis. quem quidem ego hostem, Quirites, quam vehementer foris esse timendum putem, licet hinc intellegatis, quod etiam illud moleste fero quod ex urbe parum comitatus exierit. Vtinam ille omnis secum suas copias eduxisset! Tongilium mihi eduxit quem amare in praetexta coeperat, Publicium et Minucium quorum aes alienum contractum in popina nullum rei publicae motum adferre poterat: reliquit quos viros, quanto aere alieno, quam valentis, quam nobilis!

sed cum video ne tu quidem omnis etiam tum res probo si ille ut sum mereor mors multo sum ut is socius invidia opprimo persequor non possum res huc deduco ut tum palam pugno possum cum hostis apertus video qui quidem ego hostis quiris quam vehemens foris sum timeo puto licet hinc intellego qui etiam ille molestus fero qui ex urbs parum comitor exeo vtinam ille omnis sui suus copia educo tongilius ego educo qui amo in praetexo coepio publicius et minucius qui aes alienus contraho in popina nullus res publicus motus affero possum relinquo qui vir quantus aer alienus quam valeo quam nobilis


iam vero quae tanta umquam in ullo iuventutis inlecebra fuit quanta in illo? qui alios ipse amabat turpissime, aliorum amori flagitiosissime serviebat, aliis fructum libidinum, aliis mortem parentum non modo impellendo verum etiam adiuvando pollicebatur. nunc vero quam subito non solum ex urbe verum etiam ex agris ingentem numerum perditorum hominum conlegerat! nemo non modo Romae sed ne ullo quidem in angulo totius Italiae oppressus aere alieno fuit quem non ad hoc incredibile sceleris foedus asciverit.

iam verus qui tantus umquam in ullus iuventus illecebra sum quantus in ille qui alius ipse amo turpis alius amor flagitiosus servio alius fructus libido alius mors parens non modo impello verus etiam adjuvo polliceo nunc verus quam subeo non solus ex urbs verus etiam ex ager ingens numerus perdo homo colligo nemo non modo roma sed ne ullus quidem in angulus totus italia opprimo aer alienus sum qui non ad hic incredibilis scelus foedus ascio


nunc iam aperte rem publicam universam petis, templa deorum immortalium, tecta urbis, vitam omnium civium, Italiam totam ad exitium et vastitatem vocas. qua re, quoniam id quod est primum, et quod huius imperi disciplinaeque maiorum proprium est, facere nondum audeo, faciam id quod est ad severitatem lenius, ad communem salutem utilius. nam si te interfici iussero, residebit in re publica reliqua coniuratorum manus; sin tu, quod te iam dudum hortor, exieris, exhaurietur ex urbe tuorum comitum magna et perniciosa sentina rei publicae. quid est, Catilina?

nunc iam apertus res publicus universus peto templum deus immortalis tectum urbs vita omnis civis italia totus ad exitium et vastitas voco qui res quoniam is qui sum primus et qui hic imperium disciplina magnus proprius sum facio nondum audeo facio is qui sum ad severitas lenis ad communis salus utilis nam si tu interficio iubeo resideo in res publicus reliquus coniurati manus sin tu qui tu iam dudum hortor exeo exhaurio ex urbs tuus comes magnus et perniciosus sentina res publicus quis sum catilina


sed ego institui referre ad vos, patres conscripti, tamquam integrum, et de facto quid iudicetis et de poena quid censeatis. illa praedicam quae sunt consulis. ego magnum in re publica versari furorem et nova quaedam misceri et concitari mala iam pridem videbam, sed hanc tantam, tam exitiosam haberi coniurationem a civibus numquam putavi. nunc quicquid est, quocumque vestrae mentes inclinant atque sententiae, statuendum vobis ante noctem est. quantum facinus ad vos delatum sit videtis. huic si paucos putatis adfinis esse, vehementer erratis. Latius opinione disseminatum est hoc malum; manavit non solum per Italiam verum etiam transcendit Alpis et obscure serpens multas iam provincias occupavit. id opprimi sustentando et prolatando nullo pacto potest; quacumque ratione placet celeriter vobis vindicandum est.

sed ego instituo refero ad tu pater conscribo tamquam integer et de facio quis judico et de poena quis censeo ille praedico qui sum consul ego magnus in res publicus versaris furor et novo quidam misceo et concitaris malus iam pridem video sed hic tantus tam exitiosus habeo coniuratio ab civis numquam puto nunc quisquis sum quicumque vester mens inclino atque sententia statuo tu ante nox sum quantus facinus ad tu defero sum video hic si paucus puto affinis sum vehemens erro fero opinio dissemino sum hic malus mano non solus per italia verus etiam transcendo alpis et obscurus serpens multus iam provincia occupo is opprimo sustento et prolato nullus pacisco possum quicumque ratio placeo celer tu vindico sum


in exsilium eiciebam quem iam ingressum esse in bellum videram? etenim, credo, Manlius iste centurio qui in agro Faesulano castra posuit bellum populo Romano suo nomine indixit, et illa castra nunc non Catilinam ducem exspectant, et ille eiectus in exsilium se Massiliam, ut aiunt, non in haec castra confert. O condicionem miseram non modo administrandae verum etiam conservandae rei publicae! nunc si Lucius Catilina consiliis, laboribus, periculis meis circumclusus ac debilitatus subito pertimuerit, sententiam mutaverit, deseruerit suos, consilium belli faciendi abiecerit, et ex hoc cursu sceleris ac belli iter ad fugam atque in exsilium converterit, non ille a me spoliatus armis audaciae, non obstupefactus ac perterritus mea diligentia, non de spe conatuque depulsus, sed indemnatus innocens in exsilium eiectus a consule vi et minis esse dicetur: et erunt qui illum, si hoc fecerit, non improbum sed miserum, me non diligentissimum consulem sed crudelissimum tyrannum existimari velint!

in exsilium eicio qui iam ingredior sum in bellum video etenim credo manlius iste centurio qui in ager faesulanus castrum pono bellum populus romanus suus nomen indico et ille castrum nunc non catilina dux exspecto et ille eicio in exsilium sui massilia ut aio non in hic castrum confero o condicio miser non modo administro verus etiam conservo res publicus nunc si lucius catilina consilium labor periculum meus circumcludo atque debilito subeo pertimesco sententia muto desero suus consilium bellum facio abicio et ex hic cursus scelus atque bellum iter ad fuga atque in exsilium converto non ille ab ego spolio arma audacia non obstupefacio atque perterreo meus diligentia non de spes conor depello sed indemnatus innocens in exsilium eicio ab consul vis et minae sum dico et sum qui ille si hic facio non improbus sed miser ego non diligens consul sed crudelis tyrannus existimo volo


at si hoc idem huic adulescenti optimo Publio Sestio, si fortissimo viro Marco Marcello dixissem, iam mihi consuli hoc ipso in templo senatus iure optimo vim et manus intulisset. de te autem, Catilina, cum quiescunt, probant, cum patiuntur, decernunt, cum tacent, clamant, neque hi solum quorum tibi auctoritas est videlicet cara, vita vilissima, sed etiam illi equites Romani, honestissimi atque optimi viri, ceterique fortissimi cives qui circumstant senatum, quorum tu et frequentiam videre et studia perspicere et voces paulo ante exaudire potuisti. quorum ego vix abs te iam diu manus ac tela contineo, eosdem facile adducam ut te haec quae vastare iam pridem studes relinquentem usque ad portas prosequantur.

at si hic idem hic adulescens bonus publius sestius si fortis vir marcus marcellus dico iam ego consul hic ipse in templum senatus ius bonus vis et manus infero de tu autem catilina cum quiesco probo cum patior decerno cum taceo clamo neque hic solus qui tu auctoritas sum videlicet carus vito vilis sed etiam ille eques romanus honestus atque bonus vir ceter fortis civis qui circumsto senatus qui tu et frequentia video et studium perspicio et voco paulus ante exaudio possum qui ego vix abs tu iam diu manus atque telum contineo idem facilis adduco ut tu hic qui vastaris iam pridem studeo relinquo usque ad porta prosequor


sit Scipio clarus ille cuius consilio atque virtute Hannibal in Africam redire atque Italia decedere coactus est, ornetur alter eximia laude Africanus qui duas urbis huic imperio infestissimas Karthaginem Numantiamque delevit, habeatur vir egregius Paulus ille cuius currum rex potentissimus quondam et nobilissimus Perses honestavit, sit aeterna gloria Marius qui bis Italiam obsidione et metu servitutis liberavit, anteponatur omnibus Pompeius cuius res gestae atque virtutes isdem quibus solis cursus regionibus ac terminis continentur: erit profecto inter horum laudes aliquid loci nostrae gloriae, nisi forte maius est patefacere nobis provincias quo exire possimus quam curare ut etiam illi qui absunt habeant quo victores revertantur.

sum scipio clarus ille qui consilium atque virtus hannibal in africa redeo atque italia decedo cogo sum orno alter eximius laus africanus qui duo urbs hic imperium infestus karthago numantia deleo habeo vir egregius paulus ille qui currus rex potens quondam et nobilis perses honesto sum aeternus gloria marius qui bis italia obsidio et metus servitus libero antepono omnis pompejus qui res gero atque virtus idem qui sol curro regio atque terminus contineo sum profecto inter hic laus aliquis locus noster gloria nisi fors magnus sum patefacio nos provincia quo exeo possum quam curo ut etiam ille qui absum habeo quo victor revorto


sed quoniam earum rerum quas ego gessi non eadem est fortuna atque condicio quae illorum qui externa bella gesserunt, quod mihi cum eis vivendum est quos vici ac subegi, illi hostis aut interfectos aut oppressos reliquerunt, vestrum est, Quirites, si ceteris facta sua recte prosunt, mihi mea ne quando obsint providere. mentes enim hominum audacissimorum sceleratae ac nefariae ne vobis nocere possent ego providi, ne mihi noceant vestrum est providere. quamquam, Quirites, mihi quidem ipsi nihil ab istis iam noceri potest. Magnum enim est in bonis praesidium quod mihi in perpetuum comparatum est, magna in re publica dignitas quae me semper tacita defendet, magna vis conscientiae quam qui neglegunt, cum me violare volent, se indicabunt.

sed quoniam is res qui ego gero non idem sum fortuna atque condicio qui ille qui externus bellum gero qui ego cum is vivo sum qui vinco atque subigo ille hostis aut interfacio aut opprimo relinquo vester sum quiris si ceterus facio suus rectus prosum ego meus ne quando obsum provideo mens enim homo audax scelero atque nefarius ne tu noceo possum ego provideo ne ego noceo vester sum provideo quamquam quiris ego quidem ipse nihil ab iste iam noceo possum magnus enim sum in bonus praesidium qui ego in perpetuus comparo sum magnus in res publicus dignitas qui ego semper taceo defendo magnus volo conscientia quam qui neglego cum ego violaris volo sui indico


ibis tandem aliquando quo te iam pridem tua ista cupiditas effrenata ac furiosa rapiebat; neque enim tibi haec res adfert dolorem, sed quandam incredibilem voluptatem. ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas exercuit, fortuna servavit. numquam tu non modo otium sed ne bellum quidem nisi nefarium concupisti. nactus es ex perditis atque ab omni non modo fortuna verum etiam spe derelictis conflatam improborum manum.

eo tandem aliquando quo tu iam pridem tuus iste cupiditas effreno atque furiosus rapio neque enim tu hic res affero dolor sed quidam incredibilis voluptas ad hic tu amentia natura pario voluntas exerceo fortuna servo numquam tu non modo otium sed ne bellum quidem nisi nefarius concupio nanciscor sum ex perdo atque ab omnis non modo fortuna verus etiam spes derelinquo conflo improbus manus


quotiens iam tibi extorta est ista sica de manibus, quotiens excidit casu aliquo et elapsa est! quae quidem quibus abs te initiata sacris ac devota sit nescio, quod eam necesse putas esse in consulis corpore defigere. nunc vero quae tua est ista vita? sic enim iam tecum loquar, non ut odio permotus esse videar, quo debeo, sed ut misericordia, quae tibi nulla debetur. venisti paulo ante in senatum. quis te ex hac tanta frequentia, tot ex tuis amicis ac necessariis salutavit? si hoc post hominum memoriam contigit nemini, vocis exspectas contumeliam, cum sis gravissimo iudicio taciturnitatis oppressus? quid, quod adventu tuo ista subsellia vacuefacta sunt, quod omnes consulares qui tibi persaepe ad caedem constituti fuerunt, simul atque adsedisti, partem istam subselliorum nudam atque inanem reliquerunt, quo tandem animo tibi ferendum putas?

quotiens iam tu extorqueo sum iste sica de manus quotiens excido casus aliquis et elabor sum qui quidem qui abs tu initio sacrum atque devoto sum nescio qui is necesse puto sum in consul corpus defigo nunc verus qui tuus sum iste vito sic enim iam tu loquor non ut odium permoueo sum video quo debeo sed ut misericordia qui tu nullus debeo venio paulus ante in senatus quis tu ex hic tantus frequentia tot ex tuus amicus atque necessarius saluto si hic post homo memoria contingo nemo vox exspecto contumelia cum sum gravis iudicium taciturnitas opprimo quis qui advenio tuus iste subsellium vacuefacio sum qui omnis consularis qui tu persaepe ad caedes constituo sum simul atque adsedeo pars iste subsellium nudus atque inanis relinquo quo tandem animus tu fero puto


est enim nobis is animus, Quirites, ut non modo nullius audaciae cedamus sed etiam omnis improbos ultro semper lacessamus. quod si omnis impetus domesticorum hostium depulsus a vobis se in me unum converterit, vobis erit videndum, Quirites, qua condicione posthac eos esse velitis qui se pro salute vestra obtulerint invidiae periculisque omnibus: mihi quidem ipsi quid est quod iam ad vitae fructum possit adquiri, cum praesertim neque in honore vestro neque in gloria virtutis quicquam videam altius quo mihi libeat ascendere?

sum enim nos is animus quiris ut non modo nullus audacia cedo sed etiam omnis improbus ultro semper lacesso qui si omnis impetus domesticus hostis depello ab tu sui in ego unus converto tu sum video quiris qui condicio posthac is sum volo qui sui pro salus vester offertor invidia periculum omnis ego quidem ipse quis sum qui iam ad vita fructus possum acquiro cum praesertim neque in honor vester neque in gloria virtus quisquam video altus quo ego libet ascendo


nunc illos qui in urbe remanserunt atque adeo qui contra urbis salutem omniumque vestrum in urbe a Catilina relicti sunt, quamquam sunt hostes, tamen, quia nati sunt cives, monitos etiam atque etiam volo. mea lenitas adhuc si cui solutior visa est, hoc exspectavit ut id quod latebat erumperet. quod reliquum est, iam non possum oblivisci meam hanc esse patriam, me horum esse consulem, mihi aut cum his vivendum aut pro his esse moriendum. nullus est portis custos, nullus insidiator viae: si qui exire volunt, conivere possum; qui vero se in urbe commoverit cuius ego non modo factum sed vel inceptum ullum conatumve contra patriam deprehendero, sentiet in hac urbe esse consules vigilantis, esse egregios magistratus, esse fortem senatum, esse arma, esse carcerem quem vindicem nefariorum ac manifestorum scelerum maiores nostri esse voluerunt.

nunc ille qui in urbs remaneo atque adeo qui contra urbs salus omne vester in urbs ab catilina relinquo sum quamquam sum hostis tamen quia nascor sum civis moneo etiam atque etiam volo meus lenio adhuc si qui solvo video sum hic exspecto ut is qui lateo erumpo qui reliquus sum iam non possum obliviscor meus hic sum patria ego hic sum consul ego aut cum hic vivo aut pro hic sum morior nullus sum porta custos nullus insidiator via si qui exeo volo coeo possum qui verus sui in urbs commoveo qui ego non modo facio sed vel incipio ullus conor contra patria deprehendo sentio in hic urbs sum consul vigilo sum egregius magistratus sum fortis senatus sum arma sum carcer qui vindico nefarius atque manifestor scelus magnus noster sum volo


quae quidem ego neque mea prudentia neque humanis consiliis fretus polliceor vobis, Quirites, sed multis et non dubiis deorum immortalium significationibus, quibus ego ducibus in hanc spem sententiamque sum ingressus; qui iam non procul, ut quondam solebant, ab externo hoste atque longinquo, sed hic praesentes suo numine atque auxilio sua templa atque urbis tecta defendunt. quos vos, Quirites, precari, venerari, implorare debetis ut, quam urbem pulcherrimam florentissimam potentissimamque esse voluerunt, hanc omnibus hostium copiis terra marique superatis a perditissimorum civium nefario scelere defendant.

qui quidem ego neque meus prudentia neque humanus consilium fretus polliceor tu quiris sed multus et non dubius deus immortalis significatio qui ego dux in hic spes sententia sum ingredior qui iam non procul ut quondam soleo ab externus hostis atque longinquus sed hic praesens suus numen atque auxilium suus templum atque urbs tectum defendo qui tu quiris precor veneraris imploraris debeo ut quam urbs pulcher floreo potens sum volo hic omnis hostis copia terra mare supero ab perdo civis nefarius scelus defendo


atque ut eius diversa studia in dissimili ratione perspicere possitis, nemo est in ludo gladiatorio paulo ad facinus audacior qui se non intimum Catilinae esse fateatur, nemo in scaena levior et nequior qui se non eiusdem prope sodalem fuisse commemoret. atque idem tamen stuprorum et scelerum exercitatione adsuefactus frigore et fame et siti et vigiliis perferendis fortis ab istis praedicabatur, cum industriae subsidia atque instrumenta virtutis in libidine audaciaque consumeret.

atque ut is diverto studium in dissimilis ratio perspicio possum nemo sum in ludo gladiatorius paulus ad facinus audax qui sui non intimus catilina sum fateor nemo in scaena levis et nequior qui sui non idem prope sodalis sum commemoro atque idem tamen stuprum et scelus exercitatio assuefacio frigor et fames et sitis et vigilia perfero fortis ab iste praedico cum industria subsidium atque instrumentum virtus in libido audacia consumo


O di immortales! ubinam gentium sumus? quam rem publicam habemus? in qua urbe vivimus? hic, hic sunt in nostro numero, patres conscripti, in hoc orbis terrae sanctissimo gravissimoque consilio, qui de nostro omnium interitu, qui de huius urbis atque adeo de orbis terrarum exitio cogitent. hos ego video consul et de re publica sententiam rogo, et quos ferro trucidari oportebat, eos nondum voce volnero! fuisti igitur apud Laecam illa nocte, Catilina, distribuisti partis Italiae, statuisti quo quemque proficisci placeret, delegisti quos Romae relinqueres, quos tecum educeres, discripsisti urbis partis ad incendia, confirmasti te ipsum iam esse exiturum, dixisti paulum tibi esse etiam nunc morae, quod ego viverem. reperti sunt duo equites Romani qui te ista cura liberarent et se illa ipsa nocte paulo ante lucem me in meo lecto interfecturos esse pollicerentur.

o deus immortalis ubi gens sum quam res publicus habeo in qui urbs vivo hic hic sum in noster numerus pater conscribo in hic orbis terra sancio gravis consilium qui de noster omnis interitus qui de hic urbs atque adeo de orbis terra exitium cogito hic ego video consul et de res publicus sententia rogo et qui ferrum trucido oportet is nondum vox vulnero sum igitur apud laeca ille nox catilina distribuo pars italia statuo quo quisque proficisco placeo deligo qui roma relinquo qui tu educo discribo urbs pars ad incendium confirmo tu ipse iam sum exeo dico paulus tu sum etiam nunc mora qui ego vivo reperio sum duo eques romanus qui tu iste cura libero et sui ille ipse nox paulus ante lux ego in meus lectus interficio sum polliceor


atque ego, ut vidi, quos maximo furore et scelere esse inflammatos sciebam, eos nobiscum esse et Romae remansisse, in eo omnis dies noctesque consumpsi ut quid agerent, quid molirentur sentirem ac viderem, ut, quoniam auribus vestris propter incredibilem magnitudinem sceleris minorem fidem faceret oratio mea, rem ita comprehenderem ut tum demum animis saluti vestrae provideretis cum oculis maleficium ipsum videretis. itaque ut comperi legatos Allobrogum belli Transalpini et tumultus Gallici excitandi causa a Publio Lentulo esse sollicitatos, eosque in Galliam ad suos civis eodemque itinere cum litteris mandatisque ad Catilinam esse missos, comitemque eis adiunctum esse Titum Volturcium, atque huic esse ad Catilinam datas litteras, facultatem mihi oblatam putavi ut, quod erat difficillimum quodque ego semper optabam ab dis immortalibus, tota res non solum a me sed etiam a senatu et a vobis manifesto deprenderetur.

atque ego ut video qui maximus furor et scelus sum inflammo scio is nos sum et roma remaneo in is omnis dies nox consumo ut quis ago quis molio sentio atque video ut quoniam auris vester propter incredibilis magnitudo scelus paruus fides facio oratio meus res ita comprehendo ut tum demum animus salus vester provideo cum oculus maleficium ipse video itaque ut comperio legatus allobroges bellum transalpinus et tumultus gallicus excito causa ab publius lentulus sum sollicito is in gallia ad suus civis idem iter cum littera mando ad catilina sum mitto comito is adjungo sum titus vulturcius atque hic sum ad catilina do littera facultas ego offertor puto ut qui sum difficilis quisque ego semper opto ab deus immortalis totus res non solus ab ego sed etiam ab senatus et ab tu manifesto deprehendo


est mihi tanti, Quirites, huius invidiae falsae atque iniquae tempestatem subire, dum modo a vobis huius horribilis belli ac nefarii periculum depellatur. dicatur sane eiectus esse a me, dum modo eat in exsilium. sed mihi credite, non est iturus. numquam ego ab dis immortalibus optabo, Quirites, invidiae meae relevandae causa ut Lucium Catilinam ducere exercitum hostium atque in armis volitare audiatis, sed triduo tamen audietis; multoque magis illud timeo ne mihi sit invidiosum aliquando quod illum emiserim potius quam quod eiecerim. sed cum sint homines qui illum, cum profectus sit, eiectum esse dicant, idem, si interfectus esset, quid dicerent?

sum ego tantus quiris hic invidia fallo atque iniquus tempestas subeo dum modo ab tu hic horribilis bellum atque nefarius periculum depello dico sanus eicio sum ab ego dum modo eo in exsilium sed ego credo non sum eo numquam ego ab deus immortalis opto quiris invidia meus relevo causa ut lucius catilina duco exercitus hostis atque in arma volitaris audio sed triduum tamen audio multus magis ille timeo ne ego sum invidiosus aliquando qui ille emitto potis quam qui eicio sed cum sum homo qui ille cum proficiscor sum eicio sum dico idem si interficio sum quis dico


quamquam non nulli sunt in hoc ordine qui aut ea quae imminent non videant aut ea quae vident dissimulent; qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt coniurationemque nascentem non credendo conroboraverunt; quorum auctoritate multi non solum improbi verum etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie factum esse dicerent. nunc intellego, si iste, quo intendit, in Manliana castra pervenerit, neminem tam stultum fore qui non videat coniurationem esse factam, neminem tam improbum qui non fateatur. hoc autem uno interfecto intellego hanc rei publicae pestem paulisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. quod si sese eiecerit secumque suos eduxerit et eodem ceteros undique conlectos naufragos adgregarit, exstinguetur atque delebitur non modo haec tam adulta rei publicae pestis verum etiam stirps ac semen malorum omnium.

quamquam non nullus sum in hic ordo qui aut is qui immineo non video aut is qui video dissimulo qui spes catilina mollis sententia alo conjuratio nascor non credo conroboro qui auctoritas multus non solus improbus verus etiam imperitus si in hic animadverto crudeliter et regius facio sum dico nunc intellego si iste quo intendo in manlianus castrum pervenio nemo tam stultus sum qui non video coniuratio sum facio nemo tam improbus qui non fateor hic autem unus interficio intellego hic res publicus pestis paulisper reprimo non in perpetuus comprimo possum qui si sui eicio sui suus educo et idem ceterus undique colligo naufragus aggrego exstinguo atque deleo non modo hic tam adolesco res publicus pestis verus etiam stirps atque semen malus omnis


atque etiam supplicatio dis immortalibus pro singulari eorum merito meo nomine decreta est, quod mihi primum post hanc urbem conditam togato contigit, et his decreta verbis est: ‘quod urbem incendiis, caede civis, Italiam bello liberassem.’ quae supplicatio si cum ceteris supplicationibus conferatur, hoc interest, quod ceterae bene gesta, haec una conservata re publica constituta est. atque illud quod faciendum primum fuit factum atque transactum est. nam Publius Lentulus, quamquam patefactis indiciis, confessionibus suis, iudicio senatus non modo praetoris ius verum etiam civis amiserat, tamen magistratu se abdicavit, ut quae religio Gaio Mario, clarissimo viro, non fuerat quo minus Gaium Glauciam de quo nihil nominatim erat decretum praetorem occideret, ea nos religione in privato Publio Lentulo puniendo liberaremur.

atque etiam supplicatio deus immortalis pro singularis is mereo meus nomen decretum sum qui ego primus post hic urbs condo togatus contingo et hic decretum verbum sum qui urbs incendium caedes civis italia bellum libero qui supplicatio si cum ceterus supplicatio confero hic intersum qui ceterus bene gero hic unus conservo res publicus constituo sum atque ille qui facio primus sum facio atque transigo sum nam publius lentulus quamquam patefacio indicium confessio suus iudicium senatus non modo praetor ius verus etiam civis amitto tamen magistratus sui abdico ut qui religio gaius marius clarus vir non sum quo paruus gaius glaucia de quo nihil nominatim sum decretum praetor occaedes is nos religio in privo publius lentulus punior libero


quibus pro tantis rebus, Quirites, nullum ego a vobis praemium virtutis, nullum insigne honoris, nullum monumentum laudis postulabo praeterquam huius diei memoriam sempiternam. in animis ego vestris omnis triumphos meos, omnia ornamenta honoris, monumenta gloriae, laudis insignia condi et conlocari volo. nihil me mutum potest delectare, nihil tacitum, nihil denique eius modi quod etiam minus digni adsequi possint. memoria vestra, Quirites, nostrae res alentur, sermonibus crescent, litterarum monumentis inveterascent et conroborabuntur; eandemque diem intellego, quam spero aeternam fore, propagatam esse et ad salutem urbis et ad memoriam consulatus mei, unoque tempore in hac re publica duos civis exstitisse quorum alter finis vestri imperi non terrae sed caeli regionibus terminaret, alter huius imperi domicilium sedisque servaret.

qui pro tantus res quiris nullus ego ab tu praemium virtus nullus insignis honor nullus monumentum laus postulo praeterquam hic dies memoria sempiternus in animus ego vester omnis triumphus meus omnis ornamentum honor monumentum gloria laus insigne condo et conlocaris volo nihil ego mutus possum delecto nihil taceo nihil denique is modus qui etiam paruus dignus assequor possum memoria vester quiris noster res alo sermo cresco litteraris monumentum inveterasco et conroboro idem dies intellego quam spero aeternus sum propago sum et ad salus urbs et ad memoria consulatus meus unus tempus in hic res publicus duo civis exsisto qui alter finis vester imperium non terra sed caelum regio termino alter hic imperium domicilium sedes servo


quae quoniam in senatu inlustrata, patefacta, comperta sunt per me, vobis iam exponam breviter ut et quanta et quam manifesta et qua ratione investigata et comprehensa sint vos qui et ignoratis et exspectatis scire possitis. principio, ut Catilina paucis ante diebus erupit ex urbe, cum sceleris sui socios huiusce nefarii belli acerrimos duces Romae reliquisset, semper vigilavi et providi, Quirites, quem ad modum in tantis et tam absconditis insidiis salvi esse possemus. nam tum cum ex urbe Catilinam eiciebam — non enim iam vereor huius verbi invidiam, cum illa magis sit timenda, quod vivus exierit — , sed tum cum illum exterminari volebam, aut reliquam coniuratorum manum simul exituram aut eos qui restitissent infirmos sine illo ac debilis fore putabam.

qui quoniam in senatus illustro patefacio comperio sum per ego tu iam expono brevis ut et quantus et quam manifestus et qui ratio investigo et comprehendo sum tu qui et ignoro et exspectas scio possum principium ut catilina paucus ante dies erumpo ex urbs cum scelus suus socius hic nefarius bellum acer dux roma relinquo semper vigilo et provideo quiris qui ad modus in tantus et tam abscondo insidiae salvus sum possum nam tum cum ex urbs catilina eicio non enim iam vereor hic verbum invidia cum ille magis sum timeo qui vivus exeo sed tum cum ille exterminaris volo aut reliquus coniurati manus simul exeo aut is qui resto infirmus sine ille atque debilis sum puto


quo etiam maiore sunt isti odio supplicioque digni qui non solum vestris domiciliis atque tectis sed etiam deorum templis atque delubris sunt funestos ac nefarios ignis inferre conati. quibus ego si me restitisse dicam, nimium mihi sumam et non sim ferendus: ille, ille Iuppiter restitit; ille Capitolium, ille haec templa, ille cunctam urbem, ille vos omnis salvos esse voluit. dis ego immortalibus ducibus hanc mentem voluntatemque suscepi atque ad haec tanta indicia perveni. iam vero illa Allobrogum sollicitatio, iam ab Lentulo ceterisque domesticis hostibus tam dementer tantae res creditae et ignotis et barbaris commissaeque litterae numquam essent profecto, nisi ab dis immortalibus huic tantae audaciae consilium esset ereptum. quid vero? ut homines Galli ex civitate male pacata, quae gens una restat quae bellum populo Romano facere posse et non nolle videatur, spem imperi ac rerum maximarum ultro sibi a patriciis hominibus oblatam neglegerent vestramque salutem suis opibus anteponerent, id non divinitus esse factum putatis, praesertim qui nos non pugnando sed tacendo superare potuerunt?

quo etiam magnus sum iste odium supplicium dignus qui non solus vester domicilium atque tectum sed etiam deus templum atque delubrum sum funestus atque nefarius ignis infero conor qui ego si ego resto dico nimium ego sumo et non sum fero ille ille iuppiter resto ille capitolium ille hic templum ille cunctus urbs ille tu omnis salvus sum volo deus ego immortalis dux hic mens voluntas suscipio atque ad hic tantus indicium pervenio iam verus ille allobroges sollicitatio iam ab lentulus ceter domesticus hostis tam demens tantus res credo et ignosco et barbaris committo littera numquam sum profecto nisi ab deus immortalis hic tantus audacia consilium sum eripio quis verus ut homo gallus ex civitas malus paco qui gens unus resto qui bellum populus romanus facio possum et non nolo video spes imperium atque res maximaris ultro sui ab patricius homo offertor neglego vester salus suus ops antepono is non divinitus sum facio puto praesertim qui nos non pugno sed taceo supero possum