verum haec Cato nimium nos nostris verbis magna facere demonstrat et oblitos esse bellum illud omne Mithridaticum cum mulierculis esse gestum. quod ego longe secus existimo, iudices; deque eo pauca disseram; neque enim causa in hoc continetur. nam si omnia bella quae cum Graecis gessimus contemnenda sunt, derideatur de rege Pyrrho triumphus Manlii Curi, de Philippo Titi Flaminini, de Aetolis Marci Fulvi, de rege Perse Lucii Pauli, de Pseudophilippo Quinti Metelli, de Corinthiis Lucii Mummi. sin haec bella gravissima victoriaeque eorum bellorum gratissimae fuerunt, cur Asiaticae nationes atque ille a te hostis contemnitur? atqui ex veterum rerum monumentis vel maximum bellum populum Romanum cum Antiocho gessisse video; cuius belli victor Lucio Scipio aequa parta cum P. fratre gloria, quam laudem ille Africa oppressa cognomine ipso prae se ferebat, eandem hic sibi ex Asiae nomine adsumpsit.

verus hic cato nimium nos noster verbum magnus facio demonstro et obliuiscor sum bellum ille omnis mithridaticus cum mulierculis sum gero qui ego longus secus existimo iudex de is paucus dissero neque enim causa in hic contineo nam si omnis bellum qui cum graecum gero contemno sum derideo de rex pyrrhus triumphus manlius curius de philippus titius flamininus de aetolus marcius fulvius de rex perses lucius paulis de pseudophilippus quintius metellus de corinthius lucius mummius sin hic bellum gravis victoria is bellum gratus sum cur asiaticus natio atque ille ab tu hostis contemno atqui ex vetus res monumentum vel magnus bellum populus romanus cum antiochus gero video qui bellum victor lucius scipio aequus pario cum p frater gloria quam laus ille africanus opprimo cognomen ipse prae sui fero idem hic sui ex asia nomen adsumo


et quoniam ostendi, iudices, parem dignitatem ad consulatus petitionem, disparem fortunam provincialium negotiorum in Murena atque in Sulpicio fuisse, dicam iam apertius in quo meus necessarius fuerit inferior, Servius, et ea dicam vobis audientibus amisso iam tempore quae ipsi soli re integra saepe dixi. petere consulatum nescire te, Servi, persaepe tibi dixi; et in eis rebus ipsis quas te magno et forti animo et agere et dicere videbam tibi solitus sum dicere magis te fortem accusatorem mihi videri quam sapientem candidatum. primum accusandi terrores et minae quibus tu cotidie uti solebas sunt fortis viri, sed et populi opinionem a spe adipiscendi avertunt et amicorum studia debilitant. nescio quo pacto semper hoc fit — neque in uno aut altero animadversum est sed iam in pluribus — simul atque candidatus accusationem meditari visus est, ut honorem desperasse videatur.

et quoniam ostendo iudex par dignitas ad consulatus petitio disparis fortuna provincialis negotium in murena atque in sulpicius sum dico iam aperio in quo meus necessarius sum inferus servus et is dico tu audio amitto iam tempus qui ipse solus res integer saepe dico peto consulatus nescio tu servius persaepe tu dico et in is res ipse qui tu magnus et fortis animus et ago et dico video tu soleo sum dico magis tu fortis accusator ego video quam sapio candido primus accuso terror et minae qui tu cottidie uti soleo sum fortis vir sed et populus opinio ab spes adipiscendi averto et amicus studium debilito nescio quo pacisco semper hic fio neque in unus aut alter animadverto sum sed iam in multus simul atque candido accusatio meditaris video sum ut honor despero video


cum hoc fieri bellissime posset: 'fundus Sabinus meus est.' 'immo meus,' deinde iudicium, noluerunt. 'Fvndvs' inquit 'qui est in agro qui sabinus vocatur.' satis verbose; cedo quid postea? 'eum ego ex iure Quiritium meum esse aio.' quid tum? 'inde ibi ego te ex iure manum consertum voco.' quid huic tam loquaciter litigioso responderet ille unde petebatur non habebat. transit idem iuris consultus tibicinis Latini modo. 'Vnde tu me' inquit 'ex iure manum consertum vocasti, inde ibi ego te revoco.' praetor interea ne pulchrum se ac beatum putaret atque aliquid ipse sua sponte loqueretur, ei quoque carmen compositum est cum ceteris rebus absurdum tum vero in illo: 'Suis utrisque superstitibus praesentibus istam viam dico; ite viam.' praesto aderat sapiens ille qui inire viam doceret. 'redite viam.' eodem duce redibant. haec iam tum apud illos barbatos ridicula, credo, videbantur, homines, cum recte atque in loco constitissent, iuberi abire ut, unde abissent, eodem statim redirent. isdem ineptiis fucata sunt illa omnia: 'Quando te in iure conspicio' et haec: 'anne tu dicas qua ex causa vindicaveris?' quae dum erant occulta, necessario ab eis qui ea tenebant petebantur; postea vero pervolgata atque in manibus iactata et excussa, inanissima prudentiae reperta sunt, fraudis autem et stultitiae plenissima.

cum hic fio bellus possum fundus sabinus meus sum immo meus deinde iudicium nolo fvndvs inquam qui sum in ager qui sabinus voco satis verbosus cedo quis postea is ego ex ius quiris meus sum aio quis tum inde ibi ego tu ex ius manus consero voco quis hic tam loquax litigiosus respondeo ille unde peto non habeo transeo idem ius consulo tibicina latinum modo vnde tu ego inquam ex ius manus consero voco inde ibi ego tu revoco praetor interea ne pulcher sui atque beatus puto atque aliquis ipse suus sponte loquor is quoque carmen compono sum cum ceterus res absurdus tum verus in ille sue uterque superstes praesens iste via dico eo via praesto adsum sapio ille qui ineo via doceo redeo via idem dux redeo hic iam tum apud ille barbatus ridicula credo video homo cum rectus atque in locus consto jubeo abeo ut unde abeo idem statim redeo idem ineptia fuco sum ille omnis quando tu in ius conspicio et hic annus tu dico qui ex causa vindico qui dum sum occulo necessarius ab is qui is teneo peto postea verus pervulgo atque in manus jacto et excutio inanis prudentia reperio sum fraus autem et stultitia plenus


quod si ita est, non tam me officium debuit ad hominis amici fortunas quam res publica consulem ad communem salutem defendendam vocare. nam quod legem de ambitu tuli, certe ita tuli ut eam quam mihimet ipsi iam pridem tulerim de civium periculis defendendis non abrogarem. etenim si largitionem factam esse confiterer idque recte factum esse defenderem, facerem improbe, etiam si alius legem tulisset; cum vero nihil commissum contra legem esse defendam, quid est quod meam defensionem latio legis impediat?

qui si ita sum non tam ego officium debeo ad homo amicus fortuna quam res publicus consul ad communis salus defendo vocaris nam qui lex de ambitus fero certus ita fero ut is quam nos ipse iam pridem fero de civis periculum defendo non abrogaris etenim si largitio facio sum confiteor is rectus facio sum defendo facio improbus etiam si alius lex fero cum verus nihil committo contra lex sum defendo quis sum qui meus defensio latium lex impedio


quae precatus a dis immortalibus sum, iudices, more institutoque maiorum illo die quo auspicato comitiis centuriatis Lucium Murenam consulem renuntiavi, ut ea res mihi fidei magistratuique meo, populo plebique Romanae bene atque feliciter eveniret, eadem precor ab isdem dis immortalibus ob eiusdem hominis consulatum una cum salute obtinendum, et ut vestrae mentes atque sententiae cum populi Romani voluntatibus suffragiisque consentiant, eaque res vobis populoque Romano pacem, tranquillitatem, otium concordiamque adferat. quod si illa sollemnis comitiorum precatio consularibus auspiciis consecrata tantam habet in se vim et religionem quantam rei publicae dignitas postulat, idem ego sum precatus ut eis quoque hominibus quibus hic consulatus me rogante datus esset ea res fauste feliciter prospereque eveniret.

qui preco ab deus immortalis sum iudex mos instituo magnus ille dies quo auspico comitium centurio lucius murena consul renuntio ut is res ego fides magistratus meus populus plebs romanus bene atque feliciter evenio idem precor ab idem deus immortalis ob idem homo consulatus unus cum salus obtineo et ut vester mens atque sententia cum populus romanus voluntas suffragium consentio is res tu populo romanus pax tranquillitas otium concordia affero qui si ille sollemnis comitium precatio consularis auspicium consecro tantus habeo in sui vis et religio quantus res publicus dignitas postulo idem ego sum preco ut is quoque homo qui hic consulatus ego rogo do sum is res faustus feliciter prosper evenio


et primum Marco Catoni vitam ad certam rationis normam derigenti et diligentissime perpendenti momenta officiorum omnium de officio meo respondebo. negat fuisse rectum Cato me et consulem et legis ambitus latorem et tam severe gesto consulatu causam Lucii Murenae attingere. cuius reprehensio me vehementer movet, non solum ut vobis, iudices, quibus maxime debeo, verum etiam ut ipsi Catoni, gravissimo atque integerrimo viro, rationem facti mei probem. A quo tandem, Marce Cato, est aequius consulem defendi quam a consule? quis mihi in re publica potest aut debet esse coniunctior quam is cui res publica a me iam traditur sustinenda magnis meis laboribus et periculis sustentata? quod si in eis rebus repetendis quae mancipi sunt is periculum iudici praestare debet qui se nexu obligavit, profecto etiam rectius in iudicio consulis designati is potissimum consul qui consulem declaravit auctor benefici populi Romani defensorque periculi esse debebit.

et primus marcus cato vita ad certus ratio norma derigeo et diligens perpendo momentum officium omnis de officium meus respondeo nego sum recingo cato ego et consul et lex ambitus lator et tam sero gero consulatus causa lucius murena attingo qui reprehensio ego vehemens moveo non solus ut tu iudex qui magnus debeo verus etiam ut ipse cato gravis atque integer vir ratio facio meus probo ab quo tandem marcus cato sum aequus consul defendo quam ab consul quis ego in res publicus possum aut debeo sum conjungo quam is qui res publicus ab ego iam trado sustineo magnus meus labor et periculum sustento qui si in is res repeto qui mancipium sum is periculum judicium praesto debeo qui sui necto obligo profecto etiam rectus in iudicium consul designo is potis consul qui consul declaro auctor beneficus populus romanus defenso periculum sum debeo


sed me, iudices, non minus hominis sapientissimi atque ornatissimi, Ser. Sulpici, conquestio quam Catonis accusatio commovebat qui gravissime et acerbissime se ferre dixit me familiaritatis necessitudinisque oblitum causam Lucii Murenae contra se defendere. huic ego, iudices, satis facere cupio vosque adhibere arbitros. nam cum grave est vere accusari in amicitia, tum, etiam si falso accuseris, non est neglegendum. ego, Ser. Sulpici, me in petitione tua tibi omnia studia atque officia pro nostra necessitudine et debuisse confiteor et praestitisse arbitror. nihil tibi consulatum petenti a me defuit quod esset aut ab amico aut a gratioso aut a consule postulandum. abiit illud tempus; mutata ratio est. sic existimo, sic mihi persuadeo, me tibi contra honorem Murenae quantum tu a me postulare ausus sis, tantum debuisse, contra salutem nihil debere.

sed ego iudex non paruus homo sapio atque orno seruius sulpicius conquestio quam cato accusatio commoveo qui gravis et acerbus sui fero dico ego familiaritas necessitudo obliuiscor causa lucius murena contra sui defendo hic ego iudex satis facio cupio tu adhibeo arbiter nam cum gravis sum verus accusaris in amicitia tum etiam si fallo accuso non sum neglego ego seruius sulpicius ego in petitio tuus tu omnis studium atque officium pro noster necessitudo et debeo confiteor et praesto arbitror nihil tu consulatus peto ab ego desum qui sum aut ab amicus aut ab gratiosus aut ab consul postulo abeo ille tempus muto ratio sum sic existimo sic ego persuadeo ego tu contra honor murena quantus tu ab ego postulo audeo sum tantus debeo contra salus nihil debeo


hoc homo ingeniosissimus, Marcus Cato, auctoribus eruditissimis inductus adripuit, neque disputandi causa, ut magna pars, sed ita vivendi. petunt aliquid publicani; cave ne quicquam habeat momenti gratia. supplices aliqui veniunt miseri et calamitosi; sceleratus et nefarius fueris, si quicquam misericordia adductus feceris. fatetur aliquis se peccasse et sui delicti veniam petit; 'nefarium est facinus ignoscere.' at leve delictum est. 'omnia peccata sunt paria.' dixisti quippiam: 'fixum et statutum est.' non re ductus es sed opinione; 'sapiens nihil opinatur.' errasti aliqua in re; male dici putat. hac ex disciplina nobis illa sunt: 'dixi in senatu me nomen consularis candidati delaturum.' iratus dixisti. 'numquam' inquit 'sapiens irascitur.' at temporis causa. 'improbi' inquit 'hominis est mendacio fallere; mutare sententiam turpe est, exorari scelus, misereri flagitium.'

hic homo ingeniosus marcus cato auctor erudio induco adrapio neque disputo causa ut magnus pars sed ita vivo peto aliquis publicanus caveo ne quisquam habeo momentum gratia supplex aliqui venio miser et calamitosus scelero et nefarius sum si quisquam misericordia adduco facio fateor aliquis sui pecco et suus delictum venio peto nefarius sum facinus ignosco at levis delinquo sum omnis pecco sum par dico quispiam figo et status sum non res duco sum sed opinio sapio nihil opinor erro aliqui in res malus dico puto hic ex disciplina nos ille sum dico in senatus ego nomen consularis candidatus defero irascor dico numquam inquam sapio irascor at tempus causa improbus inquam homo sum mendacium fallo muto sententia turpis sum exoraris scelus misereo flagitium


nolite arbitrari, mediocribus consiliis aut usitatis viis eos uti. non lex improba, non perniciosa largitio, non auditum aliquando aliquod malum rei publicae quaeritur. inita sunt in hac civitate consilia, iudices, urbis delendae, civium trucidandorum, nominis Romani exstinguendi. atque haec cives, cives, inquam, si eos hoc nomine appellari fas est, de patria sua et cogitant et cogitaverunt. Horum ego cotidie consiliis occurro, audaciam debilito, sceleri resisto. sed moneo, iudices. in exitu iam est meus consulatus; nolite mihi subtrahere vicarium meae diligentiae, nolite adimere eum cui rem publicam cupio tradere incolumem ab his tantis periculis defendendam.

nolo arbitraris mediocris consilium aut usitas via is uti non lex improbus non perniciosus largitio non audio aliquando aliqui malus res publicus quaero ineo sum in hic civitas consilium iudex urbs deleo civis trucido nomen romanus exstinguo atque hic civis civis inquam si is hic nomen appello fas sum de patria suus et cogito et cogito horus ego cottidie consilium occurro audacia debilito scelus resisto sed moneo iudex in exeo iam sum meus consulatus nolo ego subtraho vicarius meus diligentia nolo adimo is qui res publicus cupio trado incolumis ab hic tantus periculum defendo


hic vero, iudices, et fuit in Asia et viro fortissimo, parenti suo, magno adiumento in periculis, solacio in laboribus, gratulationi in victoria fuit. et si habet Asia suspicionem luxuriae quandam, non Asiam numquam vidisse sed in Asia continenter vixisse laudandum est. quam ob rem non Asiae nomen obiciendum Murenae fuit ex qua laus familiae, memoria generi, honos et gloria nomini constituta est, sed aliquod aut in Asia susceptum aut ex Asia deportatum flagitium ac dedecus. meruisse vero stipendia in eo bello quod tum populus Romanus non modo maximum sed etiam solum gerebat virtutis, patre imperatore libentissime meruisse pietatis, finem stipendiorum patris victoriam ac triumphum fuisse felicitatis fuit. maledicto quidem idcirco nihil in hisce rebus loci est quod omnia laus occupavit.

hic verus iudex et sum in asia et vir fortis parens suus magnus adjumentum in periculum solacium in labor gratulatio in victoria sum et si habeo asia suspicio luxuria quidam non asia numquam video sed in asia contineo vivo laudo sum quam ob res non asia nomen obicio murena sum ex qui laus familia memoria gener honor et gloria nomen constituo sum sed aliqui aut in asia suscipio aut ex asia deportas flagitium atque dedecus mereo verus stipendium in is bellum qui tum populus romanus non modo magnus sed etiam solus gero virtus pater imperator libet mereo pietas finis stipendium pater victoria atque triumphus sum felicitas sum maledico quidem idcirco nihil in hic res locus sum qui omnis laus occupo


sed si nosmet ipsi qui et ab delectatione communi negotiis impedimur et in ipsa occupatione delectationes alias multas habere possumus, ludis tamen oblectamur et ducimur, quid tu admirere de multitudine indocta?

sed si nos ipse qui et ab delectatio communis negotium impedio et in ipse occupatio delectatio alius multus habeo possum ludus tamen oblecto et duco quis tu admiror de multitudo indoctus


quae cum ita sint, iudices, et cum omnis deorum immortalium potestas aut translata sit ad vos aut certe communicata vobiscum, idem consulem vestrae fidei commendat qui antea dis immortalibus commendavit, ut eiusdem hominis voce et declaratus consul et defensus beneficium populi Romani cum vestra atque omnium civium salute tueatur. et quoniam in hoc officio studium meae defensionis ab accusatoribus atque etiam ipsa susceptio causae reprensa est, ante quam pro Lucio Murena dicere instituo, pro me ipso pauca dicam, non quo mihi potior hoc quidem tempore sit offici mei quam huiusce salutis defensio, sed ut meo facto vobis probato maiore auctoritate ab huius honore fama fortunisque omnibus inimicorum impetus propulsare possim.

qui cum ita sum iudex et cum omnis deus immortalis potestas aut transfero sum ad tu aut certus communico tu idem consul vester fides commendo qui antea deus immortalis commendo ut idem homo vox et declaro consul et defendo beneficium populus romanus cum vester atque omnis civis salus tueor et quoniam in hic officium studium meus defensio ab accusator atque etiam ipse susceptio causa reprehenso sum ante quam pro lucius murena dico instituo pro ego ipse paucus dico non quo ego potis hic quidem tempus sum officio meus quam hic salus defensio sed ut meus facio tu probo magnus auctoritas ab hic honor fama fortuna omnis inimicus impetus propulsaris possum


quapropter non solum illa gloria militaris vestris formulis atque actionibus anteponenda est verum etiam dicendi consuetudo longe et multum isti vestrae exercitationi ad honorem antecellit. itaque mihi videntur plerique initio multo hoc maluisse, post, cum id adsequi non potuissent, istuc potissimum sunt delapsi. Vt aiunt in Graecis artificibus eos auloedos esse qui citharoedi fieri non potuerint, sic nos videmus, qui oratores evadere non potuerint, eos ad iuris studium devenire. Magnus dicendi labor, magna res, magna dignitas, summa autem gratia. etenim a vobis salubritas quaedam, ab eis qui dicunt salus ipsa petitur. deinde vestra responsa atque decreta et evertuntur saepe dicendo et sine defensione orationis firma esse non possunt. in qua si satis profecissem, parcius de eius laude dicerem; nunc nihil de me dico, sed de eis qui in dicendo magni sunt aut fuerunt.

quapropter non solus ille gloria militaris vester formulis atque actio antepono sum verus etiam dico consuetudo longus et multus iste vester exercitatio ad honor antecello itaque ego video plerusque initium multus hic malo post cum is assequor non possum iste potis sum delabor vt aio in graecum artifex is auloedus sum qui citharoedus fio non possum sic nos video qui orator evado non possum is ad ius studium devenio magnus dico labor magnus res magnus dignitas summus autem gratia etenim ab tu salubritas quidam ab is qui dico salus ipse peto deinde vester respondeo atque decretum et everto saepe dico et sine defensio oratio firmo sum non possum in qui si satis proficio parcus de is laus dico nunc nihil de ego dico sed de is qui in dico magnus sum aut sum


Poena gravior in plebem tua voce efflagitata est; commoti animi tenuiorum. exsilium in nostrum ordinem; concessit senatus postulationi tuae, sed non libenter duriorem fortunae communi condicionem te auctore constituit. morbi excusationi poena addita est; voluntas offensa multorum quibus aut contra valetudinis commodum laborandum est aut incommodo morbi etiam ceteri vitae fructus relinquendi. quid ergo? haec quis tulit? is qui auctoritati senatus, voluntati tuae paruit, denique is tulit cui minime proderant. illa quidem quae mea summa voluntate senatus frequens repudiavit mediocriter adversata tibi esse existimas? confusionem suffragiorum flagitasti, †praerogationum legis Maniliae†, aequationem gratiae, dignitatis, suffragiorum. graviter homines honesti atque in suis vicinitatibus et municipiis gratiosi tulerunt a tali viro esse pugnatum ut omnes et dignitatis et gratiae gradus tollerentur. idem editicios iudices esse voluisti, ut odia occulta civium quae tacitis nunc discordiis continentur in fortunas optimi cuiusque erumperent.

poenus gravis in plebs tuus vox efflagito sum commoveo animus tenuis exsilium in nos ordo concedo senatus postulatio tuus sed non libet durus fortuna communis condicio tu auctor constituo morbus excusatio poena addo sum voluntas offendo multus qui aut contra valetudo commodus laboro sum aut incommodus morbus etiam ceterus vita fructus relinquo quis ergo hic quis fero is qui auctoritas senatus voluntas tuus pareo denique is fero qui paruus prosum ille quidem qui meus summus voluntas senatus frequens repudio mediocris adverso tu sum existimo confusio suffragium flagito praerogatio lex manilia aequatio gratia dignitas suffragium gravis homo honestus atque in suus vicinitas et municipium gratiosus fero ab talis vir sum pugno ut omnis et dignitas et gratia gradus tollo idem editicius iudex sum volo ut odium occulo civis qui taceo nunc discordia contineo in fortuna bonus quisque erumpo


quamquam ego iam putabam, iudices, multis viris fortibus ne ignobilitas generis obiceretur meo labore esse perfectum, qui non modo Curiis, Catonibus, Pompeiis, antiquis illis fortissimis viris, novis hominibus, sed his recentibus, Mariis et Didiis et Caeliis, commemorandis id agebam. cum vero ego tanto intervallo claustra ista nobilitatis refregissem, ut aditus ad consulatum posthac, sicut apud maiores nostros fuit, non magis nobilitati quam virtuti pateret, non arbitrabar, cum ex familia vetere et inlustri consul designatus ab equitis Romani filio consule defenderetur, de generis novitate accusatores esse dicturos. etenim mihi ipsi accidit ut cum duobus patriciis, altero improbissimo atque audacissimo, altero modestissimo atque optimo viro, peterem; superavi tamen dignitate Catilinam, gratia Galbam. quod si id crimen homini novo esse deberet, profecto mihi neque inimici neque invidi defuissent.

quamquam ego iam puto iudex multus vis fortis ne ignobilitas genus obicio meus labor sum perficio qui non modo curiatii cato pompejus antiquus ille fortis vis novus homo sed hic recens marius et didius et caelius commemoro is ago cum verus ego tantus intervallum claustra iste nobilitas refringo ut aditus ad consulatus posthac sicut apud magnus noster sum non magis nobilitas quam virtus pateo non arbitror cum ex familia veto et illustris consul designo ab equio romanus filius consul defendo de genus novitas accusator sum dico etenim ego ipse accido ut cum duo patricius alter improbus atque audax alter modestus atque bonus vir peto supero tamen dignitas catilina gratia galba qui si is crimen homo novo sum debeo profecto ego neque inimicus neque invideo desum


sed quid tandem fiet, si haec elapsa de manibus nostris in eum annum qui consequitur redundarint? Vnus erit consul, et is non in administrando bello sed in sufficiendo conlega occupatus. hunc iam qui impedituri sint * * * illa pestis immanis importuna Catilinae prorumpet, qua po * * * minatur; in agros suburbanos repente advolabit; versabitur in urbe furor, in curia timor, in foro coniuratio, in campo exercitus, in agris vastitas; omni autem in sede ac loco ferrum flammamque metuemus. quae iam diu comparantur, eadem ista omnia, si ornata suis praesidiis erit res publica, facile et magistratuum consiliis et privatorum diligentia comprimentur.

sed quis tandem fio si hic elabor de manus noster in is annus qui consequor redundo vnus sum consul et is non in administro bellum sed in sufficio collega occupo hic iam qui impedio sum ille pestis immanis importunus catilina prorumpo qui other mino in ager suburbani repens advolo verso in urbs furor in curia timor in forum coniuratio in campus exercitus in ager vastitas omnis autem in sedes atque locus ferrum flamma metuo qui iam diu comparo idem iste omnis si orno suus praesidium sum res publicus facilis et magistratus consilium et privator diligentia comprimo


'videsne tu illum tristem, demissum? iacet, diffidit, abiecit hastas.' serpit hic rumor. 'scis tu illum accusationem cogitare, inquirere in competitores, testis quaerere? Alium fac iam, quoniam sibi hic ipse desperat.' eius modi rumoribus candidatorum amici intimi debilitantur, studia deponunt; aut certam rem abiciunt aut suam operam et gratiam iudicio et accusationi reservant. accedit eodem ut etiam ipse candidatus totum animum atque omnem curam operam diligentiamque suam in petitione non possit ponere. adiungitur enim accusationis cogitatio, non parva res sed nimirum omnium maxima. Magnum est enim te comparare ea quibus possis hominem e civitate, praesertim non inopem neque infirmum, exturbare, qui et per se et per suos et vero etiam per alienos defendatur. omnes enim ad pericula propulsanda concurrimus et qui non aperte inimici sumus etiam alienissimis in capitis periculis amicissimorum officia et studia praestamus.

video tu ille tristis demitto iaceo diffido abicio hasta serpo hic rumor scio tu ille accusatio cogito inquiro in competitor testis quaero alius facio iam quoniam sui hic ipse despero is modus rumor candidator amicus intimus debilito studium depono aut certus res abicio aut suus opera et gratia iudicium et accusatio reservo accedo idem ut etiam ipse candido totus animus atque omnis cura opera diligentia suus in petitio non possum pono adjungo enim accusatio cogitatio non parvus res sed nimirum omnis maximus magnus sum enim tu comparo is qui possum homo e civitas praesertim non inops neque infirmus exturbaris qui et per sui et per suus et verus etiam per alienus defendo omnis enim ad periculum propulso concurro et qui non apertus inimicus sum etiam alienus in capio periculum amicus officium et studium praesto


quid? si etiam illud addam quod a consuetudine non abhorret, rogatos esse multos, num aut criminosum sit aut mirandum, qua in civitate rogati infimorum hominum filios prope de nocte ex ultima saepe urbe deductum venire soleamus, in ea non esse gravatos homines prodire hora tertia in campum Martium, praesertim talis viri nomine rogatos? quid? si omnes societates venerunt quarum ex numero multi sedent iudices; quid? si multi homines nostri ordinis honestissimi; quid? si illa officiosissima quae neminem patitur non honeste in urbem introire tota natio candidatorum, si denique ipse accusator noster Postumus obviam cum bene magna caterva sua venit, quid habet ista multitudo admirationis? omitto clientis, vicinos, tribulis, exercitum totum Luculli qui ad triumphum per eos dies venerat; hoc dico, frequentiam in isto officio gratuitam non modo dignitati nullius umquam sed ne voluntati quidem defuisse. at sectabantur multi. doce mercede; concedam esse crimen.

quis si etiam ille addo qui ab consuetudo non abhorreo rogo sum multus num aut criminosus sum aut miror qui in civitas rogo infimus homo filius prope de nox ex ulter saepe urbs deduco venio soleo in is non sum gravo homo prodeo hora tertius in campus martius praesertim talis vir nomen rogo quis si omnis societas venio qui ex numerus multus sedeo iudex quis si multus homo noster ordo honestus quis si ille officiosus qui nemo patior non honestus in urbs introeo totus natio candidator si denique ipse accusator noster postumus obvius cum bene magnus caterva suus venio quis habeo iste multitudo admiratio omitto cliens vicinus tribulis exercitus totus lucullus qui ad triumphus per is dies venio hic dico frequentia in iste officium gratuitus non modo dignitas nullus umquam sed ne voluntas quidem desum at sector multus doceo merces concedo sum crimen


sed ut hoc omisso ad studiorum atque artium contentionem revertamur, qui potest dubitari quin ad consulatum adipiscendum multo plus adferat dignitatis rei militaris quam iuris civilis gloria? vigilas tu de nocte ut tuis consultoribus respondeas, ille ut eo quo intendit mature cum exercitu perveniat; te gallorum, illum bucinarum cantus exsuscitat; tu actionem instituis, ille aciem instruit; tu caves ne tui consultores, ille ne urbes aut castra capiantur; ille tenet et scit ut hostium copiae, tu ut aquae pluviae arceantur; ille exercitatus est in propagandis finibus, tuque in regendis. ac nimirum — dicendum est enim quod sentio — rei militaris virtus praestat ceteris omnibus. haec nomen populo Romano, haec huic urbi aeternam gloriam peperit, haec orbem terrarum parere huic imperio coegit; omnes urbanae res, omnia haec nostra praeclara studia et haec forensis laus et industria latet in tutela ac praesidio bellicae virtutis. simul atque increpuit suspicio tumultus, artes ilico nostrae conticiscunt.

sed ut hic omitto ad studium atque ars contentio revorto qui possum dubitaris quin ad consulatus adipiscendum multus multus affero dignitas res militaris quam ius civilis gloria vigilo tu de nox ut tuus consultor respondeo ille ut is quo intendo maturus cum exercitus pervenio tu gallus ille bucinaris cantus exsuscito tu actio instituo ille acies instruo tu caveo ne tuus consultor ille ne urbs aut castrum capio ille teneo et scio ut hostis copia tu ut aqua pluvia arceo ille exercito sum in propago finis tu in rego atque nimirum dico sum enim qui sentio res militaris virtus praesto ceterus omnis hic nomen populus romanus hic hic urbs aeternus gloria pario hic orbis terra pareo hic imperium cogo omnis urbanus res omnis hic noster praeclarus studium et hic forensis laus et industria lateo in tutela atque praesidium bellicus virtus simul atque increpo suspicio tumultus ars ilico noster conticiscunt


primum dignitas in tam tenui scientia non potest esse; res enim sunt parvae, prope in singulis litteris atque interpunctionibus verborum occupatae. deinde, etiam si quid apud maiores nostros fuit in isto studio admirationis, id enuntiatis vestris mysteriis totum est contemptum et abiectum. posset agi lege necne pauci quondam sciebant; fastos enim volgo non habebant. erant in magna potentia qui consulebantur; a quibus etiam dies tamquam a Chaldaeis petebatur. inventus est scriba quidam, Gnaeus Flavius, qui cornicum oculos confixerit et singulis diebus ediscendis fastos populo proposuerit et ab ipsis his cautis iuris consultis eorum sapientiam compilarit. itaque irati illi, quod sunt veriti ne dierum ratione pervolgata et cognita sine sua opera lege agi posset, verba quaedam composuerunt ut omnibus in rebus ipsi interessent.

primus dignitas in tam tenuis scientia non possum sum res enim sum parvus prope in singuli littera atque interpunctio verbum occupo deinde etiam si quis apud magnus noster sum in iste studium admiratio is enuntio vester mysterium totus sum contemno et abicio possum ago lex necne paucus quondam scio fasti enim vulgo non habeo sum in magnus potentia qui consulo ab qui etiam dies tamquam ab chaldaeus peto invenio sum scriba quidam gnaeus flavus qui cornix oculus configo et singuli dies edisco fasti populus propono et ab ipse hic caueo ius consulo is sapientia compilo itaque irascor ille qui sum vereor ne dies ratio pervulgo et cognosco sine suus opus lex ago possum verbum quidam compono ut omnis in res ipse intersum


nostri autem illi — fatebor enim, Cato, me quoque in adulescentia diffisum ingenio meo quaesisse adiumenta doctrinae — nostri, inquam, illi a Platone et Aristotele, moderati homines et temperati, aiunt apud sapientem valere aliquando gratiam; viri boni esse misereri; distincta genera esse delictorum et disparis poenas; esse apud hominem constantem ignoscendi locum; ipsum sapientem saepe aliquid opinari quod nesciat, irasci non numquam, exorari eundem et placari, quod dixerit interdum, si ita rectius sit, mutare, de sententia decedere aliquando; omnis virtutes mediocritate quadam esse moderatas.

noster autem ille fateor enim cato ego quoque in adulescentia diffido ingenium meus quaero adjumentum doctrina noster inquam ille ab plato et aristotelis moderor homo et tempero aio apud sapio valeo aliquando gratia vir bonus sum misereo distinguo genus sum delictum et disparis poena sum apud homo consto ignosco locus ipse sapio saepe aliquis opinor qui nescio irascor non numquam exoraris idem et placaris qui dico interdum si ita rectus sum muto de sententia decedo aliquando omnis virtus mediocritas quidam sum modero


qua re ego expertus et petendi et defendendi et accusandi molestiam sic intellexi in petendo studium esse acerrimum, in defendendo officium, in accusando laborem. itaque sic statuo fieri nullo modo posse ut idem accusationem et petitionem consulatus diligenter adornet atque instruat. Vnum sustinere pauci possunt, utrumque nemo. tu cum te de curriculo petitionis deflexisses animumque ad accusandum transtulisses, existimasti te utrique negotio satis facere posse. vehementer errasti. quis enim dies fuit, postea quam in istam accusandi denuntiationem ingressus es, quem tu non totum in ista ratione consumpseris? legem ambitus flagitasti, quae tibi non deerat; erat enim severissime scripta Calpurnia. gestus est mos et voluntati et dignitati tuae. sed tota illa lex accusationem tuam, si haberes nocentem reum, fortasse armasset; petitioni vero refragata est.

qui res ego experior et peto et defendo et accuso molestia sic intellego in peto studium sum acer in defendo officium in accuso labor itaque sic statuo fio nullus modo possum ut idem accusatio et petitio consulatus diligenter adorno atque instruo vnus sustineo paucus possum uterque nemo tu cum tu de curriculum petitio deflecto animus ad accuso transfero existimo tu uterque negotium satis facio possum vehemens erro quis enim dies sum postea quam in iste accuso denuntiatio ingredior sum qui tu non totus in iste ratio consumo lex ambitus flagito qui tu non desum sum enim severus scribo calpurnius gero sum mos et voluntas et dignitas tuus sed totus ille lex accusatio tuus si habeo noceo reus fortasse armo petitio verus refragor sum


quid Murena interea? fortissimo et sapientissimo viro, summo imperatori legatus, Lucio Lucullo, fuit; qua in legatione duxit exercitum, signa contulit, manum conseruit, magnas copias hostium fudit, urbis partim vi, partim obsidione cepit, Asiam istam refertam et eandem delicatam sic obiit ut in ea neque avaritiae neque luxuriae vestigium reliquerit, maximo in bello sic est versatus ut hic multas res et magnas sine imperatore gesserit, nullam sine hoc imperator. atque haec quamquam praesente Lucio Lucullo loquor, tamen ne ab ipso propter periculum nostrum concessam videamur habere licentiam fingendi, publicis litteris testata sunt omnia, quibus Lucius Lucullus tantum laudis impertiit quantum neque ambitiosus imperator neque invidus tribuere alteri in communicanda gloria debuit.

quis murena interea fortis et sapio vir superus imperator legatus lucius lucullus sum qui in legatio duco exercitus signum confero manus consero magnus copia hostis fundo urbs pars vis pars obsidio capio asia iste refercio et idem delicatus sic obeo ut in is neque avaritia neque luxuria vestigium relinquo maximus in bellum sic sum verso ut hic multus res et magnus sine imperator gero nullus sine hic imperator atque hic quamquam praesens lucius lucullus loquor tamen ne ab ipse propter periculum nos concedo video habeo licentia fingo publicus littera testo sum omnis qui lucius lucullus tantus laus impertio quantus neque ambitiosus imperator neque invidus tribuo alter in communico gloria debeo


noli igitur eripere hunc inferiori generi hominum fructum offici, Cato; sine eos qui omnia a nobis sperant habere ipsos quoque aliquid quod nobis tribuere possint. si nihil erit praeter ipsorum suffragium, tenues, etsi suffragantur, nil valent gratia. ipsi denique, ut solent loqui, non dicere pro nobis, non spondere, non vocare domum suam possunt. atque haec a nobis petunt omnia neque ulla re alia quae a nobis consequuntur nisi opera sua compensari putant posse. itaque et legi Fabiae quae est de numero sectatorum, et senatus consulto quod est Lucio Caesare consule factum restiterunt. nulla est enim poena quae possit observantiam tenuiorum ab hoc vetere instituto officiorum excludere.

nolo igitur eripio hic inferus gener homo fructus officio cato sine is qui omnis ab nos spero habeo ipse quoque aliquis qui nos tribuo possum si nihil sum praeter ipse suffragium tenuis etsi suffrago nihil valeo gratia ipse denique ut soleo loquor non dico pro nos non spondeo non vocaris domus suus possum atque hic ab nos peto omnis neque ullus res alius qui ab nos consequor nisi opus suus compensaris puto possum itaque et lego fabius qui sum de numerus sectator et senatus consultum qui sum lucius caesaris consul facio resto nullus sum enim poena qui possum observantia tenuis ab hic veto instituo officium excludo


at enim in praeturae petitione prior renuntiatus est Servius. pergitisne vos tamquam ex syngrapha agere cum populo ut, quem locum semel honoris cuipiam dederit, eundem in reliquis honoribus debeat? quod enim fretum, quem Euripum tot motus, tantas, tam varias habere putatis agitationes commutationesque fluctuum, quantas perturbationes et quantos aestus habet ratio comitiorum? dies intermissus aut nox interposita saepe perturbat omnia, et totam opinionem parva non numquam commutat aura rumoris. saepe etiam sine ulla aperta causa fit aliud atque existimaris, ut non numquam ita factum esse etiam populus admiretur, quasi vero non ipse fecerit.

at enim in praetura petitio prior renuntio sum servus pergo tu tamquam ex syngrapha ago cum populus ut qui locus semel honor qui do idem in reliquus honor debeo qui enim fretus qui euripus tot moueo tantus tam vario habeo puto agitatio commutatio fluctus quantus perturbatio et quantus aestus habeo ratio comitium dies intermitto aut nox interpono saepe perturbo omnis et totus opinio parvus non numquam commuto aura rumor saepe etiam sine ullus apertus causa fio alius atque existimaris ut non numquam ita facio sum etiam populus admiror quasi verus non ipse facio