Pro L. Murena

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


ac si, ut non nullis in civitatibus fieri solet, patronus huic causae publice constitueretur, is potissimum summo honore adfecto defensor daretur qui eodem honore praeditus non minus adferret ad dicendum auctoritatis quam facultatis. quod si e portu solventibus ei qui iam in portum ex alto invehuntur praecipere summo studio solent et tempestatum rationem et praedonum et locorum, quod natura adfert ut eis faveamus qui eadem pericula quibus nos perfuncti sumus ingrediantur, quo tandem me esse animo oportet prope iam ex magna iactatione terram videntem in hunc cui video maximas rei publicae tempestates esse subeundas? qua re si est boni consulis non solum videre quid agatur verum etiam providere quid futurum sit, ostendam alio loco quantum salutis communis intersit duos consules in re publica Kalendis Ianuariis esse.

atque si ut non nullus in civitas fio soleo patronus hic causa publicus constituo is potis superus honor afficio defenso do qui idem honor praeditus non paruus affero ad dico auctoritas quam facultas qui si e portus solvo is qui iam in portus ex altus inveho praecipio superus studium soleo et tempestas ratio et praedo et locus qui natura affero ut is faveo qui idem periculum qui nos perfungor sum ingredior quo tandem ego sum animus oportet prope iam ex magnus iactatio terra video in hic qui video magnus res publicus tempestas sum subeo qui res si sum bonus consul non solus video quis ago verus etiam provideo quis sum sum ostendo alius locus quantus salus communis intersum duo consul in res publicus kalendae januarius sum


quid ergo? acceptam iniuriam persequi non placet? immo vehementer placet; sed aliud tempus est petendi, aliud persequendi. petitorem ego, praesertim consulatus, magna spe, magno animo, magnis copiis et in forum et in campum deduci volo. non placet mihi inquisitio candidati, praenuntia repulsae, non testium potius quam suffragatorum comparatio, non minae magis quam blanditiae, non denuntiatio potius quam persalutatio, praesertim cum iam hoc novo more omnes fere domos omnium concursent et ex voltu candidatorum coniecturam faciant quantum quisque animi et facultatis habere videatur.

quis ergo accipio iniuria persequor non placeo immo vehemens placeo sed alius tempus sum peto alius persequor petitor ego praesertim consulatus magnus spes magnus animus magnus copia et in forum et in campus deduco volo non placeo ego inquisitio candidatus praenuntio repello non testis potis quam suffragator comparatio non minae magis quam blanditia non denuntiatio potis quam persalutatio praesertim cum iam hic novo mos omnis fere domus omnis concurso et ex vultus candidator conicio facio quantus quisque animus et facultas habeo video


sed tamen si est reddenda ratio, duae res vehementer in praetura desideratae sunt quae ambae in consulatu multum Murenae profuerunt, una exspectatio muneris quae et rumore non nullo et studiis sermonibusque competitorum creverat, altera quod ei quos in provincia ac legatione omni et liberalitatis et virtutis suae testis habuerat nondum decesserant. Horum utrumque ei fortuna ad consulatus petitionem reservavit. nam et L. Luculli exercitus qui ad triumphum convenerat idem comitiis Lucio Murenae praesto fuit, et munus amplissimum quod petitio praeturae desiderarat praetura restituit.

sed tamen si sum reddo ratio duo res vehemens in praetura desidero sum qui ambo in consulatus multus murena prosum unus exspectatio munus qui et rumor non nullus et studium sermo competitor cerno alter qui is qui in provincia atque legatio omnis et liberalitas et virtus suus testis habeo nondum decedo horus uterque is fortuna ad consulatus petitio reservo nam et l lucullus exercitus qui ad triumphus convenio idem comitium lucius murena praesto sum et munus amplus qui petitio praetura desidero praetura restituo


et quoniam mihi videris istam scientiam iuris tamquam filiolam osculari tuam, non patiar te in tanto errore versari ut istud nescio quid quod tanto opere didicisti praeclarum aliquid esse arbitrere. Aliis ego te virtutibus, continentiae, gravitatis, iustitiae, fidei, ceteris omnibus, consulatu et omni honore semper dignissimum iudicavi; quod quidem ius civile didicisti, non dicam operam perdidisti, sed illud dicam, nullam esse in ista disciplina munitam ad consulatum viam. omnes enim artes, quae nobis populi Romani studia concilient, et admirabilem dignitatem et pergratam utilitatem debent habere.

et quoniam ego video iste scientia ius tamquam filiola osculor tuus non patior tu in tantus error versaris ut iste nescio quis qui tantus opus disco praeclaris aliquis sum arbitror alius ego tu virtus continentia gravitas justitia fides ceterus omnis consulatus et omnis honor semper dignus judico qui quidem ius civilis disco non dico opera perdo sed ille dico nullus sum in iste disciplina munio ad consulatus via omnis enim ars qui nos populus romanus studium concilio et admirabilis dignitas et pergratus utilitas debeo habeo


quo quidem in bello virtus enituit egregia Marci Catonis, proavi tui; quo ille, cum esset, ut ego mihi statuo, talis qualem te esse video, numquam cum Scipione esset profectus, si cum mulierculis bellandum arbitraretur. neque vero cum Publio Africano senatus egisset ut legatus fratri proficisceretur, cum ipse paulo ante Hannibale ex Italia expulso, ex Africa eiecto, Carthagine oppressa maximis periculis rem publicam liberasset, nisi illud grave bellum et vehemens putaretur. atqui si diligenter quid Mithridates potuerit et quid effecerit et qui vir fuerit consideraris, omnibus quibuscum populus Romanus bellum gessit hunc regem nimirum antepones. quem Lucius Sulla maximo et fortissimo exercitu, pugnax et acer et non rudis imperator, ut aliud nihil dicam, cum bello invectum totam in Asiam cum pace dimisit; quem Lucius Murena, pater huiusce, vehementissime vigilantissimeque vexatum repressum magna ex parte, non oppressum reliquit; qui rex sibi aliquot annis sumptis ad confirmandas rationes et copias belli tantum spe conatuque valuit ut se Oceanum cum Ponto, Sertori copias cum suis coniuncturum putaret.

quo quidem in bellum virtus eniteo egregius marcius cato proavus tuus quo ille cum sum ut ego ego statuo talis qual tu sum video numquam cum scipio sum proficiscor si cum mulierculis bellor arbitror neque verus cum publius africanus senatus ago ut legatus frater proficiscor cum ipse paulus ante hannibal ex italia expello ex africanus eicio carthago opprimo magnus periculum res publicus libero nisi ille gravis bellum et vehemens puto atqui si diligenter quis mithridates possum et quis efficio et qui vir sum consideraris omnis qui populus romanus bellum gero hic rex nimirum antepono qui lucius sulla maximus et fortis exercitus pugnax et acer et non rudis imperator ut alius nihil dico cum bellum inveho totus in asia cum pax dimitto qui lucius murena pater hic vehemens vigilo vexo reprimo magnus ex pars non opprimo relinquo qui rex sui aliquot annus sumo ad confirmo ratio et copia bellum tantus spes conor valeo ut sui oceanus cum pontus sertor copia cum suus conjungo puto


nolite, per deos immortalis! iudices, hac eum cum re qua se honestiorem fore putavit etiam ceteris ante partis honestatibus atque omni dignitate fortunaque privare. atque ita vos Lucius Murena, iudices, orat atque obsecrat, si iniuste neminem laesit, si nullius auris voluntatemve violavit, si nemini, ut levissime dicam, odio nec domi nec militiae fuit, sit apud vos modestiae locus, sit demissis hominibus perfugium, sit auxilium pudori. misericordiam spoliatio consulatus magnam habere debet, iudices; una enim eripiuntur cum consulatu omnia; invidiam vero his temporibus habere consulatus ipse nullam potest; obicitur enim contionibus seditiosorum, insidiis coniuratorum, telis Catilinae, ad omne denique periculum atque ad omnem iniuriam solus opponitur.

nolo per deus immortal iudex hic is cum res qui sui honestus sum puto etiam ceterus ante pars honestas atque omnis dignitas fortuno privaris atque ita tu lucius murena iudex oro atque obsecro si injustus nemo laedo si nullus auris voluntas violo si nemo ut levis dico odium neque domus neque militia sum sum apud tu modestia locus sum demitto homo perfugium sum auxilium pudor misericordia spoliatio consulatus magnus habeo debeo iudex unus enim eripio cum consulatus omnis invidia verus hic tempus habeo consulatus ipse nullus possum obicio enim contio seditiosor insidiae coniurati telum catilina ad omnis denique periculum atque ad omnis iniuria solus oppono


quae si acerba, si misera, si luctuosa sunt, si alienissima a mansuetudine et misericordia vestra, iudices, conservate populi Romani beneficium, reddite rei publicae consulem, date hoc ipsius pudori, date patri mortuo, date generi et familiae, date etiam Lanuvio, municipio honestissimo, quod in hac tota causa frequens maestumque vidistis. nolite a sacris patriis Iunonis Sospitae, cui omnis consules facere necesse est, domesticum et suum consulem potissimum avellere. quem ego vobis, si quid habet aut momenti commendatio aut auctoritatis confirmatio mea, consul consulem, iudices, ita commendo ut cupidissimum oti, studiosissimum bonorum, acerrimum contra seditionem, fortissimum in bello, inimicissimum huic coniurationi quae nunc rem publicam labefactat futurum esse promittam et spondeam.

qui si acerbus si misero si luctuosus sum si alienus ab mansuetudo et misericordia vester iudex conservo populus romanus beneficium reddo res publicus consul do hic ipse pudor do pater mortuus do gener et familia do etiam lanuvium municipium honestus qui in hic totus causa frequens maestus video nolo ab sacrum patrius juno sospitae qui omnis consul facio necesse sum domesticus et suus consul potis avello qui ego tu si quis habeo aut momentum commendatio aut auctoritas confirmatio meus consul consul iudex ita commendo ut cupidus otium studiosus bonus acer contra seditio fortis in bellum inimicus hic coniuratio qui nunc res publicus labefacto sum sum promitto et spondeo


saltatorem appellat Lucium Murenam Cato. maledictum est, si vere obicitur, vehementis accusatoris, sin falso, maledici conviciatoris. qua re cum ista sis auctoritate, non debes, Marce Cato, adripere maledictum ex trivio aut ex scurrarum aliquo convicio neque temere consulem populi Romani saltatorem vocare, sed circumspicere quibus praeterea vitiis adfectum esse necesse sit eum cui vere istud obici possit. nemo enim fere saltat sobrius, nisi forte insanit, neque in solitudine neque in convivio moderato atque honesto. tempestivi convivi, amoeni loci, multarum deliciarum comes est extrema saltatio. tu mihi adripis hoc quod necesse est omnium vitiorum esse postremum, relinquis illa quibus remotis hoc vitium omnino esse non potest? nullum turpe convivium, non amor, non comissatio, non libido, non sumptus ostenditur, et, cum ea non reperiantur quae voluptatis nomen habent quamquam vitiosa sunt, in quo ipsam luxuriam reperire non potes, in eo te umbram luxuriae reperturum putas?

saltator appello lucius murena cato maledico sum si verus obicio vehemens accusator sin fallo maledico conviciator qui res cum iste sum auctoritas non debeo marcus cato arripio maledico ex trivius aut ex scurraris aliquis convicior neque temere consul populus romanus saltator vocaris sed circumspicio qui praeterea vitium afficio sum necesse sum is qui verus iste obicio possum nemo enim fere saltat sobrius nisi fors insanio neque in solitudo neque in convivium modero atque honestus tempestivus convivo amoenus locus multus deliciae comes sum exter saltatio tu ego adrapio hic qui necesse sum omnis vitium sum posterus relinquo ille qui remoueo hic vitium omnino sum non possum nullus turpis convivium non amor non comissatio non libido non sumptus ostendo et cum is non reperio qui voluptas nomen habeo quamquam vitiosus sum in quo ipse luxuria reperio non possum in is tu umbra luxuria reperio puto


Lucio Otho, vir fortis, meus necessarius, equestri ordini restituit non solum dignitatem sed etiam voluptatem. itaque lex haec quae ad ludos pertinet est omnium gratissima, quod honestissimo ordini cum splendore fructus quoque iucunditatis est restitutus. qua re delectant homines, mihi crede, ludi, etiam illos qui dissimulant, non solum eos qui fatentur; quod ego in mea petitione sensi. nam nos quoque habuimus scaenam competitricem. quod si ego qui trinos ludos aedilis feceram tamen Antoni ludis commovebar, tibi qui casu nullos feceras nihil huius istam ipsam quam inrides argenteam scaenam adversatam putas?

lucius otho vir fortis meus necessarius equester ordo restituo non solus dignitas sed etiam voluptas itaque lex hic qui ad ludus pertineo sum omnis gratus qui honestus ordo cum splendor fructus quoque iucunditas sum restituo qui res delecto homo ego credo ludo etiam ille qui dissimulo non solus is qui fateor qui ego in meus petitio sentio nam nos quoque habeo scaena competitrix qui si ego qui terni ludus aedilis facio tamen antonius ludus commoveo tu qui casus nullus facio nihil hic iste ipse quam irrideo argenteus scaena adverso puto


itaque, ut dixi, dignitas in ista scientia consularis numquam fuit, quae tota ex rebus fictis commenticiisque constaret, gratiae vero multo etiam minus. quod enim omnibus patet et aeque promptum est mihi et adversario meo, id esse gratum nullo pacto potest. itaque non modo benefici conlocandi spem sed etiam illud quod aliquamdiu fuit 'licet consulere?' iam perdidistis. sapiens existimari nemo potest in ea prudentia quae neque extra Romam usquam neque Romae rebus prolatis quicquam valet. peritus ideo haberi nemo potest quod in eo quod sciunt omnes nullo modo possunt inter se discrepare. difficilis autem res ideo non putatur quod et perpaucis et minime obscuris litteris continetur. itaque si mihi, homini vehementer occupato, stomachum moveritis, triduo me iuris consultum esse profitebor. etenim quae de scripto aguntur, scripta sunt omnia, neque tamen quicquam tam anguste scriptum est quo ego non possim 'Qua de re agitur' addere; quae consuluntur autem, minimo periculo respondentur. si id quod oportet responderis, idem videare respondisse quod Servius; sin aliter, etiam controversum ius nosse et tractare videare.

itaque ut dico dignitas in iste scientia consularis numquam sum qui totus ex res fingo commenticius consto gratia verus multus etiam paruus qui enim omnis pateo et aequus promptus sum ego et adversarius meus is sum gratus nullus pacisco possum itaque non modo beneficus conloco spes sed etiam ille qui aliquamdiu sum licet consulo iam perdo sapio existimo nemo possum in is prudentia qui neque extra roma usquam neque roma res profero quisquam valeo pereo ideo habeo nemo possum qui in is qui scio omnis nullus modo possum inter sui discreparis difficilis autem res ideo non puto qui et perpaucus et paruus obscurus littera contineo itaque si ego homo vehemens occupo stomachus moveo triduum ego ius consulo sum profiteor etenim qui de scribo ago scribo sum omnis neque tamen quisquam tam angustus scribo sum quo ego non possum qui de res ago addo qui consulo autem paruus periculum respondeo si is qui oportet respondeo idem videaris respondeo qui servus sin aliter etiam controversus ius nosco et tractaris videaris


sed pauca quae meum animum repente moverunt prius de Lucii Murenae fortuna conquerar. nam cum saepe antea, iudices, et ex aliorum miseriis et ex meis curis laboribusque cotidianis fortunatos eos homines iudicarem qui remoti a studiis ambitionis otium ac tranquillitatem vitae secuti sunt, tum vero in his Lucii Murenae tantis tamque improvisis periculis ita sum animo adfectus ut non queam satis neque communem omnium nostrum condicionem neque huius eventum fortunamque miserari. qui primum, dum ex honoribus continuis familiae maiorumque suorum unum ascendere gradum dignitatis conatus est, venit in periculum ne et ea quae ei relicta, et haec quae ab ipso parta sunt amittat, deinde propter studium novae laudis etiam in veteris fortunae discrimen adducitur.

sed paucus qui meus animus repens moveo prior de lucius murena fortuna conqueror nam cum saepe antea iudex et ex alius miseria et ex meus cura labor cottidianus fortuno is homo iudico qui removeo ab studium ambitio otium atque tranquillitas vita sequor sum tum verus in hic lucius murena tantus tam improvide periculum ita sum animus affectus ut non queo satis neque communis omnis nos condicio neque hic evenio fortuna miseror qui primus dum ex honor continuus familia magnus suus unus ascendo gradus dignitas conor sum venio in periculum ne et is qui is relinquo et hic qui ab ipse pario sum amitto deinde propter studium novus laus etiam in veto fortuna discrimen adduco


quae cum ita sint, iudices, primum rei publicae causa, qua nulla res cuiquam potior debet esse, vos pro mea summa et vobis cognita in re publica diligentia moneo, pro auctoritate consulari hortor, pro magnitudine periculi obtestor, ut otio, ut paci, ut saluti, ut vitae vestrae et ceterorum civium consulatis; deinde ego idem et defensoris et amici officio adductus oro atque obsecro, iudices, ut ne hominis miseri et cum corporis morbo tum animi dolore confecti, Lucii Murenae, recentem gratulationem nova lamentatione obruatis. modo maximo beneficio populi Romani ornatus fortunatus videbatur, quod primus in familiam veterem, primus in municipium antiquissimum consulatum attulisset; nunc idem in squalore et sordibus, confectus morbo, lacrimis ac maerore perditus vester est supplex, iudices, vestram fidem obtestatur, vestram misericordiam implorat, vestram potestatem ac vestras opes intuetur.

qui cum ita sum iudex primus res publicus causa qui nullus res quisquam potis debeo sum tu pro meus summus et tu cognosco in res publicus diligentia moneo pro auctoritas consularis hortor pro magnitudo periculum obtestor ut otium ut pax ut salus ut vita vester et ceterus civis consulo deinde ego idem et defensor et amicus officium adduco oro atque obsecro iudex ut ne homo miser et cum corpus morbus tum animus dolor confacio lucius murena recens gratulatio novo lamentatio obruo modo maximus beneficium populus romanus orno fortuno video qui primus in familia vetus primus in municipium antiquus consulatus affero nunc idem in squalor et sordes conficio morbus lacrima atque maeror perdo vester sum supplex iudex vester fides obtestor vester misericordia imploro vester potestas atque vester ops intueor


venio nunc ad Marcum Catonem, quod est fundamentum ac robur totius accusationis; qui tamen ita gravis est accusator et vehemens ut multo magis eius auctoritatem quam criminationem pertimescam. in quo ego accusatore, iudices, primum illud deprecabor ne quid Lucii Murenae dignitas illius, ne quid exspectatio tribunatus, ne quid totius vitae splendor et gravitas noceat, denique ne ea soli huic obsint bona Marci Catonis quae ille adeptus est ut multis prodesse possit. Bis consul fuerat Publius Africanus et duos terrores huius imperi, Carthaginem Numantiamque, deleverat cum accusavit L. Cottam. erat in eo summa eloquentia, summa fides, summa integritas, auctoritas tanta quanta in imperio populi Romani quod illius opera tenebatur. saepe hoc maiores natu dicere audivi, hanc accusatoris eximiam vim et dignitatem plurimum Lucio Cottae profuisse. noluerunt sapientissimi homines qui tum rem illam iudicabant ita quemquam cadere in iudicio ut nimiis adversarii viribus abiectus videretur.

venio nunc ad marcus cato qui sum fundamentum atque robur totus accusatio qui tamen ita gravis sum accusator et vehemens ut multus magis is auctoritas quam criminatio pertimesco in quo ego accusator iudex primus ille deprecor ne quis lucius murena dignitas ille ne quis exspectatio tribunatus ne quis totus vita splendor et gravitas noceo denique ne is solus hic obsum bonus marcius cato qui ille adipiscor sum ut multus prosum possum bis consul sum publius africanus et duo terror hic imperium carthago numantia deleo cum accuso l cotta sum in is summus eloquentia summus fides summus integritas auctoritas tantus quantus in imperium populus romanus qui ille opus teneo saepe hic magnus natus dico audio hic accusator eximius vis et dignitas multus lucius cotta prosum nolo sapio homo qui tum res ille judico ita quisquam cado in iudicium ut nimius adversarius vis abicio video


itaque homo integerrimus, civis optimus, cum esset Lucii Pauli nepos, Publii Africani, ut dixi, sororis filius, his haedinis pelliculis praetura deiectus est. odit populus Romanus privatam luxuriam, publicam magnificentiam diligit; non amat profusas epulas, sordis et inhumanitatem multo minus; distinguit rationem officiorum ac temporum, vicissitudinem laboris ac voluptatis. nam quod ais nulla re adlici hominum mentis oportere ad magistratum mandandum nisi dignitate, hoc tu ipse in quo summa est dignitas non servas. cur enim quemquam ut studeat tibi, ut te adiuvet rogas? rogas tu me ut mihi praesis, ut committam ego me tibi. quid tandem? istuc me rogari oportet abs te, an te potius a me ut pro mea salute laborem periculumque suscipias?

itaque homo integer civis bonus cum sum lucius paulis nepos publius africanus ut dico soror filius hic haedo pelliculis praetura deicio sum odi populus romanus privo luxuria publicus magnificentia diligo non amo profundo epulae sordes et inhumanitas multus paruus distinguo ratio officium atque tempus vicissitudo labor atque voluptas nam qui aio nullus res adlici homo mens oportet ad magistratus mando nisi dignitas hic tu ipse in quo summus sum dignitas non servo cur enim quisquam ut studeo tu ut tu adjuvo rogo rogo tu ego ut ego praesum ut committo ego ego tu quis tandem iste ego rogaris oportet abs tu an tu potis ab ego ut pro meus salus labor periculum suscipio


omittamus igitur de genere dicere cuius est magna in utroque dignitas; videamus cetera. 'quaesturam una petiit et sum ego factus prior.' non est respondendum ad omnia. neque enim vestrum quemquam fugit, cum multi pares dignitate fiant, unus autem primum solus possit obtinere, non eundem esse ordinem dignitatis et renuntiationis, propterea quod renuntiatio gradus habeat, dignitas autem sit persaepe eadem omnium. sed quaestura utriusque prope modum pari momento sortis fuit. habuit hic lege Titia provinciam tacitam et quietam, tu illam cui, cum quaestores sortiuntur, etiam adclamari solet, Ostiensem, non tam gratiosam et inlustrem quam negotiosam et molestam. consedit utriusque nomen in quaestura. nullum enim vobis sors campum dedit in quo excurrere virtus cognoscique posset.

omitto igitur de genus dico qui sum magnus in uterque dignitas video ceterus quaestura unus peto et sum ego facio prior non sum respondeo ad omnis neque enim vester quisquam fugio cum multus par dignitas fio unus autem primus solus possum obtineo non idem sum ordo dignitas et renuntiatio propterea qui renuntiatio gradus habeo dignitas autem sum persaepe idem omnis sed quaestura uterque prope modus par momentum sors sum habeo hic lex titius provincia taceo et quiesco tu ille qui cum quaestor sortio etiam adclamaris soleo ostiensis non tam gratiosus et illustris quam negotiosus et molestus consido uterque nomen in quaestura nullus enim tu sors campus do in quo excurro virtus cognosco possum


est igitur ridiculum, quod est dubium, id relinquere incertum, quod nemini dubium potest esse, id iudicare. atque id decernitur omnibus postulantibus candidatis, ut ex senatus consulto neque cuius intersit, neque contra quem sit intellegi possit. qua re doce ab Lucio Murena illa esse commissa; tum egomet tibi contra legem commissa esse concedam. 'multi obviam prodierunt de provincia decedenti.' consulatum petenti solet fieri; eccui autem non proditur revertenti? 'quae fuit ista multitudo?' primum, si tibi istam rationem non possim reddere, quid habet admirationis tali viro advenienti, candidato consulari, obviam prodisse multos? quod nisi esset factum, magis mirandum videretur.

sum igitur ridiculus qui sum dubius is relinquo incertus qui nemo dubius possum sum is iudicaris atque is decerno omnis postulo candido ut ex senatus consultum neque qui intersum neque contra qui sum intellego possum qui res doceo ab lucius murena ille sum committo tum nos tu contra lex committo sum concedo multus obvius prodeo de provincia decedo consulatus peto soleo fio ecqui autem non prodeo revorto qui sum iste multitudo primus si tu iste ratio non possum reddo quis habeo admiratio talis vir advenio candidatus consularis obvius proeo multus qui nisi sum facio magis miror video


Magna est autem comitiis consularibus repentina voluntatum inclinatio, praesertim cum incubuit ad virum bonum et multis aliis adiumentis petitionis ornatum. qui cum honestissimo patre atque maioribus, modestissima adulescentia, clarissima legatione, praetura probata in iure, grata in munere, ornata in provincia petisset diligenter, et ita petisset ut neque minanti cederet neque cuiquam minaretur, huic mirandum est magno adiumento Catilinae subitam spem consulatus adipiscendi fuisse?

magnus sum autem comitium consularis repentinus voluntas inclinatio praesertim cum incumbo ad vir bonus et multus alius adjumentum petitio orno qui cum honestus pater atque magnus modestus adulescentia clarus legatio praetura probo in ius gratus in munus orno in provincia peto diligenter et ita peto ut neque mino cedo neque quisquam mino hic miror sum magnus adjumentum catilina subeo spes consulatus adipiscendi sum


quae cum sunt gravia, iudices, tum illud acerbissimum est quod habet eos accusatores, non qui odio inimicitiarum ad accusandum, sed qui studio accusandi ad inimicitias descenderint. nam ut omittam Servium Sulpicium quem intellego non iniuria Lucio Murenae sed honoris contentione permotum, accusat paternus amicus, Gaius Postumus, vetus, ut ait ipse, vicinus ac necessarius, qui necessitudinis causas compluris protulit, simultatis nullam commemorare potuit. accusat Ser. Sulpicius, sodalis filius, cuius ingenio paterni omnes necessarii munitiores esse debebant. accusat Marcus Cato qui cum a Murena nulla re umquam alienus fuit, tum ea condicione nobis erat in hac civitate natus ut eius opes, ut ingenium praesidio multis etiam alienis, exitio vix cuiquam inimico esse deberet.

qui cum sum gravis iudex tum ille acerbus sum qui habeo is accusator non qui odium inimicitiaris ad accuso sed qui studium accuso ad inimicitia descendo nam ut omitto servius sulpicius qui intellego non iniuria lucius murena sed honor contentio permoveo accuso paternus amicus gaius postumus vetus ut aio ipse vicinus atque necessarius qui necessitudo causa complures profero simultas nullus commemoraris possum accuso seruius sulpicius sodalis filius qui ingenium paternus omnis necessarius munio sum debeo accuso marcus cato qui cum ab murena nullus res umquam alienus sum tum is condicio nos sum in hic civitas nascor ut is ops ut ingenium praesidium multus etiam alienus exitium vix quisquam inimicus sum debeo


at spectacula sunt tributim data et ad prandium volgo vocati. etsi hoc factum a Murena omnino, iudices, non est, ab eius amicis autem more et modo factum est, tamen admonitus re ipsa recordor quantum hae conquestiones in senatu habitae punctorum nobis, Servi, detraxerint. quod enim tempus fuit aut nostra aut patrum nostrorum memoria quo haec sive ambitio est sive liberalitas non fuerit ut locus et in circo et in foro daretur amicis et tribulibus? haec homines tenuiores praemia commodaque a suis tribulibus vetere instituto adsequebantur * * *

at spectaculum sum tributim do et ad prandium vulgo voco etsi hic facio ab murena omnino iudex non sum ab is amicus autem mos et modo facio sum tamen admonitus res ipse recordor quantus hic conquestio in senatus habeo punctor nos servius detraho qui enim tempus sum aut noster aut pater noster memoria quo hic sive ambitio sum sive liberalitas non sum ut locus et in circus et in forum do amicus et tribulis hic homo tenuis praemium commodo ab suus tribulis veto instituo assequor


hoc quidem remoto quid reprendis? 'quid opus est' inquit 'sectatoribus?' A me tu id quaeris, quid opus sit eo quo semper usi sumus? homines tenues unum habent in nostrum ordinem aut promerendi aut referendi benefici locum, hanc in nostris petitionibus operam atque adsectationem. neque enim fieri potest neque postulandum est a nobis aut ab equitibus Romanis ut suos necessarios candidatos adsectentur totos dies; a quibus si domus nostra celebratur, si interdum ad forum deducimur, si uno basilicae spatio honestamur, diligenter observari videmur et coli; tenuiorum amicorum et non occupatorum est ista adsiduitas, quorum copia bonis viris et beneficis deesse non solet.

hic quidem removeo quis reprehendo quis opus sum inquam sectator ab ego tu is quaero quis opus sum is quo semper utor sum homo tenuis unus habeo in nos ordo aut promereo aut refero beneficus locus hic in noster petitio opera atque adsectatio neque enim fio possum neque postulo sum ab nos aut ab eques romanus ut suus necessarius candido assector totus dies ab qui si domus noster celebro si interdum ad forum deduco si unus basilica spatium honesto diligenter observaris video et colo tenuis amicus et non occupator sum iste assiduitas qui copia bonus vis et beneficus desum non soleo


nihil igitur in vitam Lucii Murenae dici potest, nihil, inquam, omnino, iudices. sic a me consul designatus defenditur ut eius nulla fraus, nulla avaritia, nulla perfidia, nulla crudelitas, nullum petulans dictum in vita proferatur. bene habet; iacta sunt fundamenta defensionis. nondum enim nostris laudibus, quibus utar postea, sed prope inimicorum confessione virum bonum atque integrum hominem defendimus. quo constituto facilior est mihi aditus ad contentionem dignitatis, quae pars altera fuit accusationis.

nihil igitur in vita lucius murena dico possum nihil inquam omnino iudex sic ab ego consul designo defendo ut is nullus fraus nullus avaritia nullus perfidia nullus crudelitas nullus petulans dico in vito profero bene habeo jacto sum fundamentum defensio nondum enim noster laus qui uto postea sed prope inimicus confessio vir bonus atque integer homo defendo quo constituo facilis sum ego aditus ad contentio dignitas qui pars alter sum accusatio


etenim si me tua familiaritas ab hac causa removisset, et si hoc idem Quinto Hortensio, Marco Crasso, clarissimis viris, si item ceteris a quibus intellego tuam gratiam magni aestimari accidisset, in ea civitate consul designatus defensorem non haberet in qua nemini umquam infimo maiores nostri patronum deesse voluerunt. ego vero, iudices, ipse me existimarem nefarium si amico, crudelem si misero, superbum si consuli defuissem. qua re quod dandum est amicitiae, large dabitur a me, ut tecum agam, Servi, non secus ac si meus esset frater, qui mihi est carissimus, isto in loco; quod tribuendum est officio, fidei, religioni, id ita moderabor ut meminerim me contra amici studium pro amici periculo dicere.

etenim si ego tuus familiaritas ab hic causa removeo et si hic idem quintus hortensius marcus crassus clarus vis si item ceterus ab qui intellego tuus gratia magnus aestimaris accido in is civitas consul designo defensor non habeo in qui nemo umquam infimus magnus noster patronus desum volo ego verus iudex ipse ego existimaris nefarius si amicus crudelis si mitto superbus si consul desum qui res qui do sum amicitia largus do ab ego ut tu ago servius non secus atque si meus sum frater qui ego sum carus iste in locus qui tribuo sum officium fides religio is ita modero ut memini ego contra amicus studium pro amicus periculum dico


neque enim, si tibi tum cum peteres consulatum studui, nunc cum Murenam ipsum petas, adiutor eodem pacto esse debeo. atque hoc non modo non laudari sed ne concedi quidem potest ut amicis nostris accusantibus non etiam alienissimos defendamus. mihi autem cum Murena, iudices, et magna et vetus amicitia est, quae in capitis dimicatione a Ser. Sulpicio non idcirco obruetur quod ab eodem in honoris contentione superata est. quae si causa non esset, tamen vel dignitas hominis vel honoris eius quem adeptus est amplitudo summam mihi superbiae crudelitatisque infamiam inussisset, si hominis et suis et populi Romani ornamentis amplissimi causam tanti periculi repudiassem. neque enim iam mihi licet neque est integrum ut meum laborem hominum periculis sublevandis non impertiam. nam cum praemia mihi tanta pro hac industria sint data quanta antea nemini, sic existimo, labores quos in petitione exceperis, eos, cum adeptus sis, deponere, esse hominis et astuti et ingrati.

neque enim si tu tum cum peto consulatus studeo nunc cum murena ipse peto adjuto idem pacisco sum debeo atque hic non modo non laudo sed ne concedo quidem possum ut amicus noster accuso non etiam alienus defendo ego autem cum murena iudex et magnus et vetus amicitia sum qui in capio dimicatio ab seruius sulpicius non idcirco obruo qui ab idem in honor contentio supero sum qui si causa non sum tamen vel dignitas homo vel honor is qui adipiscor sum amplitudo summa ego superbia crudelitas infamia inuro si homo et suus et populus romanus ornamentum amplus causa tantus periculum repudio neque enim iam ego licet neque sum integer ut meus labor homo periculum sublevo non impertio nam cum praemium ego tantus pro hic industria sum do quantus antea nemo sic existimo labor qui in petitio excipio is cum adipiscor sum depono sum homo et astus et ingratus


haec omnia tibi accusandi viam muniebant, adipiscendi obsaepiebant. atque ex omnibus illa plaga est iniecta petitioni tuae non tacente me maxima, de qua ab homine ingeniosissimo et copiosissimo, Q. Hortensio, multa gravissime dicta sunt. quo etiam mihi durior locus est dicendi datus ut, cum ante me et ille dixisset et vir summa dignitate et diligentia et facultate dicendi, Marcus Crassus, ego in extremo non partem aliquam agerem causae sed de tota re dicerem quod mihi videretur. itaque in isdem rebus fere versor et quoad possum, iudices, occurro vestrae satietati. sed tamen, Servi, quam te securim putas iniecisse petitioni tuae, cum populum Romanum in eum metum adduxisti ut pertimesceret ne consul Catilina fieret, dum tu accusationem comparares deposita atque abiecta petitione?

hic omnis tu accuso via munio adipiscendi obsaepio atque ex omnis ille plaga sum inicio petitio tuus non taceo ego maximus de qui ab homo ingeniosus et copiosus q hortensius multus gravis dictum sum quo etiam ego durus locus sum dico do ut cum ante ego et ille dico et vir summus dignitas et diligentia et facultas dico marcus crassus ego in exter non pars aliqui ago causa sed de totus res dico qui ego video itaque in idem res fere verso et quoad possum iudex occurro vester satietas sed tamen servius quam tu securis puto injacio petitio tuus cum populus romanus in is metus adduco ut pertimesco ne consul catilina fio dum tu accusatio compararis depono atque abicio petitio


summam video esse in te, Ser. Sulpici, dignitatem generis, integritatis, industriae ceterorumque ornamentorum omnium quibus fretum ad consulatus petitionem adgredi par est. Paria cognosco esse ista in Lucio Murena, atque ita paria ut neque ipse dignitate vinci a te potuerit neque te dignitate superarit. contempsisti Lucii Murenae genus, extulisti tuum. quo loco si tibi hoc sumis, nisi qui patricius sit, neminem bono esse genere natum, facis ut rursus plebes in Aventinum sevocanda esse videatur. sin autem sunt amplae et honestae familiae plebeiae, et proavus Lucii Murenae et avus praetor fuit, et pater, cum amplissime atque honestissime ex praetura triumphasset, hoc faciliorem huic gradum consulatus adipiscendi reliquit quod is iam patri debitus a filio petebatur.

summa video sum in tu seruius sulpicius dignitas genus integritas industria ceter ornamentor omnis qui fretus ad consulatus petitio aggredior par sum parius cognosco sum iste in lucius murena atque ita par ut neque ipse dignitas vinco ab tu possum neque tu dignitas supero contemno lucius murena genus effero tuus quo locus si tu hic sumo nisi qui patricius sum nemo bonus sum genus natus facio ut rursus plebs in aventinus sevoco sum video sin autem sum amplus et honestus familia plebeius et proavus lucius murena et avus praetor sum et pater cum amplus atque honestus ex praetura triumpho hic facilis hic gradus consulatus adipiscendi relinquo qui is iam pater debeo ab filius peto


sed quid eius matrem aut domum appello quem nova poena legis et domo et parente et omnium suorum consuetudine conspectuque privat? ibit igitur in exsilium miser? quo? ad Orientisne partis in quibus annos multos legatus fuit, exercitus duxit, res maximas gessit? at habet magnum dolorem, unde cum honore decesseris, eodem cum ignominia reverti. an se in contrariam partem terrarum abdet, ut Gallia Transalpina, quem nuper summo cum imperio libentissime viderit, eundem lugentem, maerentem, exsulem videat? in ea porro provincia quo animo Gaium Murenam fratrem suum aspiciet? qui huius dolor, qui illius maeror erit, quae utriusque lamentatio, quanta autem perturbatio fortunae atque sermonis, cum, quibus in locis paucis ante diebus factum esse consulem Murenam nuntii litteraeque celebrassent et unde hospites atque amici gratulatum Romam concurrerent, repente exstiterit ipse nuntius suae calamitatis!

sed quis is mater aut domus appello qui novo poena lex et domus et pareo et omnis suus consuetudo conspicio privo eo igitur in exsilium miser quo ad oriens pars in qui annus multus legatus sum exercitus duco res magnus gero at habeo magnus dolor unde cum honor decedo idem cum ignominia revorto an sui in contrarius pars terra abdo ut gallia transalpinus qui nuper superus cum imperium libet video idem lugeo maereo exsul video in is porro provincia quo animus gaius murena frater suus aspicio qui hic dolor qui ille maeror sum qui uterque lamentatio quantus autem perturbatio fortuna atque sermo cum qui in locus paucus ante dies facio sum consul murena nuntius littera celebro et unde hospes atque amicus gratulor roma concurro repens exsisto ipse nuntius suus calamitas


quantum ego opinione auguror, nunc et animi quodam impetu concitatum et vi naturae atque ingeni elatum et recentibus praeceptorum studiis flagrantem iam usus flectet, dies leniet, aetas mitigabit. etenim isti ipsi mihi videntur vestri praeceptores et virtutis magistri finis officiorum paulo longius quam natura vellet protulisse ut, cum ad ultimum animo contendissemus, ibi tamen ubi oporteret consisteremus. 'nihil ignoveris.' immo aliquid, non omnia. 'nihil gratiae causa feceris.' immo resistito gratiae, cum officium et fides postulabit. 'misericordia commotus ne sis.' etiam, in dissolvenda severitate; sed tamen est laus aliqua humanitatis. 'in sententia permaneto.' vero, nisi sententiam sententia alia vicerit melior.

quantus ego opinio auguro nunc et animus quidam impetus concitas et vis natura atque ingenium effero et recens praeceptor studium flagro iam utor flecto dies lenio aetas mitigo etenim iste ipse ego video vester praeceptor et virtus magister finis officium paulus longus quam natura volo profero ut cum ad ulter animus contendo ibi tamen ubi oportet consisto nihil ignosco immo aliquis non omnis nihil gratia causa facio immo resisto gratia cum officium et fides postulo misericordia commoueo ne sum etiam in dissolvo severitas sed tamen sum laus aliqui humanitas in sententia permaneo verus nisi sententia sententia alius vinco bonus


respondebo igitur Postumo primum qui nescio quo pacto mihi videtur praetorius candidatus in consularem quasi desultorius in quadrigarum curriculum incurrere. cuius competitores si nihil deliquerunt, dignitati eorum concessit, cum petere destitit; sin autem eorum aliquis largitus est, expetendus amicus est qui alienam potius iniuriam quam suam persequatur. de Postumi criminibus, de Servi adulescentis.

respondeo igitur postumus primus qui nescio quo pacisco ego video praetorius candido in consularis quasi desultorius in quadrigaris curriculis incurro qui competitor si nihil delinquo dignitas is concedo cum peto desisto sin autem is aliquis largior sum expeto amicus sum qui alienus potis iniuria quam suus persequor de postumius crimen de servius adulescens


quibus rebus qui timor bonis omnibus iniectus sit quantaque desperatio rei publicae, si ille factus esset, nolite a me commoneri velle; vosmet ipsi vobiscum recordamini. meministis enim, cum illius nefarii gladiatoris voces percrebruissent quas habuisse in contione domestica dicebatur, cum miserorum fidelem defensorem negasset inveniri posse nisi eum qui ipse miser esset; integrorum et fortunatorum promissis saucios et miseros credere non oportere; qua re qui consumpta replere, erepta reciperare vellent, spectarent quid ipse deberet, quid possideret, quid auderet; minime timidum et valde calamitosum esse oportere eum qui esset futurus dux et signifer calamitosorum.

qui res qui timor bonus omnis injectus sum quantus desperatio res publicus si ille facio sum nolo ab ego commoneo volo tu ipse tu recordor memini enim cum ille nefarius gladiator voco percrebresco qui habeo in contio domesticus dico cum miserum fidelis defensor nego invenio possum nisi is qui ipse miser sum integer et fortunator promitto saucius et miser credo non oportet qui res qui consumo repleo eripio reciperaris volo specto quis ipse debeo quis possideo quis audeo paruus timidus et validus calamitosus sum oportet is qui sum sum dux et signifer calamitosor


summa dignitas est in eis qui militari laude antecellunt; omnia enim quae sunt in imperio et in statu civitatis ab his defendi et firmari putantur; summa etiam utilitas, si quidem eorum consilio et periculo cum re publica tum etiam nostris rebus perfrui possumus. gravis etiam illa est et plena dignitatis dicendi facultas quae saepe valuit in consule deligendo, posse consilio atque oratione et senatus et populi et eorum qui res iudicant mentis permovere. quaeritur consul qui dicendo non numquam comprimat tribunicios furores, qui concitatum populum flectat, qui largitioni resistat. non mirum, si ob hanc facultatem homines saepe etiam non nobiles consulatum consecuti sunt, praesertim cum haec eadem res plurimas gratias, firmissimas amicitias, maxima studia pariat. quorum in isto vestro artificio, Sulpici, nihil est.

summus dignitas sum in is qui militaris laus antecello omnis enim qui sum in imperium et in status civitas ab hic defendo et firmaris puto summus etiam utilitas si quidem is consilium et periculum cum res publicus tum etiam noster res perfruor possum gravis etiam ille sum et plenus dignitas dico facultas qui saepe valeo in consul deligo possum consilium atque oratio et senatus et populus et is qui res judico mens permoveo quaero consul qui dico non numquam comprimo tribunicius furor qui concitas populus flecto qui largitio resisto non mirus si ob hic facultas homo saepe etiam non nobilis consulatus consequor sum praesertim cum hic idem res multus gratia firmus amicitia maximus studium pario qui in iste vester artificium sulpicius nihil sum


sed haec sane sint paria omnia, sit par forensis opera militari, militaris suffragatio urbanae, sit idem magnificentissimos et nullos umquam fecisse ludos; quid? in ipsa praetura nihilne existimas inter tuam et huius sortem interfuisse? huius sors ea fuit quam omnes tui necessarii tibi optabamus, iuris dicundi; in qua gloriam conciliat magnitudo negoti, gratiam aequitatis largitio; qua in sorte sapiens praetor qualis hic fuit offensionem vitat aequabilitate decernendi, benivolentiam adiungit lenitate audiendi. egregia et ad consulatum apta provincia in qua laus aequitatis, integritatis, facilitatis ad extremum ludorum voluptate concluditur.

sed hic sanus sum par omnis sum par forensis opus militaris militaris suffragatio urbanus sum idem magnificentissimos et nullus umquam facio ludus quis in ipse praetura nihil existimo inter tuus et hic sors intersum hic sors is sum quam omnis tuus necessarius tu opto ius dico in qui gloria concilio magnitudo negotium gratia aequitas largitio qui in sors sapio praetor qualis hic sum offensio vito aequabilitas decerno benevolentia adjungo lenitas audio egregius et ad consulatus apto provincia in qui laus aequitas integritas facilitas ad exter ludus voluptas concludo


intellego, iudices, tris totius accusationis partis fuisse, et earum unam in reprehensione vitae, alteram in contentione dignitatis, tertiam in criminibus ambitus esse versatam. atque harum trium partium prima illa quae gravissima debebat esse ita fuit infirma et levis ut illos lex magis quaedam accusatoria quam vera male dicendi facultas de vita Lucii Murenae dicere aliquid coegerit. obiecta est enim Asia; quae ab hoc non ad voluptatem et luxuriam expetita est sed in militari labore peragrata. qui si adulescens patre suo imperatore non meruisset, aut hostem aut patris imperium timuisse aut a parente repudiatus videretur. an cum sedere in equis triumphantium praetextati potissimum filii soleant, huic donis militaribus patris triumphum decorare fugiendum fuit, ut rebus communiter gestis paene simul cum patre triumpharet?

intellego iudex tres totus accusatio pars sum et is unus in reprehensio vita alter in contentio dignitas tertius in crimen ambitus sum verso atque haris tres pars primus ille qui gravis debeo sum ita sum infirmo et levis ut ille lex magis quidam accusatorius quam verus malus dico facultas de vito lucius murena dico aliquis cogo objecto sum enim asia qui ab hic non ad voluptas et luxuria expeto sum sed in militaris labor peragro qui si adulescens pater suus imperator non mereo aut hostis aut pater imperium timeo aut ab pareo repudio video an cum sedeo in equus triumpho praetextas potis filius soleo hic donum militaris pater triumphus decoraris fugio sum ut res communis gero paene simul cum pater triumpho


his tum rebus commotus et quod homines iam tum coniuratos cum gladiis in campum deduci a Catilina sciebam, descendi in campum cum firmissimo praesidio fortissimorum virorum et cum illa lata insignique lorica, non quae me tegeret — etenim sciebam Catilinam non latus aut ventrem sed caput et collum solere petere — verum ut omnes boni animadverterent et, cum in metu et periculo consulem viderent, id quod est factum, ad opem praesidiumque concurrerent. itaque cum te, Servi, remissiorem in petendo putarent, Catilinam et spe et cupiditate inflammatum viderent, omnes qui illam ab re publica pestem depellere cupiebant ad Murenam se statim contulerunt.

hic tum res commoueo et qui homo iam tum conjuro cum gladius in campus deduco ab catilina scio descendo in campus cum firmus praesidium fortis vir et cum ille fero insignio lorica non qui ego tego etenim scio catilina non latus aut venter sed caput et collum soleo peto verus ut omnis bonus animadverto et cum in metus et periculum consul video is qui sum facio ad ops praesidium concurro itaque cum tu servius remitto in peto puto catilina et spes et cupiditas inflammo video omnis qui ille ab res publicus pestis depello cupio ad murena sui statim confero


si bellum hoc, si hic hostis, si ille rex contemnendus fuisset, neque tanta cura senatus et populus Romanus suscipiendum putasset neque tot annos gessisset neque tanta gloria L. Lucullus, neque vero eius belli conficiendum exitum tanto studio populus Romanus ad Gnaeum Pompeium detulisset. cuius ex omnibus pugnis, quae sunt innumerabiles, vel acerrima mihi videtur illa quae cum rege commissa est et summa contentione pugnata. qua ex pugna cum se ille eripuisset et Bosphorum confugisset quo exercitus adire non posset, etiam in extrema fortuna et fuga nomen tamen retinuit regium. itaque ipse Pompeius regno possesso ex omnibus oris ac notis sedibus hoste pulso tamen tantum in unius anima posuit ut, cum ipse omnia quae tenuerat, adierat, sperarat, victoria possideret, tamen non ante quam illum vita expulit bellum confectum iudicarit. hunc tu hostem, Cato, contemnis quocum per tot annos tot proeliis tot imperatores bella gesserunt, cuius expulsi et eiecti vita tanti aestimata est ut morte eius nuntiata denique bellum confectum arbitrarentur? hoc igitur in bello Lucium Murenam legatum fortissimi animi, summi consili, maximi laboris cognitum esse defendimus, et hanc eius operam non minus ad consulatum adipiscendum quam hanc nostram forensem industriam dignitatis habuisse.

si bellum hic si hic hostis si ille rex contemno sum neque tantus cura senatus et populus romanus suscipio puto neque tot annus gero neque tantus gloria l lucullus neque verus is bellum confacio exitus tantus studium populus romanus ad gnaeus pompejus defero qui ex omnis pugna qui sum innumerabilis vel acer ego video ille qui cum rex committo sum et summus contentio pugno qui ex pugno cum sui ille eripio et bosphorum confugio quo exercitus adeo non possum etiam in exter fortuna et fuga nomen tamen retineo regius itaque ipse pompejus regnum possessus ex omnis ora atque nosco sedes hostis pulso tamen tantus in unus anima pono ut cum ipse omnis qui teneo adeo spero victoria possideo tamen non ante quam ille vito expello bellum conficio iudico hic tu hostis cato contemno qui per tot annus tot proelium tot imperator bellum gero qui expello et eicio vito tantus aestimo sum ut mors is nuntio denique bellum conficio arbitror hic igitur in bellum lucius murena legatus fortis animus superus consilium magnus labor cognosco sum defendo et hic is opera non paruus ad consulatus adipiscendum quam hic noster forensis industria dignitas habeo


nunc mihi tertius ille locus est relictus orationis, de ambitus criminibus, perpurgatus ab eis qui ante me dixerunt, a me, quoniam ita Murena voluit, retractandus; quo in loco C. Postumo, familiari meo, ornatissimo viro, de divisorum indiciis et de deprehensis pecuniis, adulescenti ingenioso et bono, Ser. Sulpicio, de equitum centuriis, Marco Catoni, homini in omni virtute excellenti, de ipsius accusatione, de senatus consulto, de re publica respondebo.

nunc ego tertius ille locus sum relinquo oratio de ambitus crimen perpurgo ab is qui ante ego dico ab ego quoniam ita murena volo retracto quo in locus que postumus familiaris meus orno vir de divisor indicium et de deprehendo pecunia adulescens ingeniosus et bonus seruius sulpicius de eques centuria marcus cato homo in omnis virtus excello de ipse accusatio de senatus consultum de res publicus respondeo


tum igitur, his rebus auditis, meministis fieri senatus consultum referente me ne postero die comitia haberentur, ut de his rebus in senatu agere possemus. itaque postridie frequenti senatu Catilinam excitavi atque eum de his rebus iussi, si quid vellet, quae ad me adlatae essent dicere. atque ille, ut semper fuit apertissimus, non se purgavit sed indicavit atque induit. tum enim dixit duo corpora esse rei publicae, unum debile infirmo capite, alterum firmum sine capite; huic, si ita de se meritum esset, caput se vivo non defuturum. congemuit senatus frequens neque tamen satis severe pro rei indignitate decrevit; nam partim ideo fortes in decernendo non erant, quia nihil timebant, partim, quia omnia. erupit e senatu triumphans gaudio quem omnino vivum illinc exire non oportuerat, praesertim cum idem ille in eodem ordine paucis diebus ante Catoni, fortissimo viro, iudicium minitanti ac denuntianti respondisset, si quod esset in suas fortunas incendium excitatum, id se non aqua sed ruina restincturum.

tum igitur hic res audio memini fio senatus consulo refero ego ne posterus dies comitium habeo ut de hic res in senatus ago possum itaque postridie frequens senatus catilina excito atque is de hic res iubeo si quis volo qui ad ego affero sum dico atque ille ut semper sum aperio non sui purgo sed indico atque induo tum enim dico duo corpus sum res publicus unus debilis infirmo caput alter firmum sine caput hic si ita de sui mereo sum caput sui vivo non desum congemo senatus frequens neque tamen satis sero pro res indignitas decerno nam pars ideo fortis in decerno non sum quia nihil timeo pars quia omnis erumpo e senatus triumpho gaudium qui omnino vivus illinc exeo non oportet praesertim cum idem ille in idem ordo paucus dies ante cato fortis vir iudicium minito atque denuntio respondeo si qui sum in suus fortuna incendium excitas is sui non aqua sed ruina restinguo


quid? Ser. Galbam — nam traditum memoriae est — nonne proavo tuo, fortissimo atque florentissimo viro, Marco Catoni, incumbenti ad eius perniciem populus Romanus eripuit? semper in hac civitate nimis magnis accusatorum opibus et populus universus et sapientes ac multum in posterum prospicientes iudices restiterunt. nolo accusator in iudicium potentiam adferat, non vim maiorem aliquam, non auctoritatem excellentem, non nimiam gratiam. valeant haec omnia ad salutem innocentium, ad opem impotentium, ad auxilium calamitosorum, in periculo vero et in pernicie civium repudientur.

quis seruius galba nam trado memoria sum nonne proavus tuus fortis atque floreo vir marcus cato incumbo ad is pernicies populus romanus eripio semper in hic civitas nimis magnus accusator ops et populus universus et sapio atque multus in posterus prospicio iudex resto nolo accusator in iudicium potentia affero non vis magnus aliqui non auctoritas excello non nimius gratia valeo hic omnis ad salus innocens ad ops impotens ad auxilium calamitosor in periculum verus et in pernicies civis repudio


etenim te inquirere videbant, tristem ipsum, maestos amicos; observationes, testificationes, seductiones testium, secessiones subscriptorum animadvertebant, quibus rebus certe ipsi candidatorum voltus obscuriores videri solent; Catilinam interea alacrem atque laetum, stipatum choro iuventutis, vallatum indicibus atque sicariis, inflatum cum spe militum tum conlegae mei, quem ad modum dicebat ipse, promissis, circumfluentem colonorum Arretinorum et Faesulanorum exercitu; quam turbam dissimillimo ex genere distinguebant homines perculsi Sullani temporis calamitate. voltus erat ipsius plenus furoris, oculi sceleris, sermo adrogantiae, sic ut ei iam exploratus et domi conditus consulatus videretur. Murenam contemnebat, Sulpicium accusatorem suum numerabat non competitorem; ei vim denuntiabat, rei publicae minabatur.

etenim tu inquiro video tristis ipse maestus amicus observatio testificatio seductio testis secessio subscriptor animadverto qui res certus ipse candidator vultus obscurus video soleo catilina interea alacer atque laetus stipo chorus iuventus vallo indicibus atque sicarius inflo cum spes miles tum collega meus qui ad modus dico ipse promitto circumfluo colonus aretinus et faesulanus exercitus quam turba dissimilis ex genus distinguo homo percello sullanus tempus calamitas vultus sum ipse plenus furor oculus scelus sermo arrogantia sic ut is iam exploro et domus condio consulatus video murena contemno sulpicius accusator suus numero non competitor is vis denuntio res publicus mino


mihi credite, iudices, in hac causa non solum de Lucii Murenae verum etiam de vestra salute sententiam feretis. in discrimen extremum venimus; nihil est iam unde nos reficiamus aut ubi lapsi resistamus. non solum minuenda non sunt auxilia quae habemus sed etiam nova, si fieri possit, comparanda. Hostis est enim non apud Anienem, quod bello Punico gravissimum visum est, sed in urbe, in foro — di immortales! sine gemitu hoc dici non potest — non nemo etiam in illo sacrario rei publicae, in ipsa, inquam, curia non nemo hostis est. di faxint ut meus conlega, vir fortissimus, hoc Catilinae nefarium latrocinium armatus opprimat! ego togatus vobis bonisque omnibus adiutoribus hoc quod conceptum res publica periculum parturit consilio discutiam et comprimam.

ego credo iudex in hic causa non solus de lucius murena verus etiam de vester salus sententia fero in discrimen exter venio nihil sum iam unde nos reficio aut ubi labor resisto non solus minuo non sum auxilium qui habeo sed etiam novo si fio possum comparo hostus sum enim non apud anienem qui bellum punicus gravis video sum sed in urbs in forum deus immortalis sine gemitus hic dico non possum non nemo etiam in ille sacrarium res publicus in ipse inquam curia non nemo hostis sum deus facio ut meus collega vir fortis hic catilina nefarius latrocinium armo opprimo ego togatus tu bonus omnis adiutor hic qui concipio res publicus periculum parturio consilium discutio et comprimo


his tantis in rebus tantisque in periculis est tuum, Marce Cato, qui mihi non tibi, sed patriae natus esse videris, videre quid agatur, retinere adiutorem, defensorem, socium in re publica, consulem non cupidum, consulem, quod maxime tempus hoc postulat, fortuna constitutum ad amplexandum otium, scientia ad bellum gerendum, animo et usu ad quod velis negotium sustinendum. quamquam huiusce rei potestas omnis in vobis sita est, iudices; totam rem publicam vos in hac causa tenetis, vos gubernatis. si Lucius Catilina cum suo consilio nefariorum hominum quos secum eduxit hac de re posset iudicare, condemnaret Lucium Murenam, si interficere posset, occideret. petunt enim rationes illius ut orbetur auxilio res publica, ut minuatur contra suum furorem imperatorum copia, ut maior facultas tribunis plebis detur depulso adversario seditionis ac discordiae concitandae. idemne igitur delecti ex amplissimis ordinibus honestissimi atque sapientissimi viri iudicabunt quod ille importunissimus gladiator, hostis rei publicae iudicaret?

hic tantus in res tantus in periculum sum tuus marcus cato qui ego non tu sed patria nascor sum video video quis ago retineo adiutor defensor socius in res publicus consul non cupidus consul qui magnus tempus hic postulo fortuna constituo ad amplexor otium scientia ad bellum gero animus et usus ad qui velis negotium sustineo quamquam hic res potestas omnis in tu sino sum iudex totus res publicus tu in hic causa teneo tu guberno si lucius catilina cum suus consilium nefarius homo qui sui educo hic de res possum iudicaris condemno lucius murena si interficio possum occaedes peto enim ratio ille ut orbo auxilium res publicus ut minuo contra suus furor imperator copia ut magnus facultas tribunus plebs do depello adversarius seditio atque discordia concito idem igitur deligo ex amplus ordo honestus atque sapio vir iudico qui ille importunus gladiator hostis res publicus iudico


qua re quid invidendum Murenae aut cuiquam nostrum sit in hoc praeclaro consulatu non video, iudices; quae vero miseranda sunt, ea et mihi ante oculos versantur et vos videre et perspicere potestis. si, quod Iuppiter omen avertat! hunc vestris sententiis adflixeritis, quo se miser vertet? domumne? ut eam imaginem clarissimi viri, parentis sui, quam paucis ante diebus laureatam in sua gratulatione conspexit, eandem deformatam ignominia lugentemque videat? an ad matrem quae misera modo consulem osculata filium suum nunc cruciatur et sollicita est ne eundem paulo post spoliatum omni dignitate conspiciat?

qui res quis invideo murena aut quisquam nos sum in hic praeclarus consulatus non video iudex qui verus misero sum is et ego ante oculus verso et tu video et perspicio possum si qui iuppiter omen averto hic vester sententia affligo quo sui miser verto domus ut is imago clarus vir parens suus quam paucus ante dies laureatus in suus gratulatio conspicio idem deformo ignominia lugeo video an ad mater qui misero modo consul osculor filius suus nunc crucio et sollicito sum ne idem paulus post spolio omnis dignitas conspicio


qua re, ut ad id quod institui revertar, tolle mihi e causa nomen Catonis, remove vim, praetermitte auctoritatem quae in iudiciis aut nihil valere aut ad salutem debet valere, congredere mecum criminibus ipsis. quid accusas, Cato, quid adfers ad iudicium, quid arguis? ambitum accusas; non defendo. me reprehendis, quod idem defendam quod lege punierim. punivi ambitum, non innocentiam; ambitum vero ipsum vel tecum accusabo, si voles. dixisti senatus consultum me referente esse factum, si mercede obviam candidatis issent, si conducti sectarentur, si gladiatoribus volgo locus tributim et item prandia si volgo essent data, contra legem Calpurniam factum videri. ergo ita senatus iudicat, contra legem facta haec videri, si facta sint; decernit quod nihil opus est, dum candidatis morem gerit. nam factum sit necne vehementer quaeritur; sin factum sit, quin contra legem sit dubitare nemo potest.

qui res ut ad is qui instituo revorto tollo ego e causa nomen cato removeo vis praetermitto auctoritas qui in iudicium aut nihil valeo aut ad salus debeo valeo congredior ego crimen ipse quis accuso cato quis affero ad iudicium quis arguo ambitus accuso non defendo ego reprehendo qui idem defendo qui lex punierim punivi ambitus non innocentia ambitus verus ipse vel tu accuso si volo dico senatus consulo ego refero sum facio si merces obvius candido eo si conduco sector si gladiator vulgo locus tributim et item prandium si vulgo sum do contra lex calpurnia facio video ergo ita senatus iudico contra lex facio hic video si facio sum decerno qui nihil opus sum dum candido mos gero nam facio sum necne vehemens quaero sin facio sum quin contra lex sum dubitaris nemo possum


ad quod bellum duobus consulibus ita missis ut alter Mithridatem persequeretur, alter Bithyniam tueretur, alterius res et terra et mari calamitosae vehementer et opes regis et nomen auxerunt; Lucii Luculli vero res tantae exstiterunt ut neque maius bellum commemorari possit neque maiore consilio et virtute gestum. nam cum totius impetus belli ad Cyzicenorum moenia constitisset eamque urbem sibi Mithridates Asiae ianuam fore putasset qua effracta et revolsa tota pateret provincia, perfecta a Lucullo haec sunt omnia ut urbs fidelissimorum sociorum defenderetur et omnes copiae regis diuturnitate obsessionis consumerentur. quid? illam pugnam navalem ad Tenedum, cum contento cursu acerrimis ducibus hostium classis Italiam spe atque animis inflata peteret, mediocri certamine et parva dimicatione commissam arbitraris? Mitto proelia, praetereo oppugnationes oppidorum; expulsus regno tandem aliquando tantum tamen consilio atque auctoritate valuit ut se rege Armeniorum adiuncto novis opibus copiisque renovarit. ac si mihi nunc de rebus gestis esset nostri exercitus imperatorisque dicendum, plurima et maxima proelia commemorare possem; sed non id agimus. hoc dico:

ad qui bellum duo consul ita mitto ut alter mithridates persequor alter bithynia tueor alter res et terra et mare calamitosus vehemens et ops rex et nomen augeo lucius lucullus verus res tantus exsisto ut neque magnus bellum commemoraris possum neque magnus consilium et virtus gero nam cum totus impetus bellum ad cyziceni moenia consto eo urbs sui mithridates asia ianua sum puto qui effringo et revello totus pateo provincia perficio ab lucullus hic sum omnis ut urbs fidelis socius defendo et omnis copia rex diuturnitas obsessio consumo quis ille pugna naval ad tenedus cum contendo cursus acer dux hostis classis italia spes atque animus inflo peto mediocris certamen et parvus dimicatio committo arbitror mitto proelio praetereo oppugnatio oppidum expello regnum tandem aliquando tantus tamen consilium atque auctoritas valeo ut sui rex armenius adjungo novus ops copia renovo atque si ego nunc de res gero sum noster exercitus imperator dico multus et maximus proelio commemoraris possum sed non is ago hic dico


quod si licet desinere, si te auctore possum, si nulla inertiae infamia, nulla superbiae turpitudo, nulla inhumanitatis culpa suscipitur, ego vero libenter desino. sin autem fuga laboris desidiam, repudiatio supplicum superbiam, amicorum neglectio improbitatem coarguit, nimirum haec causa est eius modi quam nec industrius quisquam nec misericors nec officiosus deserere possit. atque huiusce rei coniecturam de tuo ipsius studio, Servi, facillime ceperis. nam si tibi necesse putas etiam adversariis amicorum tuorum de iure consulentibus respondere, et si turpe existimas te advocato illum ipsum quem contra veneris causa cadere, noli tam esse iniustus ut, cum tui fontes vel inimicis tuis pateant, nostros etiam amicis putes clausos esse oportere.

qui si licet desino si tu auctor possum si nullus inertia infamia nullus superbia turpitudo nullus inhumanitas culpa suscipio ego verus libet desino sin autem fuga labor desidia repudiatio supplex superbia amicus neglectio improbitas coarguo nimirum hic causa sum is modus quam neque industrius quisquam neque misericors neque officiosus desero possum atque hic res conicio de tuus ipse studium servius facilis capio nam si tu necesse puto etiam adversarius amicus tuus de ius consulo respondeo et si turpis existimo tu advoco ille ipse qui contra venio causa cado nolo tam sum injustus ut cum tuus fons vel inimicus tuus pateo noster etiam amicus puto claudo sum oportet


at enim agit mecum austere et Stoice Cato, negat verum esse adlici benivolentiam cibo, negat iudicium hominum in magistratibus mandandis corrumpi voluptatibus oportere. ergo, ad cenam petitionis causa si quis vocat, condemnetur? 'quippe' inquit 'tu mihi summum imperium, tu summam auctoritatem, tu gubernacula rei publicae petas fovendis hominum sensibus et deleniendis animis et adhibendis voluptatibus? Vtrum lenocinium' inquit 'a grege delicatae iuventutis, an orbis terrarum imperium a populo Romano petebas?' horribilis oratio; sed eam usus, vita, mores, civitas ipsa respuit. neque tamen Lacedaemonii, auctores istius vitae atque orationis, qui cotidianis epulis in robore accumbunt, neque vero Cretes quorum nemo gustavit umquam cubans, melius quam Romani homines qui tempora voluptatis laborisque dispertiunt res publicas suas retinuerunt; quorum alteri uno adventu nostri exercitus deleti sunt, alteri nostri imperi praesidio disciplinam suam legesque conservant.

at enim ago ego austerus et stoicus cato nego verus sum adlici benevolentia cibus nego iudicium homo in magistratus mando corrumpo voluptas oportet ergo ad cena petitio causa si quis voco condemno quippe inquam tu ego superus imperium tu summa auctoritas tu gubernaculum res publicus peto foveo homo sensus et delenio animus et adhibeo voluptas vtrum lenocinium inquam ab grex delicatus iuventus an orbis terra imperium ab populus romanus peto horribilis oratio sed is utor vito mos civitas ipse respuo neque tamen lacedaemonius auctor iste vita atque oratio qui cottidianus epulis in robur accumbo neque verus cres qui nemo gusto umquam cubo bonus quam romanus homo qui tempus voluptas labor dispertiunt res publicus suus retineo qui alter unus advenio noster exercitus deleo sum alter noster imperium praesidium disciplina suus lego conservo


nihil est incertius volgo, nihil obscurius voluntate hominum, nihil fallacius ratione tota comitiorum. quis Lucium Philippum summo ingenio, opera, gratia, nobilitate a Marco Herennio superari posse arbitratus est? quis Quintum Catulum humanitate, sapientia, integritate antecellentem a Gnaeo Mallio? quis Marcum Scaurum, hominem gravissimum, civem egregium, fortissimum senatorem, a Quinto Maximo? non modo horum nihil ita fore putatum est sed, ne cum esset factum quidem, qua re ita factum esset intellegi potuit. nam, ut tempestates saepe certo aliquo caeli signo commoventur, saepe improviso nulla ex certa ratione obscura aliqua ex causa concitantur, sic in hac comitiorum tempestate populari saepe intellegas quo signo commota sit, saepe ita obscura causa est ut casu excitata esse videatur.

nihil sum incertus vulgo nihil obscurus voluntas homo nihil fallax ratio totus comitium quis lucius philippus superus ingenium opus gratia nobilitas ab marcus herennius superaris possum arbitror sum quis quintus catulis humanitas sapientia integritas antecello ab gnaeus mallius quis marcus scaurus homo gravis civis egregius fortis senator ab quintus maximus non modo hic nihil ita sum putas sum sed ne cum sum facio quidem qui res ita facio sum intellego possum nam ut tempestas saepe certus aliquis caelum signum commoveo saepe improvide nullus ex certus ratio obscurus aliqui ex causa concito sic in hic comitium tempestas populor saepe intellego quo signum commoveo sum saepe ita obscurus causa sum ut casus excito sum video


et quoniam non est nobis haec oratio habenda aut in imperita multitudine aut in aliquo conventu agrestium, audacius paulo de studiis humanitatis quae et mihi et vobis nota et iucunda sunt disputabo. in Marco Catone, iudices, haec bona quae videmus divina et egregia ipsius scitote esse propria; quae non numquam requirimus, ea sunt omnia non a natura verum a magistro. fuit enim quidam summo ingenio vir, Zeno, cuius inventorum aemuli Stoici nominantur. huius sententiae sunt et praecepta eius modi. sapientem gratia numquam moveri, numquam cuiusquam delicto ignoscere; neminem misericordem esse nisi stultum et levem; viri non esse neque exorari neque placari; solos sapientes esse, si distortissimi sint, formosos, si mendicissimi, divites, si servitutem serviant, reges; nos autem qui sapientes non sumus fugitivos, exsules, hostis, insanos denique esse dicunt; omnia peccata esse paria; omne delictum scelus esse nefarium, nec minus delinquere eum qui gallum gallinaceum, cum opus non fuerit, quam eum qui patrem suffocaverit; sapientem nihil opinari, nullius rei paenitere, nulla in re falli, sententiam mutare numquam.

et quoniam non sum nos hic oratio habeo aut in imperitus multitudo aut in aliquis convenio agrestis audax paulus de studium humanitas qui et ego et tu nosco et iucundus sum disputo in marcus cato iudex hic bonus qui video divino et egregius ipse scio sum proprius qui non numquam requiro is sum omnis non ab natura verus ab magister sum enim quidam superus ingenium vir zeno qui inventor aemulis stoicus nomino hic sententia sum et praecipio is modus sapio gratia numquam moveo numquam quisquam delinquo ignosco nemo misericordem sum nisi stultus et levo vir non sum neque exoraris neque placaris solus sapio sum si distorqueo sum formosus si mendicus dives si servitus servio rex nos autem qui sapio non sum fugitivus exsulis hostis insanus denique sum dico omnis pecco sum par omnis delinquo scelus sum nefarius neque paruus delinquo is qui gallus gallinaceus cum opus non sum quam is qui pater suffoco sapio nihil opinor nullus res paeniteo nullus in res fallo sententia muto numquam


negat esse eiusdem severitatis Catilinam exitium rei publicae intra moenia molientem verbis et paene imperio ex urbe expulisse et nunc pro Lucio Murena dicere. ego autem has partis lenitatis et misericordiae quas me natura ipsa docuit semper egi libenter, illam vero gravitatis severitatisque personam non appetivi, sed ab re publica mihi impositam sustinui, sicut huius imperi dignitas in summo periculo civium postulabat. quod si tum, cum res publica vim et severitatem desiderabat, vici naturam et tam vehemens fui quam cogebar, non quam volebam, nunc cum omnes me causae ad misericordiam atque ad humanitatem vocent, quanto tandem studio debeo naturae meae consuetudinique servire? ac de officio defensionis meae ac de ratione accusationis tuae fortasse etiam alia in parte orationis dicendum nobis erit.

nego sum idem severitas catilina exitium res publicus intra moenia molior verbum et paene imperium ex urbs expello et nunc pro lucius murena dico ego autem hic pars lenitas et misericordia qui ego natura ipse doceo semper ago libet ille verus gravitas severitas persona non appeto sed ab res publicus ego impono sustineo sicut hic imperium dignitas in superus periculum civis postulo qui si tum cum res publicus vis et severitas desidero vinco natura et tam vehemens sum quam cogo non quam volo nunc cum omnis ego causa ad misericordia atque ad humanitas voco quantus tandem studium debeo natura meus consuetudo servio atque de officium defensio meus atque de ratio accusatio tuus fortasse etiam alius in pars oratio dico nos sum


tua vero nobilitas, Ser. Sulpici, tametsi summa est, tamen hominibus litteratis et historicis est notior, populo vero et suffragatoribus obscurior. pater enim fuit equestri loco, avus nulla inlustri laude celebratus. itaque non ex sermone hominum recenti sed ex annalium vetustate eruenda memoria est nobilitatis tuae. qua re ego te semper in nostrum numerum adgregare soleo, quod virtute industriaque perfecisti ut, cum equitis Romani esses filius, summa tamen amplitudine dignus putarere. nec mihi umquam minus in Quinto Pompeio, novo homine et fortissimo viro, virtutis esse visum est quam in homine nobilissimo, Marco Aemilio. etenim eiusdem animi atque ingeni est posteris suis, quod Pompeius fecit, amplitudinem nominis quam non acceperit tradere et, ut Scaurus, memoriam prope intermortuam generis sua virtute renovare.

tuus verus nobilitas seruius sulpicius tametsi summus sum tamen homo litteratus et historicus sum nosco populus verus et suffragator obscurus pater enim sum equester locus avus nullus illustris laus celebro itaque non ex sermo homo recens sed ex annalis vetustas eruo memoria sum nobilitas tuus qui res ego tu semper in nos numerus adgregaris soleo qui virtus industrius perficio ut cum equio romanus sum filius summus tamen amplitudo dignus puto neque ego umquam paruus in quintus pompejus novo homo et fortis vir virtus sum video sum quam in homo nobilis marcus aemilius etenim idem animus atque ingenium sum posterus suus qui pompejus facio amplitudo nomen quam non accipio trado et ut scaurus memoria prope intermorior genus suus virtus renovaris


hos ad magistros si qua te fortuna, Cato, cum ista natura detulisset, non tu quidem vir melior esses nec fortior nec temperantior nec iustior — neque enim esse potes — sed paulo ad lenitatem propensior. non accusares nullis adductus inimicitiis, nulla lacessitus iniuria, pudentissimum hominem summa dignitate atque honestate praeditum; putares, cum in eiusdem anni custodia te atque Lucium Murenam fortuna posuisset, aliquo te cum hoc rei publicae vinculo esse coniunctum; quod atrociter in senatu dixisti, aut non dixisses aut, si potuisses, mitiorem in partem interpretarere. ac te ipsum,

hic ad magister si qui tu fortuna cato cum iste natura defero non tu quidem vir bonus sum neque fortis neque tempero neque justus neque enim sum possum sed paulus ad lenitas propendeo non accusaris nullus adduco inimicitia nullus lacesso iniuria pudeo homo summus dignitas atque honestas praeditus puto cum in idem annus custodia tu atque lucius murena fortuna pono aliquis tu cum hic res publicus vinculum sum conjungo qui atrociter in senatus dico aut non dico aut si possum mitis in pars interpretor atque tu ipse


duae sint artes igitur quae possint locare homines in amplissimo gradu dignitatis, una imperatoris, altera oratoris boni. ab hoc enim pacis ornamenta retinentur, ab illo belli pericula repelluntur. ceterae tamen virtutes ipsae per se multum valent, iustitia, fides, pudor, temperantia; quibus te, Servi, excellere omnes intellegunt. sed nunc de studiis ad honorem appositis, non de insita cuiusque virtute disputo. omnia ista nobis studia de manibus excutiuntur, simul atque aliqui motus novus bellicum canere coepit. etenim, ut ait ingeniosus poeta et auctor valde bonus, 'proeliis promulgatis pellitur e medio' non solum ista vestra verbosa simulatio prudentiae sed etiam ipsa illa domina rerum, 'sapientia; vi geritur res, spernitur orator' non solum odiosus in dicendo ac loquax verum etiam 'bonus; horridus miles amatur,' vestrum vero studium totum iacet. 'non ex iure manum consertum, sed mage ferro' inquit 'rem repetunt.' quod si ita est, cedat, opinor, Sulpici, forum castris, otium militiae, stilus gladio, umbra soli; sit denique in civitate ea prima res propter quam ipsa est civitas omnium princeps.

duo sum ars igitur qui possum locaris homo in amplus gradus dignitas unus imperator alter orator bonus ab hic enim pax ornamentum retineo ab ille bellum periculum repello ceterus tamen virtus ipse per sui multus valeo iustitia fides pudor tempero qui tu servius excello omnis intellego sed nunc de studium ad honor applumbo non de inquiro quisque virtus disputo omnis iste nos studium de manus excutio simul atque aliqui moueo novus bellicus cano coepio etenim ut aio ingeniosus poeta et auctor validus bonus proelium promulgo pello e medium non solus iste vester verbosus simulatio prudentia sed etiam ipse ille domina res sapientia vis gero res sperno orator non solus odiosus in dico atque loquax verus etiam bonus horridus miles amo vester verus studium totus iaceo non ex ius manus consero sed magnus ferrum inquam res repeto qui si ita sum cedo opinor sulpicius forum castrum otium militia stilus gladius umbra solus sum denique in civitas is primus res propter quam ipse sum civitas omnis princeps


quid quod habes nomenclatorem? in eo quidem fallis et decipis. nam, si nomine appellari abs te civis tuos honestum est, turpe est eos notiores esse servo tuo quam tibi. sin iam noris, tamenne per monitorem appellandi sunt cum petis, quasi incertus sis? quid quod, cum admoneris, tamen, quasi tute noris, ita salutas? quid, postea quam es designatus, multo salutas neglegentius? haec omnia ad rationem civitatis si derigas, recta sunt; sin perpendere ad disciplinae praecepta velis, reperiantur pravissima. qua re nec plebi Romanae eripiendi fructus isti sunt ludorum, gladiatorum, conviviorum, quae omnia maiores nostri comparaverunt, nec candidatis ista benignitas adimenda est quae liberalitatem magis significat quam largitionem.

quis qui habeo nomenclator in is quidem fallo et decipio nam si nomen appello abs tu civis tuus honestus sum turpis sum is nosco sum servo tuus quam tu sin iam nosco tamen per monitor appello sum cum peto quasi incertus sum quis qui cum admoneo tamen quasi tueor nosco ita saluto quis postea quam sum designo multus saluto neglego hic omnis ad ratio civitas si derego recta sum sin perpendo ad disciplina praecipio velis reperio pravus qui res neque plebs romanus eripio fructus iste sum ludus gladiator convivium qui omnis magnus noster comparo neque candido iste benignitas adimo sum qui liberalitas magis significo quam largitio


summa in utroque est honestas, summa dignitas; quam ego, si mihi per Servium liceat, pari atque eadem in laude ponam. sed non licet; agitat rem militarem, insectatur totam hanc legationem, adsiduitatis et operarum harum cotidianarum putat esse consulatum. 'apud exercitum mihi fueris' inquit; 'tot annos forum non attigeris; afueris tam diu et, cum longo intervallo veneris, cum his qui in foro habitarint de dignitate contendas?' primum ista nostra adsiduitas, Servi, nescis quantum interdum adferat hominibus fastidi, quantum satietatis. mihi quidem vehementer expediit positam in oculis esse gratiam; sed tamen ego mei satietatem magno meo labore superavi et tu item fortasse; verum tamen utrique nostrum desiderium nihil obfuisset.

summus in uterque sum honestus summus dignitas quam ego si ego per servius licet par atque idem in laus pono sed non licet agito res militaris insecto totus hic legatio adsiduitas et operaris haris cotidianaris puto sum consulatus apud exercitus ego sum inquam tot annus forum non attingo asum tam diu et cum longus intervallum venio cum hic qui in forum habito de dignitas contendo primus iste noster assiduitas servius nescio quantus interdum affero homo fastidio quantus satietas ego quidem vehemens expedio pono in oculus sum gratia sed tamen ego meus satietas magnus meus labor supero et tu item fortasse verus tamen uterque nos desiderium nihil obsum


num tibi haec parva videntur adiumenta et subsidia consulatus, voluntas militum, quaeque cum per se valet multitudine, cum apud suos gratia, tum vero in consule declarando multum etiam apud universum populum Romanum auctoritatis habet, suffragatio militaris? imperatores enim comitiis consularibus, non verborum interpretes deliguntur. qua re gravis est illa oratio: 'me saucium recreavit, me praeda donavit; hoc duce castra cepimus, signa contulimus; numquam iste plus militi laboris imposuit quam sibi sumpsit, ipse cum fortis tum etiam felix.' hoc quanti putas esse ad famam hominum ac voluntatem? etenim, si tanta illis comitiis religio est ut adhuc semper omen valuerit praerogativum, quid mirum est in hoc felicitatis famam sermonemque valuisse? sed si haec leviora ducis quae sunt gravissima et hanc urbanam suffragationem militari anteponis, noli ludorum huius elegantiam et scaenae magnificentiam tam valde contemnere; quae huic admodum profuerunt. nam quid ego dicam populum ac volgus imperitorum ludis magno opere delectari? minus est mirandum. quamquam huic causae id satis est; sunt enim populi ac multitudinis comitia. qua re, si populo ludorum magnificentia voluptati est, non est mirandum eam Lucio Murenae apud populum profuisse.

num tu hic parvus video adjumentum et subsidium consulatus voluntas miles quisque cum per sui valeo multitudo cum apud suus gratia tum verus in consul declaro multus etiam apud universus populus romanus auctoritas habeo suffragatio militaris imperator enim comitium consularis non verbum interpres deligo qui res gravis sum ille oratio ego saucius recreo ego praeda dono hic dux castrum capio signum confero numquam iste multus miles labor impono quam sui sumo ipse cum fortis tum etiam felix hic quantus puto sum ad fama homo atque voluntas etenim si tantus ille comitium religio sum ut adhuc semper omen valeo praerogativus quis mirus sum in hic felicitas fama sermo valeo sed si hic levis dux qui sum gravis et hic urbanus suffragatio militaris antepono nolo ludus hic elegantia et scaena magnificentia tam validus contemno qui hic admodum prosum nam quis ego dico populus atque vulgus imperitor ludus magnus opus delectaris paruus sum miror quamquam hic causa is satis sum sum enim populus atque multitudo comitium qui res si populus ludus magnificentia voluptas sum non sum miror is lucius murena apud populus prosum


nam si quis hoc forte dicet, Catonem descensurum ad accusandum non fuisse, nisi prius de causa iudicasset, iniquam legem, iudices, et miseram condicionem instituet periculis hominum, si existimabit iudicium accusatoris in reum pro aliquo praeiudicio valere oportere. ego tuum consilium, Cato, propter singulare animi mei de tua virtute iudicium vituperare non possum; non nulla forsitan conformare et leviter emendare possim. 'non multa peccas,' inquit ille fortissimo viro senior magister, 'sed peccas; te regere possum.' at ego non te; verissime dixerim peccare te nihil neque ulla in re te esse huius modi ut corrigendus potius quam leviter inflectendus esse videare. finxit enim te ipsa natura ad honestatem, gravitatem, temperantiam, magnitudinem animi, iustitiam, ad omnis denique virtutes magnum hominem et excelsum. accessit istuc doctrina non moderata nec mitis sed, ut mihi videtur, paulo asperior et durior quam aut veritas aut natura patitur.

nam si quis hic fors dico cato descendo ad accuso non sum nisi prior de causa judico iniquus lex iudex et miser condicio instituo periculum homo si existimo iudicium accusator in reus pro aliquis praejudicium valeo oportet ego tuus consilium cato propter singularis animus meus de tuus virtus iudicium vituperaris non possum non nullus forsitan conformaris et levis emendo possum non multus pecco inquam ille fortis vir senex magister sed pecco tu rego possum at ego non tu verus dico peccaris tu nihil neque ullus in res tu sum hic modus ut corrigo potis quam levis inflecto sum videaris fingo enim tu ipse natura ad honestas gravitas temperantia magnitudo animus iustitia ad omnis denique virtus magnus homo et excello accedo iste doctrina non modero neque mitis sed ut ego video paulus asper et durus quam aut vereor aut natura patior


at enim te ad accusandum res publica adduxit. credo, Cato, te isto animo atque ea opinione venisse; sed tu imprudentia laberis. ego quod facio, iudices, cum amicitiae dignitatisque Lucio Murenae gratia facio, tum me pacis, oti, concordiae, libertatis, salutis, vitae denique omnium nostrum causa facere clamo atque testor. audite, audite consulem, iudices, nihil dicam adrogantius, tantum dicam totos dies atque noctes de re publica cogitantem! non usque eo Lucius Catilina rem publicam despexit atque contempsit ut ea copia quam secum eduxit se hanc civitatem oppressurum arbitraretur. Latius patet illius sceleris contagio quam quisquam putat, ad pluris pertinet. intus, intus, inquam, est equus Troianus; a quo numquam me consule dormientes opprimemini.

at enim tu ad accuso res publicus adduco credo cato tu iste animus atque is opinio venio sed tu imprudens labor ego qui facio iudex cum amicitia dignitas lucius murena gratia facio tum ego pax otium concordia libertas salus vita denique omnis nos causa facio clamo atque testo audio audio consul iudex nihil dico adrogo tantus dico totus dies atque nox de res publicus cogito non usque is lucius catilina res publicus despicio atque contemno ut is copia quam sui educo sui hic civitas opprimo arbitror fero pateo ille scelus contagio quam quisquam puto ad multus pertineo intus intus inquam sum equus trojanus ab quo numquam ego consul dormio opprimo


nam, cum permulta praeclare legibus essent constituta, ea iure consultorum ingeniis pleraque corrupta ac depravata sunt. mulieres omnis propter infirmitatem consili maiores in tutorum potestate esse voluerunt; hi invenerunt genera tutorum quae potestate mulierum continerentur. sacra interire illi noluerunt; horum ingenio senes ad coemptiones faciendas interimendorum sacrorum causa reperti sunt. in omni denique iure civili aequitatem reliquerunt, verba ipsa tenuerunt, ut, quia in alicuius libris exempli causa id nomen invenerant, putarunt omnis mulieres quae coemptionem facerent 'Gaias' vocari. iam illud mihi quidem mirum videri solet, tot homines, tam ingeniosos, post tot annos etiam nunc statuere non potuisse utrum 'diem tertium' an 'perendinum,' 'iudicem' an 'arbitrum,' 'rem' an 'litem' dici oporteret.

nam cum permultus praeclaris lex sum constituo is ius consultor ingenium plerusque corrumpo atque depravo sum mulier omnis propter infirmitas consilium magnus in tutor potestas sum volo hic invenio genus tutor qui potestas mulier contineo sacer intereo ille nolo hic ingenium senex ad coemptio facio interimo sacer causa reperio sum in omnis denique ius civilis aequitas relinquo verbum ipse teneo ut quia in aliquis liber exemplum causa is nomen invenio puto omnis mulier qui coemptio facio gaia vocaris iam ille ego quidem mirus video soleo tot homo tam ingeniosus post tot annus etiam nunc statuo non possum utrum dies tertius an perendo judico an arbiter res an lito dico oportet


reliqui temporis spatium in contentionem vocatur. ab utroque dissimillima ratione tractatum est. Servius hic nobiscum hanc urbanam militiam respondendi, scribendi, cavendi plenam sollicitudinis ac stomachi secutus est; ius civile didicit, multum vigilavit, laboravit, praesto multis fuit, multorum stultitiam perpessus est, adrogantiam pertulit, difficultatem exsorbuit; vixit ad aliorum arbitrium, non ad suum. Magna laus et grata hominibus unum hominem elaborare in ea scientia quae sit multis profutura.

reliquus tempus spatium in contentio voco ab uterque dissimilis ratio tractas sum servus hic nos hic urbanus militia respondeo scribo caveo plenus sollicitudo atque stomachus sequor sum ius civilis disco multus vigilo laboro praesto multus sum multus stultitia perpetior sum arrogantia perfero difficultas exsorbeo vivo ad alius arbitrium non ad suus magnus laus et gratus homo unus homo elaboraris in is scientia qui sum multus possum


quid tua sors? tristis, atrox, quaestio peculatus ex altera parte lacrimarum et squaloris, ex altera plena accusatorum atque indicum; cogendi iudices inviti, retinendi contra voluntatem; scriba damnatus, ordo totus alienus; Sullana gratificatio reprehensa, multi viri fortes et prope pars civitatis offensa est; lites severe aestimatae; cui placet obliviscitur, cui dolet meminit. postremo tu in provinciam ire noluisti. non possum id in te reprehendere quod in me ipso et praetore et consule probavi. sed tamen Lucio Murenae provincia multas bonas gratias cum optima existimatione attulit. habuit proficiscens dilectum in Umbria; dedit ei facultatem res publica liberalitatis, qua usus multas sibi tribus quae municipiis Umbriae conficiuntur adiunxit. ipse autem in Gallia ut nostri homines desperatas iam pecunias exigerent aequitate diligentiaque perfecit. tu interea Romae scilicet amicis praesto fuisti; fateor; sed tamen illud cogita non nullorum amicorum studia minui solere in eos a quibus provincias contemni intellegunt.

quis tuus sors tristis atrox quaestio peculor ex alter pars lacrimaris et squalor ex alter plenus accusator atque indicum cogo iudex invitus retineo contra voluntas scriba damno ordo totus alienus sullanus gratificatio reprehendo multus vir fortis et prope pars civitas offendo sum lis sero aestimo qui placeo obliviscor qui doleo memini postremo tu in provincia eo nolo non possum is in tu reprehendo qui in ego ipse et praetor et consul probo sed tamen lucius murena provincia multus bonus gratia cum bonus existimatio affero habeo proficiscor dilectus in umbria do is facultas res publicus liberalitas qui utor multus sui tres qui municipium umbria confacio adjungo ipse autem in gallia ut noster homo despero iam pecunia exigo aequitas diligo perficio tu interea roma scilicet amicus praesto sum fateor sed tamen ille cogito non nullus amicus studium minuo soleo in is ab qui provincia contemno intellego


qui locus est, iudices, quod tempus, qui dies, quae nox cum ego non ex istorum insidiis ac mucronibus non solum meo sed multo etiam magis divino consilio eripiar atque evolem? neque isti me meo nomine interfici sed vigilantem consulem de rei publicae praesidio demoveri volunt. nec minus vellent, Cato, te quoque aliqua ratione, si possent, tollere; id quod, mihi crede, et agunt et moliuntur. vident quantum in te sit animi, quantum ingeni, quantum auctoritatis, quantum rei publicae praesidi; sed, cum consulari auctoritate et auxilio spoliatam vim tribuniciam viderint, tum se facilius inermem et debilitatum te oppressuros arbitrantur. nam ne sufficiatur consul non timent. vident in tuorum potestate conlegarum fore; sperant sibi D. Silanum, clarum virum, sine conlega, te sine consule, rem publicam sine praesidio obici posse.

qui locus sum iudex qui tempus qui dies qui nox cum ego non ex iste insidiae atque mucro non solus meus sed multus etiam magis divino consilium eripio atque evolo neque iste ego meus nomen interficio sed vigilo consul de res publicus praesidium demoveo volo neque paruus volo cato tu quoque aliqui ratio si possum tollo is qui ego credo et ago et molio video quantus in tu sum animus quantus ingenium quantus auctoritas quantus res publicus praesidium sed cum consularis auctoritas et auxilium spolio vis tribunicius video tum sui facilis inermis et debilito tu opprimo arbitror nam ne sufficio consul non timeo video in tuus potestas conlegaris sum spero sui d silanus clarus vir sine collega tu sine consul res publicus sine praesidium obicio possum


quaeris a me ecquid ego Catilinam metuam. nihil, et curavi ne quis metueret, sed copias illius quas hic video dico esse metuendas; nec tam timendus est nunc exercitus Lucii Catilinae quam isti qui illum exercitum deseruisse dicuntur. non enim deseruerunt sed ab illo in speculis atque insidiis relicti in capite atque in cervicibus nostris restiterunt. hi et integrum consulem et bonum imperatorem et natura et fortuna cum rei publicae salute coniunctum deici de urbis praesidio et de custodia civitatis vestris sententiis deturbari volunt. quorum ego ferrum et audaciam reieci in campo, debilitavi in foro, compressi etiam domi meae saepe, iudices, his vos si alterum consulem tradideritis, plus multo erunt vestris sententiis quam suis gladiis consecuti. Magni interest, iudices, id quod ego multis repugnantibus egi atque perfeci, esse Kalendis Ianuariis in re publica duo consules.

quaero ab ego ecquis ego catilina metuo nihil et curo ne quis metuo sed copia ille qui hic video dico sum metuo neque tam timeo sum nunc exercitus lucius catilina quam iste qui ille exercitus desero dico non enim desero sed ab ille in speculis atque insidiae relinquo in caput atque in cervix noster resto hic et integer consul et bonus imperator et natura et fortuna cum res publicus salus conjungo deicio de urbs praesidium et de custodia civitas vester sententia deturbaris volo qui ego ferrum et audacia reicio in campus debilito in forum comprimo etiam domus meus saepe iudex hic tu si alter consul trado multus multus sum vester sententia quam suus gladius consequor magnus intersum iudex is qui ego multus repugno ago atque perficio sum kalendae januarius in res publicus duo consul


huiusce modi Scipio ille fuit quem non paenitebat facere idem quod tu, habere eruditissimum hominem Panaetium domi; cuius oratione et praeceptis, quamquam erant eadem ista quae te delectant, tamen asperior non est factus sed, ut accepi a senibus, lenissimus. quis vero Gaio Laelio comior fuit, quis iucundior eodem ex studio isto, quis illo gravior, sapientior? possum de Lucio Philo, de Gaio Gallo dicere haec eadem, sed te domum iam deducam tuam. quemquamne existimas Catone, proavo tuo, commodiorem, communiorem, moderatiorem fuisse ad omnem rationem humanitatis? de cuius praestanti virtute cum vere graviterque diceres, domesticum te habere dixisti exemplum ad imitandum. est illud quidem exemplum tibi propositum domi, sed tamen naturae similitudo illius ad te magis qui ab illo ortus es quam ad unum quemque nostrum pervenire potuit, ad imitandum vero tam mihi propositum exemplar illud est quam tibi. sed si illius comitatem et facilitatem tuae gravitati severitatique asperseris, non ista quidem erunt meliora, quae nunc sunt optima, sed certe condita iucundius.

hic modus scipio ille sum qui non paeniteo facio idem qui tu habeo erudio homo panaetius domus qui oratio et praecipio quamquam sum idem iste qui tu delecto tamen asper non sum facio sed ut accipio ab senex lenis quis verus gaius laelius comis sum quis jucundus idem ex studium iste quis ille gravis sapio possum de lucius philus de gaius gallus dico hic idem sed tu domus iam deduco tuus quisquam existimo cato proavus tuus commodus communis moderatus sum ad omnis ratio humanitas de qui praesto virtus cum verus gravis dico domesticus tu habeo dico exemplum ad imito sum ille quidem exemplum tu propono domus sed tamen natura similitudo ille ad tu magis qui ab ille ortus sum quam ad unus quisque nos pervenio possum ad imito verus tam ego propono exemplar ille sum quam tu sed si ille comitas et facilitas tuus gravitas severitas asperseris non iste quidem sum bonus qui nunc sum bonus sed certus condio jucundus


qua re noli, Cato, maiorum instituta quae res ipsa, quae diuturnitas imperi comprobat nimium severa oratione reprehendere. fuit eodem ex studio vir eruditus apud patres nostros et honestus homo et nobilis, Quinto Tubero. is, cum epulum Quintus Maximus Publii Africani, patrui sui, nomine populo Romano daret, rogatus est a maximo ut triclinium sterneret, cum esset Tubero eiusdem Africani sororis filius. atque ille, homo eruditissimus ac Stoicus, stravit pelliculis haedinis lectulos Punicanos et exposuit vasa Samia, quasi vero esset Diogenes Cynicus mortuus et non divini hominis Africani mors honestaretur; quem cum supremo eius die maximus laudaret, gratias egit dis immortalibus quod ille vir in hac re publica potissimum natus esset; necesse enim fuisse ibi esse terrarum imperium ubi ille esset. huius in morte celebranda graviter tulit populus Romanus hanc perversam sapientiam Tuberonis,

qui res nolo cato magnus institutum qui res ipse qui diuturnitas imperium comprobo nimium severus oratio reprehendo sum idem ex studium vir erudio apud pater noster et honestus homo et nobilis quintus tubero is cum epulum quintus magnus publius africanus patruus suus nomen populus romanus do rogo sum ab maximus ut triclinium sterno cum sum tubero idem africanus soror filius atque ille homo erudio atque stoicus sterno pelliculis haedo lectulus punicanus et expono vasum zamia quasi verus sum diogenes cynicus mortuus et non divinus homo africanus mors honesto qui cum superus is dies magnus laudo gratia ago deus immortalis qui ille vir in hic res publicus potis nascor sum necesse enim sum ibi sum terra imperium ubi ille sum hic in mors celebro gravis fero populus romanus hic perverto sapientia tubero


atque ad haec mala, iudices, quid accedat aliud non videtis? te, te appello, Cato; nonne prospicis tempestatem anni tui? iam enim in hesterna contione intonuit vox perniciosa designati tribuni, conlegae tui; contra quem multum tua mens, multum omnes boni providerunt qui te ad tribunatus petitionem vocaverunt. omnia quae per hoc triennium agitata sunt, iam ab eo tempore quo a Lucio Catilina et Gnaeo Pisone initum consilium senatus interficiendi scitis esse, in hos dies, in hos mensis, in hoc tempus erumpunt.

atque ad hic malus iudex quis accedo alius non video tu tu appello cato nonne prospicio tempestas annus tuus iam enim in hesternus contio intono vox perniciosus designo tribunus collega tuus contra qui multus tuus mens multus omnis bonus provideo qui tu ad tribunatus petitio voco omnis qui per hic triennium agito sum iam ab is tempus quo ab lucius catilina et gnaeus piso ineo consilium senatus interficio scio sum in hic dies in hic mensis in hic tempus erumpo


praefectum fabrum semel locum tribulibus suis dedisse, quid statuent in viros primarios qui in circo totas tabernas tribulium causa compararunt? haec omnia sectatorum, spectaculorum, prandiorum item crimina a multitudine in tuam nimiam diligentiam, Servi, coniecta sunt, in quibus tamen Murena ab senatus auctoritate defenditur. quid enim? senatus num obviam prodire crimen putat? non, sed mercede. convince. num sectari multos? non, sed conductos. doce. num locum ad spectandum dare aut ad prandium invitare? minime, sed volgo, passim. quid est volgo? Vniversos. non igitur, si Lucius Natta, summo loco adulescens, qui et quo animo iam sit et qualis vir futurus sit videmus, in equitum centuriis voluit esse et ad hoc officium necessitudinis et ad reliquum tempus gratiosus, id erit eius vitrico fraudi aut crimini, nec, si virgo Vestalis, huius propinqua et necessaria, locum suum gladiatorium concessit huic, non et illa pie fecit et hic a culpa est remotus. omnia haec sunt officia necessariorum, commoda tenuiorum, munia candidatorum.

praeficio faber semel locus tribulis suus do quis statuo in vir primarius qui in circus totus taberna tribulis causa comparo hic omnis sectator spectaculum prandium item crimen ab multitudo in tuus nimius diligentia servius conicio sum in qui tamen murena ab senatus auctoritas defendo quis enim senatus num obvius prodeo crimen puto non sed merces convinco num sectaris multus non sed conduco doceo num locus ad specto do aut ad prandium invitaris paruus sed vulgo passim quis sum vulgo vniversos non igitur si lucius natta superus locus adulescens qui et quo animus iam sum et qualis vir sum sum video in eques centuria volo sum et ad hic officium necessitudo et ad reliquus tempus gratiosus is sum is vitricus fraus aut crimen neque si virgo vestal hic propinquus et necessarius locus suus gladiatorius concedo hic non et ille pius facio et hic ab culpa sum removeo omnis hic sum officium necessarius commodus tenuis munia candidator