de quo etiam si quis dubitasset antea an id quod tu arguis cogitasset, ut interfecto patre tuo consul descenderet Kalendis Ianuariis cum lictoribus, sustulisti hanc suspicionem, cum dixisti hunc, ut Catilinam consulem efficeret, contra patrem tuum operas et manum comparasse. quod si tibi ego confitear, tu mihi concedas necesse est hunc, cum Catilinae suffragaretur, nihil de suo consulatu, quem iudicio amiserat, per vim recuperando cogitavisse. neque enim istorum facinorum tantorum, tam atrocium crimen, iudices, P. Sullae persona suscipit.

de quo etiam si quis dubito antea an is qui tu arguo cogito ut interficio pater tuus consul descendo kalendae januarius cum lictor tollo hic suspicio cum dico hic ut catilina consul efficio contra pater tuus opera et manus comparo qui si tu ego confiteor tu ego concedo necesse sum hic cum catilina suffrago nihil de suus consulatus qui iudicium amitto per vis recipero cogito neque enim iste facinus tantor tam atrocium crimen iudex p sulla persono suscipio


qui vobis in consilio fuerunt, qui vobiscum illa cognorunt, quibus ipsis periculum tum conflari putabatur, qui Autronio non adfuerunt, qui in illum testimonia gravia dixerunt, hunc defendunt, huic adsunt, in huius periculo declarant se non crimine coniurationis, ne adessent ceteris, sed hominum maleficio deterritos esse. mei consulatus autem tempus et crimen maximae coniurationis a me defendetur. atque haec inter nos partitio defensionis non est fortuito, iudices, nec temere facta; sed cum videremus eorum criminum nos patronos adhiberi quorum testes esse possemus, uterque nostrum id sibi suscipiendum putavit de quo aliquid scire ipse atque existimare potuisset.

qui tu in consilium sum qui tu ille cogo qui ipse periculum tum conflaris puto qui autronius non adsum qui in ille testimonium gravis dico hic defendo hic adsum in hic periculum declaro sui non crimen coniuratio ne adsum ceterus sed homo maleficium deterreo sum meus consulatus autem tempus et crimen magnus coniuratio ab ego defendo atque hic inter nos partitio defensio non sum fortuitus iudex neque temere facio sed cum video is crimen nos patronus adhibeo qui testis sum possum uterque nos is sui suscipio puto de quo aliquis scio ipse atque existimaris possum


sed tamen abs te, Torquate, quaero: cum indicatus tuus esset inimicus et esset eius rei frequens senatus et recens memoria testis, et tibi, meo familiari et contubernali, prius etiam edituri indicium fuerint scribae mei, si voluisses, quam in codicem rettulissent, cur cum videres aliter fieri, tacuisti, passus es, non mecum aut ut cum familiarissimo questus es aut, quoniam tam facile inveheris in amicos, iracundius et vehementius expostulasti? tu, cum tua vox numquam sit audita, cum indicio lecto, descripto, divolgato quieveris, tacueris, repente tantam rem ementiare et in eum locum te deducas ut, ante quam me commutati indici coargueris, te summae neglegentiae tuo iudicio convictum esse fateare?

sed tamen abs tu torquatus quaero cum indico tuus sum inimicus et sum is res frequens senatus et recens memoria testis et tu meus familiaris et contubernalis prior etiam edo indicium sum scriba meus si volo quam in codico refero cur cum video aliter fio taceo patior sum non ego aut ut cum familiaris queror sum aut quoniam tam facilis inveho in amicus iracundus et vehemens expostulo tu cum tuus vox numquam sum audio cum indicium lectus describo disvulgo quiesco taceo repens tantus res ementiaris et in is locus tu deduco ut ante quam ego commutas indico coarguo tu summa neglegentia tuus iudicium convinco sum fatearis


iam vero illud quam incredibile, quam absurdum, qui Romae caedem facere, qui hanc urbem inflammare vellet, eum familiarissimum suum dimittere ab se et amandare in ultimas terras! Vtrum quo facilius Romae ea quae conabatur efficeret, si in Hispania turbatum esset? at haec ipsa per se sine ulla coniunctione agebantur. an in tantis rebus, tam novis consiliis, tam periculosis, tam turbulentis hominem amantissimum sui, familiarissimum, coniunctissimum officiis, consuetudine, usu dimittendum esse arbitrabatur? veri simile non est ut, quem in secundis rebus, quem in otio secum semper habuisset, hunc in adversis et in eo tumultu quem ipse comparabat ab se dimitteret.

iam verus ille quam incredibilis quam absurdus qui roma caedes facio qui hic urbs inflammaris volo is familiaris suus dimitto ab sui et amandaris in ulter terra vtrum quo facilis roma is qui conor efficio si in hispania turbo sum at hic ipse per sui sine ullus coniunctio ago an in tantus res tam novus consilium tam periculosus tam turbulentus homo amo suus familiaris conjungo officium consuetudo usus dimitto sum arbitror verus similis non sum ut qui in secundus res qui in otium sui semper habeo hic in adverro et in is tumultus qui ipse comparo ab sui dimitto


an me existimasti haec iniuratum in iudicio non esse dicturum quae iuratus in maxima contione dixissem? atque etiam illud addam, ne qui forte incipiat improbus subito te amare, Torquate, et aliquid sperare de te, atque ut idem omnes exaudiant clarissima voce dicam. harum omnium rerum quas ego in consulatu pro salute rei publicae suscepi atque gessi L. ille Torquatus, cum esset meus contubernalis in consulatu atque etiam in praetura fuisset, cum princeps, cum auctor, cum signifer esset iuventutis, actor, adiutor, particeps exstitit; parens eius, homo amantissimus patriae, maximi animi, summi consili, singularis constantiae, cum esset aeger, tamen omnibus rebus illis interfuit, nusquam est a me digressus, studio, consilio, auctoritate unus adiuvit plurimum, cum infirmitatem corporis animi virtute superaret.

an ego existimo hic injuro in iudicium non sum dico qui juro in maximus contio dico atque etiam ille addo ne qui fors incipio improbus subeo tu amo torquatus et aliquis spero de tu atque ut idem omnis exaudio clarus vox dico haris omnis res qui ego in consulatus pro salus res publicus suscipio atque gero l ille torquatus cum sum meus contubernalis in consulatus atque etiam in praetura sum cum princeps cum auctor cum signifer sum iuventus actor adjuto particeps exsisto parens is homo amo patria magnus animus superus consilium singularis constantia cum sum aeger tamen omnis res ille intersum nusquam sum ab ego digredior studium consilium auctoritas unus adjuvo multus cum infirmitas corpus animus virtus supero


nullum in hac causa testem timemus, nihil quemquam scire, nihil vidisse, nihil audisse arbitramur. sed tamen, si nihil vos P. Sullae fortuna movet, iudices, vestra moveat. vestra enim, qui cum summa elegantia atque integritate vixistis, hoc maxime interest, non ex libidine aut simultate aut levitate testium causas honestorum hominum ponderari, sed in magnis disquisitionibus repentinisque periculis vitam unius cuiusque esse testem. quam vos, iudices, nolite armis suis spoliatam atque nudatam obicere invidiae, dedere suspicioni; munite communem arcem bonorum, obstruite perfugia improborum; valeat ad poenam et ad salutem vita plurimum, quam solam videtis per se ex sua natura facillime perspici, subito flecti fingique non posse.

nullus in hic causa testo timeo nihil quisquam scio nihil video nihil audio arbitror sed tamen si nihil tu p sulla fortuna moveo iudex vester moveo vester enim qui cum summus elegantia atque integritas vivo hic magnus intersum non ex libido aut simultas aut levitas testis causa honestor homo ponderaris sed in magnus disquisitio repentinus periculum vita unus quisque sum testo quam tu iudex nolo arma suus spolio atque nudo obicio invidia do suspicio munio communis arx bonus obstruo perfugium improbus valeo ad poena et ad salus vito multus quam solus video per sui ex suus natura facilis perspicio subeo flecto fingo non possum


accusati sunt uno nomine omnes consulares, ut iam videatur honoris amplissimi nomen plus invidiae quam dignitatis adferre. 'adfuerunt,' inquit, 'Catilinae illumque laudarunt.' nulla tum patebat, nulla erat cognita coniuratio; defendebant amicum, aderant supplici, vitae eius turpitudinem in summis eius periculis non insequebantur. quin etiam parens tuus, Torquate, consul reo de pecuniis repetundis Catilinae fuit advocatus, improbo homini, at supplici, fortasse audaci, at aliquando amico. cui cum adfuit post delatam ad eum primam illam coniurationem, indicavit se audisse aliquid, non credidisse. 'at idem non adfuit alio in iudicio, cum adessent ceteri.' si postea cognorat ipse aliquid quod in consulatu ignorasset, ignoscendum est eis qui postea nihil audierunt; sin illa res prima valuit, num inveterata quam recens debuit esse gravior? sed si tuus parens etiam in ipsa suspicione periculi sui tamen humanitate adductus advocationem hominis improbissimi sella curuli atque ornamentis et suis et consulatus honestavit, quid est quam ob rem consulares qui Catilinae adfuerunt reprendantur?

accuso sum unus nomen omnis consularis ut iam video honor amplus nomen multus invidia quam dignitas affero adsum inquam catilina ille laudo nullus tum pateo nullus sum cognosco coniuratio defendo amicus adsum supplicium vita is turpitudo in summus is periculum non insequor quin etiam parens tuus torquatus consul reor de pecunia repeto catilina sum advoco improbus homo at supplicium fortasse audax at aliquando amicus qui cum adsum post defero ad is primus ille coniuratio indico sui audio aliquis non credo at idem non adsum alius in iudicium cum adsum ceterus si postea cognosco ipse aliquis qui in consulatus ignoro ignosco sum is qui postea nihil audio sin ille res primus valeo num invetero quam recens debeo sum gravis sed si tuus parens etiam in ipse suspicio periculum suus tamen humanitas adduco advocatio homo improbus sella curulis atque ornamentum et suus et consulatus honesto quis sum quam ob res consularis qui catilina adsum reprehendo


mihi cuiusquam salus tanti fuisset ut meam neglegerem? per me ego veritatem patefactam contaminarem aliquo mendacio? quemquam denique ego iuvarem, a quo et tam crudelis insidias rei publicae factas et me potissimum consule constitutas putarem? quod si iam essem oblitus severitatis et constantiae meae, tamne amens eram ut, cum litterae posteritatis causa repertae sint, quae subsidio oblivioni esse possent, ego recentem putarem memoriam cuncti senatus commentario meo posse superari?

ego quisquam salus tantus sum ut meus neglego per ego ego veritas patefacio contaminaris aliquis mendacium quisquam denique ego iuvaris ab quo et tam crudelis insidiae res publicus facio et ego potis consul constituo puto qui si iam sum obliuiscor severitas et constantia meus tam amens sum ut cum littera posteritas causa reperio sum qui subsidium oblivio sum possum ego recens puto memoria cunctus senatus commentarius meus possum superaris


O miserum et infelicem illum diem quo consul omnibus centuriis P. Sulla renuntiatus est, o falsam spem, o volucrem fortunam, o caecam cupiditatem, o praeposteram gratulationem! quam cito illa omnia ex laetitia et voluptate ad luctum et lacrimas recciderunt, ut, qui paulo ante consul designatus fuisset, repente nullum vestigium retineret pristinae dignitatis! quid enim erat mali quod huic spoliato fama, honore, fortunis deesse videretur? aut cui novae calamitati locus ullus relictus? Vrget eadem fortuna quae coepit, repperit novum maerorem, non patitur hominem calamitosum uno malo adflictum uno in luctu perire.

o miser et infelix ille dies quo consul omnis centuria p sulla renuntio sum o falsus spes o volucris fortuna o caecus cupiditas o praeposterus gratulatio quam cito ille omnis ex laetitia et voluptas ad luctus et lacrima recido ut qui paulus ante consul designo sum repens nullus vestigium retineo pristinus dignitas quis enim sum malus qui hic spolio fama honor fortuna desum video aut qui novus calamitas locus ullus relinquo vrget idem fortuna qui coepio reperio novus maeror non patior homo calamitosus unus malus affligo unus in luctus pereo


qua re nihil est quod ex tanto comitatu virorum amplissimorum me unum abstrahas; simplex officium atque una bonorum est omnium causa. nihil erit quod admirere posthac, si in ea parte in qua hos animum adverteris me videbis. nulla est enim in re publica mea causa propria; tempus agendi fuit mihi magis proprium quam ceteris, doloris vero et timoris et periculi fuit illa causa communis; neque enim ego tunc princeps ad salutem esse potuissem, si esse alii comites noluissent. qua re necesse est, quod mihi consuli praecipuum fuit praeter alios, id iam privato cum ceteris esse commune. neque ego hoc partiendae invidiae, sed communicandae laudis causa loquor; oneris mei partem nemini impertio, gloriae bonis omnibus.

qui res nihil sum qui ex tantus comito vir amplus ego unus abstraho simplex officium atque unus bonus sum omnis causa nihil sum qui admiror posthac si in is pars in qui hic animus adverto ego video nullus sum enim in res publicus meus causa proprius tempus ago sum ego magis proprius quam ceterus dolor verus et timor et periculum sum ille causa communis neque enim ego tunc princeps ad salus sum possum si sum alius comes nolo qui res necesse sum qui ego consul praecipuus sum praeter alius is iam privo cum ceterus sum communis neque ego hic partio invidia sed communico laus causa loquor onus meus pars nemo impertio gloria bonus omnis


iam vero quod obiecit Pompeianos esse a Sulla impulsos ut ad istam coniurationem atque ad hoc nefarium facinus accederent, id cuius modi sit intellegere non possum. an tibi Pompeiani coniurasse videntur? quis hoc dixit umquam, aut quae fuit istius rei vel minima suspicio? 'Diiunxit,' inquit, 'eos a colonis ut hoc discidio ac dissensione facta oppidum in sua potestate posset per Pompeianos habere.' primum omnis Pompeianorum colonorumque dissensio delata ad patronos est, cum iam inveterasset ac multos annos esset agitata; deinde ita a patronis res cognita est ut nulla in re a ceterorum sententiis Sulla dissenserit; postremo coloni ipsi sic intellegunt, non Pompeianos a Sulla magis quam sese esse defensos.

iam verus qui obiacio pompejani sum ab sulla impello ut ad iste coniuratio atque ad hic nefarius facinus accedo is qui modus sum intellego non possum an tu pompejanus coniuro video quis hic dico umquam aut qui sum iste res vel minimus suspicio diiunxit inquam is ab colonia ut hic discidium atque dissensio facio oppidum in suus potestas possum per pompejani habeo primus omnis pompejani colonus dissensio defero ad patronus sum cum iam inveterasco atque multus annus sum agito deinde ita ab patronus res cognosco sum ut nullus in res ab ceterus sententia sulla dissentio postremo colonus ipse sic intellego non pompejani ab sulla magis quam sui sum defendo


in hunc igitur gregem vos nunc P. Sullam, iudices, ex his qui cum hoc vivunt atque vixerunt honestissimorum hominum gregibus reicietis, ex hoc amicorum numero, ex hac familiarium dignitate in impiorum partem atque in parricidarum sedem et numerum transferetis? Vbi erit igitur illud firmissimum praesidium pudoris, quo in loco nobis vita ante acta proderit, quod ad tempus existimationis partae fructus reservabitur, si in extremo discrimine ac dimicatione fortunae deseret, si non aderit, si nihil adiuvabit?

in hic igitur grex tu nunc p sulla iudex ex hic qui cum hic vivo atque vivo honestus homo grex reicio ex hic amicus numerus ex hic familiaris dignitas in impii pars atque in parricida sedes et numerus transfero vbi sum igitur ille firmus praesidium pudor quo in locus nos vito ante ago prosum qui ad tempus existimatio pario fructus reservo si in exter discrimen atque dimicatio fortuna desero si non adsum si nihil adiuvo


nolite, iudices, arbitrari hominum illum impetum et conatum fuisse—neque enim ulla gens tam barbara aut tam immanis umquam fuit in qua non modo tot, sed unus tam crudelis hostis patriae sit inventus—, beluae quaedam illae ex portentis immanes ac ferae forma hominum indutae exstiterunt. perspicite etiam atque etiam, iudices,—nihil enim est quod in hac causa dici possit vehementius— penitus introspicite Catilinae, Autroni, Cethegi, Lentuli ceterorumque mentis; quas vos in his libidines, quae flagitia, quas turpitudines, quantas audacias, quam incredibilis furores, quas notas facinorum, quae indicia parricidiorum, quantos acervos scelerum reperietis! ex magnis et diuturnis et iam desperatis rei publicae morbis ista repente vis erupit, ut ea confecta et eiecta convalescere aliquando et sanari civitas posset; neque enim est quisquam qui arbitretur illis inclusis in re publica pestibus diutius haec stare potuisse. itaque eos non ad perficiendum scelus, sed ad luendas rei publicae poenas Furiae quaedam incitaverunt.

nolo iudex arbitraris homo ille impetus et conor sum neque enim ullus gens tam barbarum aut tam immanis umquam sum in qui non modo tot sed unus tam crudelis hostis patria sum invenio belua quidam ille ex portendo immanis atque fera forma homo induo exsisto perspicio etiam atque etiam iudex nihil enim sum qui in hic causa dico possum vehemens penitus introspicio catilina autronius cethegus lentulis ceter mens qui tu in hic libido qui flagitium qui turpitudo quantus audacia quam incredibilis furor qui nosco facinus qui indicium parricidium quantus acervus scelus reperio ex magnus et diuturnus et iam despero res publicus morbus iste repens volo erumpo ut is conficio et eicio convalesco aliquando et sanaris civitas possum neque enim sum quisquam qui arbitror ille includo in res publicus pestis diu hic sto possum itaque is non ad perficio scelus sed ad luo res publicus poena furius quidam incito


num quis est igitur qui tum dicat in campum aspirasse Sullam? atqui, si tum se cum Catilina societate sceleris coniunxerat, cur ab eo discedebat, cur cum Autronio non erat, cur in pari causa non paria signa criminis reperiuntur? sed quoniam Cornelius ipse etiam nunc de indicando dubitat, et, ut dicitis, informat ad hoc adumbratum indicium filium, quid tandem de illa nocte dicit, cum inter falcarios ad M. Laecam nocte ea quae consecuta est posterum diem Nonarum Novembrium me consule Catilinae denuntiatione convenit? quae nox omnium temporum coniurationis acerrima fuit atque acerbissima. tum Catilinae dies exeundi, tum ceteris manendi condicio, tum discriptio totam per urbem caedis atque incendiorum constituta est; tum tuus pater, Corneli, id quod tandem aliquando confitetur, illam sibi officiosam provinciam depoposcit ut, cum prima luce consulem salutatum veniret, intromissus et meo more et iure amicitiae me in meo lectulo trucidaret.

num quis sum igitur qui tum dico in campus aspiro sulla atqui si tum sui cum catilina societas scelus conjungo cur ab is discedo cur cum autronius non sum cur in par causa non par signum crimen reperio sed quoniam cornelius ipse etiam nunc de indico dubito et ut dico informo ad hic adumbro indicium filius quis tandem de ille nox dico cum inter falcarius ad m laeca nox is qui consequor sum posterus dies nonaris november ego consul catilina denuntiatio convenio qui nox omnis tempus coniuratio acer sum atque acerbus tum catilina dies exeo tum ceterus maneo condicio tum discriptio totus per urbs caedes atque incendium constituo sum tum tuus pater cornelis is qui tandem aliquando confiteor ille sui officiosus provincia deposco ut cum primus lux consul saluto venio intromitto et meus mos et ius amicitia ego in meus lectulus trucido