Pro P. Sulla

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


'Nisi tu,' inquit, 'causam recepisses, numquam mihi restitisset, sed indicta causa profugisset.' si iam hoc tibi concedam, Q. Hortensium, tanta gravitate hominem, si hos talis viros non suo stare iudicio, sed meo; si hoc tibi dem quod credi non potest, nisi ego huic adessem, hos adfuturos non fuisse, uter tandem rex est, isne cui innocentes homines non resistunt, an is qui calamitosos non deserit? at hic etiam, id quod tibi necesse minime fuit, facetus esse voluisti, cum Tarquinium et Numam et me tertium peregrinum regem esse dixisti. Mitto iam de rege quaerere; illud quaero peregrinum cur me esse dixeris. nam si ita sum, non tam est admirandum regem esse me, quoniam, ut tu ais, duo iam peregrini reges Romae fuerunt, quam consulem Romae fuisse peregrinum. 'hoc dico,' inquit, 'te esse ex municipio.'

nisus tu inquam causa recipio numquam ego resto sed indico causa profugio si iam hic tu concedo q hortensius tantus gravitas homo si hic talis vir non suus sto iudicium sed meus si hic tu do qui credo non possum nisi ego hic adsum hic adsum non sum uter tandem rex sum eo qui innocens homo non resisto an is qui calamitosus non desero at hic etiam is qui tu necesse paruus sum facetus sum volo cum tarquinius et numa et ego tertius peregrinus rex sum dico mitto iam de rex quaero ille quaero peregrinus cur ego sum dico nam si ita sum non tam sum admiror rex sum ego quoniam ut tu aio duo iam peregrinus rex roma sum quam consul roma sum peregrinus hic dico inquam tu sum ex municipium


et quoniam de criminibus superioris coniurationis Hortensium diligenter audistis, de hac coniuratione quae me consule facta est hoc primum attendite. multa, cum essem consul, de summis rei publicae periculis audivi, multa quaesivi, multa cognovi; nullus umquam de Sulla nuntius ad me, nullum indicium, nullae litterae pervenerunt, nulla suspicio. multum haec vox fortasse valere deberet eius hominis qui consul insidias rei publicae consilio investigasset, veritate aperuisset, magnitudine animi vindicasset, cum is se nihil audisse de P. Sulla, nihil suspicatum esse diceret. sed ego nondum utor hac voce ad hunc defendendum; ad purgandum me potius utar, ut mirari Torquatus desinat me qui Autronio non adfuerim Sullam defendere.

et quoniam de crimen superus coniuratio hortensius diligenter audio de hic coniuratio qui ego consul facio sum hic primus attendo multus cum sum consul de summus res publicus periculum audio multus quaero multus cognosco nullus umquam de sulla nuntius ad ego nullus indicium nullus littera pervenio nullus suspicio multus hic vox fortasse valeo debeo is homo qui consul insidiae res publicus consilium investigo veritas aperio magnitudo animus vindico cum is sui nihil audio de p sulla nihil suspicor sum dico sed ego nondum uto hic vox ad hic defendo ad purgo ego potis uto ut miror torquatus desino ego qui autronius non adsum sulla defendo


at vero, cum honos agebatur familiae vestrae amplissimus, hoc est consulatus parentis tui, sapientissimus vir familiarissimis suis non suscensuit, pater tuus, cum Sullam et defenderent et laudarent? intellegebat hanc nobis a maioribus esse traditam disciplinam ut nullius amicitia ad pericula propulsanda impediremur. at erat huic iudicio longe dissimilis illa contentio. tum adflicto P. Sulla consulatus vobis pariebatur, sicuti partus est; honoris erat certamen; ereptum repetere vos clamitabatis, ut victi in campo in foro vinceretis; tum qui contra vos pro huius salute pugnabant, amicissimi vestri, quibus non irascebamini, consulatum vobis eripiebant, honori vestro repugnabant, et tamen id inviolata vestra amicitia, integro officio, vetere exemplo atque instituto optimi cuiusque faciebant.

at verus cum honor ago familia vester amplus hic sum consulatus parens tuus sapio vir familiaris suus non suscenseo pater tuus cum sulla et defendo et laudo intellego hic nos ab magnus sum trado disciplina ut nullus amicitia ad periculum propulso impedio at sum hic iudicium longus dissimilis ille contentio tum affligo p sulla consulatus tu pario sicut pario sum honor sum certamen eripio repeto tu clamito ut vinco in campus in forum vinco tum qui contra tu pro hic salus pugno amicus vester qui non irasco consulatus tu eripio honor vester repugno et tamen is inviolo vester amicitia integer officium veto exemplum atque instituo bonus quisque facio


ac si, iudices, ceteris patriciis me et vos peregrinos videri oporteret, a Torquato tamen hoc vitium sileretur; est enim ipse a materno genere municipalis, honestissimi ac nobilissimi generis, sed tamen Asculani. aut igitur doceat Picentis solos non esse peregrinos aut gaudeat suo generi me meum non anteponere. qua re neque tu me peregrinum posthac dixeris, ne gravius refutere, neque regem, ne derideare. Nisi forte regium tibi videtur ita vivere ut non modo homini nemini sed ne cupiditati quidem ulli servias, contemnere omnis libidines, non auri, non argenti, non ceterarum rerum indigere, in senatu sentire libere, populi utilitati magis consulere quam voluntati, nemini cedere, multis obsistere. si hoc putas esse regium, regem me esse confiteor; sin te potentia mea, si dominatio, si denique aliquod dictum adrogans aut superbum movet, quin tu id potius profers quam verbi invidiam contumeliamque maledicti?

atque si iudex ceterus patricius ego et tu peregrinus video oportet ab torquatus tamen hic vitium sileo sum enim ipse ab maternus genus municipal honestus atque nobilis genus sed tamen asculanus aut igitur doceo picens solus non sum peregrinus aut gaudeo suus gener ego meus non antepono qui res neque tu ego peregrinus posthac dico ne gravis refuto neque rex ne deridearis nisus fors regius tu video ita vivo ut non modo homo nemo sed ne cupiditas quidem ullus servio contemno omnis libido non aurum non argentum non ceteraris res indigeo in senatus sentio libo populus utilitas magis consulo quam voluntas nemo cedo multus obsisto si hic puto sum regius rex ego sum confiteor sin tu potentia meus si dominatio si denique aliqui dico adrogo aut superbus moveo quin tu is potis profero quam verbum invidia contumelia maledico


exclusus hac criminatione Torquatus rursus in me inruit, me accusat; ait me aliter ac dictum sit in tabulas publicas rettulisse. O di immortales!—vobis enim tribuo quae vestra sunt, nec vero possum meo tantum ingenio dare ut tot res tantas, tam varias, tam repentinas in illa turbulentissima tempestate rei publicae mea sponte dispexerim—vos profecto animum meum tum conservandae patriae cupiditate incendistis, vos me ab omnibus ceteris cogitationibus ad unam salutem rei publicae convertistis, vos denique in tantis tenebris erroris et inscientiae clarissimum lumen menti meae praetulistis.

excludo hic criminatio torquatus rursus in ego inruo ego accuso aio ego aliter atque dico sum in tabula publicus refero o deus immortalis tu enim tribuo qui vester sum neque verus possum meus tantus ingenium do ut tot res tantus tam vario tam repentinus in ille turbulentus tempestas res publicus meus sponte dispicio tu profecto animus meus tum conservo patria cupiditas incendo tu ego ab omnis ceterus cogitatio ad unus salus res publicus converto tu denique in tantus tenebrae error et inscientia clarus lumen mens meus praefero


maxime vellem, iudices, ut P. Sulla et antea dignitatis suae splendorem obtinere et post calamitatem acceptam modestiae fructum aliquem percipere potuisset. sed quoniam ita tulit casus infestus ut in amplissimo honore cum communi ambitionis invidia tum singulari Autroni odio everteretur, et in his pristinae fortunae reliquiis miseris et adflictis tamen haberet quosdam quorum animos ne supplicio quidem suo satiare posset, quamquam ex huius incommodis magnam animo molestiam capio, tamen in ceteris malis facile patior oblatum mihi tempus esse in quo boni viri lenitatem meam misericordiamque, notam quondam omnibus, nunc quasi intermissam agnoscerent, improbi ac perditi cives domiti atque victi praecipitante re publica vehementem me fuisse atque fortem, conservata mitem ac misericordem faterentur.

magnus volo iudex ut p sulla et antea dignitas suus splendor obtineo et post calamitas accipio modestia fructus aliquis percipio possum sed quoniam ita fero casus infestus ut in amplus honor cum communis ambitio invidia tum singularis autronius odium everto et in hic pristinus fortuna reliquiae miser et affligo tamen habeo quidam qui animus ne supplicium quidem suus satiaris possum quamquam ex hic incommodus magnus animus molestia capio tamen in ceterus malus facilis patior offertor ego tempus sum in quo bonus vir lenitas meus misericordia nota quondam omnis nunc quasi intermitto agnosco improbus atque perdo civis domo atque vinco praecipito res publicus vehemens ego sum atque fortis conservo mitis atque misericordem fateor


cum vestrorum periculorum, cum huius urbis, cum illorum delubrorum atque templorum, cum puerorum infantium, cum matronarum ac virginum veniebat in mentem, et cum illae infestae ac funestae faces universumque totius urbis incendium, cum tela, cum caedes, cum civium cruor, cum cinis patriae versari ante oculos atque animum memoria refricare coeperat, tum denique ei resistebam, neque solum illi hosti ac parricidae sed his etiam propinquis illius, Marcellis, patri et filio, quorum alter apud me parentis gravitatem, alter fili suavitatem obtinebat; neque me arbitrabar sine summo scelere posse, quod maleficium in aliis vindicassem, idem in illorum socio, cum scirem, defendere.

cum vester periculum cum hic urbs cum ille delubrum atque templum cum puer infer cum matronaris atque virgo venio in mens et cum ille infestus atque funestus fax universus totus urbs incendium cum telum cum caedes cum civis cruor cum cinis patria versaris ante oculus atque animus memoria refricaris coepio tum denique is resisto neque solus ille hostis atque parricida sed hic etiam propinquus ille marcellus pater et filius qui alter apud ego parens gravitas alter filis suavitas obtineo neque ego arbitror sine superus scelus possum qui maleficium in alius vindico idem in ille socius cum scio defendo


quod si illis meis praesidiis forte invides, et si ea tibi regia videntur quod omnes boni omnium generum atque ordinum suam salutem cum mea coniungunt, consolare te quod omnium mentes improborum mihi uni maxime sunt infensae et adversae; qui me non modo idcirco oderunt quod eorum conatus impios et furorem consceleratum repressi, sed eo etiam magis quod nihil iam se simile me vivo conari posse arbitrantur.

qui si ille meus praesidium fors invideo et si is tu regius video qui omnis bonus omnis gener atque ordo suus salus cum meus conjungo consolaris tu qui omnis mens improbus ego unus magnus sum infensus et adverro qui ego non modo idcirco odi qui is conor impii et furor consceleratus reprimo sed is etiam magis qui nihil iam sui similis ego vivo conor possum arbitror


quaestiones nobis servorum accusator et tormenta minitatur. in quibus quamquam nihil periculi suspicamur, tamen illa tormenta gubernat dolor, moderatur natura cuiusque cum animi tum corporis, regit quaesitor, flectit libido, corrumpit spes, infirmat metus, ut in tot rerum angustiis nihil veritati loci relinquatur. vita P. Sullae torqueatur, ex ea quaeratur num quae occultetur libido, num quod lateat facinus, num quae crudelitas, num quae audacia. nihil erroris erit in causa nec obscuritatis, iudices, si a vobis vitae perpetuae vox, ea quae verissima et gravissima debet esse, audietur.

quaestio nos servus accusator et tormentum minito in qui quamquam nihil periculum suspicor tamen ille tormentum guberno dolor moderor natura quisque cum animus tum corpus rego quaesitor flecto libido corrumpo spes infirmo metus ut in tot res angustia nihil veritas locus relinquo vito p sulla torqueo ex is quaero num qui occulto libido num qui lateo facinus num qui crudelitas num qui audacia nihil error sum in causa neque obscuritas iudex si ab tu vita perpetuus vox is qui verus et gravis debeo sum audio


hoc cum a vobis impetrare causa ipsa debet, tum est vestri animi atque virtutis declarare non esse eos vos ad quos potissimum interposita reiectione devenire convenerit. in quo ego vos, iudices, quantum meus in vos amor postulat, tantum hortor ut communi studio, quoniam in re publica coniuncti sumus, mansuetudine et misericordia nostra falsam a nobis crudelitatis famam repellamus.

hic cum ab tu impetro causa ipse debeo tum sum vester animus atque virtus declararis non sum is tu ad qui potis interpono reiectio devenio convenio in quo ego tu iudex quantus meus in tu amor postulo tantus hortor ut communis studium quoniam in res publicus conjungo sum mansuetudo et misericordia noster falsus ab nos crudelitas fama repello


lex dies fuit proposita paucos, ferri coepta numquam, deposita est in senatu. Kalendis Ianuariis cum in Capitolium nos senatum convocassemus, nihil est actum prius, et id mandatu Sullae Q. Metellus praetor se loqui dixit Sullam illam rogationem de se nolle ferri. ex illo tempore L. Caecilius egit de re publica multa; agrariae legi, quae tota a me reprehensa et abiecta est, se intercessorem fore professus est, improbis largitionibus restitit, senatus auctoritatem numquam impedivit, ita se gessit in tribunatu ut onere deposito domestici offici nihil postea nisi de rei publicae commodis cogitarit.

lex dies sum propono paucus fero coepio numquam depono sum in senatus kalendae januarius cum in capitolium nos senatus convoco nihil sum ago prior et is mando sulla q metellus praetor sui loquor dico sulla ille rogatio de sui nolo fero ex ille tempus l caecilius ago de res publicus multus agrarius lego qui totus ab ego reprehendo et abicio sum sui intercessor sum profiteor sum improbus largitio resto senatus auctoritas numquam impedio ita sui gero in tribunatus ut onus depono domesticus officio nihil postea nisi de res publicus commodus cogito


atque in ipsa rogatione ne per vim quid ageretur, quis tum nostrum Sullam aut Caecilium verebatur? nonne omnis ille terror, omnis seditionis timor atque opinio ex Autroni improbitate pendebat? eius voces, eius minae ferebantur, eius aspectus, concursatio, stipatio, greges hominum perditorum metum nobis seditionesque adferebant. itaque P. Sulla hoc importunissimo cum honoris tum etiam calamitatis socio atque comite et secundas fortunas amittere coactus est et in adversis sine ullo remedio atque adlevamento permanere.

atque in ipse rogatio ne per vis quis ago quis tum nos sulla aut caecilius vereor nonne omnis ille terror omnis seditio timor atque opinio ex autronius improbitas pendo is voco is minae fero is aspicio concursatio stipatio grex homo perdo metus nos seditio affero itaque p sulla hic importunus cum honor tum etiam calamitas socius atque comes et secundus fortuna amitto cogo sum et in adverro sine ullus remedium atque allevamentum permaneo


hic ait se ille, iudices, regnum meum ferre non posse. quod tandem, Torquate, regnum? consulatus, credo, mei; in quo ego imperavi nihil et contra patribus conscriptis et bonis omnibus parui; quo in magistratu non institutum est videlicet a me regnum, sed repressum. an tum in tanto imperio, tanta potestate non dicis me fuisse regem, nunc privatum regnare dicis? quo tandem nomine? 'quod, in quos testimonia dixisti,' inquit, 'damnati sunt; quem defendis, sperat se absolutum iri.' hic tibi ego de testimoniis meis hoc respondeo, si falsum dixerim, te in eosdem dixisse; sin verum, non esse hoc regnare, cum verum iuratus dicas, probare. de huius spe tantum dico, nullas a me opes P. Sullam, nullam potentiam, nihil denique praeter fidem defensionis exspectare.

hic aio sui ille iudex regnum meus fero non possum qui tandem torquatus regnum consulatus credo meus in quo ego impero nihil et contra pater conscribo et bonus omnis paruus quo in magistratus non institus sum videlicet ab ego regnum sed reprimo an tum in tantus imperium tantus potestas non dico ego sum rex nunc privo regno dico quo tandem nomen qui in qui testimonium dico inquam damno sum qui defendo spero sui absolvo eo hic tu ego de testimonium meus hic respondeo si falsus dico tu in idem dico sin verus non sum hic regno cum verus juro dico probaris de hic spes tantus dico nullus ab ego ops p sulla nullus potentia nihil denique praeter fides defensio exspectaris


tu quoniam minime ignoras consuetudinem dicendi meam, noli hac nova lenitate abuti mea, noli aculeos orationis meae, qui reconditi sunt, excussos arbitrari, noli id omnino a me putare esse amissum si quid est tibi remissum atque concessum. Cum illae valent apud me excusationes iniuriae tuae, iratus animus tuus, aetas, amicitia nostra, tum nondum statuo te virium satis habere ut ego tecum luctari et congredi debeam. quod si esses usu atque aetate robustior, essem idem qui soleo cum sum lacessitus; nunc tecum sic agam tulisse ut potius iniuriam quam rettulisse gratiam videar.

tu quoniam paruus ignoro consuetudo dico meus nolo hic novo lenitas abutor meus nolo aculeus oratio meus qui recondo sum excutio arbitraris nolo is omnino ab ego puto sum amitto si quis sum tu remitto atque concedo cos ille valeo apud ego excusatio iniuria tuus irascor animus tuus aetas amicitia noster tum nondum statuo tu vis satis habeo ut ego tu luctaris et congredior debeo qui si sum usus atque aetas robustus sum idem qui soleo cum sum lacesso nunc tu sic ago fero ut potis iniuria quam refero gratia video


in quo primum illud erat absurdum quod, cum ea quae leviter dixerat vobis probare volebat, eos autem qui circum iudicium stabant audire nolebat, non intellegebat ea quae clare diceret ita illos audituros quibus se venditabat ut vos quoque audiretis, qui id non probabatis. deinde alterum iam oratoris est vitium non videre quid quaeque causa postulet. nihil est enim tam alienum ab eo qui alterum coniurationis accuset quam videri coniuratorum poenam mortemque lugere. quod cum is tribunus pl. facit qui unus videtur ex illis ad lugendos coniuratos relictus, nemini mirum est; difficile est enim tacere, cum doleas; te, si quid eius modi facis, non modo talem adulescentem sed in ea causa in qua te vindicem coniurationis velis esse vehementer admiror.

in quo primus ille sum absurdus qui cum is qui levis dico tu probaris volo is autem qui circum iudicium sto audio nolo non intellego is qui claris dico ita ille audio qui sui vendito ut tu quoque audio qui is non probo deinde alter iam orator sum vitium non video quis quisque causa postulo nihil sum enim tam alienus ab is qui alter coniuratio accuso quam video coniurati poena mors lugeo qui cum is tribunus pl facio qui unus video ex ille ad lugeo conjuro relinquo nemo mirus sum difficilis sum enim taceo cum doleo tu si quis is modus facio non modo talis adulescens sed in is causa in qui tu vindico coniuratio velis sum vehemens admiror


ac ne haec quidem P. Sullae mihi videtur silentio praetereunda esse virtus, quod, cum ab hoc illa colonia deducta sit, et cum commoda colonorum a fortunis Pompeianorum rei publicae fortuna diiunxerit, ita carus utrisque est atque iucundus ut non alteros demovisse sed utrosque constituisse videatur. at enim et gladiatores et omnis ista vis rogationis Caeciliae causa comparabatur. atque hoc loco in L. Caecilium, pudentissimum atque ornatissimum virum, vehementer invectus est. cuius ego de virtute et constantia, iudices, tantum dico, talem hunc in ista rogatione quam promulgarat non de tollenda, sed de levanda calamitate fratris sui fuisse ut consulere voluerit fratri, cum re publica pugnare noluerit; promulgarit impulsus amore fraterno, destiterit fratris auctoritate deductus.

atque ne hic quidem p sulla ego video silentium praetereo sum virtus qui cum ab hic ille colonia deduco sum et cum commodus colonus ab fortuna pompejani res publicus fortuna diiunxerit ita carus uterque sum atque iucundus ut non alter demoveo sed uter constituo video at enim et gladiator et omnis iste volo rogatio caecilius causa comparo atque hic locus in l caecilius pudeo atque orno vir vehemens inveho sum qui ego de virtus et constantia iudex tantus dico talis hic in iste rogatio quam promulgo non de tollo sed de levo calamitas frater suus sum ut consulo volo frater cum res publicus pugno nolo promulgo impello amor fraternus desisto frater auctoritas deduco


ego, tantis a me beneficiis in re publica positis, si nullum aliud mihi praemium ab senatu populoque Romano nisi honestum otium postularem, quis non concederet? ceteri sibi haberent honores, sibi imperia, sibi provincias, sibi triumphos, sibi alia praeclarae laudis insignia; mihi liceret eius urbis quam conservassem conspectu tranquillo animo et quieto frui. quid si hoc non postulo? si ille labor meus pristinus, si sollicitudo, si officia, si operae, si vigiliae deserviunt amicis, praesto sunt omnibus; si neque amici in foro requirunt studium meum neque res publica in curia; si me non modo non rerum gestarum vacatio sed neque honoris neque aetatis excusatio vindicat a labore; si voluntas mea, si industria, si domus, si animus, si aures patent omnibus; si mihi ne ad ea quidem quae pro salute omnium gessi recordanda et cogitanda quicquam relinquitur temporis: tamen hoc regnum appellabitur, cuius vicarius qui velit esse inveniri nemo potest?

ego tantus ab ego beneficium in res publicus pono si nullus alius ego praemium ab senatus populo romanus nisi honestus otium postularis quis non concedo ceterus sui habeo honor sui imperium sui provincia sui triumphus sui alius praeclarus laus insigne ego licet is urbs quam conservo conspectus tranquillus animus et quiesco fruor quis si hic non postulo si ille labor meus pristinus si sollicitudo si officium si opera si vigilia deservio amicus praesto sum omnis si neque amicus in forum requiro studium meus neque res publicus in curia si ego non modo non res gero vacatio sed neque honor neque aetas excusatio vindico ab labor si voluntas meus si industria si domus si animus si auris pateo omnis si ego ne ad is quidem qui pro salus omnis gero recordor et cogito quisquam relinquo tempus tamen hic regnum appello qui vicarius qui volo sum invenio nemo possum


hic tu epistulam meam saepe recitas quam ego ad Cn. Pompeium de meis rebus gestis et de summa re publica misi, et ex ea crimen aliquod in P. Sullam quaeris et, si furorem incredibilem biennio ante conceptum erupisse in meo consulatu scripsi, me hoc demonstrasse dicis, Sullam in illa fuisse superiore coniuratione. scilicet ego is sum qui existimem Cn. Pisonem et Catilinam et Vargunteium et Autronium nihil scelerate, nihil audacter ipsos per sese sine P. Sulla facere potuisse.

hic tu epistula meus saepe recito quam ego ad cn pompejus de meus res gero et de summus res publicus mitto et ex is crimen aliqui in p sulla quaero et si furor incredibilis biennium ante concipio erumpo in meus consulatus scribo ego hic demonstro dico sulla in ille sum superus coniuratio scilicet ego is sum qui existimo cn piso et catilina et vargunteius et autronius nihil scelero nihil audacter ipse per sui sine p sulla facio possum


duae coniurationes abs te, Torquate, constituuntur, una quae Lepido et Volcatio consulibus patre tuo consule designato facta esse dicitur, altera quae me consule; harum in utraque Sullam dicis fuisse. Patris tui, fortissimi viri atque optimi consulis, scis me consiliis non interfuisse; scis me, cum mihi summus tecum usus esset, tamen illorum expertem temporum et sermonum fuisse, credo quod nondum penitus in re publica versabar, quod nondum ad propositum mihi finem honoris perveneram, quod me ambitio et forensis labor ab omni illa cogitatione abstrahebat.

duo coniuratio abs tu torquatus constituo unus qui lepidus et volcatius consul pater tuus consul designo facio sum dico alter qui ego consul haris in uter sulla dico sum patrae tuus fortis vir atque bonus consul scio ego consilium non intersum scio ego cum ego summus tu utor sum tamen ille expers tempus et sermo sum credo qui nondum penitus in res publicus verso qui nondum ad propono ego finis honor pervenio qui ego ambitio et forensis labor ab omnis ille cogitatio abstraho


at accusat C. Corneli filius et id aeque valere debet ac si pater indicaret. O patrem Cornelium sapientem qui, quod praemi solet esse in indicio, reliquerit, quod turpitudinis in confessione, id per accusationem fili susceperit! sed quid est tandem quod indicat per istum puerum Cornelius? si vetera, mihi ignota, cum Hortensio communicata, respondit Hortensius; sin, ut ais, illum conatum Autroni et Catilinae, cum in campo consularibus comitiis, quae a me habita sunt, caedem facere voluerunt, Autronium tum in campo vidimus —sed quid dixi vidisse nos? ego vidi; vos enim tum, iudices, nihil laborabatis neque suspicabamini, ego tectus praesidio firmo amicorum Catilinae tum et Autroni copias et conatum repressi.

at accuso que cornelis filius et is aequus valeo debeo atque si pater indico o pater cornelius sapio qui qui praemium soleo sum in indicium relinquo qui turpitudo in confessio is per accusatio filis suscipio sed quis sum tandem qui indico per iste puer cornelius si vetero ego ignotus cum hortensius communico respondeo hortensius sin ut aio ille conor autronius et catilina cum in campus consularis comitium qui ab ego habeo sum caedes facio volo autronius tum in campus video sed quis dico video nos ego video tu enim tum iudex nihil laboro neque suspicor ego tego praesidium firmus amicus catilina tum et autronius copia et conor reprimo


sed iam impedior egomet, iudices, dolore animi ne de huius miseria plura dicam. vestrae sunt iam partes, iudices, in vestra mansuetudine atque humanitate causam totam repono. vos reiectione interposita nihil suspicantibus nobis repentini in nos iudices consedistis, ab accusatoribus delecti ad spem acerbitatis, a fortuna nobis ad praesidium innocentiae constituti. Vt ego quid de me populus Romanus existimaret, quia severus in improbos fueram, laboravi et, quae prima innocentis mihi defensio est oblata, suscepi, sic vos severitatem iudiciorum quae per hos mensis in homines audacissimos facta sunt lenitate ac misericordia mitigate.

sed iam impedio nos iudex dolor animus ne de hic miseria multus dico vester sum iam pars iudex in vester mansuetudo atque humanitas causa totus repono tu reiectio interpono nihil suspicor nos repentinus in nos iudex consido ab accusator deligo ad spes acerbitas ab fortuna nos ad praesidium innocentia constituo vt ego quis de ego populus romanus existimo quia severus in improbus sum laboro et qui primus innocens ego defensio sum offertor suscipio sic tu severitas iudicium qui per hic mensis in homo audax facio sum lenitas atque misericordia mitigo


quid ergo indicat aut quid adfert aut ipse Cornelius aut vos qui haec ab illo mandata defertis? gladiatores emptos esse Fausti simulatione ad caedem ac tumultum? 'ita prorsus; interpositi sunt gladiatores.' quos testamento patris deberi videmus. 'adrepta est familia.' quae si esset praetermissa, posset alia familia Fausti munus praebere. Vtinam quidem haec ipsa non modo iniquorum invidiae sed aequorum exspectationi satis facere posset! 'properatum vehementer est, cum longe tempus muneris abesset.' quasi vero tempus dandi muneris non valde appropinquaret. 'nec opinante Fausto, cum is neque sciret neque vellet, familia est comparata.'

quis ergo indico aut quis affero aut ipse cornelius aut tu qui hic ab ille mandatum defero gladiator emo sum faustus simulatio ad caedes atque tumultus ita prorsus interpono sum gladiator qui testamentum pater debeo video arrepo sum familia qui si sum praetermitto possum alius familia faustus munus praebeo vtinam quidem hic ipse non modo iniquus invidia sed aequus exspectatio satis facio possum propero vehemens sum cum longus tempus munus absum quasi verus tempus do munus non validus appropinquo neque opinor faustus cum is neque scio neque volo familia sum comparo


ac si tibi nos peregrini videmur, quorum iam et nomen et honos inveteravit et urbi huic et hominum famae ac sermonibus, quam tibi illos competitores tuos peregrinos videri necesse erit qui iam ex tota Italia delecti tecum de honore ac de omni dignitate contendent! quorum cave tu quemquam peregrinum appelles, ne peregrinorum suffragiis obruare. qui si attulerint nervos et industriam, mihi crede, excutient tibi istam verborum iactationem et te ex somno saepe excitabunt nec patientur se abs te, nisi virtute vincentur, honore superari.

atque si tu nos peregrinus video qui iam et nomen et honor inveterasco et urbs hic et homo fama atque sermo quam tu ille competitor tuus peregrinus video necesse sum qui iam ex totus italia deligo tu de honor atque de omnis dignitas contendo qui caveo tu quisquam peregrinus appello ne peregrinus suffragium obruaris qui si affero nervus et industria ego credo excutio tu iste verbum iactatio et tu ex somnus saepe excito neque patior sui abs tu nisi virtus vinco honor superaris


at litterae sunt Fausti,per quas ille precibus a P. Sulla petit ut emat gladiatores et ut hos ipsos emat, neque solum ad Sullam missae sed ad L. Caesarem, Q. Pompeium, C. Memmium, quorum de sententia tota res gesta est. 'at praefuit familiae Cornelius, libertus eius .' iam si in paranda familia nulla suspicio est, quis praefuerit nihil ad rem pertinet; sed tamen munere servili obtulit se ad ferramenta prospicienda, praefuit vero numquam, eaque res omni tempore per bellum , Fausti libertum, administrata est.

at littera sum faustus per qui ille prex ab p sulla peto ut emo gladiator et ut hic ipse emo neque solus ad sulla mitto sed ad l caesaris q pompejus que memmius qui de sententia totus res gero sum at praesum familia cornelius libertus is iam si in paro familia nullus suspicio sum quis praesum nihil ad res pertineo sed tamen munus servilis offero sui ad ferramentum prospicio praesum verus numquam is res omnis tempus per bellum faustus libertus administro sum


an vero, in quibus subselliis haec ornamenta ac lumina rei publicae viderem, in his me apparere nollem, cum ego illum in locum atque in hanc excelsissimam sedem dignitatis atque honoris multis meis ac magnis laboribus et periculis ascendissem? atque ut intellegas, Torquate, quem accuses, si te forte id offendit quod ego, qui in hoc genere quaestionis defenderim neminem, non desim P. Sullae, recordare de ceteris quos adesse huic vides; intelleges et de hoc et de aliis iudicium meum et horum par atque unum fuisse.

an verus in qui subsellium hic ornamentum atque lumen res publicus video in hic ego appareo nolo cum ego ille in locus atque in hic excello sedes dignitas atque honor multus meus atque magnus labor et periculum ascendissem atque ut intellego torquatus qui accuso si tu fors is offendo qui ego qui in hic genus quaestio defendo nemo non desum p sulla recordaris de ceterus qui adsum hic video intellego et de hic et de alius iudicium meus et hic par atque unus sum


longe abest a me regni suspicio; si quaeris qui sint Romae regnum occupare conati, ut ne replices annalium memoriam, ex domesticis imaginibus invenies. res enim gestae, credo, meae me nimis extulerunt ac mihi nescio quos spiritus attulerunt. quibus de rebus tam claris, tam immortalibus, iudices, hoc possum dicere, me qui ex summis periculis eripuerim urbem hanc et vitam omnium civium satis adeptum fore, si ex hoc tanto in omnis mortalis beneficio nullum in me periculum redundarit.

longus absum ab ego regnum suspicio si quaero qui sum roma regnum occuparis conor ut ne replico annalis memoria ex domesticus imago invenio res enim gero credo meus ego nimis effero atque ego nescio qui spiritus affero qui de res tam claris tam immortalis iudex hic possum dico ego qui ex summus periculum eripio urbs hic et vita omnis civis satis adeptum sum si ex hic tantus in omnis mortalis beneficium nullus in ego periculum redundo


quod cum dicit,non attendit eum qui patefecerit hoc curasse, ut id omnes viderent quod antea fuisset occultum. qua re ista coniuratio, si patefacta per me est, tam patet Hortensio quam mihi. quem cum videas hoc honore, auctoritate, virtute, consilio praeditum non dubitasse quin innocentiam P. Sullae defenderet, quaero cur qui aditus ad causam Hortensio patuerit mihi interclusus esse debuerit; quaero illud etiam, si me, qui defendo, reprehendendum putas esse, quid tandem de his existimes summis viris et clarissimis civibus, quorum studio et dignitate celebrari hoc iudicium, ornari causam, defendi huius innocentiam vides. non enim una ratio est defensionis ea quae posita est in oratione; omnes qui adsunt, qui laborant, qui salvum volunt, pro sua parte atque auctoritate defendunt.

qui cum dico non attendo is qui patefacio hic curo ut is omnis video qui antea sum occulo qui res iste coniuratio si patefacio per ego sum tam pateo hortensius quam ego qui cum video hic honor auctoritas virtus consilium praeditus non dubito quin innocentia p sulla defendo quaero cur qui aditus ad causa hortensius pateo ego intercludo sum debeo quaero ille etiam si ego qui defendo reprehendo puto sum quis tandem de hic existimo summus vis et clarus civis qui studium et dignitas celebraris hic iudicium ornaris causa defendo hic innocentia video non enim unus ratio sum defensio is qui pono sum in oratio omnis qui adsum qui laboro qui salvus volo pro suus pars atque auctoritas defendo


non respondit tamen una facere Sullam. etenim esset absurdum, cum ceteros sua sponte nominasset, mentionem facere Sullae nullam nisi admonitum et interrogatum; nisi forte veri simile est P. Sullae nomen in memoria Cassio non fuisse. si nobilitas hominis, si adflicta fortuna, si reliquiae pristinae dignitatis non tam inlustres fuissent, tamen Autroni commemoratio memoriam Sullae rettulisset; etiam, ut arbitror, cum auctoritates principum coniurationis ad incitandos animos Allobrogum conligeret Cassius, et cum sciret exteras nationes maxime nobilitate moveri, non prius Autronium quam Sullam nominavisset.

non respondeo tamen unus facio sulla etenim sum absurdus cum ceterus suus sponte nomino mentio facio sulla nullus nisi admoneo et interrogo nisi fors verus similis sum p sulla nomen in memoria casseius non sum si nobilitas homo si affligo fortuna si reliquiae pristinus dignitas non tam illustris sum tamen autronius commemoratio memoria sulla refero etiam ut arbitror cum auctoritas princeps coniuratio ad incito animus allobroges conligeret casseius et cum scio exter natio magnus nobilitas moveo non prior autronius quam sulla nomino


sed ego in iudiciis et in quaestionibus non hoc quaerendum arbitror, num purgetur aliquis, sed num arguatur. etenim cum se negat scire Cassius, utrum sublevat Sullam an satis probat se nescire? 'sublevat apud Gallos.' quid ita? 'ne indicent.' quid ? si periculum esse putasset ne illi umquam indicarent, de se ipse confessus esset? 'nesciit videlicet.' credo celatum esse Cassium de Sulla uno; nam de ceteris certe sciebat; etenim domi eius pleraque conflata esse constabat. qui negare noluit esse in eo numero Sullam quo plus spei Gallis daret, dicere autem falsum non ausus est, se nescire dixit. atque hoc perspicuum est, cum is qui de omnibus scierit de Sulla se scire negarit, eandem vim esse negationis huius quam si extra coniurationem hunc esse se scire dixisset. nam cuius scientiam de omnibus constat fuisse, eius ignoratio de aliquo purgatio debet videri. sed iam non quaero purgetne Cassius Sullam; illud mihi tantum satis est contra Sullam nihil esse in indicio.

sed ego in iudicium et in quaestio non hic quaero arbitror num purgo aliquis sed num arguo etenim cum sui nego scio casseius utrum sublevo sulla an satis probo sui nescio sublevo apud galli quis ita ne indico quis si periculum sum puto ne ille umquam indico de sui ipse confiteor sum nescio videlicet credo celo sum casseius de sulla unus nam de ceterus certus scio etenim domus is plerusque conflo sum consto qui nego nolo sum in is numerus sulla quo multus spes gallus do dico autem falsus non audeo sum sui nescio dico atque hic perspicuus sum cum is qui de omnis scio de sulla sui scio nego idem vis sum negatio hic quam si extra coniuratio hic sum sui scio dico nam qui scientia de omnis consto sum is ignoratio de aliquis purgatio debeo video sed iam non quaero purgo casseius sulla ille ego tantus satis sum contra sulla nihil sum in indicium


atque idem ego neque P. Sullam supplicem ferre, neque eosdem Marcellos pro huius periculis lacrimantis aspicere, neque huius M. Messalae, hominis necessarii, preces sustinere potui; neque enim est causa adversata naturae, nec homo nec res misericordiae meae repugnavit. nusquam nomen, nusquam vestigium fuerat, nullum crimen, nullum indicium, nulla suspicio. suscepi causam, Torquate, suscepi, et feci libenter ut me, quem boni constantem, ut spero, semper existimassent, eundem ne improbi quidem crudelem dicerent.

atque idem ego neque p sulla supplex fero neque idem marcellus pro hic periculum lacrimo aspicio neque hic m messalla homo necessarius prex sustineo possum neque enim sum causa adverso natura neque homo neque res misericordia meus repugno nusquam nomen nusquam vestigium sum nullus crimen nullus indicium nullus suspicio suscipio causa torquatus suscipio et facio libet ut ego qui bonus consto ut spero semper existimo idem ne improbus quidem crudelis dico


ab Allobrogibus nominatum Sullam esse dicis. quis negat? sed lege indicium et vide quem ad modum nominatus sit. L. Cassium dixerunt commemorasse cum ceteris Autronium secum facere. quaero num Sullam dixerit Cassius. nusquam. sese aiunt quaesisse de Cassio quid Sulla sentiret. videte diligentiam Gallorum; qui vitam hominum naturamque non nossent ac tantum audissent eos pari calamitate esse, quaesiverunt essentne eadem voluntate. quid tum Cassius? si respondisset idem sentire et secum facere Sullam, tamen mihi non videretur in hunc id criminosum esse debere. quid ita? quia, qui barbaros homines ad bellum impelleret, non debebat minuere illorum suspicionem et purgare eos de quibus illi aliquid suspicari viderentur.

ab allobroges nomino sulla sum dico quis nego sed lex indicium et video qui ad modus nomino sum l casseius dico commemoro cum ceterus autronius sui facio quaero num sulla dico casseius nusquam sui aio quaero de casseius quis sulla sentio video diligentia gallus qui vita homo natura non nosco atque tantus audio is par calamitas sum quaero edo idem voluntas quis tum casseius si respondeo idem sentio et sui facio sulla tamen ego non video in hic is criminosus sum debeo quis ita quia qui barbarus homo ad bellum impello non debeo minuo ille suspicio et purgaris is de qui ille aliquis suspicaris video


A quo quidem genere, iudices, ego numquam timui, cum in illa rei publicae tempestate versarer. illud erat hominum genus horribile et pertimescendum qui tanto amore suas possessiones amplexi tenebant ut ab eis membra citius divelli ac distrahi posse diceres. Sittius numquam sibi cognationem cum praediis esse existimavit suis. itaque se non modo ex suspicione tanti sceleris verum etiam ex omni hominum sermone non armis, sed patrimonio suo vindicavit.

ab quo quidem genus iudex ego numquam timeo cum in ille res publicus tempestas verso ille sum homo genus horribilis et pertimesco qui tantus amor suus possessio amplector teneo ut ab is membrum cieo divello atque distraho possum dico sittius numquam sui cognatio cum praedium sum existimo suus itaque sui non modo ex suspicio tantus scelus verus etiam ex omnis homo sermo non arma sed patrimonium suus vindico


itaque dico locum in orbe terrarum esse nullum, quo in loco populi Romani nomen sit, quin eodem perscriptum hoc indicium pervenerit. in quo ego tam subito et exiguo et turbido tempore multa divinitus, ita ut dixi, non mea sponte providi, primum ne quis posset tantum aut de rei publicae aut de alicuius periculo meminisse quantum vellet; deinde ne cui liceret umquam reprehendere illud indicium aut temere creditum criminari; postremo ne quid iam a me, ne quid ex meis commentariis quaereretur, ne aut oblivio mea aut memoria nimia videretur, ne denique aut neglegentia turpis aut diligentia crudelis putaretur.

itaque dico locus in orbis terra sum nullus quo in locus populus romanus nomen sum quin idem perscribo hic indicium pervenio in quo ego tam subeo et exiguus et turbidus tempus multus divinitus ita ut dico non meus sponte provideo primus ne quis possum tantus aut de res publicus aut de aliquis periculum memini quantus volo deinde ne qui licet umquam reprehendo ille indicium aut temere credo criminaris postremo ne quis iam ab ego ne quis ex meus commentarius quaero ne aut oblivio meus aut memoria nimius video ne denique aut neglegentia turpis aut diligentia crudelis puto


vidi ego hoc, iudices, nisi recenti memoria senatus auctoritatem huius indici monumentis publicis testatus essem, fore ut aliquando non Torquatus neque Torquati quispiam similis—nam id me multum fefellit—sed ut aliquis patrimoni naufragus, inimicus oti, bonorum hostis, aliter indicata haec esse diceret, quo facilius vento aliquo in optimum quemque excitato posset in malis rei publicae portum aliquem suorum malorum invenire. itaque introductis in senatum indicibus constitui senatores qui omnia indicum dicta, interrogata, responsa perscriberent.

video ego hic iudex nisi recens memoria senatus auctoritas hic indico monumentum publicus testor sum sum ut aliquando non torquatus neque torquatus quispiam similis nam is ego multus fallo sed ut aliquis patrimonium naufragus inimicus otium bonus hostis aliter indico hic sum dico quo facilis venio aliquis in bonus quisque excito possum in malus res publicus portus aliquis suus malus invenio itaque introduco in senatus indicibus constituo senator qui omnis indicum dictum interrogo respondeo perscribo


iam enim faciam criminibus omnibus fere dissolutis, contra atque in ceteris causis fieri solet, ut nunc denique de vita hominis ac de moribus dicam. etenim de principio studuit animus occurrere magnitudini criminis, satis facere exspectationi hominum, de me aliquid ipso qui accusatus eram dicere; nunc iam revocandi estis eo quo vos ipsa causa etiam tacente me cogit animos mentisque convertere. omnibus in rebus, iudices, quae graviores maioresque sunt, quid quisque voluerit, cogitarit, admiserit, non ex crimine, sed ex moribus eius qui arguitur est ponderandum. neque enim potest quisquam nostrum subito fingi neque cuiusquam repente vita mutari aut natura converti.

iam enim facio crimen omnis fere dissolvo contra atque in ceterus causa fio soleo ut nunc denique de vito homo atque de mos dico etenim de principium studeo animus occurro magnitudo crimen satis facio exspectatio homo de ego aliquis ipse qui accuso sum dico nunc iam revoco sum is quo tu ipse causa etiam taceo ego cogo animus mentior converto omnis in res iudex qui gravis magnus sum quis quisque volo cogito admitto non ex crimen sed ex mos is qui arguo sum pondero neque enim possum quisquam nos subeo fingo neque quisquam repens vito muto aut natura converto


videsne ut eripiam te ex improborum subita gratia et reconciliem bonis omnibus? qui te et diligunt et retinent retinebuntque semper nec, si a me forte desciveris, idcirco te a se et a re publica et a tua dignitate deficere patientur. sed iam redeo ad causam atque hoc vos, iudices, testor: mihi de memet ipso tam multa dicendi necessitas quaedam imposita est ab illo. nam si Torquatus Sullam solum accusasset, ego quoque hoc tempore nihil aliud agerem nisi eum qui accusatus esset defenderem; sed cum ille tota illa oratione in me esset invectus et cum, ut initio dixi, defensionem meam spoliare auctoritate voluisset, etiam si dolor meus respondere non cogeret, tamen ipsa causa hanc a me orationem flagitavisset.

video ut eripio tu ex improbus subeo gratia et reconcilio bonus omnis qui tu et diligo et retineo retineo semper neque si ab ego fors descio idcirco tu ab sui et ab res publicus et ab tuus dignitas deficio patior sed iam redeo ad causa atque hic tu iudex testo ego de ego ipse tam multus dico necessitas quidam impono sum ab ille nam si torquatus sulla solus accuso ego quoque hic tempus nihil alius ago nisi is qui accuso sum defendo sed cum ille totus ille oratio in ego sum inveho et cum ut initium dico defensio meus spolio auctoritas volo etiam si dolor meus respondeo non cogo tamen ipse causa hic ab ego oratio flagito


noli igitur animos eorum ordinum qui praesunt iudiciis summa cum gravitate et dignitate alienare a causa. nemo labefactare iudicium est conatus, nihil est eius modi promulgatum, semper Caecilius in calamitate fratris sui iudicum potestatem perpetuandam, legis acerbitatem mitigandam putavit. sed quid ego de hoc plura disputem? dicerem fortasse, et facile et libenter dicerem, si paulo etiam longius quam finis cotidiani offici postulat L. Caecilium pietas et fraternus amor propulisset, implorarem sensus vestros, unius cuiusque indulgentiam in suos testarer, peterem veniam errato L. Caecili ex intimis vestris cogitationibus atque ex humanitate communi.

nolo igitur animus is ordo qui praesum iudicium summus cum gravitas et dignitas alienaris ab causa nemo labefactaris iudicium sum conor nihil sum is modus promulgo semper caecilius in calamitas frater suus iudex potestas perpetuo lex acerbitas mitigo puto sed quis ego de hic multus disputo dico fortasse et facilis et libet dico si paulus etiam longus quam finis cottidianus officio postulo l caecilius pietas et fraternus amor propello imploraris sensus vester unus quisque indulgentia in suus testo peto venio erro l caecilis ex intimus vester cogitatio atque ex humanitas communis


quid reliquae constantiam vitae commemorem,dignitatem, liberalitatem, moderationem in privatis rebus, splendorem in publicis? quae ita deformata sunt a fortuna ut tamen a natura inchoata compareant. quae domus, quae celebratio cotidiana, quae familiarium dignitas, quae studia amicorum, quae ex quoque ordine multitudo! haec diu multumque et multo labore quaesita una eripuit hora. accepit P. Sulla, iudices, volnus vehemens et mortiferum, verum tamen eius modi quod videretur huius vita et natura accipere potuisse. honestatis enim et dignitatis habuisse nimis magnam iudicatus est cupiditatem; quam si nemo alius habuit in consulatu petendo, cupidior iudicatus est hic fuisse quam ceteri; sin etiam in aliis non nullis fuit iste consulatus amor, fortuna in hoc fuit fortasse gravior quam in ceteris.

quis reliquus constantia vita commemoro dignitas liberalitas moderatio in privo res splendor in publicus qui ita deformo sum ab fortuna ut tamen ab natura incoho compareo qui domus qui celebratio cottidianus qui familiaris dignitas qui studium amicus qui ex quoque ordo multitudo hic diu multus et multus labor quaero unus eripio hora accipio p sulla iudex vulnus vehemens et mortiferus verus tamen is modus qui video hic vito et natura accipio possum honestas enim et dignitas habeo nimis magnus iudico sum cupiditas quam si nemo alius habeo in consulatus peto cupidus iudico sum hic sum quam ceterus sin etiam in alius non nullus sum iste consulatus amor fortuna in hic sum fortasse gravis quam in ceterus


quis ergo intererat vestris consiliis? omnes hi quos vides huic adesse et in primis Q. Hortensius; qui cum propter honorem ac dignitatem atque animum eximium in rem publicam, tum propter summam familiaritatem summumque amorem in patrem tuum cum communibus tum praecipuis patris tui periculis commovebatur. ergo istius coniurationis crimen defensum ab eo est qui interfuit, qui cognovit, qui particeps et consili vestri fuit et timoris; cuius in hoc crimine propulsando cum esset copiosissima atque ornatissima oratio, tamen non minus inerat auctoritatis in ea quam facultatis. illius igitur coniurationis quae facta contra vos, delata ad vos, a vobis prolata esse dicitur, ego testis esse non potui; non modo animo nihil comperi, sed vix ad auris meas istius suspicionis fama pervenit.

quis ergo intersum vester consilium omnis hic qui video hic adsum et in primus q hortensius qui cum propter honor atque dignitas atque animus eximius in res publicus tum propter summa familiaritas summus amor in pater tuus cum communis tum praecipuus pater tuus periculum commoveo ergo iste coniuratio crimen defendo ab is sum qui intersum qui cognosco qui particeps et consilium vester sum et timor qui in hic crimen propulso cum sum copiosus atque orno oratio tamen non paruus insum auctoritas in is quam facultas ille igitur coniuratio qui facio contra tu defero ad tu ab tu profero sum dico ego testis sum non possum non modo animus nihil comperio sed vix ad auris meus iste suspicio fama pervenio


veniebat enim ad me et saepe veniebat Autronius multis cum lacrimis supplex ut se defenderem, et se meum condiscipulum in pueritia, familiarem in adulescentia, conlegam in quaestura commemorabat fuisse; multa mea in se, non nulla etiam sua in me proferebat officia. quibus ego rebus, iudices, ita flectebar animo atque frangebar ut iam ex memoria quas mihi ipsi fecerat insidias deponerem, ut iam immissum esse ab eo C. Cornelium qui me in meis sedibus, in conspectu uxoris ac liberorum meorum trucidaret obliviscerer. quae si de uno me cogitasset, qua mollitia sum animi ac lenitate, numquam me hercule illius lacrimis ac precibus restitissem; sed cum mihi patriae,

venio enim ad ego et saepe venio autronius multus cum lacrima supplex ut sui defendo et sui meus condiscipulis in pueritia familiaris in adulescentia collega in quaestura commemoro sum multus meus in sui non nullus etiam suus in ego profero officium qui ego res iudex ita flecto animus atque frango ut iam ex memoria qui ego ipse facio insidiae depono ut iam immitto sum ab is que cornelius qui ego in meus sedes in conspectus uxor atque liberi meus trucido obliviscor qui si de unus ego cogito qui mollitia sum animus atque lenitas numquam ego herculis ille lacrima atque prex resto sed cum ego patria


hanc mihi tu si propter meas res gestas imponis in omni vita mea, Torquate, personam, vehementer erras. me natura misericordem, patria severum, crudelem nec patria nec natura esse voluit; denique istam ipsam personam vehementem et acrem quam mihi tum tempus et res publica imposuit iam voluntas et natura ipsa detraxit. illa enim ad breve tempus severitatem postulavit, haec in omni vita misericordiam lenitatemque desiderat.

hic ego tu si propter meus res gero impono in omnis vito meus torquatus persona vehemens erro ego natura misericordem patria severus crudelis neque patria neque natura sum volo denique iste ipse persona vehemens et acer quam ego tum tempus et res publicus impono iam voluntas et natura ipse detraho ille enim ad brevis tempus severitas postulo hic in omnis vito misericordia lenitas desidero


illum Allobroges, maximarum rerum verissimi indices, illum multorum litterae ac nuntii coarguerunt; Sullam interea nemo insimulavit, nemo nominavit. postremo eiecto sive emisso iam ex urbe Catilina ille arma misit, cornua, tubas, fascis, signa, legiones, ille relictus intus, exspectatus foris, Lentuli poena compressus convertit se aliquando ad timorem, numquam ad sanitatem; hic contra ita quievit ut eo tempore omni Neapoli fuerit, ubi neque homines fuisse putantur huius adfines suspicionis et locus est ipse non tam ad inflammandos calamitosorum animos quam ad consolandos accommodatus. propter hanc igitur tantam dissimilitudinem hominum atque causarum dissimilem me in utroque praebui.

ille allobroges maximaris res verus indico ille multus littera atque nuntius coarguo sulla interea nemo insimulo nemo nomino postremo eicio sive emitto iam ex urbs catilina ille arma mitto cornu tuba fascis signum legio ille relinquo intus exspecto foris lentulis poena comprimo converto sui aliquando ad timor numquam ad sanitas hic contra ita quiesco ut is tempus omnis neapolis sum ubi neque homo sum puto hic affinis suspicio et locus sum ipse non tam ad inflammo calamitosor animus quam ad consolo accommodo propter hic igitur tantus dissimilitudo homo atque causaris dissimilis ego in uterque praebeo


postea vero quis P.Sullam nisi maerentem, demissum adflictumque vidit, quis umquam est suspicatus hunc magis odio quam pudore hominum aspectum lucemque vitare? qui cum multa haberet invitamenta urbis et fori propter summa studia amicorum, quae tamen ei sola in malis restiterunt, afuit ab oculis vestris et, cum lege retineretur, ipse se exsilio paene multavit. in hoc vos pudore, iudices, et in hac vita tanto sceleri locum fuisse credatis? aspicite ipsum, contuemini os, conferte crimen cum vita, vitam ab initio usque ad hoc tempus explicatam cum crimine recognoscite.

postea verus quis p sulla nisi maereo demitto affligo video quis umquam sum suspicor hic magis odium quam pudor homo aspectus lux vitaris qui cum multus habeo invitamentum urbs et forum propter summus studium amicus qui tamen is solus in malus resto asum ab oculus vester et cum lex retineo ipse sui exsilium paene multo in hic tu pudor iudex et in hic vito tantus scelus locus sum credo aspicio ipse contueor os confero crimen cum vito vita ab initium usque ad hic tempus explicatam cum crimen recognosco


nihil video esse in hoc P. Sulla, iudices, odio dignum, misericordia digna multa. neque enim nunc propulsandae calamitatis suae causa supplex ad vos, iudices, confugit, sed ne qua generi ac nomini suo nota nefariae turpitudinis inuratur. nam ipse quidem, si erit vestro iudicio liberatus, quae habet ornamenta, quae solacia reliquae vitae quibus laetari ac perfrui possit? domus erit, credo, exornata, aperientur maiorum imagines, ipse ornatum ac vestitum pristinum recuperabit. omnia, iudices, haec amissa sunt, omnia generis, nominis, honoris insignia atque ornamenta unius iudici calamitate occiderunt. sed ne exstinctor patriae, ne proditor, ne hostis appelletur, ne hanc labem tanti sceleris in familia relinquat, id laborat, id metuit, ne denique hic miser coniurati et conscelerati et proditoris filius nominetur; huic puero qui est ei vita sua multo carior metuit, cui honoris integros fructus non sit traditurus, ne aeternam memoriam dedecoris relinquat.

nihil video sum in hic p sulla iudex odium dignus misericordia dignus multus neque enim nunc propulso calamitas suus causa supplex ad tu iudex confugio sed ne qui gener atque nomen suus nosco nefarius turpitudo inuro nam ipse quidem si sum vester iudicium libero qui habeo ornamentum qui solacium reliquus vita qui laetor atque perfruor possum domus sum credo exorno aperio magnus imago ipse orno atque vestio pristinus recupero omnis iudex hic amitto sum omnis genus nomen honor insigne atque ornamentum unus judicium calamitas occido sed ne exstinctor patria ne proditor ne hostis appello ne hic labo tantus scelus in familia relinquo is laboro is metuo ne denique hic miser conjuro et consceleratus et proditor filius nomino hic puer qui sum is vito suus multus carus metuo qui honor integer fructus non sum trado ne aeternus memoria dedecor relinquo


fero ego te, Torquate, iam dudum fero, et non numquam animum incitatum ad ulciscendam orationem tuam revoco ipse et reflecto, permitto aliquid iracundiae tuae, do adulescentiae, cedo amicitiae, tribuo parenti. sed nisi tibi aliquem modum tute constitueris, coges oblitum me nostrae amicitiae habere rationem meae dignitatis. nemo umquam me tenuissima suspicione perstrinxit quem non perverterim ac perfregerim. sed mihi hoc credas velim: non eis libentissime soleo respondere quos mihi videor facillime posse superare.

fero ego tu torquatus iam dudum fero et non numquam animus incitas ad ulciscor oratio tuus revoco ipse et reflecto permitto aliquis iracundia tuus do adulescentia cedo amicitia tribuo parens sed nisi tu aliquis modus tueor constituo cogo obliuiscor ego noster amicitia habeo ratio meus dignitas nemo umquam ego tenuis suspicio perstringo qui non perverto atque perfringo sed ego hic credo volo non is libet soleo respondeo qui ego video facilis possum supero


fateor et addo etiam:ex eo municipio unde iterum iam salus huic urbi imperioque missa est. sed scire ex te pervelim quam ob rem qui ex municipiis veniant peregrini tibi esse videantur. nemo istuc M. illi Catoni seni, cum plurimos haberet inimicos, nemo Ti. Coruncanio, nemo M'. Curio, nemo huic ipsi nostro C. Mario, cum ei multi inviderent, obiecit umquam. equidem vehementer laetor eum esse me in quem tu, cum cuperes, nullam contumeliam iacere potueris quae non ad maximam partem civium conveniret. sed tamen te a me pro magnis causis nostrae necessitudinis monendum esse etiam atque etiam puto. non possunt omnes esse patricii; si verum quaeris, ne curant quidem; nec se aequales tui propter istam causam abs te anteiri putant.

fateor et addo etiam ex is municipium unde iterum iam salus hic urbs imperium mitto sum sed scio ex tu pervolo quam ob res qui ex municipium venio peregrinus tu sum video nemo iste m ille cato senex cum multus habeo inimicus nemo tiberius coruncanius nemo m curius nemo hic ipse noster que marius cum is multus invideo obiacio umquam equidem vehemens laeto is sum ego in qui tu cum cupio nullus contumelia iacio possum qui non ad maximus pars civis convenio sed tamen tu ab ego pro magnus causa noster necessitudo moneo sum etiam atque etiam puto non possum omnis sum patricius si verus quaero ne curo quidem neque sui aequal tuus propter iste causa abs tu anteeo puto


hic vos orat, iudices, parvus, ut se aliquando si non integra fortuna, at ut adflicta patri suo gratulari sinatis. huic misero notiora sunt itinera iudiciorum et fori quam campi et disciplinarum. non iam de vita P. Sullae, iudices, sed de sepultura contenditur; vita erepta est superiore iudicio, nunc ne corpus eiciatur laboramus. quid enim est huic reliqui quod eum in hac vita teneat, aut quid est quam ob rem haec cuiquam vita videatur? nuper is homo fuit in civitate P. Sulla ut nemo ei se neque honore neque gratia neque fortunis anteferret, nunc spoliatus omni dignitate quae erepta sunt non repetit; quod fortuna in malis reliqui fecit, ut cum parente, cum liberis, cum fratre, cum his necessariis lugere suam calamitatem liceat, id sibi ne eripiatis vos, iudices, obtestatur.

hic tu oro iudex parvus ut sui aliquando si non integer fortuna at ut affligo pater suus gratularis sino hic mitto nosco sum iter iudicium et forum quam campus et disciplinaris non iam de vito p sulla iudex sed de sepelio contendo vito eripio sum superus iudicium nunc ne corpus eicio laboro quis enim sum hic reliquus qui is in hic vito teneo aut quis sum quam ob res hic quisquam vito video nuper is homo sum in civitas p sulla ut nemo is sui neque honor neque gratia neque fortuna antefero nunc spolio omnis dignitas qui eripio sum non repeto qui fortuna in malus reliquus facio ut cum pareo cum liber cum frater cum hic necessarius lugeo suus calamitas licet is sui ne eripio tu iudex obtestor


sed quid ego? qui Catilinam non laudavi, qui reo Catilinae consul non adfui, qui testimonium de coniuratione dixi in alios, adeone vobis alienus a sanitate, adeo oblitus constantiae meae, adeo immemor rerum a me gestarum esse videor ut, cum consul bellum gesserim cum coniuratis, nunc eorum ducem servare cupiam et animum inducam, cuius nuper ferrum rettuderim flammamque restinxerim, eiusdem nunc causam vitamque defendere? si me dius fidius, iudices, non me ipsa res publica meis laboribus et periculis conservata ad gravitatem animi et constantiam sua dignitate revocaret, tamen hoc natura est insitum ut, quem timueris, quicum de vita fortunisque contenderis, cuius ex insidiis evaseris, hunc semper oderis. sed cum agatur honos meus amplissimus, gloria rerum gestarum singularis, cum, quotiens quisque est in hoc scelere convictus, totiens renovetur memoria per me inventae salutis, ego sim tam demens, ego committam ut ea quae pro salute omnium gessi, casu magis et felicitate a me quam virtute et consilio gesta esse videantur?

sed quis ego qui catilina non laudo qui reor catilina consul non adsum qui testimonium de coniuratio dico in alius adeo tu alienus ab sanitas adeo obliuiscor constantia meus adeo immemor res ab ego gero sum video ut cum consul bellum gero cum coniuratus nunc is dux servaris cupio et animus induco qui nuper ferrum rettundo flamma restinguo idem nunc causa vita defendo si ego dius fidus iudex non ego ipse res publicus meus labor et periculum conservo ad gravitas animus et constantia suus dignitas revoco tamen hic natura sum inquiro ut qui timeo qui de vito fortuna contendo qui ex insidiae evado hic semper odi sed cum ago honor meus amplus gloria res gero singularis cum quotiens quisque sum in hic scelus convinco totiens renovo memoria per ego invenio salus ego sum tam demens ego committo ut is qui pro salus omnis gero casus magis et felicitas ab ego quam virtus et consilium gero sum video


ipse autem Sittius—non enim mihi deserenda est causa amici veteris atque hospitis—is homo est aut ea familia ac disciplina ut hoc credi possit, eum bellum populo Romano facere voluisse? ut, cuius pater, cum ceteri deficerent finitimi ac vicini, singulari exstiterit in rem publicam nostram officio et fide, is sibi nefarium bellum contra patriam suscipiendum putaret? cuius aes alienum videmus, iudices, non libidine, sed negoti gerendi studio esse contractum, qui ita Romae debuit ut in provinciis et in regnis ei maximae pecuniae deberentur; quas cum peteret, non commisit ut sui procuratores quicquam oneris absente se sustinerent; venire omnis suas possessiones et patrimonio se ornatissimo spoliari maluit quam ullam moram cuiquam fieri creditorum suorum.

ipse autem sittius non enim ego desero sum causa amicus veto atque hospes is homo sum aut is familia atque disciplina ut hic credo possum is bellum populus romanus facio volo ut qui pater cum ceterus deficio finitimus atque vicinus singularis exsisto in res publicus noster officium et fides is sui nefarius bellum contra patria suscipio puto qui aes alienus video iudex non libido sed negotium gero studium sum contraho qui ita roma debeo ut in provincia et in regnum is magnus pecunia debeo qui cum peto non committo ut suus procurator quisquam onus absum sui sustineo venio omnis suus possessio et patrimonium sui orno spolio malo quam ullus mora quisquam fio creditor suus


sed reprehendo tamen illud maxime quod isto ingenio et prudentia praeditus causam rei publicae non tenes, qui arbitrere plebi Romanae res eas non probari quas me consule omnes boni pro communi salute gesserunt. ecquem tu horum qui adsunt, quibus te contra ipsorum voluntatem venditabas, aut tam sceleratum statuis fuisse ut haec omnia perire voluerit, aut tam miserum ut et se perire cuperet et nihil haberet quod salvum esse vellet? an vero clarissimum virum generis vestri ac nominis nemo reprehendit, qui filium suum vita privavit ut in ceteros firmaret imperium; tu rem publicam reprehendis, quae domesticos hostis, ne ab eis ipsa necaretur, necavit?

sed reprehendo tamen ille magnus qui iste ingenium et prudentia praeditus causa res publicus non teneo qui arbitror plebs romanus res is non probaris qui ego consul omnis bonus pro communis salus gero ecqui tu hic qui adsum qui tu contra ipse voluntas vendito aut tam scelero statuo sum ut hic omnis pereo volo aut tam miser ut et sui pereo cupio et nihil habeo qui salvus sum volo an verus clarus vir genus vester atque nomen nemo reprehendo qui filius suus vito privo ut in ceterus firmo imperium tu res publicus reprehendo qui domesticus hostis ne ab is ipse neco neco


Mitto rem publicam, quae fuit semper Sullae carissima; hosne amicos, talis viros, tam cupidos sui, per quos res eius secundae quondam erant ornatae, nunc sublevantur adversae, crudelissime perire voluit, ut cum Lentulo et Catilina et Cethego foedissimam vitam ac miserrimam turpissima morte proposita degeret? non, inquam, cadit in hos mores, non in hunc pudorem, non in hanc vitam, non in hunc hominem ista suspicio. nova quaedam illa immanitas exorta est, incredibilis fuit ac singularis furor, ex multis ab adulescentia conlectis perditorum hominum vitiis repente ista tanta importunitas inauditi sceleris exarsit.

mitto res publicus qui sum semper sulla carus hic amicus talis vir tam cupidus suus per qui res is secundus quondam sum orno nunc sublevo adverro crudelis pereo volo ut cum lentulus et catilina et cethegus foedus vita atque miser turpis mors propono dego non inquam cado in hic mos non in hic pudor non in hic vita non in hic homo iste suspicio novo quidam ille immanitas exorior sum incredibilis sum atque singularis furor ex multus ab adulescentia collecta perdo homo vitium repens iste tantus importunitas inauditus scelus exardeo


ac primum abs te illud, L. Torquate, quaero, cur me a ceteris clarissimis viris ac principibus civitatis in hoc officio atque in defensionis iure secernas. quid enim est quam ob rem abs te Q. Hortensi factum, clarissimi viri atque ornatissimi, non reprehendatur, reprehendatur meum? nam, si est initum a P. Sulla consilium inflammandae huius urbis, exstinguendi imperi, delendae civitatis, mihi maiorem hae res dolorem quam Q. Hortensio, mihi maius odium adferre debent, meum denique gravius esse iudicium, qui adiuvandus in his causis, qui oppugnandus, qui defendendus, qui deserendus esse videatur? 'ita,' inquit; 'tu enim investigasti, tu patefecisti coniurationem.'

atque primus abs tu ille l torquatus quaero cur ego ab ceterus clarus vis atque princeps civitas in hic officium atque in defensio ius secerno quis enim sum quam ob res abs tu q hortensius facio clarus vir atque orno non reprehendo reprehendo meus nam si sum ineo ab p sulla consilium inflammo hic urbs exstinguo imperium deleo civitas ego magnus hic res dolor quam q hortensius ego magnus odium affero debeo meus denique gravis sum iudicium qui adjuvo in hic causa qui oppugno qui defendo qui desero sum video ita inquam tu enim investigo tu patefacio coniuratio


at enim Sittius est ab hoc in ulteriorem Hispaniam missus ut eam provinciam perturbaret. primum Sittius, iudices, L. Iulio C. Figulo consulibus profectus est aliquanto ante furorem Catilinae et suspicionem huius coniurationis; deinde est profectus non tum primum sed cum in isdem locis aliquanto ante eadem de causa aliquot annos fuisset, ac profectus est non modo ob causam sed etiam ob necessariam causam, magna ratione cum Mauretaniae rege contracta. tum autem, illo profecto, Sulla procurante eius rem et gerente plurimis et pulcherrimis P. Sitti praediis venditis aes alienum eiusdem dissolutum est , ut, quae causa ceteros ad facinus impulit, cupiditas retinendae possessionis, ea Sittio non fuerit praediis deminutis.

at enim sittius sum ab hic in ulter hispania mitto ut is provincia perturbo primus sittius iudex l julius que figulus consul proficiscor sum aliquantus ante furor catilina et suspicio hic coniuratio deinde sum proficiscor non tum primus sed cum in idem locus aliquantus ante idem de causa aliquot annus sum atque proficiscor sum non modo ob causa sed etiam ob necessaria causa magnus ratio cum mauretania rex contraho tum autem ille profecto sulla procuro is res et gero multus et pulcher p sittius praedium vendo aes alienus idem dissoluo sum ut qui causa ceterus ad facinus impello cupiditas retineo possessio is sittius non sum praedium deminuo


hac vero in coniuratione quid tam coniunctum quam ille cum Catilina, cum Lentulo? quae tanta societas ullis inter se rerum optimarum quanta ei cum illis sceleris, libidinis, audaciae? quod flagitium Lentulus non cum Autronio concepit? quod sine eodem illo Catilina facinus admisit? cum interim Sulla cum isdem illis non modo noctem solitudinemque non quaereret sed ne mediocri quidem sermone et congressu coniungeretur.

hic verus in coniuratio quis tam conjungo quam ille cum catilina cum lentulus qui tantus societas ullus inter sui res optimaris quantus is cum ille scelus libido audacia qui flagitium lentulus non cum autronius concipio qui sine idem ille catilina facinus admitto cum interim sulla cum idem ille non modo nox solitudo non quaero sed ne mediocris quidem sermo et congredior conjungo


itaque attende, Torquate, quam ego defugiam auctoritatem consulatus mei! maxima voce ut omnes exaudire possint dico semperque dicam. adeste omnes animis, Quirites, quorum ego frequentia magno opere laetor; erigite mentis aurisque vestras et me de invidiosis rebus, ut ille putat, dicentem attendite! ego consul, cum exercitus perditorum civium clandestino scelere conflatus crudelissimum et luctuosissimum exitium patriae comparasset, cum ad occasum interitumque rei publicae Catilina in castris, in his autem templis atque tectis dux Lentulus esset constitutus, meis consiliis, meis laboribus, mei capitis periculis, sine tumultu, sine dilectu, sine armis, sine exercitu, quinque hominibus comprehensis atque confessis incensione urbem, internicione civis, vastitate Italiam, interitu rem publicam liberavi; ego vitam omnium civium, statum orbis terrae, urbem hanc denique, sedem omnium nostrum, arcem regum ac nationum exterarum, lumen gentium, domicilium imperi, quinque hominum amentium ac perditorum poena redemi.

itaque attendo torquatus quam ego defugio auctoritas consulatus meus maximus vox ut omnis exaudio possum dico semper dico adsum omnis animus quiris qui ego frequentia magnus opus laeto erigo mens aurum vester et ego de invidiosus res ut ille puto dico attendo ego consul cum exercitus perdo civis clandestinus scelus conflo crudelis et luctuosus exitium patria comparo cum ad occasus intereo res publicus catilina in castrum in hic autem templum atque tectum dux lentulus sum constituo meus consilium meus labor meus capio periculum sine tumultus sine delectus sine arma sine exercitus quinque homo comprehendo atque confessum incensio urbs internicio civis vastitas italia interitus res publicus libero ego vita omnis civis status orbis terra urbs hic denique sedes omnis nos arx rex atque natio exteraris lumen gens domicilium imperium quinque homo amens atque perdo poena redemo


etenim in qua civitate res tantas gesserim memini, in qua urbe verser intellego. plenum forum est eorum hominum quos ego a vestris cervicibus depuli, iudices, a meis non removi. Nisi vero paucos fuisse arbitramini qui conari aut sperare possent se tantum imperium posse delere. Horum ego faces eripere de manibus et gladios extorquere potui, sicuti feci, voluntates vero consceleratas ac nefarias nec sanare potui nec tollere. qua re non sum nescius quanto periculo vivam in tanta multitudine improborum, cum mihi uni cum omnibus improbis aeternum videam bellum esse susceptum.

etenim in qui civitas res tantus gero memini in qui urbs verso intellego plenus forum sum is homo qui ego ab vester cervix depulis iudex ab meus non removeo nisus verus paucus sum arbitror qui conor aut spero possum sui tantus imperium possum deleo horus ego fax eripio de manus et gladius extorqueo possum sicut facio voluntas verus consceleratus atque nefarius neque sano possum neque tollo qui res non sum nescius quantus periculum vivo in tantus multitudo improbus cum ego unus cum omnis improbus aeternus video bellum sum suscipio


'quid ergo? hoc tibi sumis,' dicet fortasse quispiam, 'ut, quia tu defendis, innocens iudicetur?' ego vero, iudices, non modo mihi nihil adsumo in quo quispiam repugnet sed etiam, si quid ab omnibus conceditur, id reddo ac remitto. non in ea re publica versor, non eis temporibus caput meum obtuli pro patria periculis omnibus, non aut ita sunt exstincti quos vici aut ita grati quos servavi, ut ego mihi plus appetere coner quam quantum omnes inimici invidique patiantur.

quis ergo hic tu sumo dico fortasse quispiam ut quia tu defendo innocens judico ego verus iudex non modo ego nihil adsumo in quo quispiam repugno sed etiam si quis ab omnis concedo is reddo atque remitto non in is res publicus verso non is tempus caput meus obtulis pro patria periculum omnis non aut ita sum exstinguo qui vinco aut ita gratus qui servo ut ego ego multus appeto conor quam quantus omnis inimicus invideo patior


te ipsum iam, Torquate, expletum huius miseriis esse par erat et, si nihil aliud Sullae nisi consulatum abstulissetis, tamen eo vos contentos esse oportebat; honoris enim contentio vos ad causam, non inimicitiae deduxerunt. sed cum huic omnia cum honore detracta sint, cum in hac fortuna miserrima ac luctuosissima destitutus sit, quid est quod expetas amplius? Lucisne hanc usuram eripere vis plenam lacrimarum atque maeroris, in qua cum maximo cruciatu ac dolore retinetur? libenter reddiderit adempta ignominia foedissimi criminis. an vero inimicum ut expellas? cuius ex miseriis, si esses crudelissimus, videndo fructum caperes maiorem quam audiendo.

tu ipse iam torquatus expletum hic miseria sum par sum et si nihil alius sulla nisi consulatus aufero tamen is tu contendo sum oportet honor enim contentio tu ad causa non inimicitia deduco sed cum hic omnis cum honor detraho sum cum in hic fortuna miser atque luctuosus destituo sum quis sum qui expeto amplus luca hic usura eripio volo plenus lacrimaris atque maeror in qui cum maximus crucio atque dolor retineo libet reddo adimo ignominia foedus crimen an verus inimicus ut expello qui ex miseria si sum crudelis video fructus capio magnus quam audio


quis nostrum adfuit Vargunteio? nemo, ne hic quidem Q. Hortensius, praesertim qui illum solus antea de ambitu defendisset. non enim iam se ullo officio cum illo coniunctum arbitrabatur, cum ille tanto scelere commisso omnium officiorum societatem diremisset. quis nostrum Serv. Sullam, quis Publium, quis M. Laecam, quis C. Cornelium defendendum putavit, quis eis horum adfuit? nemo. quid ita? quia ceteris in causis etiam nocentis viri boni, si necessarii sunt, deserendos esse non putant; in hoc crimine non solum levitatis est culpa verum etiam quaedam contagio sceleris, si defendas eum quem obstrictum esse patriae parricidio suspicere.

quis nos adsum vargunteius nemo ne hic quidem q hortensius praesertim qui ille solus antea de ambitus defendo non enim iam sui ullus officium cum ille conjungo arbitror cum ille tantus scelus committo omnis officium societas disredimo quis nos serv sulla quis publius quis m laeca quis que cornelius defendo puto quis is hic adsum nemo quis ita quia ceterus in causa etiam noceo vir bonus si necessarius sum desero sum non puto in hic crimen non solus levitas sum culpa verus etiam quidam contagio scelus si defendo is qui obstringo sum patria parricidium suspicio


quid? Autronio nonne sodales, non conlegae sui, non veteres amici, quorum ille copia quondam abundarat, non hi omnes qui sunt in re publica principes defuerunt? immo etiam testimonio plerique laeserunt. statuerant tantum illud esse maleficium quod non modo non occultari per se sed etiam aperiri inlustrarique deberet. quam ob rem quid est quod mirere, si cum isdem me in hac causa vides adesse cum quibus in ceteris intellegis afuisse? Nisi vero me unum vis ferum praeter ceteros, me asperum, me inhumanum existimari, me singulari immanitate et crudelitate praeditum.

quis autronius nonne sodal non collega suus non vetus amicus qui ille copia quondam abundo non hic omnis qui sum in res publicus princeps desum immo etiam testimonium plerusque laedo statuo tantus ille sum maleficium qui non modo non occultaris per sui sed etiam aperio inlustro debeo quam ob res quis sum qui miro si cum idem ego in hic causa video adsum cum qui in ceterus intellego asum nisus verus ego unus volo ferus praeter ceterus ego asperum ego inhumanus existimo ego singularis immanitas et crudelitas praeditus


iam vero illud minime probari potest, Gallos Autronio nominato putasse propter calamitatis similitudinem sibi aliquid de Sulla esse quaerendum, Cassio, si hic esset in eodem scelere, ne cum appellasset quidem Autronium, huius in mentem venire potuisse. sed tamen quid respondit de Sulla Cassius? se nescire certum. 'non purgat,' inquit. dixi antea: ne si argueret quidem tum denique, cum esset interrogatus, id mihi criminosum videretur.

iam verus ille paruus probaris possum galli autronius nomino puto propter calamitas similitudo sui aliquis de sulla sum quaero casseius si hic sum in idem scelus ne cum appello quidem autronius hic in mens venio possum sed tamen quis respondeo de sulla casseius sui nescio certus non purgo inquam dico antea ne si arguo quidem tum denique cum sum interrogo is ego criminosus video


'at idem eis qui ante hunc causam de coniuratione dixerunt non adfuerunt.' tanto scelere astrictis hominibus statuerunt nihil a se adiumenti, nihil opis, nihil auxili ferri oportere. atque ut de eorum constantia atque animo in rem publicam dicam quorum tacita gravitas et fides de uno quoque loquitur neque cuiusquam ornamenta orationis desiderat, potest quisquam dicere umquam meliores, fortiores, constantiores consularis fuisse quam his temporibus et periculis quibus paene oppressa est res publica? quis non de communi salute optime, quis non fortissime, quis non constantissime sensit? neque ego praecipue de consularibus disputo; nam haec et hominum ornatissimorum, qui praetores fuerunt, et universi senatus communis est laus, ut constet post hominum memoriam numquam in illo ordine plus virtutis, plus amoris in rem publicam, plus gravitatis fuisse; sed quia sunt descripti consulares, de his tantum mihi dicendum putavi quod satis esset ad testandam omnium memoriam, neminem esse ex illo honoris gradu qui non omni studio, virtute, auctoritate incubuerit ad rem publicam conservandam.

at idem is qui ante hic causa de coniuratio dico non adsum tantus scelus astringo homo statuo nihil ab sui adjumentum nihil ops nihil auxilium fero oportet atque ut de is constantia atque animus in res publicus dico qui taceo gravitas et fides de unus quoque loquor neque quisquam ornamentum oratio desidero possum quisquam dico umquam bonus fortis consto consularis sum quam hic tempus et periculum qui paene opprimo sum res publicus quis non de communis salus optume quis non fortis quis non consto sentio neque ego praecipuus de consularis disputo nam hic et homo orno qui praetor sum et universus senatus communis sum laus ut consto post homo memoria numquam in ille ordo multus virtus multus amor in res publicus multus gravitas sum sed quia sum describo consularis de hic tantus ego dico puto qui satis sum ad testo omnis memoria nemo sum ex ille honor gradus qui non omnis studium virtus auctoritas incubo ad res publicus conservo


agedum, conferte nunc cum illius vita vitam P. Sullae vobis populoque Romano notissimam, iudices, et eam ante oculos vestros proponite. ecquod est huius factum aut commissum non dicam audacius, sed quod cuiquam paulo minus consideratum videretur? factum quaero; verbum ecquod umquam ex ore huius excidit in quo quisquam posset offendi? at vero in illa gravi L. Sullae turbulentaque victoria quis P. Sulla mitior, quis misericordior inventus est? quam multorum hic vitam est a L. Sulla deprecatus! quam multi sunt summi homines et ornatissimi et nostri et equestris ordinis quorum pro salute se hic Sullae obligavit! quos ego nominarem—neque enim ipsi nolunt et huic animo gratissimo adsunt—sed, quia maius est beneficium quam posse debet civis civi dare, ideo a vobis peto ut quod potuit, tempori tribuatis, quod fecit, ipsi.

agedum confero nunc cum ille vito vita p sulla tu populo romanus nosco iudex et is ante oculus vester propono ecqui sum hic facio aut committo non dico audax sed qui quisquam paulus paruus considero video facio quaero verbum ecqui umquam ex os hic excido in quo quisquam possum offendo at verus in ille gravis l sulla turbulentus victoria quis p sulla mitis quis misericordior invenio sum quam multus hic vita sum ab l sulla deprecor quam multus sum superus homo et orno et noster et equester ordo qui pro salus sui hic sulla obligo qui ego nominaris neque enim ipse nolo et hic animus gratus adsum sed quia magnus sum beneficium quam possum debeo civis cieo do ideo ab tu peto ut qui possum tempus tribuo qui facio ipse


atque hoc, iudices, ex hac frequentia colonorum, honestissimorum hominum, intellegere potestis, qui adsunt, laborant, hunc patronum, defensorem, custodem illius coloniae si in omni fortuna atque omni honore incolumem habere non potuerunt, in hoc tamen casu in quo adflictus iacet per vos iuvari conservarique cupiunt. adsunt pari studio Pompeiani, qui ab istis etiam in crimen vocantur; qui ita de ambulatione ac de suffragiis suis cum colonis dissenserunt ut idem de communi salute sentirent.

atque hic iudex ex hic frequentia colonus honestus homo intellego possum qui adsum laboro hic patronus defensor custos ille colonia si in omnis fortuna atque omnis honor incolumis habeo non possum in hic tamen casus in quo affligo iaceo per tu iuvaris conservo cupio adsum par studium pompejanus qui ab iste etiam in crimen voco qui ita de ambulatio atque de suffragium suus cum colonia dissentio ut idem de communis salus sentio


neque vero quid mihi irascare intellegere possum. si, quod eum defendo quem tu accusas, cur tibi ego non suscenseo, quod accusas eum quem ego defendo? 'inimicum ego,' inquis, 'accuso meum.' et amicum ego defendo meum. 'non debes tu quemquam in coniurationis quaestione defendere.' immo nemo magis eum de quo nihil umquam est suspicatus quam is qui de aliis multa cognovit. 'cur dixisti testimonium in alios?' quia coactus sum. 'cur damnati sunt?' quia creditum est. 'regnum est dicere in quem velis et defendere quem velis.' immo servitus est non dicere in quem velis et non defendere quem velis. ac si considerare coeperis utrum magis mihi hoc necesse fuerit facere an istud tibi, intelleges honestius te inimicitiarum modum statuere potuisse quam me humanitatis.

neque verus quis ego irascaris intellego possum si qui is defendo qui tu accuso cur tu ego non suscenseo qui accuso is qui ego defendo inimicus ego inquam accuso meus et amicus ego defendo meus non debeo tu quisquam in coniuratio quaestio defendo immo nemo magis is de quo nihil umquam sum suspicor quam is qui de alius multus cognosco cur dico testimonium in alius quia cogo sum cur damno sum quia credo sum regnum sum dico in qui velis et defendo qui velis immo servio sum non dico in qui velis et non defendo qui velis atque si considero coepio utrum magis ego hic necesse sum facio an iste tu intellego honestus tu inimicitiaris modus statuo possum quam ego humanitas


omitto ceteros, ne sit infinitum; tantum a vobis peto ut taciti de omnibus quos coniurasse cognitum est cogitetis; intellegetis unum quemque eorum prius ab sua vita quam vestra suspicione esse damnatum. ipsum illum Autronium, quoniam eius nomen finitimum maxime est huius periculo et crimini, non sua vita ac natura convicit? semper audax, petulans, libidinosus; quem in stuprorum defensionibus non solum verbis uti improbissimis solitum esse scimus verum etiam pugnis et calcibus, quem exturbare homines ex possessionibus, caedem facere vicinorum, spoliare fana sociorum, comitatu et armis disturbare iudicia, in bonis rebus omnis contemnere, in malis pugnare contra bonos, non rei publicae cedere, non fortunae ipsi succumbere. huius si causa non manifestissimis rebus teneretur, tamen eum mores ipsius ac vita convinceret.

omitto ceterus ne sum infinitus tantus ab tu peto ut taceo de omnis qui coniuro cognosco sum cogito intellego unus quisque is prior ab suus vito quam vester suspicio sum damno ipse ille autronius quoniam is nomen finitimus magnus sum hic periculum et crimen non suus vito atque natura convinco semper audax petulans libidinosus qui in stuprum defensio non solus verbum uti improbus soleo sum scio verus etiam pugna et calx qui exturbaris homo ex possessio caedes facio vicinus spolio fanum socius comito et arma disturbaris iudicium in bonus res omnis contemno in malus pugno contra bonus non res publicus cedo non fortuna ipse succumbo hic si causa non manifestus res teneo tamen is mos ipse atque vito convinco


quae enim Autroni fuit causa, quae Sullae est? ille ambitus iudicium tollere ac disturbare primum conflato voluit gladiatorum ac fugitivorum tumultu, deinde, id quod vidimus omnes, lapidatione atque concursu; Sulla, si sibi suus pudor ac dignitas non prodesset, nullum auxilium requisivit. ille damnatus ita se gerebat non solum consiliis et sermonibus verum etiam aspectu atque voltu ut inimicus esse amplissimis ordinibus, infestus bonis omnibus, hostis patriae videretur; hic se ita fractum illa calamitate atque adflictum putavit ut nihil sibi ex pristina dignitate superesse arbitraretur, nisi quod modestia retinuisset.

qui enim autronius sum causa qui sulla sum ille ambitus iudicium tollo atque disturbaris primus conflo volo gladiator atque fugitivus tumultus deinde is qui video omnis lapidatio atque concursus sulla si sui suus pudor atque dignitas non prosum nullus auxilium requaero ille damno ita sui gero non solus consilium et sermo verus etiam aspectus atque vultus ut inimicus sum amplus ordo infestus bonus omnis hostis patria video hic sui ita frango ille calamitas atque affligo puto ut nihil sui ex pristinus dignitas supersum arbitror nisi qui modestia retineo


quid vero? haec auctoritas—saepe enim est de ea dicendum, quamquam a me timide modiceque dicetur—quid? inquam, haec auctoritas nostra, qui a ceteris coniurationis causis abstinuimus, P. Sullam defendimus, nihil hunc tandem iuvabit? grave est hoc dictu fortasse, iudices, grave, si appetimus aliquid; si, cum ceteri de nobis silent, non etiam nosmet ipsi tacemus, grave; sed, si laedimur, si accusamur, si in invidiam vocamur, profecto conceditis, iudices, ut nobis libertatem retinere liceat, si minus liceat dignitatem.

quis verus hic auctoritas saepe enim sum de is dico quamquam ab ego timidus modicus dico quis inquam hic auctoritas noster qui ab ceterus coniuratio causa abstineo p sulla defendo nihil hic tandem iuvo gravis sum hic dico fortasse iudex gravis si appeto aliquis si cum ceterus de nos sileo non etiam nos ipse taceo gravis sed si laedo si accuso si in invidia voco profecto concedo iudex ut nos libertas retineo licet si paruus licet dignitas


hoc tempore, cum arderet acerrime coniuratio, cum Catilina egrederetur ad exercitum, Lentulus in urbe relinqueretur, Cassius incendiis, Cethegus caedi praeponeretur, Autronio ut occuparet Etruriam praescriberetur, cum omnia ornarentur, instruerentur, pararentur, ubi fuit Sulla, Corneli? num Romae? immo longe afuit. num in eis regionibus quo se Catilina inferebat? multo etiam longius. num in agro Camerti, Piceno, Gallico, quas in oras maxime quasi morbus quidam illius furoris pervaserat? nihil vero minus. fuit enim, ut iam ante dixi, Neapoli, fuit in ea parte Italiae quae maxime ista suspicione caruit.

hic tempus cum ardeo acer coniuratio cum catilina egredior ad exercitus lentulus in urbs relinquo casseius incendium cethegus caedo praepono autronius ut occupo etruria praescribo cum omnis orno instruo paro ubi sum sulla cornelis num roma immo longus asum num in is regio quo sui catilina infero multus etiam longus num in ager camerti picenus gallicus qui in ora magnus quasi morbus quidam ille furor pervado nihil verus paruus sum enim ut iam ante dico neapolis sum in is pars italia qui magnus iste suspicio careo


circumspicite paulisper mentibus vestris, ut alia mittamus, hosce ipsos homines qui huic adfines sceleri fuerunt. Catilina contra rem publicam coniuravit. cuius aures umquam haec respuerunt? conatum esse audacter hominem a pueritia non solum intemperantia et scelere sed etiam consuetudine et studio in omni flagitio, stupro, caede versatum? quis eum contra patriam pugnantem perisse miratur quem semper omnes ad civile latrocinium natum putaverunt? quis Lentuli societates cum indicibus, quis insaniam libidinum, quis perversam atque impiam religionem recordatur qui illum aut nefarie cogitasse aut stulte sperasse miretur? quis de C. Cethego atque eius in Hispaniam profectione ac de volnere Q. Metelli Pii cogitat cui non ad illius poenam carcer aedificatus esse videatur?

circumspicio paulisper mens vester ut alius mitto hic ipse homo qui hic affinis scelus sum catilina contra res publicus conjuro qui auris umquam hic respuo conor sum audacter homo ab pueritia non solus intemperantia et scelus sed etiam consuetudo et studium in omnis flagitium stuprum caedes verso quis is contra patria pugno pereo miro qui semper omnis ad civilis latrocinium natus puto quis lentulis societas cum indicibus quis insanio libido quis perverto atque impius religio recordor qui ille aut nefarius cogito aut stultus spero miro quis de que cethegus atque is in hispania profectio atque de vulnus q metellus pius cogito qui non ad ille poena carcer aedifico sum video


quam ob rem vos, di patrii ac penates, qui huic urbi atque huic rei publicae praesidetis, qui hoc imperium, qui hanc libertatem, qui populum Romanum, qui haec tecta atque templa me consule vestro numine auxilioque servastis, testor integro me animo ac libero P. Sullae causam defendere, nullum a me sciente facinus occultari, nullum scelus susceptum contra salutem omnium defendi ac tegi. nihil de hoc consul comperi, nihil suspicatus sum, nihil audivi.

quam ob res tu deus patrius atque penates qui hic urbs atque hic res publicus praesideo qui hic imperium qui hic libertas qui populus romanus qui hic tectum atque templum ego consul vester numen auxilio servo testo integer ego animus atque liber p sulla causa defendo nullus ab ego scio facinus occultaris nullus scelus suscipio contra salus omnis defendo atque tego nihil de hic consul comperio nihil suspicor sum nihil audio


itaque idem ego ille qui vehemens in alios,qui inexorabilis in ceteros esse visus sum, persolvi patriae quod debui; reliqua iam a me meae perpetuae consuetudini naturaeque debentur; tam sum misericors, iudices, quam vos, tam mitis quam qui lenissimus; in quo vehemens fui vobiscum nihil feci nisi coactus, rei publicae praecipitanti subveni, patriam demersam extuli; misericordia civium adducti tum fuimus tam vehementes quam necesse fuit. salus esset amissa omnium una nocte, nisi esset severitas illa suscepta. sed ut ad sceleratorum poenam amore rei publicae sum adductus, sic ad salutem innocentium voluntate deducor.

itaque idem ego ille qui vehemens in alius qui inexorabilis in ceterus sum video sum persolvo patria qui debeo reliquus iam ab ego meus perpetuus consuetudo natura debeo tam sum misericors iudex quam tu tam mitis quam qui lenis in quo vehemens sum tu nihil facio nisi cogo res publicus praecipito subvenio patria demergo extulis misericordia civis adduco tum sum tam vehemens quam necesse sum salus sum amitto omnis unus nox nisi sum severitas ille suscipio sed ut ad scelero poena amor res publicus sum adduco sic ad salus innocens voluntas deduco


atque in ea re per L. Caecilium Sulla accusatur in qua re est uterque laudandus. primum Caecilius—quid? 'id promulgavit in quo res iudicatas videbatur voluisse rescindere, ut restitueretur Sulla.' recte reprehendis; status enim rei publicae maxime iudicatis rebus continetur; neque ego tantum fraterno amori dandum arbitror ut quisquam, dum saluti suorum consulat, communem relinquat. at nihil de iudicio ferebat, sed poenam ambitus eam referebat quae fuerat nuper superioribus legibus constituta. itaque hac rogatione non iudicum sententia, sed legis vitium corrigebatur. nemo iudicium reprehendit, cum de poena queritur, sed legem. damnatio est enim iudicum, quae manebat, poena legis, quae levabatur.

atque in is res per l caecilius sulla accuso in qui res sum uterque laudo primus caecilius quis is promulgo in quo res judico video volo rescindo ut restituo sulla rectus reprehendo status enim res publicus magnus judico res contineo neque ego tantus fraternus amor do arbitror ut quisquam dum salus suus consulo communis relinquo at nihil de iudicium fero sed poena ambitus is refero qui sum nuper superus lex constituo itaque hic rogatio non iudex sententia sed lex vitium corrigo nemo iudicium reprehendo cum de poena queror sed lex damnatio sum enim iudex qui maneo poena lex qui levo


grave esse videtur eum qui investigarit coniurationem, qui patefecerit, qui oppresserit, cui senatus singularibus verbis gratias egerit, cui uni togato supplicationem decreverit, dicere in iudicio: 'non defenderem, si coniurasset.' non dico id quod grave est, dico illud quod in his causis coniurationis non auctoritati adsumam, sed pudori meo: 'ego ille coniurationis investigator atque ultor certe non defenderem Sullam, si coniurasse arbitrarer.' ego, iudices, de tantis omnium periculis cum quaererem omnia, multa audirem, crederem non omnia, caverem omnia, dico hoc quod initio dixi, nullius indicio, nullius nuntio, nullius suspicione, nullius litteris de P. Sulla rem ullam ad me esse delatam.

gravis sum video is qui investigo coniuratio qui patefacio qui opprimo qui senatus singularis verbum gratia ago qui unus togatus supplicatio decerno dico in iudicium non defendo si conjuro non dico is qui gravis sum dico ille qui in hic causa coniuratio non auctoritas adsumo sed pudor meus ego ille coniuratio investigator atque ultor certus non defendo sulla si coniuro arbitror ego iudex de tantus omnis periculum cum quaero omnis multus audio credo non omnis caveo omnis dico hic qui initium dico nullus indicium nullus nuntio nullus suspicio nullus littera de p sulla res ullus ad ego sum defero


at quos viros! non solum summa virtute et fide, cuius generis erat in senatu facultas maxima, sed etiam quos sciebam memoria, scientia, celeritate scribendi facillime quae dicerentur persequi posse, C. Cosconium, qui tum erat praetor, M. Messalam, qui tum praeturam petebat, P. Nigidium, App. Claudium. credo esse neminem qui his hominibus ad vere referendum aut fidem putet aut ingenium defuisse. quid deinde? quid feci? Cum scirem ita esse indicium relatum in tabulas publicas ut illae tabulae privata tamen custodia more maiorum continerentur, non occultavi, non continui domi, sed statim describi ab omnibus librariis, dividi passim et pervolgari atque edi populo Romano imperavi. divisi tota Italia, emisi in omnis provincias; eius indici ex quo oblata salus esset omnibus expertem esse neminem volui.

at qui vir non solus summus virtus et fides qui genus sum in senatus facultas maximus sed etiam qui scio memoria scientia celeritas scribo facilis qui dico persequor possum que cosconius qui tum sum praetor m messalla qui tum praetorqueo peto p nigidius app claudius credo sum nemo qui hic homo ad verus refero aut fides puto aut ingenium desum quis deinde quis facio cos scio ita sum indicium refero in tabula publicus ut ille tabula privo tamen custodia mos magnus contineo non occulto non contineo domus sed statim describo ab omnis librarius divido passim et pervolgaris atque edo populus romanus impero divido totus italia emitto in omnis provincia is indico ex quo offertor salus sum omnis expers sum nemo volo


ego vero quibus ornamentis adversor tuis aut cui dignitati vestrae repugno? quid est quod iam ab hoc expetas? honos ad patrem, insignia honoris ad te delata sunt. tu ornatus exuviis huius venis ad eum lacerandum quem interemisti, ego iacentem et spoliatum defendo et protego. atque hic tu et reprehendis me quia defendam et irasceris; ego autem non modo tibi non irascor sed ne reprehendo quidem factum tuum. te enim existimo tibi statuisse quid faciendum putares et satis idoneum offici tui iudicem esse potuisse.

ego verus qui ornamentum adverso tuus aut qui dignitas vester repugno quis sum qui iam ab hic expeto honor ad pater insigne honor ad tu defero sum tu orno exuviae hic venio ad is lacero qui interimo ego iaceo et spolio defendo et protego atque hic tu et reprehendo ego quia defendo et irasco ego autem non modo tu non irasco sed ne reprehendo quidem facio tuus tu enim existimo tu statuo quis facio puto et satis idoneus officio tuus judico sum possum


at vero quid ego mirer, si quid ab improbis de me improbe dicitur, cum L. Torquatus primum ipse his fundamentis adulescentiae iactis, ea spe proposita amplissimae dignitatis, deinde L. Torquati, fortissimi consulis, constantissimi senatoris, semper optimi civis filius, interdum efferatur immoderatione verborum? qui cum suppressa voce de scelere P. Lentuli, de audacia coniuratorum omnium dixisset, tantum modo ut vos qui ea probatis exaudire possetis, de supplicio, de carcere magna et queribunda voce dicebat.

at verus quis ego miror si quis ab improbus de ego improbus dico cum l torquatus primus ipse hic fundamentum adulescentia jacio is spes propono amplus dignitas deinde l torquatus fortis consul consto senator semper bonus civis filius interdum effero immoderatio verbum qui cum supprimo vox de scelus p lentulis de audacia coniurati omnis dico tantus modo ut tu qui is probo exaudio possum de supplicium de carcer magnus et queribundus vox dico


'in Autronium testimonium dixisti,' inquit; 'Sullam defendis.' hoc totum eius modi est, iudices, ut, si ego sum inconstans ac levis, nec testimonio fidem tribui convenerit nec defensioni auctoritatem; sin est in me ratio rei publicae, religio privati offici, studium retinendae voluntatis bonorum, nihil minus accusator debet dicere quam a me defendi Sullam, testimonio laesum esse Autronium. videor enim iam non solum studium ad defendendas causas verum etiam opinionis aliquid et auctoritatis adferre; qua ego et moderate utar, iudices, et omnino non uterer, si ille me non coegisset.

in autronius testimonium dico inquam sulla defendo hic totus is modus sum iudex ut si ego sum inconsto atque levis neque testimonium fides tribuo convenio neque defensio auctoritas sin sum in ego ratio res publicus religio privo officio studium retineo voluntas bonus nihil paruus accusator debeo dico quam ab ego defendo sulla testimonium laedo sum autronius video enim iam non solus studium ad defendo causa verus etiam opinio aliquis et auctoritas affero qui ego et modero uto iudex et omnino non uto si ille ego non cogo


et quoniam L. Torquatus, meus familiaris ac necessarius, iudices, existimavit, si nostram in accusatione sua necessitudinem familiaritatemque violasset, aliquid se de auctoritate meae defensionis posse detrahere, cum huius periculi propulsatione coniungam defensionem offici mei. quo quidem genere non uterer orationis, iudices, hoc tempore, si mea solum interesset; multis enim locis mihi et data facultas est et saepe dabitur de mea laude dicendi; sed, ut ille vidit, quantum de mea auctoritate deripuisset, tantum se de huius praesidiis deminuturum, sic hoc ego sentio, si mei facti rationem vobis constantiamque huius offici ac defensionis probaro, causam quoque me P. Sullae probaturum.

et quoniam l torquatus meus familiaris atque necessarius iudex existimo si noster in accusatio suus necessitudo familiaritas violo aliquis sui de auctoritas meus defensio possum detraho cum hic periculum propulsatio conjungo defensio officio meus quo quidem genus non uto oratio iudex hic tempus si meus solus intersum multus enim locus ego et do facultas sum et saepe do de meus laus dico sed ut ille video quantus de meus auctoritas deripio tantus sui de hic praesidium deminuo sic hic ego sentio si meus facio ratio tu constantia hic officio atque defensio probaro causa quoque ego p sulla probo