type: header

title: Pro Archia Poeta

wing: latin

grain: passage

license: CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

attribution_rule: Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

licensed_material_note: Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.

source: production D1


type: passage

text: erat temporibus illis iucundus Q. Metello illi Numidico et eius Pio filio, audiebatur a M. Aemilio, vivebat cum Q. Catulo et patre et filio, a L. Crasso colebatur, Lucullos vero et Drusum et Octavios et Catonem et totam Hortensiorum domum devinctam consuetudine cum teneret, adficiebatur summo honore, quod eum non solum colebant qui aliquid percipere atque audire studebant verum etiam si qui forte simulabant. interim satis longo intervallo, cum esset cum M. Lucullo in Siciliam profectus et cum ex ea provincia cum eodem Lucullo decederet, venit Heracleam. quae cum esset civitas aequissimo iure ac foedere, ascribi se in eam civitatem voluit idque, cum ipse per se dignus putaretur, tum auctoritate et gratia Luculli ab Heracliensibus impetravit.

lemmas: sum tempus ille iucundus q metellus ille numidicus et is pius filius audio ab m aemilius vivo cum q catulus et pater et filius ab l crassus colo lucullus verus et drusus et octavius et cato et totus hortensius domus devincio consuetudo cum teneo afficio superus honor qui is non solus colo qui aliquis percipio atque audio studeo verus etiam si qui fors simulo interim satis longus intervallum cum sum cum m lucullus in sicilia proficiscor et cum ex is provincia cum idem lucullus decedo venio heraclea qui cum sum civitas aequus ius atque foedus ascribo sui in is civitas volo is cum ipse per sui dignus puto tum auctoritas et gratia lucullus ab heracleenses impetro


text: nam nisi multorum praeceptis multisque litteris mihi ab adulescentia suasissem nihil esse in vita magno opere expetendum nisi laudem atque honestatem, in ea autem persequenda omnis cruciatus corporis, omnia pericula mortis atque exsili parvi esse ducenda, numquam me pro salute vestra in tot ac tantas dimicationes atque in hos profligatorum hominum cotidianos impetus obiecissem. sed pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplorum vetustas; quae iacerent in tenebris omnia, nisi litterarum lumen accederet. quam multas nobis imagines non solum ad intuendum verum etiam ad imitandum fortissimorum virorum expressas scriptores et Graeci et Latini reliquerunt! quas ego mihi semper in administranda re publica proponens animum et mentem meam ipsa cogitatione hominum excellentium conformabam.

lemmas: nam nisi multus praecipio multa littera ego ab adulescentia suadeo nihil sum in vito magnus opus expeto nisi laus atque honestas in is autem persequor omnis cruciatus corpus omnis periculum mors atque exsilis parvus sum duco numquam ego pro salus vester in tot atque tantus dimicatio atque in hic profligator homo cottidianus impetus objacio sed plenus omnis sum liber plenus sapiens voco plenus exemplum vetustus qui iacio in tenebrae omnis nisi litteraris lumen accedo quam multus nos imago non solus ad intueor verus etiam ad imito fortis vir exprimo scriptor et graecum et latinum relinquo qui ego ego semper in administro res publicus propono animus et mens meus ipse cogitatio homo excello conformo


text: quae cum ita sint, quid est quod de eius civitate dubitetis, praesertim cum aliis quoque in civitatibus fuerit ascriptus? etenim cum mediocribus multis et aut nulla aut humili aliqua arte praeditis gratuito civitatem in Graecia homines impertiebant, Reginos credo aut Locrensis aut Neapolitanos aut Tarentinos, quod scaenicis artificibus largiri solebant, id huic summa ingeni praedito gloria noluisse! quid? cum ceteri non modo post civitatem datam sed etiam post legem Papiam aliquo modo in eorum municipiorum tabulas inrepserunt, hic qui ne utitur quidem illis in quibus est scriptus, quod semper se Heracliensem esse voluit, reicietur?

lemmas: qui cum ita sum quis sum qui de is civitas dubito praesertim cum alius quoque in civitas sum ascribo etenim cum mediocris multus et aut nullus aut humilis aliqui ars praeditus gratuitus civitas in graecia homo impertio regini credo aut locrensis aut neapolitani aut tarentini qui scaenicus artifex largior soleo is hic summus ingenium praeditus gloria nolo quis cum ceterus non modo post civitas do sed etiam post lex papius aliquis modo in is municipium tabula inrepo hic qui ne uto quidem ille in qui sum scribo qui semper sui heracliensem sum volo reicio


text: sit igitur, iudices, sanctum apud vos, humanissimos homines, hoc poetae nomen quod nulla umquam barbaria violavit. Saxa atque solitudines voci respondent, bestiae saepe immanes cantu flectuntur atque consistunt; nos instituti rebus optimis non poetarum voce moveamur? Homerum Colophonii civem esse dicunt suum, Chii suum vindicant, Salaminii repetunt, Smyrnaei vero suum esse confirmant itaque etiam delubrum eius in oppido dedicaverunt, permulti alii praeterea pugnant inter se atque contendunt. ergo illi alienum, quia poeta fuit, post mortem etiam expetunt; nos hunc vivum qui et voluntate et legibus noster est repudiamus, praesertim cum omne olim studium atque omne ingenium contulerit Archias ad populi Romani gloriam laudemque celebrandam? nam et Cimbricas res adulescens attigit et ipsi illi C. Mario qui durior ad haec studia videbatur iucundus fuit.

lemmas: sum igitur iudex sancio apud tu humanus homo hic poeta nomen qui nullus umquam barbaria violo saxa atque solitudo vox respondeo bestia saepe immanis cantus flecto atque consisto nos institus res bonus non poetaris vox moveo homerus colophonius civis sum dico suus chius suus vindico salaminius repeto smyrnaeus verus suus sum confirmo itaque etiam delubrum is in oppidum dedico permultus alius praeterea pugno inter sui atque contendo ergo ille alienus quia poeta sum post mors etiam expeto nos hic vivus qui et voluntas et lex noster sum repudio praesertim cum omnis olim studium atque omnis ingenium confero archias ad populus romanus gloria laudo celebro nam et cimbricus res adulescens attigo et ipse ille que marius qui durus ad hic studium video iucundus sum


text: quaeret quispiam: 'quid? illi ipsi summi viri quorum virtutes litteris proditae sunt istane doctrina quam tu effers laudibus eruditi fuerunt?' difficile est hoc de omnibus confirmare, sed tamen est certum quid respondeam. ego multos homines excellenti animo ac virtute fuisse sine doctrina, et naturae ipsius habitu prope divino per se ipsos et moderatos et gravis exstitisse fateor; etiam illud adiungo, saepius ad laudem atque virtutem naturam sine doctrina quam sine natura valuisse doctrinam. atque idem ego hoc contendo, cum ad naturam eximiam et inlustrem accesserit ratio quaedam conformatioque doctrinae, tum illud nescio quid praeclarum ac singulare solere exsistere.

lemmas: quaero quispiam quis ille ipse superus vir qui virtus littera prodeo sum iste doctrina quam tu effero laus erudio sum difficilis sum hic de omnis confirmo sed tamen sum certus quis respondeo ego multus homo excello animus atque virtus sum sine doctrina et natura ipse habitus prope divino per sui ipse et modero et gravis exsisto fateor etiam ille adjungo saepis ad laus atque virtus natura sine doctrina quam sine natura valeo doctrina atque idem ego hic contendo cum ad natura eximius et illustris accedo ratio quidam conformatio doctrina tum ille nescio quis praeclaris atque singularis soleo exsisto


text: certe, si nihil animus praesentiret in posterum, et si, quibus regionibus vitae spatium circumscriptum est, isdem omnis cogitationes terminaret suas, nec tantis se laboribus frangeret neque tot curis vigiliisque angeretur nec totiens de ipsa vita dimicaret. nunc insidet quaedam in optimo quoque virtus, quae noctes ac dies animum gloriae stimulis concitat atque admonet non cum vitae tempore esse dimittendam commemorationem nominis nostri, sed cum omni posteritate adaequandam.

lemmas: certus si nihil animus praesentio in posterus et si qui regio vita spatium circumscribo sum idem omnis cogitatio termino suus neque tantus sui labor frango neque tot cura vigilia ango neque totiens de ipse vito dimico nunc insideo quidam in bonus quoque virtus qui nox atque dies animus gloria stimulus concito atque admoneo non cum vita tempus sum dimitto commemoratio nomen noster sed cum omnis posteritas adaequo


text: quotiens ego hunc Archiam vidi, iudices,—utar enim vestra benignitate, quoniam me in hoc novo genere dicendi tam diligenter attenditis—quotiens ego hunc vidi, cum litteram scripsisset nullam, magnum numerum optimorum versuum de eis ipsis rebus quae tum agerentur dicere ex tempore, quotiens revocatum eandem rem dicere commutatis verbis atque sententiis! quae vero accurate cogitateque scripsisset, ea sic vidi probari ut ad veterum scriptorum laudem perveniret. hunc ego non diligam, non admirer, non omni ratione defendendum putem? atque sic a summis hominibus eruditissimisque accepimus, ceterarum rerum studia ex doctrina et praeceptis et arte constare, poetam natura ipsa valere et mentis viribus excitari et quasi divino quodam spiritu inflari. qua re suo iure noster ille Ennius 'sanctos' appellat poetas, quod quasi deorum aliquo dono atque munere commendati nobis esse videantur.

lemmas: quotiens ego hic archias video iudex uto enim vester benignitas quoniam ego in hic novo genus dico tam diligenter attendo quotiens ego hic video cum littera scribo nullus magnus numerus bonus versus de is ipse res qui tum ago dico ex tempus quotiens revoco idem res dico commutas verbum atque sententia qui verus accuro cogito scribo is sic video probaris ut ad vetus scriptor laus pervenio hic ego non diligo non admiror non omnis ratio defendo puto atque sic ab summus homo erudio accipio ceteraris res studium ex doctrina et praecipio et ars constaris poeta natura ipse valeo et mens vis excito et quasi divino quidam spiritus inflaris qui res suus ius noster ille ennius sancio appello poeta qui quasi deus aliquis donum atque munus commendo nos sum video


text: itaque, credo, si civis Romanus Archias legibus non esset, ut ab aliquo imperatore civitate donaretur perficere non potuit. Sulla cum Hispanos et Gallos donaret, credo, hunc petentem repudiasset; quem nos vidimus, cum ei libellum malus poeta de populo subiecisset, quod epigramma in eum fecisset tantum modo alternis versibus longiusculis, statim ex eis rebus quas tum vendebat iubere ei praemium tribui, sed ea condicione ne quid postea scriberet. qui sedulitatem mali poetae duxerit aliquo tamen praemio dignam, huius ingenium et virtutem in scribendo et copiam non expetisset?

lemmas: itaque credo si civis romanus archias lex non sum ut ab aliquis imperator civitas dono perficio non possum sulla cum hispani et galli dono credo hic peto repudio qui nos video cum is libellus malus poeta de populus subicio qui epigramma in is facio tantus modo alternus versus longiusculis statim ex is res qui tum vendo iubeo is praemium tribuo sed is condicio ne quis postea scribo qui sedulitas malus poeta duco aliquis tamen praemium dignus hic ingenium et virtus in scribo et copia non expeto


text: an domicilium Romae non habuit is qui tot annis ante civitatem datam sedem omnium rerum ac fortunarum suarum Romae conlocavit? an non est professus? immo vero eis tabulis professus quae solae ex illa professione conlegioque praetorum obtinent publicarum tabularum auctoritatem. nam, cum Appi tabulae neglegentius adservatae dicerentur, Gabini, quam diu incolumis fuit, levitas, post damnationem calamitas omnem tabularum fidem resignasset, Metellus, homo sanctissimus modestissimusque omnium, tanta diligentia fuit ut ad L. Lentulum praetorem et ad iudices venerit et unius nominis litura se commotum esse dixerit. his igitur in tabulis nullam lituram in nomine A. Licini videtis.

lemmas: an domicilium roma non habeo is qui tot annus ante civitas do sedes omnis res atque fortuna suus roma conloco an non sum profiteor immo verus is tabula profiteor qui solus ex ille professio collegium praetor obtineo publicaris tabularis auctoritas nam cum appius tabula neglego adservo dico gabinus quam diu incolumis sum levitas post damnatio calamitas omnis tabularis fides resigno metellus homo sancio modestus omnis tantus diligentia sum ut ad l lentulis praetor et ad iudex venio et unus nomen litura sui commoveo sum dico hic igitur in tabula nullus litura in nomen ab licinius video


text: Q. Metellum, familiarissimum suum. si nihil aliud nisi de civitate ac lege dicimus, nihil dico amplius; causa dicta est. quid enim horum infirmari, Gratti, potest? Heracleaene esse tum ascriptum negabis? adest vir summa auctoritate et religione et fide, M. Lucullus; qui se non opinari sed scire, non audisse sed vidisse, non interfuisse sed egisse dicit. adsunt Heraclienses legati, nobilissimi homines, huius iudici causa cum mandatis et cum publico testimonio venerunt; qui hunc ascriptum Heracliae esse dicunt. hic tu tabulas desideras Heracliensium publicas, quas Italico bello incenso tabulario interisse scimus omnes? est ridiculum ad ea quae habemus nihil dicere, quaerere quae habere non possumus, et de hominum memoria tacere, litterarum memoriam flagitare et, cum habeas amplissimi viri religionem, integerrimi municipi ius iurandum fidemque, ea quae depravari nullo modo possunt repudiare, tabulas quas idem dicis solere corrumpi desiderare.

lemmas: q metellus familiaris suus si nihil alius nisi de civitas atque lex dico nihil dico amplus causa dictum sum quis enim hic infirmaris gratti possum heraclea sum tum ascribo nego adsum vir summus auctoritas et religio et fides m lucullus qui sui non opinor sed scio non audio sed video non intersum sed ago dico adsum heracleenses legatus nobilis homo hic judicium causa cum mandatum et cum publicus testimonium venio qui hic ascribo heraclea sum dico hic tu tabula desidero heracleenses publicus qui italicus bellum incensum tabularius intereo scio omnis sum ridiculus ad is qui habeo nihil dico quaero qui habeo non possum et de homo memoria taceo litteraris memoria flagito et cum habeo amplus vir religio integer municipium ius iuro fides is qui depravaris nullus modo possum repudiaris tabula qui idem dico soleo corrumpo desideraris


text: quaeres a nobis, Gratti, cur tanto opere hoc homine delectemur. quia suppeditat nobis ubi et animus ex hoc forensi strepitu reficiatur et aures convicio defessae conquiescant. an tu existimas aut suppetere nobis posse quod cotidie dicamus in tanta varietate rerum, nisi animos nostros doctrina excolamus, aut ferre animos tantam posse contentionem, nisi eos doctrina eadem relaxemus? ego vero fateor me his studiis esse deditum. ceteros pudeat, si qui ita se litteris abdiderunt ut nihil possint ex eis neque ad communem adferre fructum neque in aspectum lucemque proferre; me autem quid pudeat qui tot annos ita vivo, iudices, ut a nullius umquam me tempore aut commodo aut otium meum abstraxerit aut voluptas avocarit aut denique somnus retardarit?

lemmas: quaero ab nos gratti cur tantus opus hic homo delecto quia suppedito nos ubi et animus ex hic forensis strepitus reficio et auris convicior defatiscor conquiesco an tu existimo aut suppeto nos possum qui cottidie dico in tantus varietas res nisi animus noster doctrina excolo aut fero animus tantus possum contentio nisi is doctrina idem relaxo ego verus fateor ego hic studium sum dedo ceterus pudeo si qui ita sui littera abdo ut nihil possum ex is neque ad communis affero fructus neque in aspectus lux profero ego autem quis pudeo qui tot annus ita vivo iudex ut ab nullus umquam ego tempus aut commodum aut otium meus abstraho aut voluptas avoco aut denique somnus retardo


text: nam si quis minorem gloriae fructum putat ex Graecis versibus percipi quam ex Latinis, vehementer errat, propterea quod Graeca leguntur in omnibus fere gentibus, Latina suis finibus exiguis sane continentur. qua re, si res eae quas gessimus orbis terrae regionibus definiuntur, cupere debemus, quo hominum nostrorum tela pervenerint, eodem gloriam famamque penetrare, quod cum ipsis populis de quorum rebus scribitur haec ampla sunt, tum eis certe qui de vita gloriae causa dimicant hoc maximum et periculorum incitamentum est et laborum.

lemmas: nam si quis paruus gloria fructus puto ex graecum versus percipio quam ex latinum vehemens erro propterea qui graecum lego in omnis fere gens latinum suus finis exiguus sanus contineo qui res si res is qui gero orbis terra regio definio cupio debeo quo homo noster telum pervenio idem gloria fama penetraris qui cum ipse populus de qui res scribo hic amplus sum tum is certus qui de vito gloria causa dimico hic magnus et periculum incitamentum sum et labor


text: carus fuit Africano superiori noster Ennius, itaque etiam in sepulcro Scipionum putatur is esse constitutus ex marmore. at eis laudibus certe non solum ipse qui laudatur sed etiam populi Romani nomen ornatur. in caelum huius proavus Cato tollitur; magnus honos populi Romani rebus adiungitur. omnes denique illi maximi, Marcelli, Fulvii non sine communi omnium nostrum laude decorantur. ergo illum qui haec fecerat, Rudinum hominem, maiores nostri in civitatem receperunt; nos hunc Heracliensem multis civitatibus expetitum, in hac autem legibus constitutum de nostra civitate eiciamus?

lemmas: carus sum africanus superus noster ennius itaque etiam in sepulcrum scipio puto is sum constituo ex marmor at is laus certus non solus ipse qui laudo sed etiam populus romanus nomen orno in caelum hic proavus cato tollo magnus honor populus romanus res adjungo omnis denique ille magnus marcellus fulvius non sine communis omnis nos laus decoro ergo ille qui hic facio rudo homo magnus noster in civitas recipio nos hic heracliensem multus civitas expeto in hic autem lex constituo de noster civitas eicio


text: data est civitas Silvani lege et Carbonis: si qui foederatis civitatibus ascripti fuissent, si tum cum lex ferebatur in Italia domicilium habuissent et si sexaginta diebus apud praetorem essent professi. Cum hic domicilium Romae multos iam annos haberet, professus est apud praetorem

lemmas: do sum civitas silvanus lex et carbo si qui foedero civitas ascribo sum si tum cum lex fero in italia domicilium habeo et si sexaginta dies apud praetor sum profiteor cos hic domicilium roma multus iam annus habeo profiteor sum apud praetor


text: sed ne cui vestrum mirum esse videatur, me in quaestione legitima et in iudicio publico, cum res agatur apud praetorem populi Romani, lectissimum virum, et apud severissimos iudices, tanto conventu hominum ac frequentia hoc uti genere dicendi quod non modo a consuetudine iudiciorum verum etiam a forensi sermone abhorreat, quaeso a vobis ut in hac causa mihi detis hanc veniam accommodatam huic reo, vobis, quem ad modum spero, non molestam, ut me pro summo poeta atque eruditissimo homine dicentem hoc concursu hominum litteratissimorum, hac vestra humanitate, hoc denique praetore exercente iudicium, patiamini de studiis humanitatis ac litterarum paulo loqui liberius, et in eius modi persona quae propter otium ac studium minime in iudiciis periculisque tractata est uti prope novo quodam et inusitato genere dicendi.

lemmas: sed ne qui vester mirus sum video ego in quaestio legitimus et in iudicium publicus cum res ago apud praetor populus romanus lectus vir et apud severus iudex tantus convenio homo atque frequentia hic uti genus dico qui non modo ab consuetudo iudicium verus etiam ab forensis sermo abhorreo quaeso ab tu ut in hic causa ego do hic venio accommodo hic reor tu qui ad modus spero non molestus ut ego pro superus poeta atque erudio homo dico hic concursus homo litteratus hic vester humanitas hic denique praetor exerceo iudicium patior de studium humanitas atque litteraris paulus loquor liber et in is modus persono qui propter otium atque studium paruus in iudicium periculum tracto sum uti prope novo quidam et inusitatus genus dico


text: ac ne quis a nobis hoc ita dici forte miretur, quod alia quaedam in hoc facultas sit ingeni neque haec dicendi ratio aut disciplina, ne nos quidem huic uni studio penitus umquam dediti fuimus. etenim omnes artes quae ad humanitatem pertinent habent quoddam commune vinclum et quasi cognatione quadam inter se continentur.

lemmas: atque ne quis ab nos hic ita dico fors miro qui alius quidam in hic facultas sum ingenium neque hic dico ratio aut disciplina ne nos quidem hic unus studium penitus umquam dedo sum etenim omnis ars qui ad humanitas pertineo habeo quidam communis vinclum et quasi cognatio quidam inter sui contineo


text: si quid est in me ingeni, iudices, quod sentio quam sit exiguum, aut si qua exercitatio dicendi, in qua me non infitior mediocriter esse versatum, aut si huiusce rei ratio aliqua ab optimarum artium studiis ac disciplina profecta, a qua ego nullum confiteor aetatis meae tempus abhorruisse, earum rerum omnium vel in primis hic A. Licinius fructum a me repetere prope suo iure debet. nam quoad longissime potest mens mea respicere spatium praeteriti temporis et pueritiae memoriam recordari ultimam, inde usque repetens hunc video mihi principem et ad suscipiendam et ad ingrediendam rationem horum studiorum exstitisse. quod si haec vox huius hortatu praeceptisque conformata non nullis aliquando saluti fuit, a quo id accepimus quo ceteris opitulari et alios servare possemus, huic profecto ipsi, quantum est situm in nobis, et opem et salutem ferre debemus.

lemmas: si quis sum in ego ingenium iudex qui sentio quam sum exiguus aut si qui exercitatio dico in qui ego non infitior mediocris sum verso aut si hic res ratio aliqui ab optimaris ars studium atque disciplina proficio ab qui ego nullus confiteor aetas meus tempus abhorreo is res omnis vel in primus hic ab licinius fructus ab ego repeto prope suus ius debeo nam quoad longus possum mens meus respicio spatium praetereo tempus et pueritia memoria recordaris ulter inde usque repeto hic video ego princeps et ad suscipio et ad ingredior ratio hic studium exsisto qui si hic vox hic horto praecipio conformo non nullus aliquando salus sum ab quo is accipio quo ceterus opitularis et alius servaris possum hic profecto ipse quantus sum sino in nos et ops et salus fero debeo


text: census nostros requiris. scilicet ; est enim obscurum proximis censoribus hunc cum clarissimo imperatore L. Lucullo apud exercitum fuisse, superioribus cum eodem quaestore fuisse in Asia, primis Iulio et Crasso nullam populi partem esse censam. sed, quoniam census non ius civitatis confirmat ac tantum modo indicat eum qui sit census ita se iam tum gessisse, pro cive, eis temporibus is quem tu criminaris ne ipsius quidem iudicio in civium Romanorum iure esse versatum et testamentum saepe fecit nostris legibus, et adiit hereditates civium Romanorum, et in beneficiis ad aerarium delatus est a L. Lucullo pro consule. quaere argumenta, si quae potes; numquam enim hic neque suo neque amicorum iudicio revincetur.

lemmas: census noster requiro scilicet sum enim obscurus propior censor hic cum clarus imperator l lucullus apud exercitus sum superus cum idem quaestor sum in asia primus julius et crassus nullus populus pars sum censeo sed quoniam census non ius civitas confirmo atque tantus modo indico is qui sum census ita sui iam tum gero pro civis is tempus is qui tu criminaris ne ipse quidem iudicium in civis romanus ius sum verso et testamentum saepe facio noster lex et adeo hereditas civis romanus et in beneficium ad aerarius defero sum ab l lucullus pro consul quaero argumentum si qui possum numquam enim hic neque suus neque amicus iudicium revinco


text: neque enim quisquam est tam aversus a Musis qui non mandari versibus aeternum suorum laborum praeconium facile patiatur. Themistoclem illum, summum Athenis virum, dixisse aiunt, cum ex eo quaereretur quod acroama aut cuius vocem libentissime audiret: 'eius a quo sua virtus optime praedicaretur.' itaque ille Marius item eximie L. Plotium dilexit, cuius ingenio putabat ea quae gesserat posse celebrari.

lemmas: neque enim quisquam sum tam averto ab musa qui non mandaris versus aeternus suus labor praeconium facilis patior themistoclem ille superus athenae vir dico aio cum ex is quaero qui acroama aut qui voco libet audio is ab quo suus virtus optume praedico itaque ille marius item eximius l plautius diligo qui ingenium puto is qui gero possum celebraris


text: ex hoc esse hunc numero quem patres nostri viderunt, divinum hominem, Africanum, ex hoc C. Laelium, L. Furium, moderatissimos homines et continentissimos, ex hoc fortissimum virum et illis temporibus doctissimum, M. Catonem illum senem; qui profecto si nihil ad percipiendam colendamque virtutem litteris adiuvarentur, numquam se ad earum studium contulissent. quod si non hic tantus fructus ostenderetur, et si ex his studiis delectatio sola peteretur, tamen, ut opinor, hanc animi remissionem humanissimam ac liberalissimam iudicaretis. nam ceterae neque temporum sunt neque aetatum omnium neque locorum; at haec studia adulescentiam acuunt, senectutem oblectant, secundas res ornant, adversis perfugium ac solacium praebent, delectant domi, non impediunt foris, pernoctant nobiscum, peregrinantur, rusticantur.

lemmas: ex hic sum hic numerus qui pater noster video divinus homo africanus ex hic que laelius l furius moderatus homo et contineo ex hic fortis vir et ille tempus doceo m cato ille senex qui profecto si nihil ad percipio colo virtus littera adjuvo numquam sui ad is studium confero qui si non hic tantus fructus ostendo et si ex hic studium delectatio solus peto tamen ut opinor hic animus remissio humanus atque liberalis judico nam ceterus neque tempus sum neque aetas omnis neque locus at hic studium adulescentia acuo senectus oblecto secundus res orno adverro perfugium atque solacium praebeo delecto domus non impedio foris pernocto nos peregrinor rusticor


text: quod si mihi a vobis tribui concedique sentiam, perficiam profecto ut hunc A. Licinium non modo non segregandum, cum sit civis, a numero civium verum etiam, si non esset, putetis asciscendum fuisse. nam ut primum ex pueris excessit Archias atque ab eis artibus quibus aetas puerilis ad humanitatem informari solet, se ad scribendi studium contulit, primum Antiochiae— nam ibi natus est loco nobili—celebri quondam urbe et copiosa atque eruditissimis hominibus liberalissimisque studiis adfluenti, celeriter antecellere omnibus ingeni gloria coepit. post in ceteris Asiae partibus cunctaque Graecia sic eius adventus celebrabantur ut famam ingeni exspectatio hominis, exspectationem ipsius adventus admiratioque superaret.

lemmas: qui si ego ab tu tribuo concedo sentio perficio profecto ut hic ab licinius non modo non segrego cum sum civis ab numerus civis verus etiam si non sum puteo ascisco sum nam ut primus ex puer excedo archias atque ab is ars qui aetas puerilis ad humanitas informaris soleo sui ad scribo studium confero primus antiochea nam ibi nascor sum locus nobilis celeber quondam urbs et copiosus atque erudio homo liberalis studium affluo celer antecello omnis ingenium gloria coepio post in ceterus asia pars cuncto graecia sic is advenio celebro ut fama ingenium exspectatio homo exspectatio ipse advenio admiratio supero


text: qua re conservate, iudices, hominem pudore eo quem amicorum videtis comprobari cum dignitate, tum etiam vetustate, ingenio autem tanto quantum id convenit existimari, quod summorum hominum iudiciis expetitum esse videatis, causa vero eius modi quae beneficio legis, auctoritate municipi, testimonio Luculli, tabulis Metelli comprobetur. quae cum ita sint, petimus a vobis, iudices, si qua non modo humana verum etiam divina in tantis ingeniis commendatio debet esse, ut eum qui vos, qui vestros imperatores, qui populi Romani res gestas semper ornavit, qui etiam his recentibus nostris vestrisque domesticis periculis aeternum se testimonium laudis daturum esse profitetur, quique est ex eo numero qui semper apud omnis sancti sunt habiti itaque dicti, sic in vestram accipiatis fidem ut humanitate vestra levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur.

lemmas: qui res conservo iudex homo pudor is qui amicus video comprobaris cum dignitas tum etiam vetustas ingenium autem tantus quantus is convenio existimo qui summus homo iudicium expeto sum video causa verus is modus qui beneficium lex auctoritas municipium testimonium lucullus tabula metellus comprobo qui cum ita sum peto ab tu iudex si qui non modo humanus verus etiam divino in tantus ingenium commendatio debeo sum ut is qui tu qui vester imperator qui populus romanus res gero semper orno qui etiam hic recens noster vester domesticus periculum aeternus sui testimonium laus do sum profiteor quisque sum ex is numerus qui semper apud omnis sanctus sum habeo itaque dictum sic in vester accipio fides ut humanitas vester levo potis quam acerbitas violo sum video


text: quod si ipsi haec neque attingere neque sensu nostro gustare possemus, tamen ea mirari deberemus, etiam cum in aliis videremus. quis nostrum tam animo agresti ac duro fuit ut Rosci morte nuper non commoveretur? qui cum esset senex mortuus, tamen propter excellentem artem ac venustatem videbatur omnino mori non debuisse. ergo ille corporis motu tantum amorem sibi conciliarat a nobis omnibus; nos animorum incredibilis motus celeritatemque ingeniorum neglegemus?

lemmas: qui si ipse hic neque attingo neque sentio noster gusto possum tamen is miror debeo etiam cum in alius video quis nos tam animus agrestis atque durus sum ut roscius mors nuper non commoveo qui cum sum senex mortuus tamen propter excello ars atque venustas video omnino morior non debeo ergo ille corpus motus tantus amor sui concilio ab nos omnis nos animus incredibilis moueo celeritas ingeniosus neglego


text: qua re quis tandem me reprehendat, aut quis mihi iure suscenseat, si, quantum ceteris ad suas res obeundas, quantum ad festos dies ludorum celebrandos, quantum ad alias voluptates et ad ipsam requiem animi et corporis conceditur temporum, quantum alii tribuunt tempestivis conviviis, quantum denique alveolo, quantum pilae, tantum mihi egomet ad haec studia recolenda sumpsero? atque id eo mihi concedendum est magis quod ex his studiis haec quoque crescit oratio et facultas quae, quantacumque est in me, numquam amicorum periculis defuit. quae si cui levior videtur, illa quidem certe quae summa sunt ex quo fonte hauriam sentio.

lemmas: qui res quis tandem ego reprehendo aut quis ego ius suscenseo si quantus ceterus ad suus res obeo quantus ad festus dies ludus celebro quantus ad alius voluptas et ad ipse requies animus et corpus concedo tempus quantus alius tribuo tempestivus convivium quantus denique alveolus quantus pila tantus ego nos ad hic studium recolo sumo atque is is ego concedo sum magis qui ex hic studium hic quoque cresco oratio et facultas qui quantus sum in ego numquam amicus periculum desum qui si qui levis video ille quidem certus qui summus sum ex quo fons haurio sentio


text: atque ut id libentius faciatis, iam me vobis, iudices, indicabo et de meo quodam amore gloriae nimis acri fortasse, verum tamen honesto vobis confitebor. nam quas res nos in consulatu nostro vobiscum simul pro salute huius urbis atque imperi et pro vita civium proque universa re publica gessimus, attigit hic versibus atque inchoavit. quibus auditis, quod mihi magna res et iucunda visa est, hunc ad perficiendum adornavi. nullam enim virtus aliam mercedem laborum periculorumque desiderat praeter hanc laudis et gloriae; qua quidem detracta, iudices, quid est quod in hoc tam exiguo vitae curriculo et tam brevi tantis nos in laboribus exerceamus?

lemmas: atque ut is libet facio iam ego tu iudex indico et de meus quidam amor gloria nimis acer fortasse verus tamen honestus tu confiteor nam qui res nos in consulatus noster tu simul pro salus hic urbs atque imperium et pro vito civis pro universus res publicus gero attigo hic versus atque incoho qui audio qui ego magnus res et iucundus video sum hic ad perficio adorno nullus enim virtus alius merces labor periculum desidero praeter hic laus et gloria qui quidem detraho iudex quis sum qui in hic tam exiguus vita curriculum et tam brevis tantus nos in labor exerceo


text: quae de causa pro mea consuetudine breviter simpliciterque dixi, iudices, ea confido probata esse omnibus; quae a foro aliena iudicialique consuetudine et de hominis ingenio et communiter de ipso studio locutus sum, ea, iudices, a vobis spero esse in bonam partem accepta, ab eo qui iudicium exercet certo scio.

lemmas: qui de causa pro meus consuetudo brevis simpliciter dico iudex is confido probo sum omnis qui ab forum alienus judicialis consuetudo et de homo ingenium et communis de ipse studium loquor sum is iudex ab tu spero sum in bonus pars accipio ab is qui iudicium exerceo certus scio


text: an vero tam parvi animi videamur esse omnes qui in re publica atque in his vitae periculis laboribusque versamur ut, cum usque ad extremum spatium nullum tranquillum atque otiosum spiritum duxerimus, nobiscum simul moritura omnia arbitremur? an statuas et imagines, non animorum simulacra, sed corporum, studiose multi summi homines reliquerunt; consiliorum relinquere ac virtutum nostrarum effigiem nonne multo malle debemus summis ingeniis expressam et politam? ego vero omnia quae gerebam iam tum in gerendo spargere me ac disseminare arbitrabar in orbis terrae memoriam sempiternam. haec vero sive a meo sensu post mortem afutura est, sive, ut sapientissimi homines putaverunt, ad aliquam animi mei partem pertinebit, nunc quidem certe cogitatione quadam speque delector.

lemmas: an verus tam parvus animus video sum omnis qui in res publicus atque in hic vita periculum labor verso ut cum usque ad exter spatium nullus tranquillus atque otiosus spiritus duco nos simul morior omnis arbitror an statua et imago non animus simulacrum sed corpus studiosus multus superus homo relinquo consilium relinquo atque virtus nostraris effigies nonne multus malo debeo summus ingenium exprimo et polio ego verus omnis qui gero iam tum in gero spargo ego atque disseminaris arbitror in orbis terra memoria sempiternus hic verus sive ab meus sentio post mors asum sum sive ut sapio homo puto ad aliqui animus meus pars pertineo nunc quidem certus cogitatio quidam spes delecto


text: Mithridaticum vero bellum magnum atque difficile et in multa varietate terra marique versatum totum ab hoc expressum est; qui libri non modo L. Lucullum, fortissimum et clarissimum virum, verum etiam populi Romani nomen inlustrant. populus enim Romanus aperuit Lucullo imperante Pontum et regiis quondam opibus et ipsa natura et regione vallatum, populi Romani exercitus eodem duce non maxima manu innumerabilis Armeniorum copias fudit, populi Romani laus est urbem amicissimam Cyzicenorum eiusdem consilio ex omni impetu regio atque totius belli ore ac faucibus ereptam esse atque servatam; nostra semper feretur et praedicabitur L. Lucullo dimicante, cum interfectis ducibus depressa hostium classis est, incredibilis apud Tenedum pugna illa navalis, nostra sunt tropaea, nostra monumenta, nostri triumphi. quae quorum ingeniis efferuntur, ab eis populi Romani fama celebratur.

lemmas: mithridaticus verus bellum magnus atque difficilis et in multus varietas terra mare verso totus ab hic exprimo sum qui liber non modo l lucullus fortis et clarus vir verus etiam populus romanus nomen inlustro populus enim romanus aperio lucullus impero pontus et regius quondam ops et ipse natura et regio vallo populus romanus exercitus idem dux non maximus manus innumerabilis armenius copia fundo populus romanus laus sum urbs amicus cyziceni idem consilium ex omnis impetus regius atque totus bellum os atque fauces eripio sum atque servo noster semper fero et praedico l lucullus dimico cum interficio dux deprimo hostis classis sum incredibilis apud tenedus pugno ille naval noster sum tropaeum noster monumentum noster triumphus qui qui ingenium effero ab is populus romanus fama celebro


text: erat Italia tum plena Graecarum artium ac disciplinarum, studiaque haec et in Latio vehementius tum colebantur quam nunc isdem in oppidis, et hic Romae propter tranquillitatem rei publicae non neglegebantur. itaque hunc et Tarentini et Locrenses et Regini et Neapolitani civitate ceterisque praemiis donarunt, et omnes qui aliquid de ingeniis poterant iudicare cognitione atque hospitio dignum existimarunt. hac tanta celebritate famae cum esset iam absentibus notus, Romam venit Mario consule et Catulo. nactus est primum consules eos quorum alter res ad scribendum maximas, alter cum res gestas tum etiam studium atque auris adhibere posset. statim Luculli, cum praetextatus etiam tum Archias esset, eum domum suam receperunt. dedit etiam hoc non solum lumen ingeni ac litterarum verum etiam naturae atque virtutis ut domus, quae huius adulescentiae prima favit, eadem esset familiarissima senectuti.

lemmas: sum italia tum plenus graecaris ars atque disciplinaris studium hic et in latius vehemens tum colo quam nunc idem in oppidum et hic roma propter tranquillitas res publicus non neglego itaque hic et tarentinus et locrensis et rego et neapolitanus civitas ceter praemium dono et omnis qui aliquis de ingenium possum iudicaris cognitio atque hospitium dignus existimo hic tantus celebritas fama cum sum iam absum notus roma venio marius consul et catulus nanciscor sum primus consul is qui alter res ad scribo magnus alter cum res gero tum etiam studium atque auris adhibeo possum statim lucullus cum praetextatus etiam tum archias sum is domus suus recipio do etiam hic non solus lumen ingenium atque litteraris verus etiam natura atque virtus ut domus qui hic adulescentia primus faveo idem sum familiaris senectus


text: quid? a Q. Metello Pio, familiarissimo suo, qui civitate multos donavit, neque per se neque per Lucullos impetravisset? qui praesertim usque eo de suis rebus scribi cuperet ut etiam Cordubae natis poetis pingue quiddam sonantibus atque peregrinum tamen auris suas dederet. neque enim est hoc dissimulandum quod obscurari non potest, sed prae nobis ferendum: trahimur omnes studio laudis, et optimus quisque maxime gloria ducitur. ipsi illi philosophi etiam in eis libellis quos de contemnenda gloria scribunt nomen suum inscribunt; in eo ipso in quo praedicationem nobilitatemque despiciunt praedicari de se ac se nominari volunt.

lemmas: quis ab q metellus pius familiaris suus qui civitas multus dono neque per sui neque per lucullus impetro qui praesertim usque is de suus res scribo cupio ut etiam corduba obstino poeta pinguis quidam sono atque peregrinus tamen auris suus dedo neque enim sum hic dissimulo qui obscuraris non possum sed prae nos fero traho omnis studium laus et bonus quisque magnus gloria duco ipse ille philosophus etiam in is libellus qui de contemno gloria scribo nomen suus inscribo in is ipse in quo praedicatio nobilitas despicio praedicaris de sui atque sui nominaris volo


text: Decimus quidem Brutus, summus vir et imperator, Acci, amicissimi sui, carminibus templorum ac monumentorum aditus exornavit suorum. iam vero ille qui cum Aetolis Ennio comite bellavit Fulvius non dubitavit Martis manubias Musis consecrare. qua re, in qua urbe imperatores prope armati poetarum nomen et Musarum delubra coluerunt, in ea non debent togati iudices a Musarum honore et a poetarum salute abhorrere.

lemmas: decimus quidem brutus summus vir et imperator attius amicus suus carmen templum atque monumentor aditus exorno suus iam verus ille qui cum aetolus ennius comes bellor fulvus non dubito mars manubiae musa consecraris qui res in qui urbs imperator prope armatus poetaris nomen et musaris delubrum colo in is non debeo togatus iudex ab musaris honor et ab poetaris salus abhorreo


text: quam multos scriptores rerum suarum magnus ille Alexander secum habuisse dicitur! atque is tamen, cum in Sigeo ad Achillis tumulum astitisset: 'o fortunate,' inquit, 'adulescens, qui tuae virtutis Homerum praeconem inveneris!' et vere. nam, nisi Ilias illa exstitisset, idem tumulus qui corpus eius contexerat nomen etiam obruisset. quid? noster hic Magnus qui cum virtute fortunam adaequavit, nonne Theophanem Mytilenaeum, scriptorem rerum suarum, in contione militum civitate donavit, et nostri illi fortes viri, sed rustici ac milites, dulcedine quadam gloriae commoti quasi participes eiusdem laudis magno illud clamore approbaverunt?

lemmas: quam multus scriptor res suus magnus ille alexander sui habeo dico atque is tamen cum in sigeus ad achilles tumulus asto o fortuno inquam adulescens qui tuus virtus homerus praeco invenio et verus nam nisi ilias ille exsisto idem tumulus qui corpus is contego nomen etiam obruo quis noster hic magnus qui cum virtus fortuna adaequo nonne theophanes mytilenaeus scriptor res suus in contio miles civitas dono et noster ille fortis vir sed rusticus atque miles dulcedo quidam gloria commoveo quasi particeps idem laus magnus ille clamor approbo