venio nunc ad patrem. tu, Q. Catule, M. Fulvi domum, cum is fratris tui socer fuisset, monumentum tuarum manubiarum esse voluisti, ut eius qui perniciosa rei publicae consilia cepisset omnis memoria funditus ex oculis hominum ac mentibus tolleretur. hoc si quis tibi aedificanti illam porticum diceret, fore tempus cum is tribunus plebis, qui auctoritatem senatus, iudicium bonorum omnium neglexisset, tuum monumentum consulibus non modo inspectantibus verum adiuvantibus disturbaret, everteret, idque cum eius civis qui rem publicam ex senatus auctoritate consul defendisset domo coniungeret, nonne responderes id nisi eversa civitate accidere non posse?

venio nunc ad pater tu q catulis m fulvius domus cum is frater tuus socer sum monumentum tuus manubiaris sum volo ut is qui perniciosus res publicus consilium capio omnis memoria fundus ex oculus homo atque mens tollo hic si quis tu aedifico ille porticus dico sum tempus cum is tribunus plebs qui auctoritas senatus iudicium bonus omnis neglego tuus monumentum consul non modo inspecto verus adjuvo disturbo everto is cum is civis qui res publicus ex senatus auctoritas consul defendo domus conjungo nonne respondeo is nisi everro civitas accido non possum


videtisne praetori urbano negotium datum ut curaret ne id sacrum esset, et ut, si quae essent incisae aut inscriptae litterae, tollerentur? O tempora, o mores! tum censorem, hominem sanctissimum, simulacrum Concordiae dedicare pontifices in templo inaugurato prohibuerunt, post autem senatus in loco augusto consecratam iam aram tollendam ex auctoritate pontificum censuit neque ullum est passus ex ea dedicatione litterarum exstare monumentum: tu, procella patriae, turbo ac tempestas pacis atque oti, quod in naufragio rei publicae, tenebris offusis, demerso populo Romano, everso atque eiecto senatu dirueris, aedificaris, religione omni violata religionis tamen nomine contaminaris, in visceribus eius qui urbem suis laboribus ac periculis conservasset monumentum deletae rei publicae conlocaris, †ab aequitum nota doloris bonorum omnium sublato Q. Catuli nomine incideris, id sperasti rem publicam diutius quam quoad mecum simul expulsa careret his moenibus esse laturam?

video praetor urbanus negotium do ut curo ne is sacer sum et ut si qui sum incido aut inscribo littera tollo o tempus o mos tum censor homo sancio simulacrum concordia dedicaris pontifex in templum inauguro prohibeo post autem senatus in locus augustus consecro iam ara tollo ex auctoritas pontifex censeo neque ullus sum patior ex is dedicatio litteraris exstaris monumentum tu procella patria turbo atque tempestas pax atque otium qui in naufragium res publicus tenebrae offundo demergo populus romanus everro atque eicio senatus diruo aedificaris religio omnis violo religio tamen nomen contaminaris in viscera is qui urbs suus labor atque periculum conservo monumentum deleo res publicus conlocaris ab aequio nosco dolor bonus omnis tollo q catulis nomen incido is spero res publicus diu quam quoad ego simul expello careo hic moenia sum fero


quod est, pontifices, ius adoptionis? nempe ut is adoptet qui neque procreare iam liberos possit, et cum potuerit sit expertus. quae deinde causa cuique sit adoptionis, quae ratio generum ac dignitatis, quae sacrorum, quaeri a pontificum conlegio solet. quid est horum in ista adoptione quaesitum? adoptat annos viginti natus, etiam minor, senatorem. liberorumne causa? at procreare potest; habet uxorem, suscipiet ex ea liberos; exheredabit igitur pater filium.

qui sum pontifex ius adoptio nempe ut is adopto qui neque procrearis iam liber possum et cum possum sum experior qui deinde causa quisque sum adoptio qui ratio gener atque dignitas qui sacer quaero ab pontifex collegium soleo quis sum hic in iste adoptio quaero adopto annus viginti nascor etiam paruus senator liber causa at procrearis possum habeo uxor suscipio ex is liber exheredo igitur pater filius


et quoniam hoc reprehendis, quod solere me dicas de me ipso gloriosius praedicare, quis umquam audivit cum ego de me nisi coactus ac necessario dicerem? nam si, cum mihi furta largitiones libidines obiciuntur, ego respondere soleo meis consiliis periculis laboribus patriam esse servatam, non tam sum existimandus de gestis rebus gloriari quam de obiectis confiteri. sed si mihi ante haec durissima rei publicae tempora nihil umquam aliud obiectum est nisi crudelitas eius unius temporis, cum a patria perniciem depuli, quid? me huic maledicto utrum non respondere an demisse respondere decuit?

et quoniam hic reprehendo qui soleo ego dico de ego ipse gloriosus praedico quis umquam audio cum ego de ego nisi cogo atque necessarius dico nam si cum ego furtum largitio libido obicio ego respondeo soleo meus consilium periculum labor patria sum servo non tam sum existimo de gero res glorior quam de objecta confiteor sed si ego ante hic durus res publicus tempus nihil umquam alius obicio sum nisi crudelitas is unus tempus cum ab patria pernicies depulis quis ego hic maledico utrum non respondeo an demitto respondeo decet


pontifex, inquit, adfuit. non te pudet, cum apud pontifices res agatur, pontificem dicere et non conlegium pontificum adfuisse, praesertim cum tribunus plebis vel denuntiare potueris vel etiam cogere? esto, conlegium non adhibuisti: quid? de conlegio quis tandem adfuit? opus erat enim auctoritate, quae est in his omnibus, sed tamen auget et aetas et honos dignitatem; opus erat etiam scientia, quam si omnes consecuti sunt, tamen certe peritiores vetustas facit.

pontifex inquam adsum non tu pudeo cum apud pontifex res ago pontifex dico et non collegium pontifex adsum praesertim cum tribunus plebs vel denuntiaris possum vel etiam cogo sum collegium non adhibeo quis de collegium quis tandem adsum opus sum enim auctoritas qui sum in hic omnis sed tamen augeo et aetas et honor dignitas opus sum etiam scientia quam si omnis consequor sum tamen certus pereo vetustus facio


frumentum provinciae frumentariae partim non habebant, partim in alias terras, credo, propter avaritiam venditorum miserant, partim, quo gratius esset tum cum in ipsa fame subvenissent, custodiis suis clausum continebant, ut subito novum mitterent. res erat non in opinione dubia, sed in praesenti atque ante oculos proposito periculo, neque id coniectura prospiciebamus, sed iam experti videbamus. nam cum ingravesceret annona, ut iam plane inopia ac fames non caritas timeretur, concursus est ad templum Concordiae factus, senatum illuc vocante Metello consule. qui si verus fuit ex dolore hominum et fame, certe consules causam suscipere, certe senatus aliquid consili capere potuit; sin causa fuit annona, seditionis quidem instimulator et concitator tu fuisti, nonne id agendum nobis omnibus fuit ut materiem subtraheremus furori tuo?

frumentum provincia frumentarius pars non habeo pars in alius terra credo propter avaritia venditor mitto pars quo gratus sum tum cum in ipse fames subvenio custodia suus claudo contineo ut subeo novus mitto res sum non in opinio dubius sed in praesens atque ante oculus propono periculum neque is conicio prospicio sed iam experior video nam cum ingravesco annona ut iam planus inopia atque fames non careo timeo concursus sum ad templum concordia facio senatus illic voco metellus consul qui si verus sum ex dolor homo et fames certus consul causa suscipio certus senatus aliquis consilium capio possum sin causa sum annona seditio quidem instimulator et concitator tu sum nonne is ago nos omnis sum ut materio subtraho furor tuus


sed ut revertar ad ius publicum dedicandi, quod ipsi pontifices semper non solum ad suas caerimonias sed etiam ad populi iussa adcommodaverunt, habetis in commentariis vestris C. Cassium censorem de signo Concordiae dedicando ad pontificum conlegium rettulisse, eique M. Aemilium pontificem maximum pro conlegio respondisse, nisi eum populus Romanus nominatim praefecisset atque eius iussu faceret, non videri eam posse recte dedicari. quid? cum Licinia, virgo Vestalis summo loco nata, sanctissimo sacerdotio praedita, T. Flaminio Q. Metello consulibus aram et aediculam et pulvinar sub saxo dedicasset, nonne eam rem ex auctoritate senatus ad hoc conlegium Sex. Iulius praetor rettulit? cum P. Scaevola pontifex maximus pro conlegio respondit, qvod in loco pvblico Licinia, Gai filia, inivssv popvli dedicasset, sacrvm non viderier. quam quidem rem quanta tractaverit severitate quantaque diligentia senatus, ex ipso senatus consulto facile cognoscetis.

sed ut revorto ad ius publicus dedico qui ipse pontifex semper non solus ad suus caerimonia sed etiam ad populus iubeo adcommodo habeo in commentarius vester que casseius censor de signum concordia dedico ad pontifex collegium refero is m aemilius pontifex magnus pro collegium respondeo nisi is populus romanus nominatim praeficio atque is iussus facio non video is possum rectus dedicaris quis cum licinius virgo vestal superus locus nata sancio sacerdotium praeditus t flaminius q metellus consul ara et aedicula et pulvinar sub saxum dedico nonne is res ex auctoritas senatus ad hic collegium sex iulius praetor refero cum p scaevola pontifex magnus pro collegium respondeo qvod in locus pvblico licinius gaius filia inivssv popvli dedico sacrvm non video quam quidem res quantus tracto severitas quantus diligentia senatus ex ipse senatus consultum facilis cognosco


sed vero isti qui Clodi leges timuerunt, quem ad modum ceteras observarunt? senatus quidem, cuius est gravissimum iudicium de iure legum, quotienscumque de me consultus est, totiens eam nullam esse iudicavit. quod idem tu, Lentule, vidisti in ea lege quam de me tulisti. nam non est ita latum ut mihi Romam venire liceret, sed ut venirem; non enim voluisti id quod licebat ferre ut liceret, sed me ita esse in re publica magis ut arcessitus imperio populi Romani viderer quam ad administrandam civitatem restitutus.

sed verus iste qui claudius lex timeo qui ad modus ceterus observo senatus quidem qui sum gravis iudicium de ius lex quotienscumque de ego consulo sum totiens is nullus sum judico qui idem tu lentulis video in is lex quam de ego fero nam non sum ita latus ut ego roma venio licet sed ut venio non enim volo is qui licet fero ut licet sed ego ita sum in res publicus magis ut arcesso imperium populus romanus video quam ad administro civitas restituo


quae cum ita sint, pontifices, revocate iam animos vestros ab hac subtili nostra disputatione ad universam rem publicam, quam antea cum viris fortibus multis, in hac vero causa solis vestris cervicibus sustinetis. vobis universi senatus perpetua auctoritas, cui vosmet ipsi praestantissime semper in mea causa praefuistis, vobis Italiae magnificentissimus ille motus municipiorumque concursus, vobis campus centuriarumque una vox omnium, quarum vos principes atque auctores fuistis, vobis omnes societates, omnes ordines, omnes qui aut re aut spe denique sunt bona, omne suum erga meam dignitatem studium et iudicium non modo commissum verum etiam commendatum esse arbitrabuntur.

qui cum ita sum pontifex revoco iam animus vester ab hic subtilis noster disputatio ad universus res publicus quam antea cum vis fortis multus in hic verus causa sol vester cervix sustineo tu universus senatus perpetuus auctoritas qui tu ipse praesto semper in meus causa praesum tu italia magnificentissimus ille moueo municipium concursus tu campus centuria unus vox omnis qui tu princeps atque auctor sum tu omnis societas omnis ordo omnis qui aut res aut spes denique sum bonus omnis suus erga meus dignitas studium et iudicium non modo committo verus etiam commendo sum arbitror


nihil erat latum de me; non adesse eram iussus, non citatus afueram; eram etiam tuo iudicio civis incolumis, cum domus in Palatio, villa in Tusculano, altera ad alterum consulem transferebatur—scilicet eos consules vocabant—columnae marmoreae ex aedibus meis inspectante populo Romano ad socrum consulis portabantur, in fundum autem vicini consulis non instrumentum aut ornamenta villae, sed etiam arbores transferebantur, cum ipsa villa non praedae cupiditate —quid enim erat praedae?—sed odio et crudelitate funditus everteretur. domus ardebat in Palatio non fortuito, sed oblato incendio; consules epulabantur et in coniuratorum gratulatione versabantur, cum alter se Catilinae delicias, alter Cethegi consobrinum fuisse diceret.

nihil sum latus de ego non adsum sum iubeo non cito asum sum etiam tuus iudicium civis incolumis cum domus in palatium villa in tusculanus alter ad alter consul transfero scilicet is consul voco columna marmoreus ex aedes meus inspecto populus romanus ad socer consul porto in fundus autem vicinus consul non instrumentum aut ornamentum villa sed etiam arbor transfero cum ipse villa non praeda cupiditas quis enim sum praeda sed odium et crudelitas fundus everto domus ardeo in palatium non fortuitus sed offertor incendium consul epulor et in coniurati gratulatio verso cum alter sui catilina deliquia alter cethegus consobrinus sum dico


hanc vero in Palatio atque in pulcherrimo urbis loco porticum esse patiemini, furoris tribunici, sceleris consularis, crudelitatis coniuratorum, calamitatis rei publicae, doloris mei defixum indicium ad memoriam omnium gentium sempiternam? quam porticum, pro amore quem habetis in rem publicam et semper habuistis, non modo sententiis sed, si opus esset, manibus vestris disturbare cuperetis, nisi quem forte illius castissimi sacerdotis superstitiosa dedicatio deterret.

hic verus in palatium atque in pulcher urbs locus porticus sum patior furor tribunicius scelus consularis crudelitas coniurati calamitas res publicus dolor meus defigo indicium ad memoria omnis gens sempiternus quam porticus pro amor qui habeo in res publicus et semper habeo non modo sententia sed si opus sum manus vester disturbaris cupio nisi qui fors ille castus sacerdos superstitiosus dedicatio deterreo


quod si tibi tum in illo rei publicae naufragio omnia in mentem venire potuissent, aut si tuus scriptor in illo incendio civitatis non syngraphas cum Byzantiis exsulibus et cum legatis Brogitari faceret, sed vacuo animo tibi ista non scita sed portenta conscriberet, esses omnia, si minus re, at verbis legitimis consecutus. sed uno tempore cautiones fiebant pecuniarum, foedera feriebantur provinciarum, regum appellationes venales erant, servorum omnium vicatim celebrabatur tota urbe discriptio, inimici in gratiam reconciliabantur, imperia scribebantur nova iuventuti, Q. Seio venenum misero parabatur, de Cn. Pompeio, propugnatore et custode imperi, interficiendo consilia inibantur, senatus ne quid esset, ut lugerent semper boni, ut capta res publica consulum proditione vi tribunicia teneretur. haec cum tot tantaque agerentur, non mirum est, praesertim in furore animi et caecitate, multa illum et te fefellisse.

qui si tu tum in ille res publicus naufragium omnis in mens venio possum aut si tuus scriptor in ille incendium civitas non syngrapha cum byzantium exsulis et cum legatus brogitaris facio sed vacuus animus tu iste non scio sed portentum conscribo sum omnis si paruus res at verbum legitimus consequor sed unus tempus cautio fio pecunia foedero ferio provinciaris rex appellatio venal sum servus omnis vicatim celebro totus urbs discriptio inimicus in gratia reconcilio imperium scribo novo iuventus q sejus venenum mitto paro de cn pompejus propugnator et custos imperium interfacio consilium ineo senatus ne quis sum ut lugeo semper bonus ut capio res publicus consul proditio vis tribunicius teneo hic cum tot tantus ago non mirus sum praesertim in furor animus et caecitas multus ille et tu fallo


quid? sacra Clodiae gentis cur intereunt, quod in te est? quae omnis notio pontificum, cum adoptarere, esse debuit: nisi forte ex te ita quaesitum est, num perturbare rem publicam seditionibus velles et ob eam causam adoptari, non ut eius filius esses, sed ut tribunus plebis fieres et funditus everteres civitatem. respondisti, credo, te ita velle. Pontificibus bona causa visa est: adprobaverunt. non aetas eius qui adoptabat est quaesita, ut in Cn. Aufidio, M. Pupio, quorum uterque nostra memoria summa senectute alter Oresten, alter Pisonem adoptavit, quas adoptiones sicut alias innumerabilis hereditates nominis pecuniae sacrorum secutae sunt. tu neque Fonteius es, qui esse debebas, neque patris heres, neque amissis sacris paternis in haec adoptiva venisti. ita perturbatis sacris, contaminatis gentibus, et quam deseruisti et quam polluisti, iure Quiritium legitimo tutelarum et hereditatium relicto, factus es eius filius contra fas cuius per aetatem pater esse potuisti.

quis sacer claudius gens cur intereo qui in tu sum qui omnis notio pontifex cum adopto sum debeo nisi fors ex tu ita quaero sum num perturbaris res publicus seditio volo et ob is causa adopto non ut is filius sum sed ut tribunus plebs fio et fundus everto civitas respondeo credo tu ita volo pontifex bonus causa video sum adprobo non aetas is qui adopto sum quaero ut in cn aufidius m pupius qui uterque noster memoria summus senectus alter orestes alter piso adopto qui adoptio sicut alius innumerabilis hereditas nomen pecunia sacer sequor sum tu neque fonteius sum qui sum debeo neque pater heres neque amitto sacrum paternus in hic adoptivus venio ita perturbo sacrum contamino gens et quam desero et quam polluo ius quiris legitimus tutelaris et hereditas relinquo facio sum is filius contra fas qui per aetas pater sum possum


hoc tu scriptore, hoc consiliario, hoc ministro omnium non bipedum solum sed etiam quadrupedum impurissimo, rem publicam perdidisti; neque tu eras tam excors tamque demens ut nescires Clodium esse qui contra leges faceret, alios qui leges scribere solerent; sed neque eorum neque ceterorum, in quibus esset aliquid modestiae, cuiusquam tibi potestas fuit; neque tu legum scriptoribus isdem potuisti uti quibus ceteri, neque operum architectis, neque pontificem adhibere quem velles, postremo ne in praedae quidem societate mancipem aut praedem extra tuorum gladiatorum numerum aut denique suffragi latorem in ista tua proscriptione quemquam nisi furem ac sicarium reperire potuisti.

hic tu scriptor hic consiliarius hic ministro omnis non bipedum solus sed etiam quadrupedus impurus res publicus perdo neque tu sum tam excors tam demens ut nescio claudius sum qui contra lex facio alius qui lex scribo soleo sed neque is neque ceterus in qui sum aliquis modestia quisquam tu potestas sum neque tu lex scriptor idem possum uti qui ceterus neque opus architectus neque pontifex adhibeo qui volo postremo ne in praeda quidem societas mancipo aut praedo extra tuus gladiator numerus aut denique suffragium lator in iste tuus proscriptio quisquam nisi fur atque sicarius reperio possum


vobis hodierno die constituendum est utrum posthac amentis ac perditos magistratus improborum ac sceleratorum civium praesidio nudare, an etiam deorum immortalium religione armare malitis. nam si illa labes ac flamma rei publicae suum illum pestiferum et funestum tribunatum, quem aequitate humana tueri non potest, divina religione defenderit, aliae caerimoniae nobis erunt, alii antistites deorum immortalium, alii interpretes religionum requirendi; sin autem vestra auctoritate sapientiaque, pontifices, ea quae furore improborum in re publica ab aliis oppressa, ab aliis deserta, ab aliis prodita gesta sunt rescinduntur, erit causa cur consilium maiorum in amplissimis viris ad sacerdotia deligendis iure ac merito laudare possimus.

tu hodiernus dies constituo sum utrum posthac amens atque perdo magistratus improbus atque scelero civis praesidium nudaris an etiam deus immortalis religio armaris malo nam si ille labo atque flamma res publicus suus ille pestifer et funestus tribunatus qui aequitas humanus tueor non possum divino religio defendo alius caerimonia nos sum alius antistes deus immortalis alius interpres religio requiro sin autem vester auctoritas sapio pontifex is qui furor improbus in res publicus ab alius opprimo ab alius desero ab alius prodeo gero sum rescindo sum causa cur consilium magnus in amplus vis ad sacerdotium deligo ius atque mereo laudo possum


an quia non condemnavi sententia mea duo consules, sum reprehendendus? Eos igitur ego potissimum damnare debui quorum lege perfectum est ne ego, indemnatus atque optime de re publica meritus, damnatorum poenam sustinerem? quorum etiam delicta propter eorum egregiam in me conservando voluntatem non modo me sed omnis bonos ferre oporteret, eorum optimum consilium ego potissimum per eos in meam pristinam dignitatem restitutus meo consilio repudiarem? at quam sententiam dixi? primum eam quam populi sermo in animis nostris iam ante defixerat, deinde eam quae erat superioribus diebus agitata in senatu, denique eam quam senatus frequens tum cum mihi est adsensus secutus est: ut neque adlata sit a me res inopinata ac recens, nec, si quod in sententia vitium est, maius sit eius qui dixerit quam omnium qui probarint.

an quia non condemno sententia meus duo consul sum reprehendo is igitur ego potis damnaris debeo qui lex perficio sum ne ego indemnatus atque optume de res publicus mereor damno poena sustineo qui etiam delictum propter is egregius in ego conservo voluntas non modo ego sed omnis bonus fero oportet is bonus consilium ego potis per is in meus pristinus dignitas restituo meus consilium repudiaris at quam sententia dico primus is quam populus sermo in animus noster iam ante defigo deinde is qui sum superus dies agito in senatus denique is quam senatus frequens tum cum ego sum assensus sequor sum ut neque affero sum ab ego res inopinor atque recens neque si qui in sententia vitium sum magnus sum is qui dico quam omnis qui probo


fueris sane tribunus plebis tam iure legeque, quam fuit hic ipse P. Servilius, vir omnibus rebus clarissimus atque amplissimus: quo iure, quo more, quo exemplo legem nominatim de capite civis indemnati tulisti? vetant leges sacratae, vetant xii tabulae leges privatis hominibus inrogari; id est enim privilegium. nemo umquam tulit; nihil est crudelius, nihil perniciosius, nihil quod minus haec civitas ferre possit. proscriptionis miserrimum nomen illud et omnis acerbitas Sullani temporis quid habet quod maxime sit insigne ad memoriam crudelitatis? opinor, poenam in civis Romanos nominatim sine iudicio constitutam.

sum sanus tribunus plebs tam ius lego quam sum hic ipse p servilis vir omnis res clarus atque amplus quo ius quo mos quo exemplum lex nominatim de caput civis indemnatus fero veto lex sacro veto duodecim tabula lex privo homo inrogaris is sum enim privilegium nemo umquam fero nihil sum crudelis nihil perniciosus nihil qui paruus hic civitas fero possum proscriptio miser nomen ille et omnis acerbitas sullanus tempus quis habeo qui magnus sum insignis ad memoria crudelitas opinor poena in civis romanus nominatim sine iudicium constituo


ac si, pontifices, neque is cui licuit, neque id quod fas fuit dedicavit, quid me attinet iam illud tertium quod proposueram docere, non iis institutis ac verbis quibus caerimoniae postulant dedicasse? dixi a principio nihil me de scientia vestra, nihil de sacris, nihil de abscondito pontificum iure dicturum. quae sunt adhuc a me de iure dedicandi disputata, non sunt quaesita ex occulto aliquo genere litterarum, sed sumpta de medio, ex rebus palam per magistratus actis ad conlegiumque delatis, ex senatus consulto, ex lege. illa interiora iam vestra sunt, quid dici, quid praeiri, quid tangi, quid teneri ius fuerit.

atque si pontifex neque is qui licet neque is qui fas sum dedico quis ego attineo iam ille tertius qui propono doceo non is institus atque verbum qui caerimonia postulo dedico dico ab principium nihil ego de scientia vester nihil de sacrum nihil de abscondo pontifex ius dico qui sum adhuc ab ego de ius dedico disputo non sum quaero ex occulo aliquis genus litteraris sed sumo de medium ex res palam per magistratus ago ad collegium defero ex senatus consultum ex lex ille interior iam vester sum quis dico quis praeeo quis tango quis teneo ius sum


at enim liberum senatus iudicium propter metum non fuit. si timuisse eos facis qui discesserunt, concede non timuisse eos qui remanserunt; sin autem sine iis qui tum afuerunt nihil decerni libere potuit, cum omnes adessent, coeptum est referri de inducendo senatus consulto; ab universo senatu reclamatum est. sed quaero in ipsa sententia, quoniam princeps ego sum eius atque auctor, quid reprendatur. Vtrum causa novi consili capiendi non fuit, an meae partes in ea causa non praecipuae fuerunt, an alio potius confugiendum fuit nobis? quae causa maior quam fames esse potuit, quam seditio, quam consilia tua tuorumque, qui facultate oblata ad imperitorum animos incitandos renovaturum te tua illis funesta latrocinia ob annonae causam putasti?

at enim liber senatus iudicium propter metus non sum si timeo is facio qui discedo concedo non timeo is qui remaneo sin autem sine is qui tum asum nihil decerno libo possum cum omnis adsum coepio sum refero de induco senatus consultum ab universus senatus reclamo sum sed quaero in ipse sententia quoniam princeps ego sum is atque auctor quis reprehendo vtrum causa nosco consilium capio non sum an meus pars in is causa non praecipuus sum an alius potis confugio sum nos qui causa magnus quam fames sum possum quam seditio quam consilium tuus tuus qui facultas offertor ad imperitor animus incito renovo tu tuus ille funestus latrocinium ob annona causa puto


quae maior calumnia est quam venire imberbum adulescentulum, bene valentem ac maritum, dicere filium senatorem populi Romani sibi velle adoptare; id autem scire et videre omnis, non ut ille filius instituatur, sed ut e patriciis exeat et tribunus plebis fieri possit, idcirco adoptari? neque id obscure; nam adoptatum emancipari statim, ne sit eius filius qui adoptarit. cur ergo adoptabat? probate genus adoptionis: iam omnium sacra interierint, quorum custodes vos esse debetis, iam patricius nemo relinquetur. cur enim quisquam vellet tribunum plebis se fieri non licere, angustiorem sibi esse petitionem consulatus, in sacerdotium cum possit venire, quia patricio non sit is locus, non venire? Vt cuique aliquid acciderit qua re commodius sit esse plebeium, simili ratione adoptabitur.

qui magnus calumnia sum quam venio imberbus adulescentulus bene valeo atque maritus dico filius senator populus romanus sui volo adoptaris is autem scio et video omnis non ut ille filius instituo sed ut e patricius exeo et tribunus plebs fio possum idcirco adopto neque is obscurus nam adoptas emanciparis statim ne sum is filius qui adopto cur ergo adopto probo genus adoptio iam omnis sacer intereo qui custos tu sum debeo iam patricius nemo relinquo cur enim quisquam volo tribunus plebs sui fio non licet angustus sui sum petitio consulatus in sacerdotium cum possum venio quia patricius non sum is locus non venio vt quisque aliquis accido qui res commodus sum sum plebeius similis ratio adopto


hanc conspirationem in re publica bene gerenda, hanc iucundissimam vitae atque officiorum omnium societatem certi homines fictis sermonibus et falsis criminibus diremerunt, cum idem illum ut me metueret, me caveret, monerent, idem apud me mihi illum uni esse inimicissimum dicerent, ut neque ego ab illo quae mihi petenda essent satis audaciter petere possem, neque ille, tot suspicionibus certorum hominum et scelere exulceratus, quae meum tempus postularet satis prolixe mihi polliceretur.

hic conspiratio in res publicus bene gero hic jucundus vita atque officium omnis societas certus homo fingo sermo et falsum crimen disredimo cum idem ille ut ego metuo ego caveo moneo idem apud ego ego ille unus sum inimicus dico ut neque ego ab ille qui ego peto sum satis audax peto possum neque ille tot suspicio certor homo et scelus exulcero qui meus tempus postulo satis prolixus ego polliceo


cum in tribunali Aurelio conscribebas palam non modo liberos sed etiam servos, ex omnibus vicis concitatos, vim tum videlicet non parabas; cum edictis tuis tabernas claudi iubebas, non vim imperitae multitudinis, sed hominum honestorum modestiam prudentiamque quaerebas; cum arma in aedem Castoris comportabas, nihil aliud nisi uti ne quid per vim agi posset machinabare; cum vero gradus Castoris convellisti ac removisti, tum, ut modeste tibi agere liceret, homines audacis ab eius templi aditu atque ascensu reppulisti; cum eos qui in conventu virorum bonorum verba de salute mea fecerant adesse iussisti, eorumque advocationem manibus ferro lapidibus discussisti, tum profecto ostendisti vim tibi maxime displicere.

cum in tribunal aurelius conscribo palam non modo liber sed etiam servus ex omnis vicus concito vis tum videlicet non paro cum edico tuus taberna claudo jubeo non vis imperitus multitudo sed homo honestor modestia prudentia quaero cum arma in aedes castor comporto nihil alius nisi uti ne quis per vis ago possum machinabaris cum verus gradus castor convello atque removeo tum ut modestus tu ago licet homo audax ab is templum aditus atque ascensus repello cum is qui in convenio vir bonus verbum de salus meus facio adsum jubeo is advocatio manus ferrum lapis discutio tum profecto ostendo vis tu magnus displiceo


sed omitto Catonem, cuius eximia virtus, dignitas, et in eo negotio quod gessit fides et continentia tegere videretur improbitatem et legis et actionis tuae: quid? homini post homines natos turpissimo, sceleratissimo, contaminatissimo quis illam opimam fertilemque Syriam, quis bellum cum pacatissimis gentibus, quis pecuniam ad emendos agros constitutam, ereptam ex visceribus aerari, quis imperium infinitum dedit? cui quidem cum Ciliciam dedisses, mutasti pactionem et Ciliciam ad praetorem item extra ordinem transtulisti: Gabinio pretio amplificato Syriam nominatim dedisti. quid? homini taeterrimo, crudelissimo, fallacissimo, omnium scelerum libidinumque maculis notatissimo, L. Pisoni, nonne nominatim populos liberos, multis senatus consultis, etiam recenti lege generi ipsius liberatos, vinctos et constrictos tradidisti? nonne, cum ab eo merces tui benefici pretiumque provinciae meo sanguine tibi esset persolutum, tamen aerarium cum eo partitus es?

sed omitto cato qui eximius virtus dignitas et in is negotium qui gero fides et continentia tego video improbitas et lex et actio tuus quis homo post homo nascor turpis scelero contaminatus quis ille opimus fertilis syria quis bellum cum pacatissimis gens quis pecunia ad emo ager constituo eripio ex viscera aerarius quis imperium infinitus do qui quidem cum cilicia do muto pactio et cilicia ad praetor item extra ordo transfero gabinius pretium amplifico syria nominatim do quis homo taeter crudelis fallax omnis scelus libido maculis notatus l piso nonne nominatim populus liber multus senatus consulo etiam recens lex gener ipse libero vincio et constringo trado nonne cum ab is merces tuus beneficus pretium provincia meus sanguis tu sum persolvo tamen aerarius cum is partior sum


quid? si ne scriptum quidem umquam est in ista ipsa rogatione, quam se Fidulius negat scivisse, tu autem, ut acta tui praeclari tribunatus hominis dignitate cohonestes, auctorem amplexeris—sed tamen, si nihil de me tulisti quo minus essem non modo in civium numero, sed etiam in eo loco in quo me honores populi Romani conlocarunt, tamenne eum tua voce violabis quem post nefarium scelus consulum superiorum tot vides iudiciis senatus, populi Romani, Italiae totius honestatum, quem ne tunc quidem cum aberam negare poteras esse tua lege senatorem? ubi enim tuleras ut mihi aqua et igni interdiceretur? quod C. Gracchus de P. Popilio, Saturninus de Metello tulit, homines seditiosissimi de optimis ac fortissimis civibus: non ut esset interdictum, quod ferri non poterat, tulerunt, sed ut interdiceretur. Vbi cavisti ne meo me loco censor in senatum legeret? quod de omnibus, etiam quibus damnatis interdictum est, scriptum est in legibus.

quis si ne scribo quidem umquam sum in iste ipse rogatio quam sui fidulius nego scio tu autem ut ago tuus praeclarus tribunatus homo dignitas cohonesto auctor amplexor sed tamen si nihil de ego fero quo paruus sum non modo in civis numerus sed etiam in is locus in quo ego honor populus romanus conloco tamen is tuus vox violo qui post nefarius scelus consul superus tot video iudicium senatus populus romanus italia totus honestas qui ne tunc quidem cum absum nego possum sum tuus lex senator ubi enim fero ut ego aqua et ignis interdico qui que gracchus de p popilius saturninus de metellus fero homo seditiosus de bonus atque fortis civis non ut sum interdictum qui fero non possum fero sed ut interdico vbi caveo ne meus ego locus censor in senatus lego qui de omnis etiam qui damno interdictum sum scribo sum in lex


non ita tecum ago; cum his haec a me haberi oratio potest qui ita disputant, se, si qua res ad unum deferenda sit, ad Cn. Pompeium delaturos potissimum; sed se extra ordinem nihil cuiquam dare; cum Pompeio datum sit, id se pro dignitate hominis ornare et tueri solere. Horum ego sententiam ne laudem impedior Cn. Pompei triumphis, quibus ille, cum esset extra ordinem ad patriam defendendam vocatus, auxit nomen populi Romani imperiumque honestavit: constantiam probo, qua mihi quoque utendum fuit, quo ille auctore extra ordinem bellum cum Mithridate Tigraneque gessit.

non ita tu ago cum hic hic ab ego habeo oratio possum qui ita disputo sui si qui res ad unus defero sum ad cn pompejus defero potis sed sui extra ordo nihil quisquam do cum pompejus do sum is sui pro dignitas homo ornaris et tueor soleo horus ego sententia ne laus impedio cn pompejus triumphus qui ille cum sum extra ordo ad patria defendo voco augeo nomen populus romanus imperium honesto constantia probo qui ego quoque utor sum quo ille auctor extra ordo bellum cum mithridates tigranes gero


qui sunt homines a Q. Metello, fratre tuo, consule in senatu palam nominati, a quibus ille se lapidibus adpetitum, etiam percussum esse dixit? L. Sergium et M. Lollium nominavit. quis est iste Lollius? qui sine ferro ne nunc quidem tecum est, qui te tribuno plebis, nihil de me dicam, sed qui Cn. Pompeium interficiendum depoposcit. quis est Sergius? armiger Catilinae, stipator tui corporis, signifer seditionis, concitator tabernariorum, damnatus iniuriarum, percussor, lapidator, fori depopulator, obsessor curiae. his atque eius modi ducibus cum tu in annonae caritate in consules, in senatum, in bona fortunasque locupletium per causam inopum atque imperitorum repentinos impetus comparares, cum tibi salus esse in otio nulla posset, cum desperatis ducibus decuriatos ac descriptos haberes exercitus perditorum, nonne providendum senatui fuit ne in hanc tantam materiem seditionis ista funesta fax adhaeresceret?

qui sum homo ab q metellus frater tuus consul in senatus palam nomino ab qui ille sui lapis appetitus etiam percutio sum dico l sergius et m lollius nomino quis sum iste lollius qui sine ferrum ne nunc quidem tu sum qui tu tribunus plebs nihil de ego dico sed qui cn pompejus interfacio deposco quis sum sergius armiger catilina stipator tuus corpus signifer seditio concitator tabernarius damno iniuriaris percussor lapidator forum depopulator obsessor curia hic atque is modus dux cum tu in annona caritas in consul in senatus in bonus fortuno locuples per causa inopum atque imperitor repentinus impetus compararis cum tu salus sum in otium nullus possum cum despero dux decurio atque describo habeo exercitus perdo nonne provideo senatus sum ne in hic tantus materio seditio iste funestus fax adhaeresco


hoc ego populo, si tum consules aut fuissent in re publica aut omnino non fuissent, nullo labore tuo praecipiti furori atque impio sceleri restitissem. sed publicam causam contra vim armatam sine publico praesidio suscipere nolui, non quo mihi P. Scipionis, fortissimi viri, vis in ti. Graccho, privati hominis, displiceret, sed Scipionis factum statim P. Mucius consul, qui in gerenda re putabatur fuisse segnior, gesta multis senatus consultis non modo defendit, sed etiam ornavit: mihi aut te interfecto cum consulibus, aut te vivo et tecum et cum illis armis decertandum fuit.

hic ego populus si tum consul aut sum in res publicus aut omnino non sum nullus labor tuus praeceps furor atque impius scelus resto sed publicus causa contra vis armo sine publicus praesidium suscipio nolo non quo ego p scipio fortis vir volo in tiberius gracchus privo homo displiceo sed scipio facio statim p mucius consul qui in gero res puto sum segnis gero multus senatus consulo non modo defendo sed etiam orno ego aut tu interficio cum consul aut tu vivo et tu et cum ille arma decerto sum


accepi, pontifices, magnum atque incredibilem dolorem: non nego, neque istam mihi adscisco sapientiam quam non nulli in me requirebant, qui me animo nimis fracto esse atque adflicto loquebantur. an ego poteram, cum a tot rerum tanta varietate divellerer, quas idcirco praetereo quod ne nunc quidem sine fletu commemorare possum, infitiari me esse hominem et communem naturae sensum repudiare? tum vero neque illud meum factum laudabile nec beneficium ullum a me in rem publicam profectum dicerem, si quidem ea rei publicae causa reliquissem quibus aequo animo carerem, eamque animi duritiam, sicut corporis, quod cum uritur non sentit, stuporem potius quam virtutem putarem.

accipio pontifex magnus atque incredibilis dolor non nego neque iste ego adscisco sapientia quam non nullus in ego requiro qui ego animus nimis frango sum atque affligo loquor an ego possum cum ab tot res tantus varietas divello qui idcirco praetereo qui ne nunc quidem sine fleo commemoraris possum infitior ego sum homo et communis natura sensus repudiaris tum verus neque ille meus facio laudabilis neque beneficium ullus ab ego in res publicus proficiscor dico si quidem is res publicus causa relinquo qui aequus animus careo eo animus duritia sicut corpus qui cum uro non sentio stupor potis quam virtus puto


ita populus Romanus brevi tempore neque regem sacrorum neque flamines nec Salios habebit, nec ex parte dimidia reliquos sacerdotes neque auctores centuriatorum et curiatorum comitiorum, auspiciaque populi Romani, si magistratus patricii creati non sint, intereant necesse est, cum interrex nullus sit, quod et ipsum patricium esse et a patriciis prodi necesse est. dixi apud pontifices istam adoptionem nullo decreto huius conlegi probatam, contra omne pontificum ius factam, pro nihilo esse habendam; qua sublata intellegis totum tribunatum tuum concidisse.

ita populus romanus brevis tempus neque rex sacer neque flamen neque salii habeo neque ex pars dimidio reliquus sacerdos neque auctor centuriator et curiator comitium auspicium populus romanus si magistratus patricius creo non sum intereo necesse sum cum interrex nullus sum qui et ipse patricius sum et ab patricius prodo necesse sum dico apud pontifex iste adoptio nullus decretum hic collegium probo contra omnis pontifex ius facio pro nihilum sum habeo qui tollo intellego totus tribunatus tuus concido


qua re dirumpatur licet ista furia atque pestis, audiet haec ex me, quoniam lacessivit: bis servavi rem publicam, qui consul togatus armatos vicerim, privatus consulibus armatis cesserim. Vtriusque temporis fructum tuli maximum: superioris, quod ex senatus auctoritate et senatum et omnis bonos meae salutis causa mutata veste vidi, posterioris, quod et senatus et populus Romanus et omnes mortales et privatim et publice iudicarunt sine meo reditu rem publicam salvam esse non posse.

qui res dirumpo licet iste furio atque pestis audio hic ex ego quoniam lacesso bis servo res publicus qui consul togatus armatus vinco privo consul armo cedo vtriusque tempus fructus fero magnus superus qui ex senatus auctoritas et senatus et omnis bonus meus salus causa muto vestis video posterus qui et senatus et populus romanus et omnis mortalis et privatim et publicus judico sine meus reditus res publicus salvus sum non possum


an ego tantam aut animi duritiam habere aut oculorum impudentiam possim ut, cuius urbis servatorem me esse senatus omnium adsensu totiens iudicarit, in ea possim intueri domum meam eversam, non ab inimico meo sed ab hoste communi, et ab eodem aedem exstructam et positam in oculis civitatis, ne umquam conquiescere possit fletus bonorum? Sp. Maeli regnum adpetentis domus est complanata, et, quia illud aequum accidisse populus Romanus Maelio iudicavit, nomine ipso Aequimaeli iustitia poenae comprobata est. Sp. Cassi domus ob eandem causam est eversa atque in eo loco aedis posita telluris. in Vacci pratis domus fuit M. Vacci, quae publicata est et eversa ut illius facinus memoria et nomine loci notaretur. M. Manlius cum ab ascensu Capitoli Gallorum impetum reppulisset, non fuit contentus benefici sui gloria; regnum adpetisse est iudicatus; ergo eius domum eversam duobus lucis convestitam videtis. quam igitur maiores nostri sceleratis ac nefariis civibus maximam poenam constitui posse arbitrati sunt, eandem ego subibo ac sustinebo, ut apud posteros nostros non exstinctor coniurationis et sceleris sed auctor et dux fuisse videar?

an ego tantus aut animus duritia habeo aut oculus impudentia possum ut qui urbs servator ego sum senatus omnis assensus totiens iudico in is possum intueor domus meus everro non ab inimicus meus sed ab hostis communis et ab idem aedes exstruo et pono in oculus civitas ne umquam conquiesco possum fletus bonus spurius maelis regnum adpeto domus sum complano et quia ille aequus accido populus romanus maelius judico nomen ipse aequimaelis iustitia poena comprobo sum spurius casseius domus ob idem causa sum everro atque in is locus aedes pono tellus in vaccus pratum domus sum m vaccus qui publico sum et everro ut ille facinus memoria et nomen locus noto m manlius cum ab ascensus capitolium gallus impetus repello non sum contineo beneficus suus gloria regnum adpeto sum iudico ergo is domus everro duo lucus convestio video quam igitur magnus noster scelero atque nefarius civis maximus poena constituo possum arbitror sum idem ego subeo atque sustineo ut apud posterus noster non exstinctor coniuratio et scelus sed auctor et dux sum video


queritur etiam importuna pestis ex ore impurissimo Sex. Clodi rem frumentariam esse ereptam, summisque in periculis eius viri auxilium implorasse rem publicam a quo saepe se et servatam et amplificatam esse meminisset! extra ordinem ferri nihil placet Clodio. quid? de me quod tulisse te dicis, patricida, fratricida, sororicida, nonne extra ordinem tulisti? an de peste civis, quem ad modum omnes iam di atque homines iudicarunt, conservatoris rei publicae, quem ad modum autem tute ipse confiteris, non modo indemnati sed ne accusati quidem, licuit tibi ferre non legem sed nefarium privilegium, lugente senatu, maerentibus bonis omnibus, totius Italiae precibus repudiatis, oppressa captaque re publica: mihi populo Romano implorante, senatu poscente, temporibus rei publicae flagitantibus, non licuit de salute populi Romani sententiam dicere?

queror etiam importunus pestis ex os impurus sex claudius res frumentarius sum eripio summus in periculum is vir auxilium imploro res publicus ab quo saepe sui et servo et amplifico sum memini extra ordo fero nihil placeo claudius quis de ego qui fero tu dico patricida fratricida sororicida nonne extra ordo fero an de pestis civis qui ad modus omnis iam deus atque homo judico conservator res publicus qui ad modus autem tueor ipse confiteor non modo indemnatus sed ne accuso quidem licet tu fero non lex sed nefarius privilegium lugeo senatus maereo bonus omnis totus italia prex repudio opprimo capio res publicus ego populus romanus imploro senatus posco tempus res publicus flagito non licet de salus populus romanus sententia dico


num igitur in hoc officio, quod fuit praecipue meum, sententia mea reprehenditur? rem maximam fuisse summique periculi, non solum a fame, sed etiam a caede incendiis vastitate, nemo negat, cum ad causam caritatis accederet iste speculator communium miseriarum, qui semper ex rei publicae malis sceleris sui faces inflammaret. negat oportuisse quicquam uni extra ordinem decerni. non iam tibi sic respondebo ut ceteris, Cn. Pompeio plurima, periculosissima, maxima mari terraque bella extra ordinem esse commissa: quarum rerum si quem paeniteat, eum victoriae populi Romani paenitere.

num igitur in hic officium qui sum praecipuus meus sententia meus reprehendo res maximus sum summus periculum non solus ab fames sed etiam ab caedes incendium vastitas nemo nego cum ad causa caritas accedo iste speculator communis miseriaris qui semper ex res publicus malus scelus suus fax inflammo nego oportet quisquam unus extra ordo decerno non iam tu sic respondeo ut ceterus cn pompejus multus periculosus maximus mare terra bellum extra ordo sum committo qui res si qui paeniteo is victoria populus romanus paeniteo


date hanc tribuno plebis licentiam, et intuemini paulisper animis iuventutem et eos maxime qui inminere iam cupiditate videntur in tribuniciam potestatem: conlegia medius fidius tribunorum plebis tota reperientur, hoc iure firmato, quae coeant de hominum locupletissimorum bonis, praeda praesertim populari et spe largitionis oblata.

do hic tribunus plebs licentia et intueor paulisper animus iuventus et is magnus qui inmino iam cupiditas video in tribunicius potestas collegium medius fidus tribunus plebs totus reperio hic ius firmo qui coeo de homo locupletissimorum bonus praeda praesertim populor et spes largitio offertor


non potuit ullo modo—quamquam et insolentia dominatus extulerat animos et erat incredibili armatus audacia—non in agendo ruere ac saepe peccare, praesertim illo pontifice et magistro qui cogeretur docere ante quam ipse didicisset. Magna vis est cum in deorum immortalium numine tum vero in ipsa re publica. di immortales, suorum templorum custodem ac praesidem sceleratissime pulsum cum viderent, ex suis templis in eius aedis immigrare nolebant, itaque istius vaecordissimi mentem cura metuque terrebant; res vero publica quamquam erat exterminata mecum, tamen obversabatur ante oculos exstinctoris sui, et ab istius inflammato atque indomito furore iam tum se meque repetebat. qua re quid est mirum si iste metu exagitatus, furore instinctus, scelere praeceps, neque institutas caerimonias persequi neque verbum ullum sollemne potuit effari?

non possum ullus modo quamquam et insolentia dominor effero animus et sum incredibilis armo audacia non in ago ruo atque saepe peccaris praesertim ille pontifex et magister qui cogo doceo ante quam ipse disco magnus volo sum cum in deus immortalis numen tum verus in ipse res publicus deus immortalis suus templum custos atque praesidem scelero pello cum video ex suus templum in is aedes immigraris nolo itaque iste vaecordissimi mens cura metus terreo res verus publicus quamquam sum extermino ego tamen obverso ante oculus exstinctor suus et ab iste inflammo atque indomitus furor iam tum sui ego repeto qui res quis sum mirus si iste metus exagito furor instinguo scelus praeceps neque instituo caerimonia persequor neque verbum ullus sollemnis possum effaris


primum dico senatoris esse boni semper in senatum venire, nec cum his sentio qui statuunt minus bonis temporibus in senatum ipsum non venire, non intellegentes hanc suam nimiam perseverantiam vehementer iis quorum animum offendere voluerint et gratam et iucundam fuisse. at enim non nulli propter timorem, quod se in senatu tuto non esse arbitrabantur, discesserunt. non reprehendo, nec quaero fueritne aliquid pertimescendum: puto suo quemque arbitratu timere oportere. cur ego non timuerim quaeris? quia te illinc abisse constabat. cur, cum viri boni non nulli putarint tuto se in senatu esse non posse, ego non idem senserim? cur, cum ego me existimassem tuto omnino in civitate esse non posse, illi remanserunt? an aliis licet, et recte licet, in meo metu sibi nihil timere: mihi uni necesse erit et meam et aliorum vicem pertimescere?

primus dico senator sum bonus semper in senatus venio neque cum hic sentio qui statuo paruus bonus tempus in senatus ipse non venio non intellego hic suus nimius perseverantia vehemens is qui animus offendo volo et gratus et jucundus sum at enim non nullus propter timor qui sui in senatus tueor non sum arbitror discedo non reprehendo neque quaero sum aliquis pertimesco puto suus quisque arbitratus timeo oportet cur ego non timeo quaero quia tu illinc abeo consto cur cum vir bonus non nullus puto tueor sui in senatus sum non possum ego non idem sentio cur cum ego ego existimo tueor omnino in civitas sum non possum ille remaneo an alius licet et rectus licet in meus metus sui nihil timeo ego unus necesse sum et meus et alius vicis pertimesco


fortis et constans in optima ratione civis P. Popilius semper fuit; tamen eius in omni vita nihil est ad laudem inlustrius quam calamitas ipsa; quis enim iam meminisset eum bene de re publica meritum, nisi et ab improbis expulsus esset et per bonos restitutus? Q. Metelli praeclarum imperium in re militari fuit, egregia censura, omnis vita plena gravitatis; tamen huius viri laudem ad sempiternam memoriam temporis calamitas propagavit. quod si illis, qui expulsi sunt inique, sed tamen legibus, reducti inimicis interfectis rogationibus tribuniciis, non auctoritate senatus, non comitiis centuriatis, non decretis Italiae, non desiderio civitatis, iniuria inimicorum probro non fuit, in me, qui profectus sum integer, afui simul cum re publica, redii cum maxima dignitate te vivo, fratre tuo alieno, altero consule reducente, altero patiente, tuum scelus meum probrum putas esse oportere?

fortis et consto in bonus ratio civis p popilius semper sum tamen is in omnis vito nihil sum ad laus illustris quam calamitas ipse quis enim iam memini is bene de res publicus mereo nisi et ab improbus expello sum et per bonus restituo q metellus praeclaris imperium in res militaris sum egregius censeo omnis vito plenus gravitas tamen hic vir laus ad sempiternus memoria tempus calamitas propago qui si ille qui expello sum iniquus sed tamen lex reduco inimicus interficio rogatio tribunicius non auctoritas senatus non comitium centurio non decretum italia non desiderium civitas iniuria inimicus probrum non sum in ego qui proficiscor sum integer asum simul cum res publicus redeo cum maximus dignitas tu vivo frater tuus alienus alter consul reduco alter patior tuus scelus meus probrum puto sum oportet


dedicatio magnam, inquit, habet religionem. nonne vobis Numa Pompilius videtur loqui? discite orationem, pontifices, et vos, flamines; etiam tu, rex, disce a gentili tuo, quamquam ille gentem istam reliquit, sed tamen disce ab homine religionibus dedito ius totum omnium religionum. quid? in dedicatione nonne et quis dedicet et quid et quo modo quaeritur? an tu haec ita confundis et perturbas ut, quicumque velit, quod velit quo modo velit possit dedicare? quis eras tu qui dedicabas? quo iure? qua lege? quo exemplo? qua potestate? Vbi te isti rei populus Romanus praefecerat? video enim esse legem veterem tribuniciam quae vetet iniussu plebis aedis, terram, aram consecrari; neque tum hoc ille Q. Papirius, qui hanc legem rogavit, sensit, neque suspicatus est fore periculum ne domicilia aut possessiones indemnatorum civium consecrarentur. neque enim id fieri fas erat, neque quisquam fecerat, neque erat causa cur prohibendo non tam deterrere videretur quam admonere.

dedicatio magnus inquam habeo religio nonne tu numa pompilius video loquor disco oratio pontifex et tu flamen etiam tu rex disco ab gentilis tuus quamquam ille gens iste relinquo sed tamen disco ab homo religio dedo ius totus omnis religio quis in dedicatio nonne et quis dedico et quis et quo modo quaero an tu hic ita confundo et perturbo ut quicumque volo qui volo quo modo volo possum dedicaris quis sum tu qui dedico quo ius qui lex quo exemplum qui potestas vbi tu iste res populus romanus praeficio video enim sum lex vetus tribunicius qui veto injussus plebs aedes terra ara consecraris neque tum hic ille q papirius qui hic lex rogo sentio neque suspicor sum sum periculum ne domicilium aut possessio indemnator civis consecro neque enim is fio fas sum neque quisquam facio neque sum causa cur prohibeo non tam deterreo video quam admoneo


equidem sic accepi, pontifices, in religionibus suscipiendis caput esse interpretari quae voluntas deorum immortalium esse videatur; nec est ulla erga deos pietas nisi sit honesta de numine eorum ac mente opinio, ut expeti nihil ab iis, quod sit iniustum atque inhonestum, iustum aut honestum arbitrere. hominem invenire ista labes, tum cum omnia tenebat, neminem potuit cui meas aedis addiceret, cui traderet, cui donaret. ipse cum loci illius, cum aedium cupiditate flagraret ob eamque causam unam funesta illa rogatione sua vir bonus dominum se in meis bonis esse voluisset, tamen illo ipso in furore suo non est ausus meam domum, cuius cupiditate inflammatus erat, possidere: deos immortalis existimatis, cuius labore et consilio sua ipsi templa tenuerunt, in eius domum adflictam et eversam per hominis sceleratissimi nefarium latrocinium inmigrare voluisse?

equidem sic accipio pontifex in religio suscipio caput sum interpretaris qui voluntas deus immortalis sum video neque sum ullus erga deus pietas nisi sum honestus de numen is atque mens opinio ut expeto nihil ab is qui sum iniustus atque inhonestus iustus aut honestus arbitror homo invenio iste labo tum cum omnis teneo nemo possum qui meus aedes addico qui trado qui dono ipse cum locus ille cum aedes cupiditas flagro ob eo causa unus funestus ille rogatio suus vir bonus dominus sui in meus bonus sum volo tamen ille ipse in furor suus non sum audeo meus domus qui cupiditas inflammo sum possideo deus immortal existimo qui labor et consilium suus ipse templum teneo in is domus affligo et everro per homo scelero nefarius latrocinium inmigraris volo


de hac igitur lege dicimus, quasi iure rogata videatur, cuius quam quisque partem tetigit digito voce praeda suffragio, quocumque venit, repudiatus convictusque discessit?

de hic igitur lex dico quasi ius rogo video qui quam quisque pars tango digitus vox praeda suffragium quicumque venio repudio convinco discedo


illa fuit pulchritudo populi Romani, illa forma quam in campo vidisti tum cum etiam tibi contra senatus totiusque Italiae auctoritatem et studium dicendi potestas fuit. ille populus est dominus regum, victor atque imperator omnium gentium, quem illo clarissimo die, scelerate, vidisti tum cum omnes principes civitatis, omnes homines ordinum atque aetatum omnium suffragium se non de civis sed de civitatis salute ferre censebant, cum denique homines in campum non tabernis sed municipiis clausis venerant.

ille sum pulchritudo populus romanus ille forma quam in campus video tum cum etiam tu contra senatus totus italia auctoritas et studium dico potestas sum ille populus sum dominus rex victor atque imperator omnis gens qui ille clarus dies scelero video tum cum omnis princeps civitas omnis homo ordo atque aetas omnis suffragium sui non de civis sed de civitas salus fero censeo cum denique homo in campus non taberna sed municipium claudo venio


delata tum sunt ea ad vos, pontifices, et post omnium sermone celebrata, quem ad modum iste praeposteris verbis, ominibus obscenis, identidem se ipse revocans, dubitans, timens, haesitans omnia aliter ac vos in monumentis habetis et pronuntiarit et fecerit. quod quidem minime mirum est, in tanto scelere tantaque dementia ne audaciae quidem locum ad timorem comprimendum fuisse. etenim si nemo umquam praedo tam barbarus atque immanis fuit, qui cum fana spoliasset, deinde aram aliquam in litore deserto somniis stimulatus aut religione aliqua consecraret, non horreret animo cum divinum numen scelere violatum placare precibus cogeretur, qua tandem istum perturbatione mentis omnium templorum atque tectorum totiusque urbis praedonem fuisse censetis, cum pro detestatione tot scelerum unam aram nefarie consecraret?

defero tum sum is ad tu pontifex et post omnis sermo celebro qui ad modus iste praeposterus verbum omen obscenus identidem sui ipse revoco dubito timeo haesito omnis aliter atque tu in monumentum habeo et pronuntio et facio qui quidem paruus mirus sum in tantus scelus tantus dementia ne audacia quidem locus ad timor comprimo sum etenim si nemo umquam praedo tam barbarus atque immanis sum qui cum fanum spolio deinde ara aliqui in litus desero somnium stimulo aut religio aliqui consecro non horreo animus cum divinus numen scelus violo placo prex cogo qui tandem iste perturbatio mens omnis templum atque tector totus urbs praedo sum censeo cum pro detestatio tot scelus unus ara nefarius consecro


aliud exortum est: obicitur mihi meus ille discessus: cui ego crimini respondere sine mea maxima laude non possum. quid enim, pontifices, debeo dicere? peccatine conscientia me profugisse? at id quod mihi crimini dabatur non modo peccatum non erat, sed erat res post natos homines pulcherrima. iudicium populi pertimuisse? at id nec propositum ullum fuit, et, si fuisset, duplicata gloria discessissem. bonorum mihi praesidium defuisse? falsum est. me mortem timuisse? turpe est.

alius exortus sum obicio ego meus ille discedo qui ego crimen respondeo sine meus maximus laus non possum quis enim pontifex debeo dico pecco conscientia ego profugio at is qui ego crimen do non modo peccatum non sum sed sum res post nascor homo pulcher iudicium populus pertimeo at is neque propono ullus sum et si sum duplico gloria discedo bonus ego praesidium desum falsus sum ego mors timeo turpis sum


sed quoniam ille demens, si ea quae per hos dies ego in senatu de re publica sensi vituperasset, aliquem se aditum ad auris vestras esse habiturum putavit, omittam ordinem dicendi meum: respondebo hominis furiosi non orationi, qua ille uti non potest, sed convicio, cuius exercitationem cum intolerabili petulantia tum etiam diuturna impunitate munivit.

sed quoniam ille demens si is qui per hic dies ego in senatus de res publicus sentio vitupero aliquis sui aditus ad auris vester sum habeo puto omitto ordo dico meus respondeo homo furiosus non oratio qui ille uti non possum sed convicior qui exercitatio cum intolerabilis petulantia tum etiam diuturnus impunitas munio


res illa plena iustitiae, sapientiae, dignitatis (censor enim, penes quem maiores nostri, id quod tu sustulisti, iudicium senatus de dignitate esse voluerunt, Concordiae signum volebat in curia curiamque ei deae dedicare), praeclara voluntas atque omni laude digna; praescribere enim se arbitrabatur ut sine studiis dissensionis sententiae dicerentur, si sedem ipsam ac templum publici consili religione Concordiae devinxisset. tu cum ferro, cum metu, cum edictis, cum privilegiis, cum praesentibus copiis perditorum, absentis exercitus terrore et minis, consulum societate et nefario foedere servitute oppressam civitatem teneres, libertatis signum posuisti magis ad ludibrium impudentiae quam ad simulationem religionis. ille in curia quae poterat sine cuiusquam incommodo dedicari, tu in civis optime de re publica meriti cruore ac paene ossibus simulacrum non libertatis publicae, sed licentiae conlocasti.

res ille plenus justitia sapientia dignitas censor enim penis qui magnus noster is qui tu tollo iudicium senatus de dignitas sum volo concordia signum volo in curia curia is dea dedicaris praeclarus voluntas atque omnis laus dignus praescribo enim sui arbitror ut sine studium dissensio sententia dico si sedes ipse atque templum publicus consilium religio concordia devincio tu cum ferrum cum metus cum edico cum privilegium cum praesens copia perdo absum exercitus terror et minae consul societas et nefarius foedus servitus opprimo civitas teneo libertas signum pono magis ad ludibrium impudentia quam ad simulatio religio ille in curia qui possum sine quisquam incommodus dedicaris tu in civis optume de res publicus mereo cruor atque paene os simulacrum non libertas publicus sed licentia conloco


quid diceres, o nefanda et perniciosa labes civitatis? ades, Luculle, ades Servili, dum dedico domum Ciceronis, ut mihi praeeatis postemque teneatis! es tu quidem cum audacia tum impudentia singulari, sed tibi tamen oculi, vultus, verba cecidissent, cum te viri, qui sua dignitate personam populi Romani atque auctoritatem imperi sustinerent, verbis gravissimis proterruissent, neque sibi fas esse dixissent furori interesse tuo atque in patriae parricidio exsultare.

quis dico o nefandus et perniciosus labo civitas adsum lucullus adsum servilis dum dedico domus cicero ut ego praeeo postis teneo sum tu quidem cum audacia tum impudens singularis sed tu tamen oculus vultus verbum caedo cum tu vir qui suus dignitas persona populus romanus atque auctoritas imperium sustineo verbum gravis proterreo neque sui fas sum dico furor intersum tuus atque in patria parricidium exsultaris


ac si hoc de me potuit, quem honos, quem dignitas, quem causa, quem res publica tuebatur, cuius denique pecunia non expetebatur, cui nihil oberat praeter conversionem status et inclinationem communium temporum, quid tandem futurum est iis quorum vita remota ab honore populari et ab hac inlustri gratia est, pecuniae autem tantae sunt ut eas nimium multi egentes sumptuosi nobiles concupiscant?

atque si hic de ego possum qui honor qui dignitas qui causa qui res publicus tueor qui denique pecunia non expeto qui nihil obsum praeter conversio status et inclinatio communis tempus quis tandem sum sum is qui vito remoueo ab honor populor et ab hic illustris gratia sum pecunia autem tantus sum ut is nimium multus egeo sumptuosus nobilis concupisco


etenim ad nostrum usum prope modum iam est definita moderatio rei familiaris, liberis autem nostris satis amplum patrimonium paterni nominis ac memoriae nostrae relinquemus: domo per scelus erepta, per latrocinium occupata, per religionis vim sceleratius etiam aedificata quam eversa, carere sine maxima ignominia rei publicae, meo dedecore ac dolore non possum. quapropter si dis immortalibus, si senatui, si populo Romano, si cunctae Italiae, si provinciis, si exteris nationibus, si vobismet ipsis, qui in mea salute principem semper locum auctoritatemque tenuistis, gratum et iucundum meum reditum intellegitis esse, quaeso obtestorque vos, pontifices, ut me, quem auctoritate studio sententiis restituistis, nunc, quoniam senatus ita vult, manibus quoque vestris in sedibus meis conlocetis.

etenim ad nos usus prope modus iam sum definio moderatio res familiaris liber autem noster satis amplus patrimonium paternus nomen atque memoria noster relinquo domus per scelus eripio per latrocinium occupo per religio vis scelero etiam aedifico quam everro careo sine maximus ignominia res publicus meus dedecor atque dolor non possum quapropter si deus immortalis si senatus si populus romanus si cunctus italia si provincia si exter natio si tu ipse qui in meus salus princeps semper locus auctoritas teneo gratus et iucundus meus redeo intellego sum quaeso obtestor tu pontifex ut ego qui auctoritas studium sententia restituo nunc quoniam senatus ita volo manus quoque vester in sedes meus conloco


aspicite, pontifices, hominem religiosum et, si vobis videtur, quod est bonorum pontificum, monete eum modum quendam esse religionis: nimium esse superstitiosum non oportere. quid tibi necesse fuit anili superstitione, homo fanatice, sacrificium quod alienae domi fieret invisere? quae autem te tanta mentis imbecillitas tenuit ut non putares deos satis posse placari nisi etiam muliebribus religionibus te implicuisses? quem umquam audisti maiorum tuorum, qui et sacra privata coluerunt et publicis sacerdotiis praefuerunt, cum sacrificium bonae deae fieret interfuisse? neminem, ne illum quidem qui caecus est factus. ex quo intellegitur multa in vita falso homines opinari, cum ille, qui nihil viderat sciens quod nefas esset, lumina amisit, istius, qui non solum aspectu sed etiam incesto flagitio et stupro caerimonias polluit, poena omnis oculorum ad caecitatem mentis est conversa. hoc auctore tam casto, tam religioso, tam sancto, tam pio potestis, pontifices, non commoveri, cum suis dicat se manibus domum civis optimi evertisse et eam isdem manibus consecrasse?

aspicio pontifex homo religiosus et si tu video qui sum bonus pontifex moneo is modus quidam sum religio nimium sum superstitiosus non oportet quis tu necesse sum anilis superstitio homo fanaticus sacrificium qui alienus domus fio inviso qui autem tu tantus mens imbecillitas teneo ut non puto deus satis possum placaris nisi etiam muliebris religio tu implico qui umquam audio magnus tuus qui et sacer privo colo et publicus sacerdotium praesum cum sacrificium bonus dea fio intersum nemo ne ille quidem qui caecus sum facio ex quo intellego multus in vito fallo homo opinor cum ille qui nihil video scio qui nefas sum lumen amitto iste qui non solus aspectus sed etiam incesto flagitium et stuprum caerimonia polluo poena omnis oculus ad caecitas mens sum converro hic auctor tam castus tam religiosus tam sancio tam pius possum pontifex non commoveo cum suus dico sui manus domus civis bonus everto et is idem manus consecro


at vero, ut annales populi Romani et monumenta vetustatis loquuntur, Kaeso ille Quinctius et M. Furius Camillus et C. Servilius Ahala, cum essent optime de re publica meriti, tamen populi incitati vim iracundiamque subierunt, damnatique comitiis centuriatis cum in exsilium profugissent, rursus ab eodem populo placato sunt in suam pristinam dignitatem restituti. quod si his damnatis non modo non imminuit calamitas clarissimi nominis gloriam, sed etiam honestavit (nam etsi optabilius est cursum vitae conficere sine dolore et sine iniuria, tamen ad immortalitatem gloriae plus adfert desideratum esse a suis civibus quam omnino numquam esse violatum), mihi sine ullo iudicio populi profecto, cum amplissimis omnium iudiciis restituto, maledicti locum aut criminis obtinebit?

at verus ut annal populus romanus et monumentum vetustas loquor caeso ille quintius et m furius camillus et que servilis ahala cum sum optume de res publicus mereo tamen populus incitas vis iracundia subeo damno comitium centurio cum in exsilium profugio rursus ab idem populus placo sum in suus pristinus dignitas restitus qui si hic damno non modo non imminuo calamitas clarus nomen gloria sed etiam honesto nam etsi optabilis sum cursus vita confacio sine dolor et sine iniuria tamen ad immortalitas gloria multus affero desidero sum ab suus civis quam omnino numquam sum violo ego sine ullus iudicium populus profecto cum amplus omnis iudicium restituo maledico locus aut crimen obtineo


sed cum illis possum tamen aliquid disputare: tua vero quae tanta impudentia est ut audeas dicere extra ordinem dari nihil cuiquam oportere? qui cum lege nefaria Ptolomaeum, regem Cypri, fratrem regis Alexandrini, eodem iure regnantem causa incognita publicasses, populumque Romanum scelere obligasses, cum in eius regnum bona fortunas patrocinium huius imperi inmisisses, cuius cum patre avo maioribus societas nobis et amicitia fuisset, huius pecuniae deportandae et, si ius suum defenderet, bello gerendo M. Catonem praefecisti.

sed cum ille possum tamen aliquis disputaris tuus verus qui tantus impudens sum ut audeo dico extra ordo do nihil quisquam oportet qui cum lex nefarius ptolomaeus rex cyprus frater rex alexandrinus idem ius regno causa incognitus publico populus romanus scelus obligo cum in is regnum bonus fortuna patrocinium hic imperium inmitto qui cum pater avus magnus societas nos et amicitia sum hic pecunia deporto et si ius suus defendo bellum gero m cato praeficio


quid? si utrumque fuit, ut et fames stimularet homines et tu in hoc ulcere tamquam inguen exsisteres, nonne fuit eo maior adhibenda medicina quae et illud nativum et hoc inlatum malum sanare posset? erat igitur et praesens caritas et futura fames; non est satis; facta lapidatio est. si ex dolore plebei nullo incitante, magnum malum; si P. Clodi impulsu, usitatum hominis facinerosi scelus; si utrumque, ut et res esset ea quae sua sponte multitudinis animos incitaret, et parati atque armati seditionis duces, videturne ipsa res publica et consulis auxilium implorasse et senatus fidem? atquin utrumque fuisse perspicuum est; difficultatem annonae summamque inopiam rei frumentariae, ut homines non iam diuturnam caritatem, sed ut famem plane timerent, nemo negat: hanc istum oti et pacis hostem causam arrepturum fuisse ad incendia caedis rapinas nolo, pontifices, suspicemini, nisi videritis.

quis si uterque sum ut et fames stimulo homo et tu in hic ulcus tamquam inguen exsisto nonne sum is magnus adhibeo medicina qui et ille nativus et hic infero malus sano possum sum igitur et praesens careo et sum fames non sum satis facio lapidatio sum si ex dolor plebes nullus incito magnus malus si p claudius impulsus usitas homo facinerosi scelus si uterque ut et res sum is qui suus sponte multitudo animus incito et paro atque armatus seditio dux video ipse res publicus et consul auxilium imploro et senatus fides atqui uterque sum perspicuus sum difficultas annona summa inopia res frumentarius ut homo non iam diuturnus caritas sed ut fames planus timeo nemo nego hic iste otium et pax hostis causa arrepo sum ad incendium caedes rapina nolo pontifex suspicor nisi video


sed excitatus aliquando Cn. Pompei—dicam ipso audiente quod sensi et sentio, quoquo animo auditurus est— excitatus, inquam, aliquando Cn. Pompei nimium diu reconditus et penitus abstrusus animi dolor subvenit subito rei publicae, civitatemque fractam malis, imminutam ac debilitatam, abiectam metu ad aliquam spem libertatis et pristinae dignitatis erexit. hic vir extra ordinem rei frumentariae praeficiendus non fuit? scilicet tu helluoni spurcatissimo, praegustatori libidinum tuarum, homini egentissimo et facinerosissimo, Sex. Clodio, socio tui sanguinis, qui sua lingua etiam sororem tuam a te abalienavit, omne frumentum privatum et publicum, omnis provincias frumentarias, omnis mancipes, omnis horreorum clavis lege tua tradidisti; qua ex lege primum caritas nata est, deinde inopia. impendebat fames, incendia, caedes, direptio: imminebat tuus furor omnium fortunis et bonis.

sed excito aliquando cn pompejus dico ipse audio qui sentio et sentio quisquis animus audio sum excito inquam aliquando cn pompejus nimium diu recondo et penitus abstrudo animus dolor subvenio subeo res publicus civitas frango malus imminuo atque debilito abicio metus ad aliqui spes libertas et pristinus dignitas erigo hic vir extra ordo res frumentarius praeficio non sum scilicet tu helluo spurcatus praegustator libido tuus homo egeo et facinerosissimo sex claudius socius tuus sanguis qui suus lingua etiam soror tuus ab tu abalieno omnis frumentum privo et publicus omnis provincia frumentarius omnis mancipo omnis horreum clavus lex tuus trado qui ex lex primus careo nata sum deinde inopia impendeo fames incendium caedes direptio immineo tuus furor omnis fortuna et bonus


quid? si per vim tulisti, tamenne lex est? aut quicquam iure gestum videri potest quod per vim gestum esse constet? an, si in ipsa latione tua capta iam urbe lapides iacti, si manus conlata non est, idcirco tu ad illam labem atque eluviem civitatis sine summa vi pervenire potuisti?

quis si per vis fero tamen lex sum aut quisquam ius gero video possum qui per vis gero sum consto an si in ipse latio tuus capio iam urbs lapis jacio si manus confero non sum idcirco tu ad ille labo atque eluviem civitas sine summus vis pervenio possum


quin etiam si decemviri sacramentum in libertatem iniustum iudicassent, tamen, quotienscumque vellet quis, hoc in genere solo rem iudicatam referri posse voluerunt; civitatem vero nemo umquam ullo populi iussu amittet invitus. qui cives Romani in colonias Latinas proficiscebantur fieri non poterant Latini, nisi erant auctores facti nomenque dederant: qui erant rerum capitalium condemnati non prius hanc civitatem amittebant quam erant in eam recepti, quo vertendi, hoc est mutandi, soli causa venerant. id autem ut esset faciundum, non ademptione civitatis, sed tecti et aquae et ignis interdictione faciebant.

quin etiam si decemviri sacramentum in libertas iniustus judico tamen quotienscumque volo quis hic in genus solum res judico refero possum volo civitas verus nemo umquam ullus populus iussus amitto invitus qui civis romanus in colonia latinae proficisco fio non possum latinum nisi sum auctor facio nomen do qui sum res capitalis condemno non prior hic civitas amitto quam sum in is recipio quo verto hic sum muto solus causa venio is autem ut sum facio non ademptio civitas sed tectum et aqua et ignis interdictio facio


at unde est ista inventa Libertas? quaesivi enim diligenter. Tanagraea quaedam meretrix fuisse dicitur. eius non longe a Tanagra simulacrum e marmore in sepulcro positum fuit. hoc quidam homo nobilis, non alienus ab hoc religioso libertatis sacerdote, ad ornatum aedilitatis suae deportavit; etenim cogitarat omnis superiores muneris splendore superare. itaque omnia signa, tabulas, ornamentorum quod superfuit in fanis et locis communibus in tota Graecia atque insulis omnibus honoris populi Romani causa sane frugaliter domum suam deportavit.

at unde sum iste invenio libertas quaero enim diligenter tanagraeus quidam meretrix sum dico is non longus ab tanagra simulacrum e marmor in sepulcrum pono sum hic quidam homo nobilis non alienus ab hic religiosus libertas sacerdos ad orno aedilitas suus deporto etenim cogito omnis superus munus splendor supero itaque omnis signum tabula ornamentor qui supersum in fanum et locus communis in totus graecia atque insula omnis honor populus romanus causa sanus frugalis domus suus deporto


dices: quem virum! sanctissimum, prudentissimum, fortissimum, amicissimum rei publicae, virtute, consilio, ratione vitae mirabili ad laudem et prope singulari! sed quid ad te, qui negas esse verum quemquam ulli rei publicae extra ordinem praefici? atque in hoc solum inconstantiam redarguo tuam: quem tu in ea re non pro illius dignitate produceres, sed pro tuo scelere subduceres, quem tuis Sergiis, Lolliis, Titiis ceterisque caedis et incendiorum ducibus obieceras, quem carnificem civium, quem indemnatorum necis principem, quem crudelitatis auctorem fuisse dixeras, ad hunc honorem et imperium extra ordinem nominatim rogatione tua detulisti. et tanta fuisti intemperantia ut illius tui sceleris rationem occultare non posses:

dico qui vir sancio prudens fortis amicus res publicus virtus consilium ratio vita mirabilis ad laus et prope singularis sed quis ad tu qui nego sum verus quisquam ullus res publicus extra ordo praeficio atque in hic solus inconstantia redarguo tuus qui tu in is res non pro ille dignitas produco sed pro tuus scelus subduco qui tuus sergius lollius titius ceter caedes et incendium dux objacio qui carnifex civis qui indemnator nex princeps qui crudelitas auctor sum dico ad hic honor et imperium extra ordo nominatim rogatio tuus defero et tantus sum intemperantia ut ille tuus scelus ratio occulto non possum


an tu populum Romanum esse illum putas qui constat ex iis qui mercede conducuntur, qui impelluntur ut vim adferant magistratibus, ut obsideant senatum, optent cotidie caedem, incendia, rapinas? quem tu tamen populum nisi tabernis clausis frequentare non poteras, cui populo duces Lentidios, Lollios, Plaguleios, Sergios praefeceras. O speciem dignitatemque populi Romani, quam reges, quam nationes exterae, quam gentes ultimae pertimescant, multitudinem hominum ex servis, ex conductis, ex facinerosis, ex egentibus congregatam!

an tu populus romanus sum ille puto qui consto ex is qui merces conduco qui impello ut vis affero magistratus ut obsideant senatus opto cottidie caedes incendium rapina qui tu tamen populus nisi taberna claudo frequento non possum qui populus dux lentidios lollius plaguleios sergius praeficio o species dignitas populus romanus quam rex quam natio exter quam gens ulter pertimesco multitudo homo ex servio ex conduco ex facinerosis ex egeo congrego


quae tua fuit consecratio? tuleram, inquit, ut mihi liceret. quid? non exceperas ut, si quid ius non esset rogari, ne esset rogatum? ius igitur statuetis esse unius cuiusque vestrum sedis, aras, focos, deos penatis subiectos esse libidini tribuniciae? in quem quisque per homines concitatos inruerit, quem impetu perculerit, huius domum non solum adfligere, quod est praesentis insaniae quasi tempestatis repentinae, sed etiam in posterum tempus sempiterna religione obligare?

qui tuus sum consecratio fero inquam ut ego licet quis non excipio ut si quis ius non sum rogaris ne sum rogo ius igitur statuo sum unus quisque vester sedes ara focus deus penates subicio sum libido tribunicius in qui quisque per homo concito inruo qui impetus percello hic domus non solus affligo qui sum praesum insania quasi tempestas repentinus sed etiam in posterus tempus sempiternus religio obligaris


is postea quam intellexit posse se interversa aedilitate a L. Pisone consule praetorem renuntiari, si modo eadem prima littera competitorem habuisset aliquem, aedilitatem duobus in locis, partim in arca, partim in hortis suis conlocavit: signum de busto meretricis ablatum isti dedit, quod esset signum magis istorum quam publicae libertatis. hanc deam quisquam violare audeat, imaginem meretricis, ornamentum sepulcri, a fure sublatam, a sacrilego conlocatam? haec me domo mea pellet? haec victrix adflictae civitatis rei publicae spoliis ornabitur? haec erit in eo monumento quod positum est ut esset indicium oppressi senatus ad memoriam sempiternae turpitudinis?

is postea quam intellego possum sui interverto aedilitas ab l piso consul praetor renuntiaris si modo idem primus littera competitor habeo aliquis aedilitas duo in locus pars in arca pars in hortus suus conloco signum de bustum meretrix aufero iste do qui sum signum magis iste quam publicus libertas hic dea quisquam violaris audeo imago meretrix ornamentum sepulcrum ab furo suffero ab sacrilegus conloco hic ego domus meus pello hic victrix affligo civitas res publicus spolium orno hic sum in is monumentum qui pono sum ut sum indicium opprimo senatus ad memoria sempiternus turpitudo


nam quid ego illa divina atque immortalia municipiorum et coloniarum et totius Italiae decreta commemorem, quibus tamquam gradibus mihi videor in caelum ascendisse, non solum in patriam revertisse? ille vero dies qui fuit cum te, P. Lentule, legem de me ferente populus Romanus ipse vidit sensitque quantus et quanta dignitate esset! constat enim nullis umquam comitiis campum Martium tanta celebritate, tanto splendore omnis generis hominum aetatum ordinum floruisse. omitto civitatium, nationum, provinciarum, regum, orbis denique terrarum de meis in omnis mortalis meritis unum iudicium unumque consensum: adventus meus atque introitus in urbem qui fuit? Vtrum me patria sic accepit ut lucem salutemque redditam sibi ac restitutam accipere debuit, an ut crudelem tyrannum, quod vos Catilinae gregales de me dicere solebatis?

nam quis ego ille divino atque immortalis municipium et colonia et totus italia decretum commemoro qui tamquam gradus ego video in caelum ascendisse non solus in patria revorto ille verus dies qui sum cum tu p lentulis lex de ego fero populus romanus ipse video sentio quantus et quantus dignitas sum consto enim nullus umquam comitium campus martius tantus celebritas tantus splendor omnis genus homo aetas ordo floreo omitto civitas natio provinciaris rex orbis denique terra de meus in omnis mortalis meritum unus iudicium unus consensus advenio meus atque introitus in urbs qui sum vtrum ego patria sic accipio ut lux saluto reddo sui atque restituo accipio debeo an ut crudelis tyrannus qui tu catilina gregal de ego dico soleo


itaque sive hunc di immortales fructum mei reditus populo Romano tribuunt, ut, quem ad modum discessu meo frugum inopia, fames, vastitas, caedes, incendia, rapinae, scelerum impunitas, fuga, formido, discordia fuisset, sic reditu ubertas agrorum, frugum copia, spes oti, tranquillitas animorum, iudicia, leges, concordia populi, senatus auctoritas mecum simul reducta videantur, sive egomet aliquid adventu meo, consilio, auctoritate, diligentia pro tanto beneficio populi Romani praestare debui: praesto, promitto, spondeo,—nihil dico amplius, hoc quod satis est huic tempori dico,—rem publicam annonae nomine in id discrimen quo vocabatur non esse venturam.

itaque sive hic deus immortalis fructus meus redeo populus romanus tribuo ut qui ad modus discessus meus frugum inopia fames vastitas caedes incendium rapina scelus impunis fuga formido discordia sum sic reditus ubertas ager frugum copia spes otium tranquillitas animus iudicium lex concordia populus senatus auctoritas ego simul reduco video sive nos aliquis advenio meus consilium auctoritas diligentia pro tantus beneficium populus romanus praesto debeo praesto promitto spondeo nihil dico amplus hic qui satis sum hic tempus dico res publicus annona nomen in is discrimen quo voco non sum venio


hic tu me etiam gloriari vetas; negas esse ferenda quae soleam de me praedicare, et homo facetus inducis etiam sermonem urbanum ac venustum, me dicere solere esse me Iovem, eundemque dictitare Minervam esse sororem meam. non tam insolens sum, quod Iovem esse me dico, quam ineruditus, quod Minervam sororem Iovis esse existimo; sed tamen ego mihi sororem virginem adscisco, tu sororem tuam virginem esse non sisti. sed vide ne tu te soleas Iovem dicere, quod tu iure eandem sororem et uxorem appellare possis.

hic tu ego etiam glorior veto nego sum fero qui soleo de ego praedico et homo facetus induco etiam sermo urbanus atque venustus ego dico soleo sum ego iuppiter idem dictitaris minerva sum soror meus non tam insoleo sum qui iuppiter sum ego dico quam ineruditus qui minerva soror iuppiter sum existimo sed tamen ego ego soror virgo adscisco tu soror tuus virgo sum non sino sed video ne tu tu soleo iuppiter dico qui tu ius idem soror et uxor appello possum


qua re quis est qui existimare possit huic novo pontifici, primam hanc post sacerdotium initum religionem instituenti vocemque mittenti, non et linguam obmutuisse et manum obtorpuisse et mentem debilitatam metu concidisse, praesertim cum ex conlegio tanto non regem, non flaminem, non pontificem videret, fierique particeps invitus alieni sceleris cogeretur, et gravissimas poenas adfinitatis impurissimae sustineret?

qui res quis sum qui existimaris possum hic novo pontifex primus hic post sacerdotium ineo religio instituo voco mitto non et lingua obmutesco et manus obtorpesco et mens debilito metus concido praesertim cum ex collegium tantus non rex non flamen non pontifex video fio particeps invitus alienus scelus cogo et gravis poena adfinitas impurus sustineo


populus Romanus L. Sulla dictatore ferente comitiis centuriatis municipiis civitatem ademit: ademit eisdem agros. de agris ratum est; fuit enim populi potestas; de civitate ne tam diu quidem valuit quam diu illa Sullani temporis arma valuerunt. an vero Volaterranis, cum etiam tum essent in armis, L. Sulla victor re publica reciperata comitiis centuriatis civitatem eripere non potuit, hodieque Volaterrani non modo cives, sed etiam optimi cives fruuntur nobiscum simul hac civitate: consulari homini P. Clodius eversa re publica civitatem adimere potuit concilio advocato, conductis operis non solum egentium, sed etiam servorum, Fidulio principe, qui se illo die confirmat Romae non fuisse?

populus romanus l sulla dictator fero comitium centurio municipium civitas adimo adimo idem ager de ager reor sum sum enim populus potestas de civitas ne tam diu quidem valeo quam diu ille sullanus tempus arma valeo an verus volaterranus cum etiam tum sum in arma l sulla victor res publicus recipero comitium centurio civitas eripio non possum hodie volaterranus non modo civis sed etiam bonus civis fruor nos simul hic civitas consularis homo p claudius everro res publicus civitas adimo possum concilio advoco conduco opus non solus egeo sed etiam servus fidulius princeps qui sui ille dies confirmo roma non sum


quid est enim aut tam adrogans quam de religione, de rebus divinis, caerimoniis, sacris pontificum conlegium docere conari, aut tam stultum quam, si quis quid in vestris libris invenerit, id narrare vobis, aut tam curiosum quam ea scire velle de quibus maiores nostri vos solos et consuli et scire voluerunt? nego potuisse iure publico, legibus iis quibus haec civitas utitur, quemquam civem ulla eius modi calamitate adfici sine iudicio: hoc iuris in hac civitate etiam tum cum reges essent dico fuisse, hoc nobis esse a maioribus traditum, hoc esse denique proprium liberae civitatis, ut nihil de capite civis aut de bonis sine iudicio senatus aut populi aut eorum qui de quaque re constituti iudices sint detrahi possit.

quis sum enim aut tam adrogo quam de religio de res divinus caerimonia sacrum pontifex collegium doceo conor aut tam stultus quam si quis quis in vester liber invenio is narro tu aut tam curiosus quam is scio volo de qui magnus noster tu solus et consul et scio volo nego possum ius publicus lex is qui hic civitas uto quisquam civis ullus is modus calamitas afficio sine iudicium hic ius in hic civitas etiam tum cum rex sum dico sum hic nos sum ab magnus trado hic sum denique proprius liber civitas ut nihil de caput civis aut de bonus sine iudicium senatus aut populus aut is qui de quisque res constituo iudex sum detraho possum


sed quia consecrabantur aedes, non privatorum domicilia, sed quae sacrae nominantur, consecrabantur agri, non ita ut nostra praedia, si qui vellet, sed ut imperator agros de hostibus captos consecraret, statuebantur arae, quae religionem adferrent ipsi ei loco quo essent consecratae, haec nisi plebs iussisset fieri vetuit. quae si tu interpretaris de nostris aedibus atque agris scripta esse, non repugno; sed quaero quae lex lata sit ut tu aedis meas consecrares, ubi tibi haec potestas data sit, quo iure feceris. neque ego nunc de religione sed de bonis omnium nostrum, nec de pontificio sed de iure publico disputo. lex Papiria vetat aedis iniussu plebis consecrari. sit sane hoc de nostris aedibus ac non de publicis templis: unum ostende verbum consecrationis in ipsa tua lege, si illa lex est ac non vox sceleris et crudelitatis tuae.

sed quia consecro aedes non privator domicilium sed qui sacer nomino consecro ager non ita ut noster praedium si qui volo sed ut imperator ager de hostis capio consecro statuo ara qui religio affero ipse is locus quo sum consecro hic nisi plebs iubeo fio veto qui si tu interpretaris de noster aedes atque ager scribo sum non repugno sed quaero qui lex fero sum ut tu aedes meus consecraris ubi tu hic potestas do sum quo ius facio neque ego nunc de religio sed de bonus omnis nos neque de pontificius sed de ius publicus disputo lex papirius veto aedes injussus plebs consecraris sum sanus hic de noster aedes atque non de publicus templum unus ostendo verbum consecratio in ipse tuus lex si ille lex sum atque non vox scelus et crudelitas tuus


iam intellegis omni genere iuris, quod in sacris, quod in auspiciis, quod in legibus sit, te tribunum plebis non fuisse. at ego hoc totum non sine causa relinquo. video enim quosdam clarissimos viros, principes civitatis, aliquot locis iudicasse te cum plebe iure agere potuisse; qui etiam de me ipso, cum tua rogatione funere elatam rem publicam esse dicerent, tamen id funus, etsi miserum atque acerbum fuisset, iure indictum esse dicebant; quod de me civi ita de re publica merito tulisses, funus te indixisse rei publicae, quod salvis auspiciis tulisses, iure egisse dicebant. qua re licebit, ut opinor, nobis eas actiones non infirmare, quibus illi actionibus constitutum tribunatum tuum comprobaverunt.

iam intellego omnis genus ius qui in sacrum qui in auspicium qui in lex sum tu tribunus plebs non sum at ego hic totus non sine causa relinquo video enim quidam clarus vir princeps civitas aliquot locus judico tu cum plebs ius ago possum qui etiam de ego ipse cum tuus rogatio funus effero res publicus sum dico tamen is funus etsi miser atque acerbus sum ius indico sum dico qui de ego cieo ita de res publicus mereo fero funus tu indico res publicus qui salvus auspicium fero ius ago dico qui res liceo ut opinor nos is actio non infirmaris qui ille actio constituo tribunatus tuus comprobo


fuit igitur causa capiendi novi consili: videte nunc fuerintne partes meae paene praecipuae. quem tum Sergius ille tuus, quem Lollius, quem ceterae pestes in lapidatione illa nominabant? quem annonam praestare oportere dicebant? nonne me? quid? operarum illa concursatio nocturna non a te ipso instituta me frumentum flagitabat? quasi vero ego aut rei frumentariae praefuissem, aut compressum aliquod frumentum tenerem, aut in isto genere omnino quicquam aut curatione aut potestate valuissem. sed homo ad caedem imminens meum nomen operis ediderat, imperitis iniecerat. Cum de mea dignitate in templo Iovis optimi maximi senatus frequentissimus uno isto dissentiente decrevisset, subito illo ipso die carissimam annonam necopinata vilitas consecuta est.

sum igitur causa capio nosco consilium video nunc sum pars meus paene praecipuus qui tum sergius ille tuus qui lollius qui ceterus pestis in lapidatio ille nomino qui annona praesto oportet dico nonne ego quis operaris ille concursatio nocturnus non ab tu ipse institutum ego frumentum flagito quasi verus ego aut res frumentarius praesum aut comprimo aliqui frumentum teneo aut in iste genus omnino quisquam aut curatio aut potestas valeo sed homo ad caedes immineo meus nomen opus edo imperitus injacio cos de meus dignitas in templum iuppiter bonus magnus senatus frequens unus iste dissentio decerno subeo ille ipse dies carus annona necopinatus vilito consequor sum


atque hanc rem par illud simile, Piso et Gabinius, vidit, homines legum iudiciorumque metuentes, cum frequentissimus senatus eos ut de me referrent cotidie flagitaret, non se rem improbare dicebant, sed lege istius impediri. erat hoc verum; nam impediebantur, verum ea lege quam idem iste de Macedonia Syriaque tulerat. hanc tu, P. Lentule, neque privatus neque consul legem esse umquam putasti. nam tribunis plebis referentibus sententiam de me designatus consul saepe dixisti; ex Kalendis Ianuariis, quoad perfecta res est, de me rettulisti, legem promulgasti, tulisti; quorum tibi, si esset illa lex, nihil liceret. at etiam Q. Metellus, conlega tuus, clarissimus vir, quam legem esse homines alienissimi a P. Clodio iudicarent, Piso et Gabinius, eam nullam esse frater P. Clodi, cum de me ad senatum tecum una rettulit, iudicavit.

atque hic res par ille similis piso et gabinus video homo lex judicium metuo cum frequens senatus is ut de ego refero cottidie flagito non sui res improbaris dico sed lex iste impedio sum hic verus nam impedio verus is lex quam idem iste de macedonius syria fero hic tu p lentulis neque privo neque consul lex sum umquam puto nam tribunus plebs refero sententia de ego designo consul saepe dico ex kalendae januarius quoad perficio res sum de ego refero lex promulgo fero qui tu si sum ille lex nihil licet at etiam q metellus collega tuus clarus vir quam lex sum homo alienus ab p claudius judico piso et gabinus is nullus sum frater p claudius cum de ego ad senatus tu unus refero judico


quid enim vos uxor mea misera violarat, quam vexavistis, raptavistis, omni crudelitate lacerastis? quid mea filia, cuius fletus adsiduus sordesque lugubres vobis erant iucundae, ceterorum omnium mentis oculosque flectebant? quid parvus filius, quem, quam diu afui, nemo nisi lacrimantem confectumque vidit: quid fecerat quod eum totiens per insidias interficere voluistis? quid frater meus? qui cum aliquanto post meum discessum ex provincia venisset neque sibi vivendum nisi me restituto putaret, cum eius maeror, squalor incredibilis et inauditus omnibus mortalibus miserabilis videbatur, quotiens est ex vestro ferro ac manibus elapsus!

quis enim tu uxor meus misero violo quam vexo rapto omnis crudelitas lacero quis meus filia qui fletus assiduus sordeo lugubris tu sum iucundus ceterus omnis mens oculus flecto quis parvus filius qui quam diu asum nemo nisi lacrimo confacio video quis facio qui is totiens per insidiae interficio volo quis frater meus qui cum aliquantus post meus discedo ex provincia venio neque sui vivo nisi ego restituo puto cum is maeror squalor incredibilis et inaudio omnis mortalis miserabilis video quotiens sum ex vester ferrum atque manus elabor


intellego, pontifices, me plura extra causam dixisse quam aut opinio tulerit aut voluntas mea; sed cum me purgatum vobis esse cuperem, tum etiam vestra in me attente audiendo benignitas provexit orationem meam. sed hoc compensabo brevitate eius orationis quae pertinet ad ipsam causam cognitionemque vestram; quae cum sit in ius religionis et in ius rei publicae distributa, religionis partem, quae multo est verbosior, praetermittam, de iure rei publicae dicam.

intellego pontifex ego multus extra causa dico quam aut opinio fero aut voluntas meus sed cum ego purgo tu sum cupio tum etiam vester in ego attendo audio benignitas proveho oratio meus sed hic compenso brevitas is oratio qui pertineo ad ipse causa cognitio vester qui cum sum in ius religio et in ius res publicus distribuo religio pars qui multus sum verbosus praetermitto de ius res publicus dico


veni exspectatus; multis iam sententiis dictis rogatus sum sententiam; dixi rei publicae saluberrimam, mihi necessariam. petebatur a me frumenti copia, annonae vilitas: possem aliquid in ea re necne ratio non habebatur. flagitabar bonorum expostulatione: improborum convicia sustinere non poteram. delegavi amico locupletiori, non quo illi ita de me merito onus illud imponerem—succubuissem enim potius ipse—sed quia videbam id quod omnes, quod nos de Cn. Pompeio polliceremur, id illum fide consilio virtute auctoritate felicitate denique sua facillime perfecturum.

venio exspecto multus iam sententia dictum rogo sum sententia dico res publicus saluberrimam ego necessaria peto ab ego frumentum copia annona vilito possum aliquis in is res necne ratio non habeo flagito bonus expostulatio improbus convicior sustineo non possum delego amicus locupletiori non quo ille ita de ego mereo onus ille impono succumbo enim potis ipse sed quia video is qui omnis qui nos de cn pompejus polliceo is ille fides consilium virtus auctoritas felicitas denique suus facilis perficio


O Q. Catule!—patremne appellem ante an filium? recentior enim memoria fili est et cum meis rebus gestis coniunctior—tantumne te fefellit, cum mihi summa et cotidie maiora praemia in re publica fore putabas? negabas fas esse duo consules esse in hac civitate inimicos rei publicae: sunt inventi qui senatum tribuno furenti constrictum traderent, qui pro me patres conscriptos deprecari et populo supplices esse edictis atque imperio vetarent, quibus inspectantibus domus mea disturbaretur, diriperetur, qui denique ambustas fortunarum mearum reliquias suas domos comportari iuberent.

o q catulis patro appello ante an filius recens enim memoria filis sum et cum meus res gero conjungo tantus tu fallo cum ego summus et cottidie magnus praemium in res publicus sum puto nego fas sum duo consul sum in hic civitas inimicus res publicus sum invenio qui senatus tribunus furo constringo trado qui pro ego pater conscribo deprecor et populus supplex sum edico atque imperium veto qui inspecto domus meus disturbo diripio qui denique amburo fortuna meus reliquiae suus domus comportaris iubeo