De haruspicum responso in P. Clodium in Senatu Habita

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


audio quibus dis violatis expiatio debeatur, sed hominum quae ob delicta quaero. lvdos minvs diligenter factos pollvtosqve. quos ludos? te appello, Lentule,—tui sacerdoti sunt tensae, curricula, praecentio, ludi, libationes epulaeque ludorum,—vosque, pontifices, ad quos epulones Iovis optimi maximi, si quid est praetermissum aut commissum, adferunt, quorum de sententia illa eadem renovata atque instaurata celebrantur. qui sunt ludi minus diligenter facti, quando aut quo scelere polluti? respondebis et pro te et pro conlegis tuis, etiam pro pontificum conlegio, nihil cuiusquam aut neglegentia contemptum aut scelere esse pollutum: omnia sollemnia ac iusta ludorum omnibus rebus observatis summa cum caerimonia esse servata.

audio qui deus violo expiatio debeo sed homo qui ob delictum quaero lvdos minvs diligenter facio pollvtosqve qui ludus tu appello lentulis tuus sacerdos sum tendo curriculum praecentio ludo libatio epulae ludus tu pontifex ad qui epulo iuppiter bonus magnus si quis sum praetermitto aut committo affero qui de sententia ille idem renovo atque instauro celebro qui sum ludo paruus diligenter facio quando aut quo scelus polluo respondeo et pro tu et pro collega tuus etiam pro pontifex collegium nihil quisquam aut neglegentia contemno aut scelus sum polluo omnis sollemne atque iustus ludus omnis res observo summus cum caerimonia sum servo


tum vero elatus est spe posse se, quoniam togatum domestici belli exstinctorem nefario scelere foedasset, illum etiam, illum externorum bellorum hostiumque victorem adfligere; tum est illa in templo Castoris scelerata et paene deletrix huius imperi sica deprensa; tum ille cui nulla hostium diutius urbs umquam fuit clausa, qui omnis angustias, omnis altitudines moenium obiectas semper vi ac virtute perfregit, obsessus ipse est domi meque non nulla imperitorum vituperatione timiditatis meae consilio et facto suo liberavit. nam si Cn. Pompeio, viro uni omnium fortissimo quicumque nati sunt, miserum magis fuit quam turpe, quam diu ille tribunus plebis fuit, lucem non aspicere, carere publico, minas eius perferre, cum in contionibus diceret velle se in Carinis aedificare alteram porticum, quae Palatio responderet, certe mihi exire domo mea ad privatum dolorem fuit luctuosum, ad rationem rei publicae gloriosum.

tum verus effero sum spes possum sui quoniam togatus domesticus bellum exstinctor nefarius scelus foedo ille etiam ille externus bellum hostis victor affligo tum sum ille in templum castor scelero et paene deletrix hic imperium sica deprensa tum ille qui nullus hostis diu urbs umquam sum claudo qui omnis angustiae omnis altitudo moenia objecto semper vis atque virtus perfringo obsideo ipse sum domus ego non nullus imperitor vituperatio timiditas meus consilium et facio suus libero nam si cn pompejus vir unus omnis fortis quicumque nascor sum miser magis sum quam turpis quam diu ille tribunus plebs sum lux non aspicio careo publicus minae is perfero cum in contio dico volo sui in carina aedificaris alter porticus qui palatium respondeo certus ego exeo domus meus ad privo dolor sum luctuosus ad ratio res publicus gloriosus


quod anno ante frater Metellus et concors etiam tum senatus, senatus principe Cn. Pompeio sententiam dicente, excluserat acerrimeque una voce ac mente restiterat, id post discidium optimatium, de quo ipso nunc monemur, ita perturbatum itaque permutatum est ut, quod frater consul ne fieret obstiterat, quod adfinis et sodalis clarissimus vir, qui illum reum non laudarat, excluserat, id is consul efficeret in discordiis principum qui illi unus inimicissimus esse debuerat, eo fecisse auctore se diceret cuius auctoritatis neminem posset paenitere. iniecta fax est foeda ac luctuosa rei publicae; petita est auctoritas vestra, gravitas amplissimorum ordinum, consensio bonorum omnium, totus denique civitatis status. haec enim certe petebantur, cum in me cognitorem harum omnium rerum illa flamma illorum temporum coniciebatur. excepi et pro patria solus exarsi, sic tamen ut vos isdem ignibus circumsaepti me primum ictum pro vobis et fumantem videretis.

qui annus ante frater metellus et concors etiam tum senatus senatus princeps cn pompejus sententia dico excludo acer unus vox atque mens resto is post discidium optimas de quo ipse nunc moneo ita perturbo itaque permutas sum ut qui frater consul ne fio obsto qui affinis et sodalis clarus vir qui ille reus non laudo excludo is is consul efficio in discordia princeps qui ille unus inimicus sum debeo is facio auctor sui dico qui auctoritas nemo possum paeniteo inicio fax sum foedus atque luctuosus res publicus peto sum auctoritas vester gravitas amplus ordo consensio bonus omnis totus denique civitas status hic enim certus peto cum in ego cognitor haris omnis res ille flamma ille tempus conicio excipio et pro patria solus exardeo sic tamen ut tu idem ignis circumsaepio ego primus ictus pro tu et fumo video


quae primum aedificatur ex auctoritate senatus pecunia publica, deinde contra vim nefariam huius gladiatoris tot senati consultis munita atque saepta est. primum negotium isdem magistratibus est datum anno superiore, ut curarent ut sine vi aedificare mihi liceret, quibus in maximis periculis universa res publica commendari solet; deinde, cum ille saxis et ignibus et ferro vastitatem meis sedibus intulisset, decrevit senatus eos qui id fecissent lege de vi, quae est in eos qui universam rem publicam oppugnassent, teneri. vobis vero referentibus, o post hominum memoriam fortissimi atque optimi consules! decrevit idem senatus frequentissimus qui meam domum violasset contra rem publicam esse facturum.

qui primus aedifico ex auctoritas senatus pecunia publicus deinde contra vis nefarius hic gladiator tot senatus consulo munio atque saeptum sum primus negotium idem magistratus sum do annus superus ut curo ut sine vis aedificaris ego licet qui in magnus periculum universus res publicus commendaris soleo deinde cum ille saxum et ignis et ferrum vastitas meus sedes infero decerno senatus is qui is facio lex de vis qui sum in is qui universus res publicus oppugno teneo tu verus refero o post homo memoria fortis atque bonus consul decerno idem senatus frequens qui meus domus violo contra res publicus sum facio


sed quid ego id admiror? qui accepta pecunia Pessinuntem ipsum, sedem domiciliumque Matris deorum, vastaris, et Brogitaro Gallograeco, impuro homini ac nefario, cuius legati te tribuno dividere in aede Castoris tuis operis nummos solebant, totum illum locum fanumque vendideris, sacerdotem ab ipsis aris pulvinaribusque detraxeris, omnia illa quae vetustas, quae Persae, quae Syri, quae reges omnes qui Europam Asiamque tenuerunt semper summa religione coluerunt, perverteris; quae denique nostri maiores tam sancta duxerunt ut, cum refertam urbem atque Italiam fanorum haberemus, tamen nostri imperatores maximis et periculosissimis bellis huic deae vota facerent, eaque in ipso Pessinunte ad illam ipsam principem aram et in illo loco fanoque persolverent.

sed quis ego is admiror qui accipio pecunia pessinus ipse sedes domicilium matrae deus vastaris et brogitarus gallograeco impurus homo atque nefarius qui legatus tu tribunus divido in aedes castor tuus opus nummus soleo totus ille locus fanum vendo sacerdos ab ipse ara pulvinar detraho omnis ille qui vetustus qui persa qui syrus qui rex omnis qui europa asia teneo semper summus religio colo perverto qui denique noster magnus tam sancio duco ut cum refercio urbs atque italia fanum habeo tamen noster imperator magnus et periculosus bellum hic dea veto facio is in ipse pessinus ad ille ipse princeps ara et in ille locus fanum persolvo


deteriores cavete; quorum quidem est magna natio, sed tamen eorum omnium hic dux est atque princeps; etenim si unum hominem deterrimum poeta praestanti aliquis ingenio fictis conquisitisque vitiis deformatum vellet inducere, nullum profecto dedecus reperire posset quod in hoc non inesset, multaque in eo penitus defixa atque haerentia praeteriret. parentibus et dis immortalibus et patriae nos primum natura conciliat; eodem enim tempore et suscipimur in lucem et hoc caelesti spiritu augemur et certam in sedem civitatis ac libertatis adscribimur. iste parentum nomen, sacra, memoriam, gentem Fonteiano nomine obruit; deorum ignis, solia, mensas, abditos ac penetralis focos, occulta et maribus non invisa solum, sed etiam inaudita sacra inexpiabili scelere pervertit, idemque earum templum inflammavit dearum quarum ope etiam aliis incendiis subvenitur.

deterior cavete qui quidem sum magnus natio sed tamen is omnis hic dux sum atque princeps etenim si unus homo deterior poeta praesto aliquis ingenium fingo conquaero vitium deformo volo induco nullus profecto dedecus reperio possum qui in hic non insum multo in is penitus defigo atque haereo praetereo parens et deus immortalis et patria nos primus natura concilio idem enim tempus et suscipio in lux et hic caelestis spiritus augeo et certus in sedes civitas atque libertas adscribo iste parens nomen sacer memoria gens fonteianus nomen obruo deus ignis solium mensa abdo atque penetral focus occulo et maris non invideo solus sed etiam inaudio sacer inexpiabilis scelus perverto idem is templum inflammo dearis qui ops etiam alius incendium subvenio


hesterno die, patres conscripti, cum me et vestra dignitas et frequentia equitum Romanorum praesentium, quibus senatus dabatur, magno opere commosset, putavi mihi reprimendam esse P. Clodi impudicam impudentiam, cum is publicanorum causam stultissimis interrogationibus impediret, P. Tullioni Syro navaret operam atque ei se, cui totus venierat, etiam vobis inspectantibus venditaret. itaque hominem furentem exsultantemque continui simul ac periculum iudici intendi: duobus inceptis verbis omnem impetum gladiatoris ferociamque compressi.

hesternus dies pater conscribo cum ego et vester dignitas et frequentia eques romanus praesens qui senatus do magnus opus commosset puto ego reprimo sum p claudius impudicus impudentia cum is publicanus causa stultus interrogatio impedio p tullio syrus navo opera atque is sui qui totus venierat etiam tu inspecto vendito itaque homo furo exsulto contineo simul atque periculum judicium intendo duo inceptum verbum omnis impetus gladiator ferocio comprimo


itaque nunc proxima contio eius exspectatur de pudicitia. quid enim interest utrum ab altaribus religiosissimis fugatus de sacris et religionibus conqueratur, an ex sororum cubiculo egressus pudorem pudicitiamque defendat? responsum haruspicum hoc recens de fremitu in contione recitavit, in quo cum aliis multis scriptum etiam illud est, id quod audistis, loca sacra et religiosa profana haberi: in ea causa esse dixit domum meam a religiosissimo sacerdote, P. Clodio, consecratam.

itaque nunc propior contio is exspecto de pudicitia quis enim intersum utrum ab altar religiosus fugo de sacrum et religio conqueror an ex soror cubiculum egredior pudor pudicitia defendo responsum haruspex hic recens de fremo in contio recito in quo cum alius multus scribo etiam ille sum is qui audio locum sacer et religiosus profanus habeo in is causa sum dico domus meus ab religiosus sacerdos p claudius consecro


nego umquam post sacra constituta, quorum eadem est antiquitas quae ipsius urbis, ulla de re, ne de capite quidem virginum Vestalium, tam frequens conlegium iudicasse. quamquam ad facinoris disquisitionem interest adesse quam plurimos (ita est enim interpretatio illa pontificum, ut eidem potestatem habeant iudicum), religionis explanatio vel ab uno pontifice perito recte fieri potest (quod idem in iudicio capitis durum atque iniquum est), tamen sic reperietis, frequentiores pontifices de mea domo quam umquam de caerimoniis virginum iudicasse. postero die frequentissimus senatus te consule designato, Lentule, sententiae principe, P. Lentulo et Q. Metello consulibus referentibus statuit, cum omnes pontifices qui erant huius ordinis adessent, cumque alii qui honoribus populi Romani antecedebant multa de conlegi iudicio verba fecissent, omnesque idem scribendo adessent, domum meam iudicio pontificum religione liberatam videri.

nego umquam post sacer constituo qui idem sum antiquitas qui ipse urbs ullus de res ne de caput quidem virgo vestalis tam frequens collegium judico quamquam ad facinus disquisitio intersum adsum quam multus ita sum enim interpretatio ille pontifex ut idem potestas habeo iudex religio explanatio vel ab unus pontifex pereo rectus fio possum qui idem in iudicium capio durus atque iniquus sum tamen sic reperio frequens pontifex de meus domus quam umquam de caerimonia virgo judico posterus dies frequens senatus tu consul designo lentulis sententia princeps p lentulus et q metellus consul refero statuo cum omnis pontifex qui sum hic ordo adsum cum alius qui honor populus romanus antecedo multus de collegium iudicium verbum facio omnes idem scribo adsum domus meus iudicium pontifex religio libero video


deinde, si quid habui oti, etiam cognovi multa homines doctos sapientisque et dixisse et scripta de deorum immortalium numine reliquisse; quae quamquam divinitus perscripta video, tamen eius modi sunt ut ea maiores nostri docuisse illos, non ab illis didicisse videantur. etenim quis est tam vaecors qui aut, cum suspexit in caelum, deos esse non sentiat, et ea quae tanta mente fiunt ut vix quisquam arte ulla ordinem rerum ac necessitudinem persequi possit casu fieri putet, aut, cum deos esse intellexerit, non intellegat eorum numine hoc tantum imperium esse natum et auctum et retentum? quam volumus licet, patres conscripti, ipsi nos amemus, tamen nec numero Hispanos nec robore Gallos nec calliditate Poenos nec artibus Graecos nec denique hoc ipso huius gentis ac terrae domestico nativoque sensu Italos ipsos ac Latinos, sed pietate ac religione atque hac una sapientia, quod deorum numine omnia regi gubernarique perspeximus, omnis gentis nationesque superavimus.

deinde si quis habeo otium etiam cognosco multus homo doceo sapio et dico et scribo de deus immortalis numen relinquo qui quamquam divinitus perscribo video tamen is modus sum ut is magnus noster doceo ille non ab ille disco video etenim quis sum tam vaecors qui aut cum suspicio in caelum deus sum non sentio et is qui tantus mens fio ut vix quisquam ars ullus ordo res atque necessitudo persequor possum casus fio puto aut cum deus sum intellego non intellego is numen hic tantus imperium sum natus et augeo et retendo quam volo licet pater conscribo ipse nos amo tamen neque numerus hispani neque robur galli neque calliditas poeni neque ars graeci neque denique hic ipse hic gens atque terra domesticus nativus sentio italus ipse atque latini sed pietas atque religio atque hic unus sapientia qui deus numen omnis rex guberno perspicio omnis gens natio supero


qua re, id quod extremum est in haruspicum responso, providete ne rei pvblicae statvs commvtetvr; etenim vix haec, si undique fulciamus iam labefacta, vix, inquam, nixa in omnium nostrum umeris cohaerebunt. fuit quondam ita firma haec civitas et valens ut neglegentiam senatus vel etiam iniurias civium ferre posset. iam non potest. aerarium nullum est, vectigalibus non fruuntur qui redemerunt, auctoritas principum cecidit, consensus ordinum est divulsus, iudicia perierunt, suffragia descripta tenentur a paucis, bonorum animus ad nutum nostri ordinis expeditus iam non erit, civem qui se pro patriae salute opponat invidiae frustra posthac requiretis.

qui res is qui exter sum in haruspex respondeo provideo ne res pvblicae statvs commvtetvr etenim vix hic si undique fulcio iam labefacto vix inquam nitor in omnis nos umerus cohaereo sum quondam ita firmo hic civitas et valeo ut neglegentia senatus vel etiam injuria civis fero possum iam non possum aerarius nullus sum vectigal non fruor qui reemo auctoritas princeps cado consentio ordo sum divello iudicium pereo suffragium describo teneo ab paucus bonus animus ad nutus noster ordo expedio iam non sum civis qui sui pro patria salus oppono invidia frustra posthac requiro


a dis quidem immortalibus quae potest homini maior esse poena furore atque dementia? nisi forte in tragoediis quos vulnere ac dolore corporis cruciari et consumi vides, graviores deorum immortalium iras subire quam illos qui furentes inducuntur putas. non sunt illi eiulatus et gemitus Philoctetae tam miseri, quamquam sunt acerbi, quam illa exsultatio Athamantis et quam senium matricidarum. tu cum furialis in contionibus voces mittis, cum domos civium evertis, cum lapidibus optimos viros foro pellis, cum ardentis faces in vicinorum tecta iactas, cum aedis sacras inflammas, cum servos concitas, cum sacra ludosque conturbas, cum uxorem sororemque non discernis, cum quod ineas cubile non sentis, tum baccharis, tum furis, tum das eas poenas quae solae sunt hominum sceleri a dis immortalibus constitutae. nam corporis quidem nostri infirmitas multos subit casus per se, denique ipsum corpus tenuissima de causa saepe conficitur: deorum tela in impiorum mentibus figuntur. qua re miserior es cum in omnem fraudem raperis oculis quam si omnino oculos non haberes.

ab deus quidem immortalis qui possum homo magnus sum poena furor atque dementia nisi fors in tragoedia qui vulnus atque dolor corpus cruciaris et consumo video gravis deus immortalis ira subeo quam ille qui furo induco puto non sum ille ejulo et gemitus philocteta tam miser quamquam sum acerbus quam ille exsultatio athamas et quam senium matricidaris tu cum furial in contio voco mitto cum domus civis everto cum lapis bonus vir forum pello cum ardeo fax in vicinus tectum jacto cum aedes sacer inflammo cum servus concito cum sacer ludus conturbo cum uxor soror non discerno cum qui ineo cubile non sentio tum baccharis tum fur tum do is poena qui solus sum homo scelus ab deus immortalis constituo nam corpus quidem noster infirmitas multus subeo casus per sui denique ipse corpus tenuis de causa saepe confacio deus telum in impii mens figo qui res miser sum cum in omnis fraudo rapio oculus quam si omnino oculus non habeo


tu meam domum religiosam facere potuisti? qua mente? quam amiseras. qua manu? qua disturbaras. qua voce? qua incendi iusseras. qua lege? quam ne in illa quidem impunitate tua scripseras. quo pulvinari? quod stupraras. quo simulacro? quod ereptum ex meretricis sepulcro in imperatoris monumento conlocaras. quid habet mea domus religiosi nisi quod impuri et sacrilegi parietem tangit? itaque ne quis meorum imprudens introspicere tuam domum possit ac te sacra illa tua facientem videre, tollam altius tectum, non ut ego te despiciam, sed tu ne aspicias urbem eam quam delere voluisti.

tu meus domus religiosus facio possum qui mens quam amitto qui manus qui disturbo qui vox qui incendo jubeo qui lex quam ne in ille quidem impunitas tuus scribo quo pulvinaris qui stupro quo simulacrum qui eripio ex meretrix sepulcrum in imperator monumentum conloco quis habeo meus domus religiosus nisi qui impurus et sacrilegus paries tango itaque ne quis meus imprudens introspicio tuus domus possum atque tu sacer ille tuus facio video tollo altus tectum non ut ego tu despicio sed tu ne aspicio urbs is quam deleo volo


an si ludius constitit, aut tibicen repente conticuit, aut puer ille patrimus et matrimus si tensam non tenuit, si lorum omisit, aut si aedilis verbo aut simpuvio aberravit, ludi sunt non rite facti, eaque errata expiantur, et mentes deorum immortalium ludorum instauratione placantur: si ludi ab laetitia ad metum traducti, si non intermissi sed perempti atque sublati sunt, si civitati universae, scelere eius qui ludos ad luctum conferre voluit, exstiterunt dies illi pro festis paene funesti, dubitabimus quos ille fremitus nuntiet ludos esse pollutos?

an si ludius consto aut tibicen repens conticesco aut puer ille patrimus et matrimus si tendo non teneo si lorus omitto aut si aedilis verbum aut simpuvium aberro ludo sum non rite facio is erro expio et mens deus immortalis ludus instauratio placo si ludo ab laetitia ad metus traduco si non intermitto sed peremo atque suffero sum si civitas universus scelus is qui ludus ad luctus confero volo exsisto dies ille pro festus paene funestus dubito qui ille fremo nuntio ludus sum polluo


idem postea quam respirare vos a metu caedis, emergere auctoritatem vestram e fluctibus illis servitutis, reviviscere memoriam ac desiderium mei vidit, vobis se coepit subito fallacissime venditare; tum leges Iulias contra auspicia latas et hic et in contionibus dicere, in quibus legibus inerat curiata illa lex quae totum eius tribunatum continebat, quam caecus amentia non videbat. producebat fortissimum virum, M. Bibulum; quaerebat ex eo, C. Caesare leges ferente de caelo semperne servasset; semper se ille servasse dicebat. augures interrogabat, quae ita lata essent rectene lata essent; illi vitio lata esse dicebant. ferebant in oculis hominem quidam boni viri et de me optime meriti, sed illius, ut ego arbitror, furoris ignari. longius processit; in ipsum Cn. Pompeium, auctorem, ut praedicare est solitus, consiliorum suorum, invehi coepit; inibat gratiam a non nullis.

idem postea quam respiraris tu ab metus caedes emergo auctoritas vester e fluctus ille servitus reviviscere memoria atque desiderium meus video tu sui coepio subeo fallax venditaris tum lex julius contra auspicium latus et hic et in contio dico in qui lex insum curiatus ille lex qui totus is tribunatus contineo quam caecus amentia non video produco fortis vir m bibulis quaero ex is que caesaris lex fero de caelum semper servo semper sui ille servo dico auguro interrogo qui ita fero sum recingo fero sum ille vitio fero sum dico fero in oculus homo quidam bonus vir et de ego optume mereo sed ille ut ego arbitror furor ignaris longus procedo in ipse cn pompejus auctor ut praedico sum soleo consilium suus inveho coepio ineo gratia ab non nullus


vetera fortasse loquimur; quamquam hoc si minus civili iure perscriptum est, lege tamen naturae, communi iure gentium sanctum est ut nihil mortales a dis immortalibus usu capere possint. verum tamen antiqua neglegimus: etiamne ea neglegemus quae fiunt cum maxime, quae videmus? L. Pisonem quis nescit his temporibus ipsis maximum et sanctissimum Dianae sacellum in Caeliculo sustulisse? adsunt vicini eius loci; multi sunt etiam in hoc ordine qui sacrificia gentilicia illo ipso in sacello stato loco anniversaria factitarint. et quaerimus di immortales quae loca desiderent, quid significent, de quo loquantur? A Sex. Serrano sanctissima sacella suffossa, inaedificata, oppressa, summa denique turpitudine foedata esse nescimus?

vetero fortasse loquor quamquam hic si paruus civilis ius perscribo sum lex tamen natura communis ius gens sancio sum ut nihil mortalis ab deus immortalis usus capio possum verus tamen antiquus neglego etiam is neglego qui fio cum magnus qui video l piso quis nescio hic tempus ipse magnus et sancio diana sacellum in caeliculo tollo adsum vicinus is locus multus sum etiam in hic ordo qui sacrificium gentilicius ille ipse in sacellum sto locus anniversarius factito et quaero deus immortalis qui locum desidero quis significo de quo loquor ab sex serranus sancio sacellum suffodio inaedifico opprimo summus denique turpitudo foedo sum nescio


ac si volumus ea quae de quoque deo nobis tradita sunt recordari, hanc matrem magnam, cuius ludi violati, polluti, paene ad caedem et ad funus civitatis conversi sunt, hanc, inquam, accepimus agros et nemora cum quodam strepitu fremituque peragrare. haec igitur vobis, haec populo Romano et scelerum indicia ostendit et periculorum signa patefecit. nam quid ego de illis ludis loquar quos in Palatio nostri maiores ante templum in ipso Matris magnae conspectu Megalesibus fieri celebrarique voluerunt? qui sunt more institutisque maxime casti, sollemnes, religiosi; quibus ludis primum ante populi consessum senatui locum P. Africanus iterum consul ille maior dedit, ut eos ludos haec lues impura pollueret! quo si qui liber aut spectandi aut etiam religionis causa accesserat, manus adferebantur, quo matrona nulla adiit propter vim consessumque servorum. ita ludos eos, quorum religio tanta est ut ex ultimis terris arcessita in hac urbe consederit, qui uni ludi ne verbo quidem appellantur Latino, ut vocabulo ipso et appetita religio externa et Matris magnae nomine suscepta declaretur—hos ludos servi fecerunt, servi spectaverunt, tota denique hoc aedile servorum Megalesia fuerunt.

atque si volo is qui de quoque deus nos trado sum recordaris hic mater magnus qui ludo violo polluo paene ad caedes et ad funus civitas converro sum hic inquam accipio ager et nemus cum quidam strepitus fremo peragraris hic igitur tu hic populus romanus et scelus indicium ostendo et periculum signum patefacio nam quis ego de ille ludus loquor qui in palatium noster magnus ante templum in ipse matrae magnus conspectus megalesia fio celebro volo qui sum mos instituo magnus caveo sollemnis religiosus qui ludus primus ante populus consido senatus locus p africanus iterum consul ille magnus do ut is ludus hic luo impurus polluo quo si qui liber aut specto aut etiam religio causa accedo manus affero quo matrona nullus adeo propter vis consido servus ita ludus is qui religio tantus sum ut ex ulter terra arcesso in hic urbs consido qui unus ludo ne verbum quidem appello latinum ut vocabulum ipse et appeto religio externus et matrae magnus nomen suscipio declaro hic ludus servio facio servio specto totus denique hic aedilis servus megalesia sum


et video in haruspicum responsum haec esse subiuncta: sacrificia vetvsta occvltaqve minvs diligenter facta pollvtaqve. haruspices haec loquuntur an patrii penatesque di? multi enim sunt, credo, in quos huius malefici suspicio cadat. quis praeter hunc unum? obscure dicitur quae sacra polluta sint? quid planius, quid religiosius, quid gravius dici potest? vetvsta occvltaqve. nego ulla verba Lentulum, gravem oratorem ac disertum, saepius, cum te accusaret, usurpasse quam haec quae nunc ex Etruscis libris in te conversa atque interpretata dicuntur. etenim quod sacrificium tam vetustum est quam hoc quod a regibus aequale huius urbis accepimus? quod autem tam occultum quam id quod non solum curiosos oculos excludit sed etiam errantis, quo non modo improbitas sed ne imprudentia quidem possit intrare? quod quidem sacrificium nemo ante P. Clodium omni memoria violavit, nemo umquam adiit, nemo neglexit, nemo vir aspicere non horruit, quod fit per virgines Vestalis, fit pro populo Romano, fit in ea domo quae est in imperio, fit incredibili caerimonia, fit ei deae cuius ne nomen quidem viros scire fas est, quam iste idcirco bonam dicit quod in tanto sibi scelere ignoverit. non ignovit, mihi crede, non: nisi forte tibi esse ignotum putas, quod te iudices emiserunt excussum et exhaustum, suo iudicio absolutum, omnium condemnatum, aut quod oculos, ut opinio illius religionis est, non perdidisti.

et video in haruspex responsum hic sum subjungo sacrificium vetvsta occvltaqve minvs diligenter facio pollvtaqve haruspex hic loquor an patrius penates deus multus enim sum credo in qui hic maleficus suspicio cado quis praeter hic unus obscurus dico qui sacer polluo sum quis planus quis religiosus quis gravis dico possum vetvsta occvltaqve nego ullus verbum lentulis gravis orator atque dissero saepis cum tu accuso usurpo quam hic qui nunc ex etruscus liber in tu converro atque interpretor dico etenim qui sacrificium tam vetustus sum quam hic qui ab rex aequal hic urbs accipio qui autem tam occulo quam is qui non solus curiosus oculus excludo sed etiam erro quo non modo improbitas sed ne imprudens quidem possum intro qui quidem sacrificium nemo ante p claudius omnis memoria violo nemo umquam adeo nemo neglego nemo vir aspicio non horreo qui fio per virgo vestal fio pro populus romanus fio in is domus qui sum in imperium fio incredibilis caerimonia fio is dea qui ne nomen quidem vir scio fas sum quam iste idcirco bonus dico qui in tantus sui scelus ignosco non ignosco ego credo non nisi fors tu sum ignotus puto qui tu iudex emitto excutio et exhaurio suus iudicium absolvo omnis condemno aut qui oculus ut opinio ille religio sum non perdo


videtis igitur hominem per se ipsum iam pridem adflictum ac iacentem perniciosis optimatium discordiis excitari, cuius initia furoris dissensionibus eorum qui tum a vobis seiuncti videbantur sustentata sunt. reliqua iam praecipitantis tribunatus etiam post tribunatum obtrectatores eorum atque adversarii defenderunt; ne a re publica rei publicae pestis removeretur restiterunt, etiam ne causam diceret, etiam ne privatus esset. etiamne in sinu atque in deliciis quidam optimi viri viperam illam venenatam ac pestiferam habere potuerunt? quo tandem decepti munere? volo, inquiunt, esse qui in contione detrahat de Pompeio. detrahat ille vituperando? velim sic hoc vir summus atque optime de mea salute meritus accipiat ut a me dicitur; dicam quidem certe quod sentio. mihi me dius fidius tum de illius amplissima dignitate detrahere cum illum maximis laudibus ecferebat videbatur.

video igitur homo per sui ipse iam pridem affligo atque iaceo perniciosus optimas discordia excito qui initium furor dissensio is qui tum ab tu sejungo video sustento sum reliquus iam praecipito tribunatus etiam post tribunatus obtrectator is atque adversarius defendo ne ab res publicus res publicus pestis removeo resto etiam ne causa dico etiam ne privo sum etiam in sinus atque in deliciae quidam bonus vir vipera ille veneno atque pestifer habeo possum quo tandem decipio munus volo inquam sum qui in contio detraho de pompejus detraho ille vitupero volo sic hic vir summus atque optume de meus salus mereor accipio ut ab ego dico dico quidem certus qui sentio ego ego dius fidus tum de ille amplus dignitas detraho cum ille magnus laus ecferebat video


atque ex hac nimia non nullorum alienatione a quibusdam haerent ea tela in re publica quae, quam diu haerebant in uno me, graviter equidem sed aliquanto levius ferebam. an iste nisi primo se dedisset iis quorum animos a vestra auctoritate seiunctos esse arbitrabatur, nisi eos in caelum suis laudibus praeclarus auctor extolleret, nisi exercitum C. Caesaris—in quo fallebat, sed eum nemo redarguebat—nisi eum, inquam, exercitum signis infestis in curiam se inmissurum minitaretur, nisi se Cn. Pompeio adiutore, M. Crasso auctore, quae faciebat facere clamaret, nisi consules causam coniunxisse secum, in quo uno non mentiebatur, confirmaret, tam crudelis mei, tam sceleratus rei publicae vexator esse potuisset?

atque ex hic nimius non nullus alienatio ab quidam haereo is telum in res publicus qui quam diu haereo in unus ego gravis equidem sed aliquantus levis fero an iste nisi primus sui do is qui animus ab vester auctoritas sejungo sum arbitror nisi is in caelum suus laus praeclarus auctor extollo nisi exercitus que caesar in quo fallo sed is nemo redarguo nisi is inquam exercitus signum infestus in curia sui inmitto minito nisi sui cn pompejus adiutor m crassus auctor qui facio facio clamo nisi consul causa coniungo sui in quo unus non mentior confirmo tam crudelis meus tam scelero res publicus vexator sum possum


fuit in his omnibus etsi non iusta,—nulla enim potest cuiquam male de re publica merendi iusta esse causa,—gravis tamen et cum aliquo animi virilis dolore coniuncta: P. Clodius a crocota, a mitra, a muliebribus soleis purpureisque fasceolis, a strophio, a psalterio, a flagitio, a stupro est factus repente popularis. Nisi eum mulieres exornatum ita deprendissent, nisi ex eo loco quo eum adire fas non fuerat ancillarum beneficio emissus esset, populari homine populus Romanus, res publica cive tali careret. hanc ob amentiam in discordiis nostris, de quibus ipsis his prodigiis recentibus a dis immortalibus admonemur, arreptus est unus ex patriciis cui tribuno plebis fieri non liceret.

sum in hic omnis etsi non iustus nullus enim possum quisquam malus de res publicus mereo iustus sum causa gravis tamen et cum aliquis animus virilis dolor conjungo p claudius ab crocota ab mitra ab muliebris solea purpureus fasceolis ab strophium ab psalterium ab flagitium ab stuprum sum facio repens popularis nisus is mulier exorno ita deprendissent nisi ex is locus quo is adeo fas non sum ancillaris beneficium emitto sum populor homo populus romanus res publicus civis talis careo hic ob amentia in discordia noster de qui ipse hic prodigium recens ab deus immortalis admoneo arrepo sum unus ex patricius qui tribunus plebs fio non licet


quis enim ante te sacra illa vir sciens viderat, ut quisquam poenam quae sequeretur id scelus scire posset? an tibi luminis obesset caecitas plus quam libidinis? ne id quidem sentis, coniventis illos oculos abavi tui magis optandos fuisse quam hos flagrantis sororis? tibi vero, si diligenter attendes, intelleges hominum poenas deesse adhuc, non deorum. homines te in re foedissima defenderunt, homines turpissimum nocentissimumque laudarunt, homines prope confitentem iudicio liberaverunt, hominibus iniuria tui stupri inlata in ipsos dolori non fuit, homines tibi arma alii in me, alii post in illum invictum civem dederunt, hominum beneficia prorsus concedo tibi iam maiora non esse quaerenda:

quis enim ante tu sacer ille vir scio video ut quisquam poena qui sequor is scelus scio possum an tu lumen obsum caecitas multus quam libido ne is quidem sentio conivit ille oculus abavus tuus magis opto sum quam hic flagro soror tu verus si diligenter attendo intellego homo poena desum adhuc non deus homo tu in res foedus defendo homo turpis noceo laudo homo prope confiteor iudicium libero homo iniuria tuus stuprum infero in ipse dolor non sum homo tu arma alius in ego alius post in ille invictus civis do homo beneficium prorsus concedo tu iam magnus non sum quaero


quae tanta religio est qua non in nostris dubitationibus atque in maximis superstitionibus unius P. Servili aut M. Luculli responso ac verbo liberemur? de sacris publicis, de ludis maximis, de deorum penatium Vestaeque matris caerimoniis, de illo ipso sacrificio quod fit pro salute populi Romani, quod post Romam conditam huius unius casti tutoris religionum scelere violatum est, quod tres pontifices statuissent, id semper populo Romano, semper senatui, semper ipsis dis immortalibus satis sanctum, satis augustum, satis religiosum esse visum est. at vero meam domum P. Lentulus, consul et pontifex, P. Servilius, M. Lucullus, Q. Metellus, M'. Glabrio, M. Messalla, L. Lentulus, flamen Martialis, P. Galba, Q. Metellus Scipio, C. Fannius, M. Lepidus, L. Claudius rex sacrorum, M. Scaurus, M. Crassus, C. Curio, Sex. Caesar flamen Quirinalis, Q. Cornelius, P. Albinovanus, Q. Terentius, pontifices minores, causa cognita, duobus locis dicta, maxima frequentia amplissimorum ac sapientissimorum civium adstante, omni religione una mente omnes liberaverunt.

qui tantus religio sum qui non in noster dubitatio atque in magnus superstitio unus p servilis aut m lucullus respondeo atque verbum libero de sacrum publicus de ludus magnus de deus penates vesta mater caerimonia de ille ipse sacrificium qui fio pro salus populus romanus qui post roma condo hic unus caveo tutor religio scelus violo sum qui tres pontifex statuo is semper populus romanus semper senatus semper ipse deus immortalis satis sancio satis augustus satis religiosus sum video sum at verus meus domus p lentulus consul et pontifex p servilis m lucullus q metellus m glabrio m messalla l lentulus flamen martial p galba q metellus scipio que fannius m lepidus l claudus rex sacer m scaurus m crassus que curius sex caesar flamen quirinal q cornelius p albinovanus q tero pontifex paruus causa cognosco duo locus dictum maximus frequentia amplus atque sapio civis asto omnis religio unus mens omnis libero


etenim haec deorum immortalium vox, haec paene oratio iudicanda est, cum ipse mundus, cum maria atque terrae motu quodam novo contremiscunt et inusitato aliquid sono incredibilique praedicunt. in quo constituendae nobis quidem sunt procurationes et obsecratio, quem ad modum monemur. sed faciles sunt preces apud eos qui ultro nobis viam salutis ostendunt: nostrae nobis sunt inter nos irae discordiaeque placandae.

etenim hic deus immortalis vox hic paene oratio judico sum cum ipse mundus cum mare atque terra motus quidam novo contremisco et inusitatus aliquis sonus incredibilis praedico in quo constituo nos quidem sum procuratio et obsecratio qui ad modus moneo sed facilis sum prex apud is qui ultro nos via salus ostendo noster nos sum inter nos ira discordia placo


gaudeo mihi de toto hoc ostento, quod haud scio an gravissimum multis his annis huic ordini nuntiatum sit, datam non modo iustam sed etiam necessariam causam esse dicendi; reperietis enim ex hoc toto prodigio atque responso nos de istius scelere ac furore ac de impendentibus periculis maximis prope iam voce Iovis optimi maximi praemoneri.

gaudeo ego de totus hic ostendo qui haud scio an gravis multus hic annus hic ordo nuntio sum do non modo iustus sed etiam necessaria causa sum dico reperio enim ex hic totus prodigium atque respondeo nos de iste scelus atque furor atque de impendeo periculum magnus prope iam vox iuppiter bonus magnus praemoneo


sed quae tandem est in hac urbe tanta domus ab ista suspicione religionis tam vacua atque pura? quamquam vestrae domus, patres conscripti, ceterorumque civium multo maxima ex parte sunt liberae religione, tamen una mea domus iudiciis omnibus liberata in hac urbe sola est. te enim appello, Lentule, et te, Philippe. ex hoc haruspicum responso decrevit senatus ut de locis sacris religiosis ad hunc ordinem referretis. potestisne referre de mea domo, quae, ut dixi, sola in hac urbe omni religione omnibus iudiciis liberata est? quam primum inimicus ipse in illa tempestate ac nocte rei publicae, cum cetera scelera stilo illo impuro Sex. Clodi ore tincto conscripsisset, ne una quidem attigit littera religionis; deinde eandem domum populus Romanus, cuius est summa potestas omnium rerum, comitiis centuriatis omnium aetatum ordinumque suffragiis eodem iure esse iussit quo fuisset; postea vos, patres conscripti, non quo dubia res esset, sed ut huic furiae, si diutius in hac urbe quam delere cuperet maneret, vox interdiceretur, decrevistis ut de mearum aedium religione ad pontificum conlegium referretur.

sed qui tandem sum in hic urbs tantus domus ab iste suspicio religio tam vacuus atque purus quamquam vester domus pater conscribo ceter civis multus maximus ex pars sum liber religio tamen unus meus domus iudicium omnis libero in hic urbs solus sum tu enim appello lentulis et tu philippus ex hic haruspex respondeo decerno senatus ut de locus sacrum religiosus ad hic ordo refero possum refero de meus domus qui ut dico solus in hic urbs omnis religio omnis iudicium libero sum quam primus inimicus ipse in ille tempestas atque nox res publicus cum ceterus scelus stilus ille impurus sex claudius os tingo conscribo ne unus quidem attigo littera religio deinde idem domus populus romanus qui sum summus potestas omnis res comitium centurio omnis aetas ordo suffragium idem ius sum iubeo quo sum postea tu pater conscribo non quo dubius res sum sed ut hic furia si diu in hic urbs quam deleo cupio maneo vox interdico decerno ut de meus aedes religio ad pontifex collegium refero


sequitur illud, ne deterioribvs repvlsisqve honos avgeatvr. repulsos videamus, nam deteriores qui sint, post docebo. sed tamen in eum cadere hoc verbum maxime qui sit unus omnium mortalium sine ulla dubitatione deterrimus, concedendum est. qui sunt igitur repulsi? non, ut opinor, ii qui aliquando honorem vitio civitatis, non suo, non sunt adsecuti; nam id quidem multis saepe optimis civibus atque honestissimis viris accidit. repulsi sunt ii quos ad omnia progredientis, quos munera contra leges gladiatoria parantis, quos apertissime largientis non solum alieni sed etiam sui, vicini, tribules, urbani, rustici reppulerunt: hi ne honore augeantur monent. debet esse gratum quod praedicunt, sed tamen huic malo populus Romanus ipse nullo haruspicum admonitu sua sponte prospexit.

sequor ille ne deterioribvs repvlsisqve honor avgeatvr repello video nam deterior qui sum post doceo sed tamen in is cado hic verbum magnus qui sum unus omnis mortalis sine ullus dubitatio deterior concedo sum qui sum igitur repello non ut opinor is qui aliquando honor vitio civitas non suus non sum adsequor nam is quidem multus saepe bonus civis atque honestus vis accido repello sum is qui ad omnis progredio qui munus contra lex gladiatorius paro qui aperio largior non solus alienus sed etiam suus vicinus tribulis urbanus rusticus repello hic ne honor augeo moneo debeo sum gratus qui praedico sed tamen hic malus populus romanus ipse nullus haruspex admoneo suus sponte prospicio


quod ego quamquam quid sit nescio, tamen hoc statuo, hunc, si amicus esset Pompeio, laudaturum illum non fuisse. quid enim, si illi inimicissimus esset, amplius ad eius laudem minuendam facere potuisset? videant ii qui illum Pompeio inimicum esse gaudebant, ob eamque causam in tot tantisque sceleribus conivebant, et non numquam eius indomitos atque ecfrenatos furores plausu etiam suo prosequebantur, quam se cito inverterit. nunc enim iam laudat illum: in eos invehitur quibus se antea venditabat. quid existimatis eum, si reditus ei gratiae patuerit, esse facturum, qui tam libenter in opinionem gratiae inrepat?

qui ego quamquam quis sum nescio tamen hic statuo hic si amicus sum pompejus laudo ille non sum quis enim si ille inimicus sum amplus ad is laus minuo facio possum video is qui ille pompejus inimicus sum gaudeo ob eo causa in tot tantus scelus conivit et non numquam is indomitus atque ecfrenatos furor plaudo etiam suus prosequor quam sui cito inverto nunc enim iam laudo ille in is inveho qui sui antea vendito quis existimo is si redeo is gratia pateo sum facio qui tam libet in opinio gratia inrepo


ac tamen ignarus ille qui consules essent, exsanguis atque aestuans se ex curia repente proripuit, cum quibusdam fractis iam atque inanibus minis et cum illius Pisoniani temporis Gabinianique terroribus: quem cum egredientem insequi coepissem, cepi equidem fructum maximum et ex consurrectione omnium vestrum et ex comitatu publicanorum. sed vaecors repente sine suo vultu, sine colore, sine voce constitit; deinde respexit et, simul atque Cn. Lentulum consulem aspexit, concidit in curiae paene limine; recordatione, credo, Gabini sui desiderioque Pisonis. cuius ego de ecfrenato et praecipiti furore quid dicam? an potest gravioribus a me verbis vulnerari quam est statim in facto ipso a gravissimo viro, P. Servilio, confectus ac trucidatus? cuius si iam vim et gravitatem illam singularem ac paene divinam adsequi possem, tamen non dubito quin ea tela quae coniecerit inimicus quam ea quae conlega patris emisit leviora atque hebetiora esse videantur.

atque tamen ignarus ille qui consul sum exsanguis atque aestuo sui ex curia repens proripio cum quidam frango iam atque inanis minae et cum ille pisonianus tempus gabinianus terror qui cum egredior insequor coepio capio equidem fructus magnus et ex consurrectio omnis vester et ex comito publicanus sed vaecors repens sine suus vultus sine color sine vox consto deinde respicio et simul atque cn lentulis consul aspicio concido in curia paene limen recordatio credo gabinus suus desiderium piso qui ego de ecfrenato et praeceps furor quis dico an possum gravis ab ego verbum vulneraris quam sum statim in facio ipse ab gravis vir p servilius conficio atque trucido qui si iam vis et gravitas ille singularis atque paene divina assequor possum tamen non dubito quin is telum qui conicio inimicus quam is qui collega pater emitto levis atque hebetiora sum video


sequitur de locis sacris, religiosis. O impudentiam miram! de mea domo dicere audes? committe vel consulibus vel senatui vel conlegio pontificum tuam. ac mea quidem his tribus omnibus iudiciis, ut dixi antea, liberata est; at in iis aedibus quas tu, Q. Seio, equite Romano, viro optimo, per te apertissime interfecto, tenes, sacellum dico fuisse et aras. tabulis hoc censoriis, memoria multorum firmabo ac docebo: agatur modo haec res, quod ex eo senatus consulto quod nuper est factum referri ad vos necesse est, habeo quae de locis religiosis velim dicere.

sequor de locus sacrum religiosus o impudentia mirus de meus domus dico audeo committo vel consul vel senatus vel collegium pontifex tuus atque meus quidem hic tres omnis iudicium ut dico antea libero sum at in is aedes qui tu q sejus eques romanus vir bonus per tu aperio interficio teneo sacellum dico sum et ara tabula hic censorius memoria multus firmo atque doceo ago modo hic res qui ex is senatus consultum qui nuper sum facio refero ad tu necesse sum habeo qui de locus religiosus volo dico


quas ego alias optimatium discordias a dis immortalibus definiri putem? nam hoc quidem verbo neque P. Clodius neque quisquam de gregalibus eius aut de consiliariis designatur. habent Etrusci libri certa nomina quae in id genus civium cadere possint: deteriores, repvlsos, quod iam audietis, hos appellant quorum et mentes et res sunt perditae longeque a communi salute diiunctae. qua re cum di immortales monent de optimatium discordia, de clarissimorum et optime meritorum civium dissensione praedicunt; cum principibus periculum caedemque portendunt, in tuto conlocant Clodium, qui tantum abest a principibus quantum a puris, quantum ab religiosis.

qui ego alius optimas discordia ab deus immortalis definio puto nam hic quidem verbum neque p claudius neque quisquam de gregal is aut de consiliarius designo habeo etruscus liber certus nomen qui in is genus civis cado possum deterior repvlsos qui iam audio hic appello qui et mens et res sum perdo longus ab communis salus diiunctae qui res cum deus immortalis moneo de optimas discordia de clarus et optume meritor civis dissensio praedico cum princeps periculum caedes portendo in tueor conloco claudius qui tantus absum ab princeps quantus ab purus quantus ab religiosus


de hoc igitur loco sacro potissimum videntur haruspices dicere, qui locus solus ex privatis locis omnibus hoc praecipue iuris habet, ut ab ipsis qui sacris praesunt sacer non esse iudicatus sit? verum referte, quod ex senatus consulto facere debetis. aut vobis cognitio dabitur, qui primi de hac domo sententiam dixistis et eam religione omni liberastis, aut senatus ipse iudicabit, qui uno illo solo antistite sacrorum dissentiente frequentissimus antea iudicavit, aut,—id quod certe fiet,—ad pontifices reicietur, quorum auctoritati fidei prudentiae maiores nostri sacra religionesque et privatas et publicas commendarunt. quid ergo ii possunt aliud iudicare ac iudicaverunt? multae sunt domus in hac urbe, patres conscripti, atque haud scio an paene cunctae iure optimo, sed tamen iure privato, iure hereditario, iure auctoritatis, iure mancipi, iure nexi: nego esse ullam domum aliam privato eodem quo quae optima lege, publico vero omni praecipuo et humano et divino iure munitam;

de hic igitur locus sacro potis video haruspex dico qui locus solus ex privo locus omnis hic praecipuus ius habeo ut ab ipse qui sacrum praesum sacer non sum iudico sum verus refero qui ex senatus consultum facio debeo aut tu cognitio do qui primus de hic domus sententia dico et is religio omnis libero aut senatus ipse iudico qui unus ille solum antistes sacer dissentio frequens antea judico aut is qui certus fio ad pontifex reicio qui auctoritas fides prudentia magnus noster sacer religio et privo et publicus commendo quis ergo is possum alius iudicaris atque judico multus sum domus in hic urbs pater conscribo atque haud scio an paene cunctus ius bonus sed tamen ius privo ius hereditarius ius auctoritas ius mancipium ius necto nego sum ullus domus alius privo idem quo qui bonus lex publicus verus omnis praecipuus et humanus et divino ius munio


inest hoc tempore haud obscurum odium, atque id insitum penitus et inustum animis hominum amplissimorum; dissident principes; captatur occasio. qui non tantum opibus valent nescio quam fortunam tamen ac tempus exspectant: qui sine controversia plus possunt, ii fortasse non numquam consilia ac sententias inimicorum suorum extimescunt. tollatur haec e civitate discordia: iam omnes isti qui portenduntur metus exstinguentur, iam ista serpens, quae tum hic delitiscit, tum se emergit et fertur illuc, compressa atque inlisa morietur. monent enim eidem ne occvltis consiliis res pvblica laedatvr. quae sunt occultiora quam eius qui in contione ausus est dicere iustitium edici oportere, iuris dictionem intermitti, claudi aerarium, iudicia tolli? nisi forte existimatis hanc tantam conluvionem illi tantamque eversionem civitatis in mentem subito in rostris cogitanti venire potuisse. est quidem ille plenus vini stupri somni, plenusque inconsideratissimae ac dementissimae temeritatis; verum tamen nocturnis vigiliis, etiam coitione hominum, iustitium illud concoctum atque meditatum est. Mementote, patres conscripti, verbo illo nefario temptatas auris nostras et perniciosam viam audiendi consuetudine esse munitam.

insum hic tempus haud obscurus odium atque is inquiro penitus et inuro animus homo amplus dissideo princeps capto occasio qui non tantus ops valeo nescio quam fortuna tamen atque tempus exspecto qui sine controversia multus possum is fortasse non numquam consilium atque sententia inimicus suus extimesco tollo hic e civitas discordia iam omnis iste qui portendo metus exstinguo iam iste serpens qui tum hic delitiscit tum sui emergo et fero illic comprimo atque inlisa morior moneo enim idem ne occvltis consilium res pvblica laedatvr qui sum occulo quam is qui in contio audeo sum dico justitium edico oportet ius dictio intermitto claudo aerarius iudicium tollo nisi fors existimo hic tantus conluvio ille tantus eversio civitas in mens subeo in rostrum cogito venio possum sum quidem ille plenus vinum stuprum somnium plenus inconsideratus atque demens temeritas verus tamen nocturnus vigilia etiam coitio homo justitium ille concoquo atque meditas sum memini pater conscribo verbum ille nefarius tento auris noster et perniciosus via audio consuetudo sum munio


sed primum expiabo religionem aedium mearum, si id facere vere ac sine cuiusquam dubitatione potero; sin scrupulus tenuissimus residere alicui videbitur, non modo patienti sed etiam libenti animo portentis deorum immortalium religionique parebo.

sed primus expio religio aedes meus si is facio verus atque sine quisquam dubitatio possum sin scrupulus tenuis resideo aliqui video non modo patior sed etiam libet animus portendo deus immortalis religio pareo


accedit etiam quod exspectatione omnium fortissimo et clarissimo viro, T. Annio, devota et constituta ista hostia esse videtur; cui me praeripere desponsam iam et destinatam laudem, cum ipse eius opera et dignitatem et salutem reciperarim, valde est iniquum. etenim ut P. ille Scipio natus mihi videtur ad interitum exitiumque Carthaginis, qui illam a multis imperatoribus obsessam, oppugnatam, labefactam, paene captam aliquando quasi fatali adventu solus evertit, sic T. Annius ad illam pestem comprimendam, exstinguendam, funditus delendam natus esse videtur et quasi divino munere donatus rei publicae. solus ille cognovit quem ad modum armatum civem, qui lapidibus, qui ferro alios fugaret, alios domi contineret, qui urbem totam, qui curiam, qui forum, qui templa omnia caede incendiisque terreret, non modo vinci verum etiam vinciri oporteret.

accedo etiam qui exspectatio omnis fortis et clarus vir t annius devoto et constituo iste hostia sum video qui ego praeripio despondeo iam et destino laus cum ipse is opus et dignitas et salus recipero validus sum iniquus etenim ut p ille scipio nascor ego video ad interitus exitium carthago qui ille ab multus imperator obsedeo oppugno labefacio paene capio aliquando quasi fatal advenio solus everto sic t annius ad ille pestis comprimo exstinguo fundus deleo nascor sum video et quasi divino munus dono res publicus solus ille cognosco qui ad modus armo civis qui lapis qui ferrum alius fugo alius domus contineo qui urbs totus qui curia qui forum qui templum omnis caedes incendium terreo non modo vinco verus etiam vincio oportet


huic ego et tali et ita de me ac de patria merito viro numquam mea voluntate praeripiam eum praesertim reum cuius ille inimicitias non solum suscepit propter salutem meam, verum etiam adpetivit. sed si etiam nunc inlaqueatus iam omnium legum periculis, inretitus odio bonorum omnium, exspectatione supplici iam non diuturna implicatus, feretur tamen haesitans et in me impetum impeditus facere conabitur, resistam et aut concedente aut etiam adiuvante Milone eius conatum refutabo: velut hesterno die cum mihi stanti tacens minaretur, voce tantum attigi legum initium et iudici. consedit ille: conticui. diem dixisset, ut iecerat: fecissem ut ei statim tertius a praetore dies diceretur. atque hoc sic moderetur et cogitet, si contentus sit iis sceleribus quae commisit, esse se iam consecratum Miloni: si quod in me telum intenderit, statim me esse arrepturum arma iudiciorum atque legum.

hic ego et talis et ita de ego atque de patria mereo vir numquam meus voluntas praeripio is praesertim reus qui ille inimicitia non solus suscipio propter salus meus verus etiam adpeto sed si etiam nunc inlaqueatus iam omnis lex periculum inretitus odium bonus omnis exspectatio supplicium iam non diuturnus implicatus fero tamen haesito et in ego impetus impedio facio conor resisto et aut concedo aut etiam adjuvo milo is conor refuto velut hesternus dies cum ego sto taceo mino vox tantus attingo lex initium et judicium consido ille contaceo dies dico ut jacio facio ut is statim tertius ab praetor dies dico atque hic sic modero et cogito si contineo sum is scelus qui committo sum sui iam consecro milo si qui in ego telis intendo statim ego sum arrepo arma iudicium atque lex


utrum tandem C. Marius splendidior cum eum C. Glaucia laudabat, an cum eundem iratus postea vituperabat? an ille demens et iam pridem ad poenam exitiumque praeceps foedior aut inquinatior in Cn. Pompeio accusando quam in universo senatu vituperando fuit? quod quidem miror, cum alterum gratum sit iratis, alterum esse tam bonis civibus non acerbum. sed ne id viros optimos diutius delectet, legant hanc eius contionem de qua loquor; in qua Pompeium ornat,—an potius deformat? certe laudat, et unum esse in hac civitate dignum huius imperi gloria dicit, et significat se illi esse amicissimum et reconciliationem esse gratiae factam.

utrum tandem que marius splendidus cum is que glaucion laudo an cum idem irascor postea vitupero an ille demens et iam pridem ad poena exitium praeceps foedus aut inquino in cn pompejus accuso quam in universus senatus vitupero sum qui quidem miro cum alter gratus sum irascor alter sum tam bonus civis non acerbus sed ne is vir bonus diu delecto lego hic is contio de qui loquor in qui pompejus orno an potis deformo certus laudo et unus sum in hic civitas dignus hic imperium gloria dico et significo sui ille sum amicus et reconciliatio sum gratia facio


nec confero nunc in te unum omnia. spes maior esset salutis, si praeter te nemo esset impurus; plures sunt; hoc et tu tibi confidis magis et nos prope iure diffidimus. quis Platorem ex Orestide, quae pars Macedoniae libera est, hominem in illis locis clarum ac nobilem, legatum Thessalonicam ad nostrum, ut se ipse appellavit, imperatorem venisse nescit? quem ille propter pecuniam, quam ab eo extorquere non poterat, in vincla coniecit, et medicum intromisit suum qui legato socio amico libero foedissime et crudelissime venas incideret. securis suas cruentari scelere noluit: nomen quidem populi Romani tanto scelere contaminavit ut id nulla re possit nisi ipsius supplicio expiari. qualis hunc carnifices putamus habere, qui etiam medicis suis non ad salutem sed ad necem utatur?

neque confero nunc in tu unus omnis spes magnus sum salus si praeter tu nemo sum impurus multus sum hic et tu tu confido magis et nos prope ius diffido quis plator ex orestis qui pars macedonia liber sum homo in ille locus clarus atque nobilis legatus thessalonica ad nos ut sui ipse appello imperator venio nescio qui ille propter pecunia quam ab is extorqueo non possum in vinclum conicio et medicus intromitto suus qui legatus socius amicus liber foedus et crudelis vena incido securis suus cruentaris scelus nolo nomen quidem populus romanus tantus scelus contamino ut is nullus res possum nisi ipse supplicium expio qualis hic carnifex puto habeo qui etiam medicus suus non ad salus sed ad nex uto


vobis, o carissimi atque optimi cives, et vestrae saluti consulendum et prospiciendum vident. caedes principum ostenditur; id quod interitum optimatium sequi necesse est adiungitur; ne in unius imperium res recidat admonemur. ad quem metum si deorum monitis non duceremur, tamen ipsi nostro sensu coniecturaque raperemur; neque enim ullus alius discordiarum solet esse exitus inter claros et potentis viros nisi aut universus interitus aut victoris dominatus ac regnum. dissensit cum Mario, clarissimo civi, consul nobilissimus et fortissimus, L. Sulla; horum uterque ita cecidit victus ut victor idem regnaverit. Cum Octavio conlega Cinna dissedit; utrique horum secunda fortuna regnum est largita, adversa mortem. idem iterum Sulla superavit; tum sine dubio habuit regalem potestatem, quamquam rem publicam reciperarat.

tu o carus atque bonus civis et vester salus consulo et prospicio video caedes princeps ostendo is qui interitus optimas sequor necesse sum adjungo ne in unus imperium res recido admoneo ad qui metus si deus moneo non duco tamen ipse noster sentio conicio rapio neque enim ullus alius discordiaris soleo sum exitus inter clarus et possum vir nisi aut universus intereo aut victor dominor atque regnum dissentio cum marius clarus cieo consul nobilis et fortis l sulla hic uterque ita cado vinco ut victor idem regno cos octavius collega cinna dissedeo uterque hic secundus fortuna regnum sum largior adverso mors idem iterum sulla supero tum sine dubius habeo regalis potestas quamquam res publicus recipero


nego ullo de opere publico, de monumento, de templo tot senatus exstare consulta quot de mea domo, quam senatus unam post hanc urbem constitutam ex aerario aedificandam, a pontificibus liberandam, a magistratibus defendendam, a iudicibus puniendam putarit. P. Valerio pro maximis in rem publicam beneficiis data domus est in Velia publice, at mihi in Palatio restituta; illi locus, at mihi etiam parietes atque tectum; illi quam ipse privato iure tueretur, mihi quam publice magistratus omnes defenderent. quae quidem ego si aut per me aut ab aliis haberem, non praedicarem apud vos, ne nimis gloriari viderer; sed cum sint mihi data a vobis, cum ea attemptentur eius lingua cuius ante manu eversa vos mihi et liberis meis manibus vestris reddidistis, non ego de meis sed de vestris factis loquor, nec vereor ne haec mea vestrorum beneficiorum praedicatio non grata potius quam adrogans videatur.

nego ullus de opus publicus de monumentum de templum tot senatus exstaris consulo quot de meus domus quam senatus unus post hic urbs constituo ex aerarius aedifico ab pontifex libero ab magistratus defendo ab judex punior puto p valerius pro magnus in res publicus beneficium do domus sum in velia publicus at ego in palatium restituo ille locus at ego etiam paries atque tectum ille quam ipse privo ius tueor ego quam publicus magistratus omnis defendo qui quidem ego si aut per ego aut ab alius habeo non praedicaris apud tu ne nimis glorior video sed cum sum ego do ab tu cum is attento is lingua qui ante manus everro tu ego et liber meus manus vester reddo non ego de meus sed de vester facio loquor neque vereor ne hic meus vester beneficus praedicatio non gratus potis quam adrogo video


quos igitur haruspices ludos minus diligenter factos pollutosque esse dicunt? Eos quorum ipsi di immortales atque illa mater Idaea te,—te, Cn. Lentule, cuius abavi manibus esset accepta,—spectatorem esse voluit. quod ni tu Megalesia illo die spectare voluisses, haud scio an vivere nobis atque his de rebus iam queri non liceret. vis enim innumerabilis incitata ex omnibus vicis conlecta servorum ab hoc aedile religioso repente e fornicibus ostiisque omnibus in scaenam signo dato inmissa inrupit. tua tum, tua, Cn. Lentule, eadem virtus fuit quae in privato quondam tuo proavo; te, nomen, imperium, vocem, aspectum, impetum tuum stans senatus equitesque Romani et omnes boni sequebantur, cum ille servorum eludentium multitudini senatum populumque Romanum vinctum ipso consessu et constrictum spectaculis atque impeditum turba et angustiis tradidisset.

qui igitur haruspex ludus paruus diligenter facio polluo sum dico is qui ipse deus immortalis atque ille mater idaeus tu tu cn lentulis qui abavus manus sum accipio spectator sum volo qui ni tu megalesia ille dies specto volo haud scio an vivo nos atque hic de res iam queror non licet volo enim innumerabilis incito ex omnis vicus collecta servus ab hic aedilis religiosus repens e fornix ostium omnis in scaena signum do inmitto irrumpo tuus tum tuus cn lentulis idem virtus sum qui in privo quondam tuus proavus tu nomen imperium voco aspectus impetus tuus sto senatus equito romanus et omnis bonus sequor cum ille servus eludo multitudo senatus populus romanus vincio ipse consessus et constringo spectaculis atque impedio turba et angustia trado


quid de patria loquar? qui primum eum civem vi, ferro, periculis urbe, omnibus patriae praesidiis depulit quem vos patriae conservatorem esse saepissime iudicaritis, deinde everso senatus, ut ego semper dixi, comite, duce, ut ille dicebat, senatum ipsum, principem salutis mentisque publicae, vi, caede incendiisque pervertit; sustulit duas leges, Aeliam et Fufiam, maxime rei publicae salutaris, censuram exstinxit, intercessionem removit, auspicia delevit, consules sceleris sui socios aerario, provinciis, exercitu armavit, reges qui erant vendidit, qui non erant appellavit, Cn. Pompeium ferro domum compulit, imperatorum monumenta evertit, inimicorum domus disturbavit, vestris monumentis suum nomen inscripsit. infinita sunt scelera quae ab illo in patriam sunt edita. quid? quae in singulos civis quos necavit, socios quos diripuit, imperatores quos prodidit, exercitus quos temptavit?

quis de patria loquor qui primus is civis vis ferrum periculum urbs omnis patria praesidium depello qui tu patria conservator sum saepis judico deinde everro senatus ut ego semper dico comes dux ut ille dico senatus ipse princeps salus mentior publicus vis caedes incendium perverto tollo duo lex aelia et fufius magnus res publicus salutaris censeo exstinguo intercessio removeo auspicium deleo consul scelus suus socius aerarius provincia exercitus armo rex qui sum vendo qui non sum appello cn pompejus ferrum domus compello imperator monumentum everto inimicus domus disturbo vester monumentum suus nomen inscribo infinitus sum scelus qui ab ille in patria sum edo quis qui in singuli civis qui neco socius qui diripio imperator qui prodo exercitus qui tento


non sedabantur discordiae, sed etiam crescebat in eos odium a quibus nos defendi putabamur. ecce isdem auctoribus, Pompeio principe, qui cupientem Italiam, flagitantis vos, populum Romanum desiderantem non auctoritate sua solum, sed etiam precibus ad meam salutem excitavit, restituti sumus. sit discordiarum finis aliquando, a diuturnis dissensionibus conquiescamus. non sinit eadem ista labes; eas habet contiones, ea miscet ac turbat ut modo se his, modo vendat illis, nec tamen ita ut se quisquam, si ab isto laudatus sit, laudatiorem putet, sed ut eos quos non amant ab eodem gaudeant vituperari. atque ego hunc non miror—quid enim faciat aliud?—: illos homines sapientissimos gravissimosque miror, primum quod quemquam clarum hominem atque optime de re publica saepe meritum impurissimi voce hominis violari facile patiuntur, deinde si existimant perditi hominis profligatique maledictis posse, id quod minime conducit ipsis, cuiusquam gloriam dignitatemque violari, postremo quod non sentiunt, id quod tamen mihi iam suspicari videntur, illius furentis ac volaticos impetus in se ipsos posse converti.

non sedo discordia sed etiam cresco in is odium ab qui nos defendo puto ecce idem auctor pompejus princeps qui cupio italia flagito tu populus romanus desidero non auctoritas suus solus sed etiam prex ad meus salus excito restitus sum sum discordiaris finis aliquando ab diuturnus dissensio conquiesco non sino idem iste labo is habeo contio is misceo atque turbo ut modo sui hic modo vendo ille neque tamen ita ut sui quisquam si ab iste laudo sum laudatus puto sed ut is qui non amo ab idem gaudeo vituperaris atque ego hic non miro quis enim facio alius ille homo sapio gravis miro primus qui quisquam clarus homo atque optume de res publicus saepe mereo impurus vox homo violaris facilis patior deinde si existimo perdo homo profligo maledictum possum is qui paruus conduco ipse quisquam gloria dignitas violaris postremo qui non sentio is qui tamen ego iam suspicaris video ille furo atque volaticus impetus in sui ipse possum converto


exorta est illa rei publicae, sacris, religionibus, auctoritati vestrae, iudiciis publicis funesta quaestura, in qua idem iste deos hominesque, pudorem, pudicitiam, senatus auctoritatem, ius, fas, leges, iudicia violavit. atque hic ei gradus—o misera tempora stultasque nostras discordias!—P. Clodio gradus ad rem publicam hic primus fuit et aditus ad popularem iactationem atque adscensus. nam Ti. Graccho invidia Numantini foederis, cui feriendo, quaestor C. Mancini consulis cum esset, interfuerat, et in eo foedere improbando senatus severitas dolori et timori fuit, eaque res illum fortem et clarum virum a gravitate patrum desciscere coegit; C. autem Gracchum mors fraterna, pietas, dolor, magnitudo animi ad expetendas domestici sanguinis poenas excitavit; Saturninum, quod in annonae caritate quaestorem a sua frumentaria procuratione senatus amovit eique rei M. Scaurum praefecit, scimus dolore factum esse popularem; Sulpicium ab optima causa profectum Gaioque Iulio consulatum contra leges petenti resistentem longius quam voluit popularis aura provexit.

exorior sum ille res publicus sacrum religio auctoritas vester iudicium publicus funestus quaestura in qui idem iste deus homo pudor pudicitia senatus auctoritas ius fas lex iudicium violo atque hic is gradus o misero tempus stultus noster discordia p claudius gradus ad res publicus hic primus sum et aditus ad popularis iactatio atque adscensus nam tiberius gracchus invidia numantinus foedo qui ferio quaestor que mancinus consul cum sum intersum et in is foedus improbo senatus severitas dolor et timor sum is res ille fortis et clarus vir ab gravitas pater descisco cogo que autem gracchus mors fraternus pietas dolor magnitudo animus ad expeto domesticus sanguis poena excito saturninus qui in annona caritas quaestor ab suus frumentarius procuratio senatus amoveo is res m scaurus praeficio scio dolor facio sum popularis sulpicius ab bonus causa proficiscor gaius julius consulatus contra lex peto resisto longus quam volo popularis aura proveho


cum de domo tua dixero, in qua tamen ita est inaedificatum sacellum ut alius fecerit, tibi tantum modo sit demoliendum, tum videbo num mihi necesse sit de aliis etiam aliquid dicere. putant enim ad me non nulli pertinere magmentarium telluris aperire. nuper id patuisse dicunt, et ego recordor. nunc sanctissimam partem ac sedem maximae religionis privato dicunt vestibulo contineri. multa me movent: quod aedes telluris est curationis meae, quod is qui illud magmentarium sustulit mea domo pontificum iudicio liberata secundum fratrem suum iudicatum esse dicebat; movet me etiam in hac caritate annonae, sterilitate agrorum, inopia frugum religio telluris, et eo magis quod eodem ostento telluri postilio deberi dicitur.

cum de domus tuus dico in qui tamen ita sum inaedifico sacellum ut alius facio tu tantus modo sum demolio tum video num ego necesse sum de alius etiam aliquis dico puto enim ad ego non nullus pertineo magmentarium tellus aperio nuper is pateo dico et ego recordor nunc sancio pars atque sedes magnus religio privo dico vestibulum contineo multus ego moveo qui aedes tellus sum curatio meus qui is qui ille magmentarium tollo meus domus pontifex iudicium libero secundus frater suus iudico sum dico moveo ego etiam in hic caritas annona sterilitas ager inopia frugum religio tellus et is magis qui idem ostendo tellus postilio debeo dico


quamquam si me tantis laboribus pro communi salute perfunctum ecferret aliquando ad gloriam in refutandis maledictis hominum improborum animi quidam dolor, quis non ignosceret? vidi enim hesterno die quendam murmurantem, quem aiebant negare ferri me posse, quia, cum ab hoc eodem impurissimo parricida rogarer cuius essem civitatis, respondi me, probantibus et vobis et equitibus Romanis, eius esse quae carere me non potuisset. ille, ut opinor, ingemuit. quid igitur responderem? quaero ex eo ipso qui ferre me non potest. me civem esse Romanum? litterate respondissem. an tacuissem? desertum negotium. potest quisquam vir in rebus magnis cum invidia versatus satis graviter inimici contumeliis sine sua laude respondere? at ipse non modo respondet quidquid potest, cum est lacessitus, sed etiam gaudet se ab amicis quid respondeat admoneri.

quamquam si ego tantus labor pro communis salus perfungor ecferret aliquando ad gloria in refuto maledictum homo improbus animus quidam dolor quis non ignosco video enim hesternus dies quidam murmuror qui aio nego fero ego possum quia cum ab hic idem impurus parricida rogo qui sum civitas respondeo ego probo et tu et eques romanus is sum qui careo ego non possum ille ut opinor ingemo quis igitur respondeo quaero ex is ipse qui fero ego non possum ego civis sum romanus litteratus respondeo an taceo desertum negotium possum quisquam vir in res magnus cum invidia verso satis gravis inimicus contumelia sine suus laus respondeo at ipse non modo respondeo quisquis possum cum sum lacesso sed etiam gaudeo sui ab amicus quis respondeo admoneo


quod igitur ex aliquo diiuncto diversoque monstro significatum caveremus, id cum ipsum sibi monstrum est, et cum in eo ipso periculum est ex quo periculum portenditur, non pertimescemus? istius modi Megalesia fecit pater tuus, istius modi patruus? is mihi etiam generis sui mentionem facit, cum Athenionis aut Spartaci exemplo ludos facere maluerit quam C. aut Appi Claudiorum? illi cum ludos facerent, servos de cavea exire iubebant: tu in alteram servos inmisisti, ex altera liberos eiecisti. itaque qui antea voce praeconis a liberis semovebantur, tuis ludis non voce sed manu liberos a se segregabant. ne hoc quidem tibi in mentem veniebat, Sibyllino sacerdoti, haec sacra maiores nostros ex vestris libris expetisse? si illi sunt vestri quos tu impia mente conquiris, violatis oculis legis, contaminatis manibus attrectas.

qui igitur ex aliquis diiuncto diverto monstrum significo caveo is cum ipse sui monstrum sum et cum in is ipse periculum sum ex quo periculum portendo non pertimesco iste modus megalesia facio pater tuus iste modus patruus is ego etiam genus suus mentio facio cum athenio aut spartacus exemplum ludus facio malo quam que aut appius claudius ille cum ludus facio servus de cavea exeo jubeo tu in alter servus inmitto ex alter liber eicio itaque qui antea vox praeco ab liber semoveo tuus ludus non vox sed manus liber ab sui segrego ne hic quidem tu in mens venio sibyllinus sacerdos hic sacer magnus noster ex vester liber expeto si ille sum vester qui tu impius mens conquaero violo oculus lex contamino manus attrecto


hac igitur vate suadente quondam, defessa Italia Punico bello atque ab Hannibale vexata, sacra ista nostri maiores adscita ex Phrygia Romae conlocarunt; quae vir is accepit qui est optimus populi Romani iudicatus, P. Scipio, femina autem quae matronarum castissima putabatur, Q. Claudia, cuius priscam illam severitatem mirifice tua soror existimatur imitata. nihil te igitur neque maiores tui coniuncti cum his religionibus, neque sacerdotium ipsum, quo est haec tota religio constituta, neque curulis aedilitas, quae maxime hanc tueri religionem solet, permovit quo minus castissimos ludos omni flagitio pollueres, dedecore maculares, scelere obligares?

hic igitur vates suadeo quondam defatiscor italia punicus bellum atque ab hannibal vexo sacer iste noster magnus adscio ex phrygius roma conloco qui vir is accipio qui sum bonus populus romanus iudico p scipio femina autem qui matronaris castus puto q claudius qui priscus ille severitas mirificus tuus soror existimo imito nihil tu igitur neque magnus tuus conjungo cum hic religio neque sacerdotium ipse quo sum hic totus religio constituo neque curulis aedilitas qui magnus hic tueor religio soleo permoveo quo paruus castus ludus omnis flagitium polluo dedecor macularis scelus obligaris


qua re hunc statum qui nunc est, qualiscumque est, nulla alia re nisi concordia retinere possumus; nam ut meliore simus loco ne optandum quidem est illo impunito; deteriore autem statu ut simus, unus est inferior gradus aut interitus aut servitutis; quo ne trudamur di immortales nos admonent, quoniam iam pridem humana consilia ceciderunt. atque ego hanc orationem, patres conscripti, tam tristem, tam gravem non suscepissem, non quin hanc personam et has partis, honoribus populi Romani, vestris plurimis ornamentis mihi tributis, deberem et possem sustinere, sed tamen facile tacentibus ceteris reticuissem; sed haec oratio omnis fuit non auctoritatis meae, sed publicae religionis. mea fuerunt verba fortasse plura, sententiae quidem omnes haruspicum, ad quos aut referri nuntiata ostenta non convenit aut eorum responsis commoveri necesse est.

qui res hic status qui nunc sum qualiscumque sum nullus alius res nisi concordia retineo possum nam ut bonus sum locus ne opto quidem sum ille impunis deterior autem status ut sum unus sum inferus gradus aut intereo aut servitus quo ne trudo deus immortalis nos admoneo quoniam iam pridem humanus consilium cado atque ego hic oratio pater conscribo tam tristis tam gravis non suscipio non quin hic persona et hic pars honor populus romanus vester multus ornamentum ego tribuo debeo et possum sustineo sed tamen facilis taceo ceterus reticeo sed hic oratio omnis sum non auctoritas meus sed publicus religio meus sum verbum fortasse multus sententia quidem omnis haruspex ad qui aut refero nuntio ostendo non convenio aut is respondeo commoveo necesse sum


quid vero? ea quanta sunt quae in ipsum se scelera, quae in suos edidit! quis minus umquam pepercit hostium castris quam ille omnibus corporis sui partibus? quae navis umquam in flumine publico tam vulgata omnibus quam istius aetas fuit? quis umquam nepos tam libere est cum scortis quam hic cum sororibus volutatus? quam denique tam immanem Charybdim poetae fingendo exprimere potuerunt, quae tantos exhauriret gurgites quantas iste Byzantiorum Brogitarorumque praedas exsorbuit? aut tam eminentibus canibus Scyllam tamque ieiunis quam quibus istum videtis, Gelliis, Clodiis, Titiis, rostra ipsa mandentem?

quis verus is quantus sum qui in ipse sui scelus qui in suus edo quis paruus umquam parco hostis castrum quam ille omnis corpus suus pars qui navus umquam in flumen publicus tam vulgo omnis quam iste aetas sum quis umquam nepos tam libo sum cum scortum quam hic cum soror voluto quam denique tam immanis charybdis poeta fingo exprimo possum qui tantus exhaurio gurges quantus iste byzantium brogitarus praeda exsorbeo aut tam emineo canis scylla tam jejunus quam qui iste video gellius claudius titius rostrum ipse mando


pro di immortales! qui magis nobiscum loqui possetis, si essetis versareminique nobiscum? ludos esse pollutos significastis ac plane dicitis. quid magis inquinatum, deformatum, perversum, conturbatum dici potest quam omne servitium, permissu magistratus liberatum, in alteram scaenam inmissum, alteri praepositum, ut alter consessus potestati servorum obiceretur, alter servorum totus esset? si examen apium ludis in scaenam caveamve venisset, haruspices acciendos ex Etruria putaremus: videmus universi repente examina tanta servorum inmissa in populum Romanum saeptum atque inclusum, et non commovemur? atque in apium fortasse examine nos ex Etruscorum scriptis haruspices ut a servitio caveremus monerent.

pro deus immortalis qui magis nos loquor possum si edo verso nos ludus sum polluo significo atque planus dico quis magis inquino deformo perverto conturbo dico possum quam omnis servitium permitto magistratus libero in alter scaena immissus alter praepono ut alter consido potestas servus obicio alter servus totus sum si examen apis ludus in scaena caveamve venio haruspex accieo ex etruria puto video universus repens examino tantus servus inmitto in populus romanus saepio atque includo et non commoveo atque in apis fortasse examen nos ex etruscus scribo haruspex ut ab servitium caveo moneo


qua re, ne plura de re minime loquar dubia, adhibete animos, et mentis vestras, non solum auris, ad haruspicum vocem admovete: qvod in agro Latiniensi avditvs est strepitvs cvm fremitv. Mitto haruspices, mitto illam veterem ab ipsis dis immortalibus, ut hominum fama est, Etruriae traditam disciplinam: nos nonne haruspices esse possumus? exauditus in agro propinquo et suburbano est strepitus quidam reconditus et horribilis fremitus armorum. quis est ex gigantibus illis, quos poetae ferunt bellum dis immortalibus intulisse, tam impius qui hoc tam novo tantoque motu non magnum aliquid deos populo Romano praemonstrare et praecinere fateatur? de ea re scriptum est: postiliones esse Iovi, Satvrno, Neptvno, Tellvri, dis caelestibvs.

qui res ne multus de res paruus loquor dubius adhibeo animus et mens vester non solus auris ad haruspex voco admoveo qvod in ager latiniensis avditvs sum strepitvs cvm fremitv mitto haruspex mitto ille vetus ab ipse deus immortalis ut homo fama sum etruria trado disciplina nos nonne haruspex sum possum exaudio in ager propinquo et suburbanum sum strepitus quidam recondo et horribilis fremo armus quis sum ex gigantes ille qui poeta fero bellum deus immortalis infero tam impius qui hic tam novo tantus motus non magnus aliquis deus populus romanus praemonstraris et praecino fateor de is res scribo sum postilio sum iuppiter satvrno neptvno tellvri deus caelestibvs


sed tamen mei facti rationem exponere illis volo qui hesterno die dolore me elatum et iracundia longius prope progressum arbitrabantur quam sapientis hominis cogitata ratio postulasset. nihil feci iratus, nihil impotenti animo, nihil non diu consideratum ac multo ante meditatum. ego enim me, patres conscripti, inimicum semper esse professus sum duobus, qui me, qui rem publicam cum defendere deberent, servare possent, cumque ad consulare officium ipsis insignibus illius imperi, ad meam salutem non solum auctoritate sed etiam precibus vestris vocarentur, primo reliquerunt, deinde prodiderunt, postremo oppugnarunt, praemiisque nefariae pactionis funditus una cum re publica oppressum exstinctumque voluerunt; qui quae suo ductu et imperio cruento illo atque funesto supplicia neque a sociorum moenibus prohibere neque hostium urbibus inferre potuerunt, excisionem, inflammationem, eversionem, depopulationem, vastitatem, ea sua cum praeda meis omnibus tectis atque agris intulerunt.

sed tamen meus facio ratio expono ille volo qui hesternus dies dolor ego effero et iracundia longus prope progredior arbitror quam sapio homo cogito ratio postulo nihil facio irascor nihil impotens animus nihil non diu considero atque multus ante meditas ego enim ego pater conscribo inimicus semper sum profiteor sum duo qui ego qui res publicus cum defendo debeo servaris possum cum ad consularis officium ipse insignis ille imperium ad meus salus non solus auctoritas sed etiam prex vester voco primus relinquo deinde prodo postremo oppugno praemium nefarius pactio fundus unus cum res publicus opprimo exstinguo volo qui qui suus ductus et imperium cruento ille atque funestus supplicium neque ab socius moenia prohibeo neque hostis urbs infero possum excisio inflammatio eversio depopulatio vastitas is suus cum praeda meus omnis tectum atque ager infero


atque paulo ante, patres conscripti, contionem habuit quae est ad me tota delata; cuius contionis primum universum argumentum sententiamque audite; cum riseritis impudentiam hominis, tum a me de tota contione audietis. de religionibus sacris et caerimoniis est contionatus, patres conscripti, Clodius: Publius, inquam, Clodius sacra et religiones neglegi violari pollui questus est! non mirum si hoc vobis ridiculum videtur: etiam sua contio risit hominem, quo modo ipse gloriari solet, ducentis confixum senati consultis, quae sunt omnia contra illum pro religionibus facta, hominemque eum qui pulvinaribus bonae deae stuprum intulerit, eaque sacra quae viri oculis ne imprudentis quidem aspici fas est non solum aspectu virili sed flagitio stuproque violarit, in contione de religionibus neglectis conqueri.

atque paulus ante pater conscribo contio habeo qui sum ad ego totus defero qui contio primus universus argumentum sententia audio cum rideo impudentia homo tum ab ego de totus contio audio de religio sacrum et caerimonia sum contionor pater conscribo claudius publius inquam claudius sacer et religio neglego violaris polluo queror sum non mirus si hic tu ridiculus video etiam suus contio rideo homo quo modo ipse glorior soleo ducenti configo senatus consulo qui sum omnis contra ille pro religio facio homo is qui pulvinaris bonus dea stuprum infero is sacer qui vir oculus ne imprudens quidem aspicio fas sum non solus aspectus virilis sed flagitium stupro violo in contio de religio neglego conqueror


quod si cetera magis pervulgata nos saepe et leviora moverunt, vox ipsa deorum immortalium non mentis omnium permovebit? nolite enim id putare accidere posse quod in fabulis saepe videtis fieri, ut deus aliqui delapsus de caelo coetus hominum adeat, versetur in terris, cum hominibus conloquatur. cogitate genus sonitus eius quem Latinienses nuntiarunt, recordamini illud etiam quod nondum est relatum, quod eodem fere tempore factus in agro Piceno Potentiae nuntiatur terrae motus horribilis cum quibusdam † multis metuendisque rebus: haec eadem profecto quae prospicimus impendentia pertimescetis.

qui si ceterus magis pervulgo nos saepe et levis moveo vox ipse deus immortalis non mens omnis permoveo nolo enim is puto accido possum qui in fabula saepe video fio ut deus aliqui delabor de caelum coitus homo adeo verso in terra cum homo conloquor cogitas genus sono is qui latiniensis nuntio recordor ille etiam qui nondum sum refero qui idem fere tempus facio in ager picenus potentia nuntio terra moueo horribilis cum quidam multus metuo res hic idem profecto qui prospicio impendeo pertimesco


Ti. Gracchus convellit statum civitatis, qua gravitate vir, qua eloquentia, qua dignitate! nihil ut a patris avique Africani praestabili insignique virtute, praeterquam quod a senatu desciverat, deflexisset. secutus est C. Gracchus, quo ingenio, qua eloquentia, quanta vi, quanta gravitate dicendi! ut dolerent boni non illa tanta ornamenta ad meliorem mentem voluntatemque esse conversa. ipse Saturninus ita fuit effrenatus et paene demens ut actor esset egregius et ad animos imperitorum excitandos inflammandosque perfectus. nam quid ego de Sulpicio loquar? cuius tanta in dicendo gravitas, tanta iucunditas, tanta brevitas fuit, ut posset vel ut prudentes errarent, vel ut boni minus bene sentirent perficere dicendo. Cum his conflictari et pro salute patriae cotidie dimicare erat omnino illis qui tum rem publicam gubernabant molestum; sed habebat ea molestia quandam tamen dignitatem.

tiberius gracchus convello status civitas qui gravitas vir qui eloquentia qui dignitas nihil ut ab pater avus africanus praestabilis insignio virtus praeterquam qui ab senatus descio deflecto sequor sum que gracchus quo ingenium qui eloquentia quantus vis quantus gravitas dico ut doleo bonus non ille tantus ornamentum ad bonus mens voluntas sum converro ipse saturninus ita sum effreno et paene demens ut actor sum egregius et ad animus imperitor excito inflammo perficio nam quis ego de sulpicius loquor qui tantus in dico gravitas tantus jucunditas tantus brevitas sum ut possum vel ut prudens erro vel ut bonus paruus bene sentio perficio dico cos hic conflictaris et pro salus patria cottidie dimicaris sum omnino ille qui tum res publicus guberno molestus sed habeo is molestia quidam tamen dignitas


sed quoniam de iis omnibus quae haruspices commissa esse dicunt satis est dictum, videamus quid idem haruspices a dis iam immortalibus dicant moneri. monent ne per optimativm discordiam dissensionemqve patribvs principibvsqve caedes pericvlaqve creentvr avxilioqve divini nvminis deficiantvr, †qva re ad vnvm imperivm pecvniae redeant exercitvsqve apvlsvs deminvtioqve accedat. haruspicum verba sunt haec omnia: nihil addo de meo. quis igitur optimatium discordiam molitur? idem iste, nec ulla vi ingeni aut consili sui, sed quodam errore nostro; quem quidem ille, quod obscurus non erat, facile perspexit. hoc enim etiam turpius adflictatur res publica quod ne ab eo quidem vexatur, ut tamquam fortis in pugna vir acceptis a forti adversario vulneribus adversis honeste cadere videatur.

sed quoniam de is omnis qui haruspex committo sum dico satis sum dico video quis idem haruspex ab deus iam immortalis dico moneo moneo ne per optimativm discordia dissensionemqve patribvs principibvsqve caedes pericvlaqve creentvr avxilioqve divinus nvminis deficiantvr qva res ad vnvm imperivm pecvniae redeo exercitvsqve apvlsvs deminvtioqve accedo haruspex verbum sum hic omnis nihil addo de meus quis igitur optimas discordia molio idem iste neque ullus vis ingenium aut consilium suus sed quidam error noster qui quidem ille qui obscurus non sum facilis perspicio hic enim etiam turpis afflicto res publicus qui ne ab is quidem vexo ut tamquam fortis in pugno vir accipio ab fortis adversarius vulnus adverro honestus cado video


sed quoniam mea causa expedita est, videamus nunc quid haruspices dicant. ego enim fateor me et magnitudine ostenti et gravitate responsi et una atque constanti haruspicum voce vehementer esse commotum; neque is sum qui, si cui forte videor plus quam ceteri qui aeque atque ego sunt occupati versari in studio litterarum, his delecter aut utar omnino litteris quae nostros animos deterrent atque avocant a religione. ego vero primum habeo auctores ac magistros religionum colendarum maiores nostros, quorum mihi tanta fuisse sapientia videtur ut satis superque prudentes sint qui illorum prudentiam non dicam adsequi, sed quanta fuerit perspicere possint; qui statas sollemnisque caerimonias pontificatu, rerum bene gerundarum auctoritates augurio, fatorum veteres praedictiones Apollinis vatum libris, portentorum expiationes Etruscorum disciplina contineri putaverunt; quae quidem tanta est ut nostra memoria primum Italici belli funesta illa principia, post Sullani Cinnanique temporis extremum paene discrimen, tum hanc recentem urbis inflammandae delendique imperi coniurationem non obscure nobis paulo ante praedixerint.

sed quoniam meus causa expedio sum video nunc quis haruspex dico ego enim fateor ego et magnitudo ostendo et gravitas respondeo et unus atque consto haruspex vox vehemens sum commoveo neque is sum qui si qui fors video multus quam ceterus qui aequus atque ego sum occupo versaris in studium litteraris hic delecto aut uto omnino littera qui noster animus deterreo atque avoco ab religio ego verus primus habeo auctor atque magister religio colendaris magnus noster qui ego tantus sum sapientia video ut satis supo prudens sum qui ille prudentia non dico assequor sed quantus sum perspicio possum qui sto sollemne caerimonia pontificatus res bene gerundaris auctoritas augurium fatum vetus praedictio apollo vates liber portentor expiatio etruscus disciplina contineo puto qui quidem tantus sum ut noster memoria primus italicus bellum funestus ille principia post sullanus cinnanus tempus exter paene discrimen tum hic recens urbs inflammo deleo imperium coniuratio non obscurus nos paulus ante praedico


cum his furiis et facibus, cum his, inquam, exitiosis prodigiis ac paene huius imperi pestibus bellum mihi inexpiabile dico esse susceptum, neque id tamen ipsum tantum quantum meus ac meorum, sed tantum quantum vester atque omnium bonorum dolor postulavit. in Clodium vero non est hodie meum maius odium quam illo die fuit cum illum ambustum religiosissimis ignibus cognovi muliebri ornatu ex incesto stupro atque ex domo pontificis maximi emissum. tum, inquam, tum vidi ac multo ante prospexi quanta tempestas excitaretur, quanta impenderet procella rei publicae. videbam illud scelus tam importunum, audaciam tam immanem adulescentis furentis, nobilis, vulnerati non posse arceri oti finibus: erupturum illud malum aliquando, si impunitum fuisset, ad perniciem civitatis. non multum mihi sane post ad odium accessit.

cum hic furia et fax cum hic inquam exitiosus prodigium atque paene hic imperium pestis bellum ego inexpiabilis dico sum suscipio neque is tamen ipse tantus quantus meus atque meus sed tantus quantus vester atque omnis bonus dolor postulo in claudius verus non sum hodie meus magnus odium quam ille dies sum cum ille amburo religiosus ignis cognosco muliebris orno ex incesto stuprum atque ex domus pontifex magnus emitto tum inquam tum video atque multus ante prospicio quantus tempestas excito quantus impendeo procella res publicus video ille scelus tam importunus audacia tam immanis adulescens furo nobilis vulnero non possum arceo otium finis erumpo ille malus aliquando si impunis sum ad pernicies civitas non multus ego sanus post ad odium accedo


hic vero de quo ego ipse tam multa nunc dico, pro di immortales! quid est, quid valet, quid adfert, ut tanta civitas, si cadet,—quod di omen obruant!—a viro tamen confecta videatur? qui post patris mortem primam illam aetatulam suam ad scurrarum locupletium libidines detulit, quorum intemperantia expleta in domesticis est germanitatis stupris volutatus; deinde iam robustus provinciae se ac rei militari dedit, atque ibi piratarum contumelias perpessus etiam Cilicum libidines barbarorumque satiavit; post exercitu L. Luculli sollicitato per nefandum scelus fugit illim, Romaeque recenti adventu suo cum propinquis suis decidit ne reos faceret, a Catilina pecuniam accepit ut turpissime praevaricaretur. Inde cum Murena se in Galliam contulit, in qua provincia mortuorum testamenta conscripsit, pupillos necavit, nefarias cum multis scelerum pactiones societatesque conflavit; unde ut rediit, quaestum illum maxime fecundum uberemque campestrem totum ad se ita redegit ut homo popularis fraudaret improbissime populum, idemque vir clemens divisores omnium tribuum domi ipse suae crudelissima morte mactaret.

hic verus de quo ego ipse tam multus nunc dico pro deus immortalis quis sum quis valeo quis affero ut tantus civitas si cado qui deus omen obruo ab vir tamen conficio video qui post pater mors primus ille aetatula suus ad scurraris locuples libido defero qui intemperantia expleta in domesticus sum germanitas stuprum voluto deinde iam robustus provincia sui atque res militaris do atque ibi pirataris contumelia perpetior etiam cilices libido barbarus satio post exercitus l lucullus sollicito per nefandus scelus fugio illim roma recens advenio suus cum propinquus suus decido ne reus facio ab catilina pecunia accipio ut turpis praevarico indus cum murena sui in gallia confero in qui provincia morior testamentum conscribo pupillus neco nefarius cum multus scelus pactio societas conflo unde ut redeo quaestus ille magnus fecundus uber campestrem totus ad sui ita redigo ut homo popularis fraudo improbus populus idem vir clemens divisor omnis tribus domus ipse suus crudelis mors macto


sed iam haruspicum reliqua responsa videamus. oratores contra ivs fasqve interfectos. quid est hoc? de Alexandrinis esse video sermonem; quem ego non refuto. sic enim sentio, ius legatorum, cum hominum praesidio munitum sit, tum etiam divino iure esse vallatum. sed quaero ab illo qui omnis indices tribunus e carcere in forum effudit, cuius arbitrio sicae nunc omnes atque omnia venena tractantur, qui cum Hermarcho Chio syngraphas fecit, ecquid sciat unum acerrimum adversarium Hermarchi, Theodosium, legatum ad senatum a civitate libera missum sica percussum? quod non minus quam de Alexandrinis indignum dis immortalibus esse visum certo scio.

sed iam haruspex reliquus respondeo video orator contra ivs fasqve interfacio quis sum hic de alexandrinus sum video sermo qui ego non refuto sic enim sentio ius legatus cum homo praesidium munio sum tum etiam divino ius sum vallo sed quaero ab ille qui omnis indico tribunus e carcer in forum effundo qui arbitrium sica nunc omnis atque omnis veneno tracto qui cum hermarchus chius syngrapha facio ecquis scio unus acer adversarius hermarchus theodosium legatus ad senatus ab civitas liber mitto sica percutio qui non paruus quam de alexandrinus indignus deus immortalis sum video certus scio


nihil enim contra me fecit odio mei, sed odio severitatis, odio dignitatis, odio rei publicae: non me magis violavit quam senatum, quam equites Romanos, quam omnis bonos, quam Italiam cunctam: non denique in me sceleratior fuit quam in ipsos deos immortalis. etenim illos eo scelere violavit quo nemo antea: in me fuit eodem animo quo etiam eius familiaris Catilina, si vicisset, fuisset. itaque eum numquam a me esse accusandum putavi, non plus quam stipitem illum qui quorum hominum esset nesciremus, nisi se Ligurem ipse esse diceret. quid enim hunc persequar, pecudem ac beluam, pabulo inimicorum meorum et glande corruptum? qui si sensit quo se scelere devinxerit, non dubito quin sit miserrimus; sin autem id non videt, periculum est ne se stuporis excusatione defendat.

nihil enim contra ego facio odium meus sed odium severitas odium dignitas odium res publicus non ego magis violo quam senatus quam eques romanus quam omnis bonus quam italia cunctus non denique in ego scelero sum quam in ipse deus immortal etenim ille is scelus violo quo nemo antea in ego sum idem animus quo etiam is familiaris catilina si vinco sum itaque is numquam ab ego sum accuso puto non multus quam stipes ille qui qui homo sum nescio nisi sui ligur ipse sum dico quis enim hic persequor pecus atque belua pabulum inimicus meus et glande corrumpo qui si sentio quo sui scelus devincio non dubito quin sum miser sin autem is non video periculum sum ne sui stupor excusatio defendo


sed recitemus quid sequatur. fidem ivsqve ivrandvm neglectvm. hoc quid sit per se ipsum non facile interpretor, sed ex eo quod sequitur suspicor de tuorum iudicum manifesto periurio dici, quibus olim erepti essent nummi nisi a senatu praesidium postulassent. qua re autem de iis dici suspicer haec causa est, quod sic statuo, et illud in hac civitate esse maxime inlustre atque insigne periurium, et te ipsum tamen in periuri crimen ab iis quibuscum coniurasti non vocari.

sed recito quis sequor fides ivsqve ivrandvm neglectvm hic quis sum per sui ipse non facilis interpretor sed ex is qui sequor suspicor de tuus iudex manifesto periurium dico qui olim eripio sum nummus nisi ab senatus praesidium postulo qui res autem de is dico suspicor hic causa sum qui sic statuo et ille in hic civitas sum magnus illustris atque insignis perjurium et tu ipse tamen in perjurus crimen ab is qui conjuro non vocaris


quod cum Deiotarus religione sua castissime tueretur, quem unum habemus in orbe terrarum fidelissimum huic imperio atque amantissimum nostri nominis, Brogitaro, ut ante dixi, addictum pecunia tradidisti. atque hunc tamen Deiotarum saepe a senatu regali nomine dignum existimatum, clarissimorum imperatorum testimoniis ornatum, tu etiam regem appellari cum Brogitaro iubes. sed alter est rex iudicio senatus per nos, pecunia Brogitarus per te appellatus alterum putabo regem, si habuerit unde tibi solvat quod ei per syngrapham credidisti. nam cum multa regia sunt in Deiotaro tum illa maxime, quod tibi nummum nullum dedit, quod eam partem legis tuae quae congruebat cum iudicio senatus, ut ipse rex esset, non repudiavit, quod Pessinuntem per scelus a te violatum et sacerdote sacrisque spoliatum reciperavit, ut in pristina religione servaret, quod caerimonias ab omni vetustate acceptas a Brogitaro pollui non sinit, mavultque generum suum munere tuo quam illud fanum antiquitate religionis carere. sed ut ad haec haruspicum responsa redeam, ex quibus est primum de ludis, quis est qui id non totum in istius ludos praedictum et responsum esse fateatur?

qui cum deiotarus religio suus castus tueor qui unus habeo in orbis terra fidelis hic imperium atque amo noster nomen brogitarus ut ante dico addico pecunia trado atque hic tamen deiotaris saepe ab senatus regal nomen dignus existimo clarus imperator testimonium orno tu etiam rex appello cum brogitarus iubeo sed alter sum rex iudicium senatus per nos pecunia brogitarus per tu appello alter puto rex si habeo unde tu solvo qui is per syngrapha credo nam cum multus regius sum in deiotarus tum ille magnus qui tu nummus nullus do qui is pars lex tuus qui congruo cum iudicium senatus ut ipse rex sum non repudio qui pessinus per scelus ab tu violo et sacerdos sacer spolio recipero ut in pristinus religio servo qui caerimonia ab omnis vetustas accipio ab brogitarus polluo non sino malo gener suus munus tuus quam ille fanum antiquitas religio careo sed ut ad hic haruspex respondeo redeo ex qui sum primus de ludus quis sum qui is non totus in iste ludus praedico et responsum sum fateor