quo silentio sunt auditi de me ceteri principes civitatis! quos idcirco non appello hoc loco ne mea oratio, si minus de aliquo dixero, ingrata, si satis de omnibus, infinita esse videatur. cedo nunc eiusdem illius inimici mei de me eodem ad verum populum in campo Martio contionem! quis non modo adprobavit, sed non indignissimum facinus putavit illum non dicam loqui, sed vivere ac spirare? quis fuit qui non eius voce maculari rem publicam, seque si eum audiret scelere adstringi arbitraretur?

quo silentium sum audio de ego ceterus princeps civitas qui idcirco non appello hic locus ne meus oratio si paruus de aliquis dico ingratus si satis de omnis infinitus sum video cedo nunc idem ille inimicus meus de ego idem ad verus populus in campus martius contio quis non modo adprobo sed non indignus facinus puto ille non dico loquor sed vivo atque spiraris quis sum qui non is vox macularis res publicus sequor si is audio scelus adstringo arbitror


hac tanta perturbatione civitatis ne noctem quidem consules inter meum interitum et suam praedam interesse passi sunt: statim me perculso ad meum sanguinem hauriendum, et spirante etiam re publica ad eius spolia detrahenda advolaverunt. omitto gratulationes, epulas, partitionem aerari, beneficia, spem, promissa, praedam, laetitiam paucorum in luctu omnium. vexabatur uxor mea, liberi ad necem quaerebantur, gener, et Piso gener, a Pisonis consulis pedibus supplex reiciebatur, bona diripiebantur eaque ad consules deferebantur, domus ardebat in Palatio: consules epulabantur. quod si meis incommodis laetabantur, urbis tamen periculo commoverentur.

hic tantus perturbatio civitas ne nox quidem consul inter meus interitus et suus praeda intersum patior sum statim ego percello ad meus sanguis haurio et spiro etiam res publicus ad is spolium detraho advolo omitto gratulatio epulae partitio aerarius beneficium spes promitto praeda laetitia paucus in luctus omnis vexo uxor meus liber ad nex quaero gener et piso gener ab piso consul pes supplex reicio bonus diripio is ad consul defero domus ardeo in palatium consul epulor qui si meus incommodus laeto urbs tamen periculum commoveo


homines Graeci quos antea nominavi, inique a suis civibus damnati atque expulsi, tamen, quia bene sunt de suis civitatibus meriti, tanta hodie gloria sunt non in Graecia solum sed etiam apud nos atque in ceteris terris, ut eos a quibus illi oppressi sint nemo nominet, horum calamitatem dominationi illorum omnes anteponant. quis Carthaginiensium pluris fuit Hannibale consilio, virtute, rebus gestis, qui unus cum tot imperatoribus nostris per tot annos de imperio et de gloria decertavit? hunc sui cives e civitate eiecerunt: nos etiam hostem litteris nostris et memoria videmus esse celebratum.

homo graecum qui antea nomino iniquus ab suus civis damno atque expello tamen quia bene sum de suus civitas mereo tantus hodie gloria sum non in graecia solus sed etiam apud nos atque in ceterus terra ut is ab qui ille opprimo sum nemo nomino hic calamitas dominatio ille omnis antepono quis carthaginiensis multus sum hannibal consilium virtus res gero qui unus cum tot imperator noster per tot annus de imperium et de gloria decerto hic suus civis e civitas eicio nos etiam hostis littera noster et memoria video sum celebro


haec erat studiorum in mea salute contentio ut ii qui a senatu de me rogabantur eidem senatui pro me supplicarent. atque ita in his rebus unus est solus inventus qui ab hac tam impensa voluntate bonorum palam dissideret, ut etiam Q. Metellus consul, qui mihi vel maxime ex magnis contentionibus rei publicae fuisset inimicus, de mea salute rettulerit: qui excitatus cum summa auctoritate P. Servili tum incredibili quadam gravitate dicendi, cum ille omnis prope ab inferis evocasset Metellos et ad illius generis, quod sibi cum eo commune esset, dignitatem propinqui sui mentem a Clodianis latrociniis reflexisset, cumque eum ad domestici exempli memoriam et ad Numidici illius Metelli casum vel gloriosum vel gravem convertisset, conlacrimavit vir egregius ac vere Metellus totumque se P. Servilio dicenti etiam tum tradidit, nec illam divinam gravitatem plenam antiquitatis diutius homo eiusdem sanguinis potuit sustinere et mecum absens beneficio suo rediit in gratiam.

hic sum studium in meus salus contentio ut is qui ab senatus de ego rogo idem senatus pro ego supplico atque ita in hic res unus sum solus invenio qui ab hic tam impensa voluntas bonus palam dissido ut etiam q metellus consul qui ego vel magnus ex magnus contentio res publicus sum inimicus de meus salus refero qui excito cum summus auctoritas p servilis tum incredibilis quidam gravitas dico cum ille omnis prope ab inferi evoco metellus et ad ille genus qui sui cum is communis sum dignitas propinquus suus mens ab clodianus latrocinium reflecto cum is ad domesticus exemplum memoria et ad numidicus ille metellus casus vel gloriosus vel gravis converto conlacrimo vir egregius atque verus metellus totus sui p servilius dico etiam tum trado neque ille divina gravitas plenus antiquitas diu homo idem sanguis possum sustineo et ego absum beneficium suus redeo in gratia


cum vero in hanc rei publicae navem, ereptis senatui gubernaculis fluitantem in alto tempestatibus seditionum ac discordiarum, armatae tot classes, nisi ego essem unus deditus, incursurae viderentur, cum proscriptio, caedes, direptio denuntiaretur, cum alii me suspicione periculi sui non defenderent, alii vetere odio bonorum incitarentur, alii inviderent, alii obstare sibi me arbitrarentur, alii ulcisci dolorem aliquem suum vellent, alii rem ipsam publicam atque hunc bonorum statum otiumque odissent et ob hasce causas tot tamque varias me unum deposcerent, depugnarem potius cum summo non dicam exitio, sed periculo certe vestro liberorumque vestrorum, quam id quod omnibus impendebat unus pro omnibus susciperem ac subirem?

cum verus in hic res publicus navo eripio senatus gubernaculis fluito in altus tempestas seditio atque discordiaris armo tot classis nisi ego sum unus dedo incurro video cum proscriptio caedes direptio denuntio cum alius ego suspicio periculum suus non defendo alius veto odium bonus incito alius invideo alius obstaris sui ego arbitror alius ulciscor dolor aliquis suus volo alius res ipse publicus atque hic bonus status otium odi et ob hic causa tot tam vario ego unus deposco depugnaris potis cum superus non dico exitium sed periculum certus vester liber vester quam is qui omnis impendeo unus pro omnis suscipio atque subeo


sed fuit profecto quaedam illa rei publicae fortuna fatalis, ut ille caecus atque amens tribunus plebis nancisceretur—quid dicam? consules? hocine ut ego nomine appellem eversores huius imperi, proditores vestrae dignitatis, hostis bonorum omnium, qui ad delendum senatum, adfligendum equestrem ordinem, exstinguenda omnia iura atque instituta maiorum se illis fascibus ceterisque insignibus summi honoris atque imperi ornatos esse arbitrabantur? quorum, per deos immortalis, si nondum scelera vulneraque inusta rei publicae vultis recordari, vultum atque incessum animis intuemini: facilius eorum facta occurrent mentibus vestris, si ora ipsa oculis proposueritis.

sed sum profecto quidam ille res publicus fortuna fatal ut ille caecus atque amens tribunus plebs nanciscor quis dico consul hic ut ego nomen appello eversor hic imperium proditor vester dignitas hostis bonus omnis qui ad deleo senatus affligo equester ordo exstinguo omnis ius atque institutum magnus sui ille fascis ceter insignis superus honor atque imperium orno sum arbitror qui per deus immortal si nondum scelus vulnero inuro res publicus volo recordaris vultus atque incedo animus intueor facilis is facio occurro mens vester si os ipse oculus propono


propugnatores autem rei publicae qui esse voluerunt, si leviores sunt, desciscunt, si timidiores, desunt: permanent illi soli atque omnia rei publicae causa perferunt qui sunt tales qualis pater tuus, M. Scaure, fuit, qui a C. Graccho usque ad Q. Varium seditiosis omnibus restitit, quem numquam ulla vis, ullae minae, ulla invidia labefecit; aut qualis Q. Metellus, patruus matris tuae, qui cum florentem hominem in populari ratione, L. Saturninum, censor notasset, cumque insitivum Gracchum contra vim multitudinis incitatae censu prohibuisset, cumque in eam legem quam non iure rogatam iudicarat iurare unus noluisset, de civitate maluit quam de sententia demoveri; aut, ut vetera exempla, quorum est copia digna huius imperi gloria, relinquam, neve eorum aliquem qui vivunt nominem, qualis nuper Q. Catulus fuit, quem neque periculi tempestas neque honoris aura potuit umquam de suo cursu aut spe aut metu demovere.

propugnator autem res publicus qui sum volo si levis sum descisco si timidus desum permaneo ille solus atque omnis res publicus causa perfero qui sum talis qualis pater tuus m scaurus sum qui ab que gracchus usque ad q varius seditiosus omnis resto qui numquam ullus volo ullus minae ullus invidia labefacio aut qualis q metellus patruus mater tuus qui cum floreo homo in populor ratio l saturninus censor noto cum insitivus gracchus contra vis multitudo incito census prohibeo cum in is lex quam non ius rogo judico iuro unus nolo de civitas malo quam de sententia demoveo aut ut vetero exemplum qui sum copia dignus hic imperium gloria relinquo neve is aliquis qui vivo nomino qualis nuper q catulus sum qui neque periculum tempestas neque honor aura possum umquam de suus cursus aut spes aut metus demoveo


tum princeps rogatus sententiam L. Cotta dixit id quod dignissimum re publica fuit, nihil de me actum esse iure, nihil more maiorum, nihil legibus; non posse quemquam de civitate tolli sine iudicio; de capite non modo ferri, sed ne iudicari quidem posse nisi comitiis centuriatis; vim fuisse illam, flammam quassatae rei publicae perturbatorumque temporum; iure iudiciisque sublatis, magna rerum permutatione impendente, declinasse me paulum et spe reliquae tranquillitatis praesentis fluctus tempestatemque fugisse; qua re, cum absens rem publicam non minus magnis periculis quam quodam tempore praesens liberassem, non restitui me solum sed etiam ornari a senatu decere. disputavit etiam multa prudenter, ita de me illum amentissimum et profligatissimum hostem pudoris et pudicitiae scripsisse quae scripsisset, iis verbis rebus sententiis ut, etiam si iure esset rogatum, tamen vim habere non posset; qua re me, qui nulla lege abessem, non restitui lege, sed revocari senatus auctoritate oportere.

tum princeps rogo sententia l cotta dico is qui dignus res publicus sum nihil de ego ago sum ius nihil mos magnus nihil lex non possum quisquam de civitas tollo sine iudicium de caput non modo fero sed ne iudico quidem possum nisi comitium centurio vis sum ille flamma quasso res publicus perturbo tempus ius judicium tollo magnus res permutatio impendeo declino ego paulus et spes reliquus tranquillitas praesum fluctus tempestas fugio qui res cum absum res publicus non paruus magnus periculum quam quidam tempus praesens libero non restituo ego solus sed etiam ornaris ab senatus decet disputo etiam multus prudens ita de ego ille amens et profligo hostis pudor et pudicitia scribo qui scribo is verbum res sententia ut etiam si ius sum rogo tamen vis habeo non possum qui res ego qui nullus lex absum non restituo lex sed revocaris senatus auctoritas oportet


haec quantis ab illo clamoribus agebantur! cum iam omisso gestu verbis poetae et studio actoris et exspectationi nostrae plauderetur: súmmum amicum súmmo in bello— nam illud ipse actor adiungebat amico animo et fortasse homines propter aliquod desiderium adprobabant: súmmo ingenio praéditum.

hic quantus ab ille clamor ago cum iam omitto gestus verbum poeta et studium actor et exspectatio noster plaudo summum amicus summo in bellum nam ille ipse actor adjungo amicus animus et fortasse homo propter aliqui desiderium adprobo summo ingenium praeditum


ecquae seditio umquam fuit in qua non ille princeps? ecqui seditiosus cui ille non familiaris? ecquae turbulenta contio cuius ille non concitator? cui bene dixit umquam bono? bene dixit? immo quem fortem et bonum civem non petulantissime est insectatus? qui, ut credo, non libidinis causa, sed ut plebicola videretur, libertinam duxit uxorem.

ecqui seditio umquam sum in qui non ille princeps ecqui seditiosus qui ille non familiaris ecqui turbulentus contio qui ille non concitator qui bene dico umquam bonus bene dico immo qui fortis et bonus civis non petulans sum insector qui ut credo non libido causa sed ut plebicola video libertina duco uxor


quid ergo? inimici oratio, vana praesertim, tam improbe in clarissimos viros coniecta me movit? me vero non illius oratio, sed eorum taciturnitas in quos illa oratio tam improba conferebatur; qui tum, quamquam ob alias causas tacebant, tamen hominibus omnia timentibus tacendo loqui, non infitiando confiteri videbantur. illi autem aliquo tum timore perterriti, quod acta illa atque omnis res anni superioris labefactari a praetoribus, infirmari a senatu atque a principibus civitatis putabant, tribunum popularem a se alienare nolebant, suaque sibi propiora esse pericula quam mea loquebantur.

quis ergo inimicus oratio vanus praesertim tam improbus in clarus vir conicio ego moveo ego verus non ille oratio sed is taciturnitas in qui ille oratio tam improbus confero qui tum quamquam ob alius causa taceo tamen homo omnis timeo taceo loquor non infitior confiteor video ille autem aliquis tum timor perterreo qui ago ille atque omnis res annus superus labefactaris ab praetor infirmaris ab senatus atque ab princeps civitas puto tribunus popularis ab sui alienaris nolo suum sui propiora sum periculum quam meus loquor


an veri simile est ut civis Romanus aut homo liber quisquam cum gladio in forum descenderit ante lucem, ne de me ferri pateretur, praeter eos qui ab illo pestifero ac perdito civi iam pridem rei publicae sanguine saginantur? hic iam de ipso accusatore quaero, qui P. Sestium queritur cum multitudine in tribunatu et cum praesidio magno fuisse, num illo die fuerit? certe non fuit. Victa igitur est causa rei publicae, et victa non auspiciis, non intercessione, non suffragiis, sed vi, manu, ferro. nam si obnuntiasset Fabricio is praetor qui se servasse de caelo dixerat, accepisset res publica plagam, sed eam quam acceptam gemere posset; si intercessisset conlega Fabricio, laesisset rem publicam, sed tribunicio iure laesisset. gladiatores tu novicios, pro exspectata aedilitate suppositos, cum sicariis e carcere emissis ante lucem inmittas? magistratus templo deicias, caedem maximam facias, forum purges? et cum omnia vi et armis egeris, accuses eum qui se praesidio munierit, non ut te oppugnaret, sed ut vitam suam posset defendere?

an verus similis sum ut civis romanus aut homo liber quisquam cum gladius in forum descendo ante lux ne de ego fero pateo praeter is qui ab ille pestifer atque perdo cieo iam pridem res publicus sanguis sagino hic iam de ipse accusator quaero qui p sestius queror cum multitudo in tribunatus et cum praesidium magnus sum num ille dies sum certus non sum vinco igitur sum causa res publicus et vinco non auspicium non intercessio non suffragium sed vis manus ferrum nam si obnuntio fabricius is praetor qui sui servo de caelum dico accipio res publicus plaga sed is quam accipio gemo possum si intercedo collega fabricius laedo res publicus sed tribunicius ius laedo gladiator tu novicius pro exspecto aedilitas suppono cum sicarius e carcer emitto ante lux inmitto magistratus templum deicio caedes maximus facio forum purgo et cum omnis vis et arma ago accuso is qui sui praesidium munio non ut tu oppugno sed ut vita suus possum defendo


at etiam eo negotio M. Catonis splendorem maculare voluerunt ignari quid gravitas, quid integritas, quid magnitudo animi, quid denique virtus valeret, quae in tempestate saeva quieta est et lucet in tenebris et pulsa loco manet tamen atque haeret in patria splendetque per sese semper neque alienis umquam sordibus obsolescit. non illi ornandum M. Catonem sed relegandum, nec illi committendum illud negotium sed imponendum putaverunt, qui in contione palam dixerint linguam se evellisse M. Catoni, quae semper contra extraordinarias potestates libera fuisset. sentient, ut spero, brevi tempore manere libertatem illam, atque hoc etiam, si fieri potuerit, esse maiorem, quod cum consulibus illis M. Cato, etiam cum iam desperasset aliquid auctoritate sua profici posse, tamen voce ipsa ac dolore pugnavit, et post meum discessum iis Pisonem verbis flens meum et rei publicae casum vexavit ut illum hominem perditissimum atque impudentissimum paene iam provinciae paeniteret.

at etiam is negotium m cato splendor macularis volo ignaris quis gravitas quis integritas quis magnitudo animus quis denique virtus valeo qui in tempestas saevus quietus sum et luceo in tenebrae et pello locus maneo tamen atque haereo in patria splendeo per sui semper neque alienus umquam sordes obsolesco non ille orno m cato sed relego neque ille committo ille negotium sed impono puto qui in contio palam dico lingua sui evello m cato qui semper contra extraordinarius potestas liber sum sentio ut spero brevis tempus maneo libertas ille atque hic etiam si fio possum sum magnus qui cum consul ille m cato etiam cum iam despero aliquis auctoritas suus proficio possum tamen vox ipse atque dolor pugno et post meus discedo is piso verbum fleo meus et res publicus casus vexo ut ille homo perdo atque impudens paene iam provincia paeniteo


hic quaero, iudices: si illo die gens ista Clodia quod facere voluit effecisset, si P. Sestius, qui pro occiso relictus est, occisus esset, fuistisne ad arma ituri? fuistisne vos ad patrium illum animum maiorumque virtutem excitaturi? fuistisne aliquando rem publicam a funesto latrone repetituri? an etiam tum quiesceretis, cunctaremini, timeretis, cum rem publicam a facinerosissimis sicariis et a servis esse oppressam atque conculcatam videretis? cuius igitur mortem ulcisceremini, si quidem liberi esse et habere rem publicam cogitaretis, de eius virtute vivi quid vos loqui, quid sentire, quid cogitare, quid iudicare oporteat, dubitandum putatis?

hic quaero iudex si ille dies gens iste claudius qui facio volo efficio si p sestius qui pro occido relinquo sum occido sum sum ad arma eo sum tu ad patrius ille animus magnus virtus excito sum aliquando res publicus ab funestus latro repeto an etiam tum quiesco cuncto timeo cum res publicus ab facinerosissimis sicarius et ab servio sum opprimo atque conculco video qui igitur mors ulciscor si quidem liber sum et habeo res publicus cogito de is virtus vivo quis tu loquor quis sentio quis cogito quis iudicaris oportet dubito puto


tu mihi etiam M. Atilium Regulum commemoras, qui redire ipse Carthaginem sua voluntate ad supplicium quam sine iis captivis a quibus ad senatum missus erat Romae manere maluerit, et mihi negas optandum reditum fuisse per familias comparatas et homines armatos? vim scilicet ego desideravi, qui, dum vis fuit, nihil egi, et quem, si vis non fuisset, nulla res labefactare potuisset.

tu ego etiam m atilius regulis commemoro qui redeo ipse carthago suus voluntas ad supplicium quam sine is captivus ab qui ad senatus mitto sum roma maneo malo et ego nego opto redeo sum per familia comparo et homo armatus vis scilicet ego desidero qui dum volo sum nihil ago et qui si volo non sum nullus res labefactaris possum


quo modo igitur hoc in genere praesidi comparati accusas Sestium, cum idem laudes Milonem? an qui sua tecta defendit, qui ab aris focis ferrum flammamque depellit, qui sibi licere vult tuto esse in foro, in templo, in curia, iure praesidium comparat: qui vulneribus, quae cernit cotidie toto corpore, monetur ut aliquo praesidio caput et cervices et iugulum ac latera tutetur, hunc de vi accusandum putas?

quo modo igitur hic in genus praesidium comparo accuso sestius cum idem laus milo an qui suus tectum defendo qui ab ara focus ferrum flamma depello qui sui licet volo tueor sum in forum in templum in curia ius praesidium comparo qui vulnus qui cerno cottidie totus corpus moneo ut aliquis praesidium caput et cervix et iugulum atque latus tuto hic de vis accuso puto