De Provinciis Consularibus In Senatu

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


consul ille egit eas res quarum me participem esse voluit; quibus ego si minus adsentiebar, tamen illius mihi iudicium gratum esse debebat. me ille ut quinqueviratum acciperem rogavit; me in tribus sibi coniunctissimis consularibus esse voluit; mihi legationem quam vellem, quanto cum honore vellem, detulit. quae ego omnia non ingrato animo, sed obstinatione quadam sententiae repudiavi. quam sapienter, non disputo; multis enim non probabo; constanter quidem et fortiter certe, qui cum me firmissimis opibus contra scelus inimicorum munire et popularis impetus populari praesidio propulsare possem, quamvis excipere fortunam, subire vim atque iniuriam malui quam aut a vestris sanctissimis mentibus dissidere aut de meo statu declinare. sed non is solum gratus debet esse qui accepit beneficium, verum etiam is cui potestas accipiendi fuit. ego illa ornamenta quibus ille me ornabat decere me et convenire iis rebus quas gesseram non putabam; illum quidem amico animo me habere eodem loco quo principem civium, suum generum, sentiebam.

consul ille ago is res qui ego participo sum volo qui ego si paruus adsentio tamen ille ego iudicium gratus sum debeo ego ille ut quinqueviratus accipio rogo ego in tres sui conjungo consularis sum volo ego legatio quam volo quantus cum honor volo defero qui ego omnis non ingratus animus sed obstinatio quidam sententia repudio quam sapienter non disputo multus enim non probo consto quidem et fortis certus qui cum ego firmus ops contra scelus inimicus munio et popularis impetus populor praesidium propulsaris possum quivis excipio fortuna subeo vis atque iniuria malo quam aut ab vester sancio mens dissido aut de meus status declinaris sed non is solus gratus debeo sum qui accipio beneficium verus etiam is qui potestas accipio sum ego ille ornamentum qui ille ego orno decet ego et convenio is res qui gero non puto ille quidem amicus animus ego habeo idem locus quo princeps civis suus gener sentio


itaque, patres conscripti, videtis non temeritate redemptionis aut negoti gerendi inscitia, sed avaritia, superbia, crudelitate Gabini paene adflictos iam atque eversos publicanos: quibus quidem vos in his angustiis aerari tamen subveniatis necesse est, etsi iam multis non potestis, qui propter illum hostem senatus, inimicissimum ordinis equestris bonorumque omnium, non solum bona sed etiam honestatem miseri deperdiderunt, quos non parsimonia, non continentia, non virtus, non labor, non splendor tueri potuit contra illius helluonis et praedonis audaciam.

itaque pater conscribo video non temeritas redemptio aut negotium gero inscitia sed avaritia superbia crudelitas gabinus paene affligo iam atque everro publicanus qui quidem tu in hic angustia aerarius tamen subvenio necesse sum etsi iam multus non possum qui propter ille hostis senatus inimicus ordo equester bonus omnis non solus bonus sed etiam honestas miser deperdo qui non parsimonia non continentia non virtus non labor non splendor tueor possum contra ille helluo et praedo audacia


sed non alienum esse arbitror, quo minus saepe aut interpeller a non nullis aut tacitorum existimatione reprendar, explicare breviter quae mihi sit ratio et causa cum Caesare. ac primum illud tempus familiaritatis et consuetudinis quae mihi cum illo, quae fratri meo, quae C. Varroni, consobrino nostro, ab omnium nostrum adulescentia fuit, praetermitto. postea quam sum penitus in rem publicam ingressus, ita dissensi ab illo ut in disiunctione sententiae coniuncti tamen amicitia maneremus.

sed non alienus sum arbitror quo paruus saepe aut interpello ab non nullus aut taceo existimatio reprehendo explicaris brevis qui ego sum ratio et causa cum caesaris atque primus ille tempus familiaritas et consuetudo qui ego cum ille qui frater meus qui que varro consobrinus noster ab omnis nos adulescentia sum praetermitto postea quam sum penitus in res publicus ingredior ita dissentio ab ille ut in disiunctio sententia conjungo tamen amicitia maneo


atque haec, si inimicissimus essem C. Caesari, sentirem tamen rei publicae causa.

atque hic si inimicus sum que caesaris sentio tamen res publicus causa


iam vero exercitus noster ille superbissimo dilectu et durissima conquisitione conlectus omnis interiit. Magno hoc dico cum dolore: miserandum in modum milites populi Romani capti necati deserti dissipati sunt, incuria fame morbo vastitate consumpti, ut, quod est indignissimum, scelus imperatoris in patriam exercitumque expiatum esse videatur. atque hanc Macedoniam, domitis iam gentibus finitimis barbariaque compressa, pacatam ipsam per se et quietam, tenui praesidio atque exigua manu etiam sine imperio per legatos nomine ipso populi Romani tuebamur; quae nunc consulari imperio atque exercitu ita vexata est vix ut se possit diuturna pace recreare; cum interea quis vestrum hoc non audivit, quis ignorat, Achaeos ingentem pecuniam pendere L. Pisoni quotannis, vectigal ac portorium Dyrrachinorum totum in huius unius quaestum esse conversum, urbem Byzantiorum vobis atque huic imperio fidelissimam hostilem in modum esse vexatam? quo ille, postea quam nihil exprimere ab egentibus, nihil ulla vi a miseris extorquere potuit, cohortis in hiberna misit; iis praeposuit quos putavit fore diligentissimos satellites scelerum, ministros cupiditatum suarum.

iam verus exercitus noster ille superbus delectus et durus conquisitio collectus omnis intereo magnus hic dico cum dolor misero in modus miles populus romanus capio neco desero dissipati sum incuria fames morbus vastitas consumo ut qui sum indignus scelus imperator in patria exerceo expio sum video atque hic macedonia domo iam gens finitimus barbaria comprimo pacatam ipse per sui et quiesco tenuis praesidium atque exiguus manus etiam sine imperium per legatus nomen ipse populus romanus tueor qui nunc consularis imperium atque exercitus ita vexo sum vix ut sui possum diuturnus pax recrearis cum interea quis vester hic non audio quis ignoro achaeus ingens pecunia pendeo l piso quot vectigal atque portorium dyrrachini totus in hic unus quaestus sum converro urbs byzantium tu atque hic imperium fidelis hostilis in modus sum vexo quo ille postea quam nihil exprimo ab egeo nihil ullus vis ab miser extorqueo possum cohors in hibernus mitto is praepono qui puto sum diligens satelles scelus minister cupiditas suus


multa praetereo, quod intueor coram haec lumina atque ornamenta rei publicae, P. Servilium et M. Lucullum. Vtinam etiam L. Lucullus illic adsideret! quae fuerunt inimicitiae in civitate graviores quam Lucullorum atque Servili? quas in viris fortissimis non solum exstinxit rei publicae utilitas dignitasque ipsorum, sed etiam ad amicitiam consuetudinemque traduxit. quid? Q. Metellus Nepos nonne consul in templo Iovis optimi maximi, permotus cum auctoritate vestra tum illius P. Servili incredibili gravitate dicendi, absens mecum summo suo beneficio rediit in gratiam? an ego possum huic esse inimicus cuius litteris fama nuntiis celebrantur aures cotidie meae novis nominibus gentium nationum locorum?

multus praetereo qui intueor coram hic lumen atque ornamentum res publicus p servilius et m lucullus vtinam etiam l lucullus illic assideo qui sum inimicitia in civitas gravis quam lucullus atque servilis qui in vis fortis non solus exstinguo res publicus utilitas dignitas ipse sed etiam ad amicitia consuetudo traduco quis q metellus nepos nonne consul in templum iuppiter bonus magnus permoueo cum auctoritas vester tum ille p servilis incredibilis gravitas dico absum ego superus suus beneficium redeo in gratia an ego possum hic sum inimicus qui littera fama nuntius celebro auris cottidie meus novus nomen gens natio locus


quod si essent illi optimi viri, tamen ego mea sententia C. Caesari succedendum nondum putarem. qua de re dicam, patres conscripti, quae sentio, atque illam interpellationem mei familiarissimi, qua paulo ante interrupta est oratio mea, non pertimescam. negat me vir optimus inimiciorem Gabinio debere esse quam Caesari: omnem illam tempestatem cui cesserim Caesare impulsore atque adiutore esse excitatam. cui si primum sic respondeam, me communis utilitatis habere rationem, non doloris mei, possimne probare, cum id me facere dicam quod exemplo fortissimorum et clarissimorum civium facere possim? an ti. Gracchus—patrem dico, cuius utinam filii ne degenerassent a gravitate patria!—tantam laudem est adeptus, quos tribunus plebis solus ex toto illo conlegio L. Scipioni auxilio fuit, inimicissimus et ipsius et fratris eius Africani, iuravitque in contione se in gratiam non redisse, sed alienum sibi videri dignitate imperi quo duces essent hostium Scipione triumphante ducti, eodem ipsum duci qui triumphasset?

qui si sum ille bonus vir tamen ego meus sententia que caesaris succedo nondum puto qui de res dico pater conscribo qui sentio atque ille interpellatio meus familiaris qui paulus ante interrumpo sum oratio meus non pertimesco nego ego vir bonus inimicus gabinius debeo sum quam caesaris omnis ille tempestas qui cedo caesaris impulsor atque adiutor sum excito qui si primus sic respondeo ego communis utilitas habeo ratio non dolor meus possum probaris cum is ego facio dico qui exemplum fortis et clarus civis facio possum an tiberius gracchus pater dico qui utinam filius ne degenero ab gravitas patria tantus laus sum adipiscor qui tribunus plebs solus ex totus ille collegium l scipio auxilium sum inimicus et ipse et frater is africanus juro in contio sui in gratia non redeo sed alienus sui video dignitas imperium quo dux sum hostis scipio triumpho duco idem ipse duco qui triumpho


an vero in Syria diutius est Semiramis illa retinenda? cuius iter in provinciam fuit eius modi ut rex Ariobarzanes consulem vestrum ad caedem faciendam tamquam aliquem Thraecem conduceret; deinde adventus in Syriam primus equitatus habuit interitum, post concisae sunt optimae cohortes. igitur in Syria imperatore illo nihil aliud umquam actum est nisi pactiones pecuniarum cum tyrannis, decisiones, direptiones, latrocinia, caedes, cum palam populi Romani imperator, instructo exercitu, dexteram tendens, non ad laudem milites hortaretur, sed omnia sibi et empta et emenda esse clamaret.

an verus in syria diu sum semiramis ille retineo qui iter in provincia sum is modus ut rex ariobarzanes consul vester ad caedes facio tamquam aliquis thraecem conduco deinde advenio in syria primus equito habeo interitus post concaedes sum bonus cohors igitur in syria imperator ille nihil alius umquam ago sum nisi pactio pecunia cum tyrannus decisio direptio latrocinium caedes cum palam populus romanus imperator instruo exercitus dexter tendo non ad laus miles horto sed omnis sui et emo et emo sum clamo


at ego idem nunc in provinciis decernendis, qui illas omnis res egi silentio, interpellor, cum in superioribus causis hominis ornamenta adiumento fuerint, in hac me nihil aliud nisi ratio belli, nisi summa utilitas rei publicae moveat. nam ipse Caesar quid est cur in provincia commorari velit, nisi ut ea quae per eum adfecta sunt perfecta rei publicae tradat? amoenitas eum, credo, locorum, urbium pulchritudo, hominum nationumque illarum humanitas et lepos, victoriae cupiditas, finium imperi propagatio retinet. quid illis terris asperius, quid incultius oppidis, quid nationibus immanius, quid porro tot victoriis praestabilius, quid Oceano longius inveniri potest? an reditus in patriam habet aliquam offensionem? utrum apud populum a quo missus, an apud senatum a quo ornatus est? an dies auget eius desiderium, an magis oblivionem, ac laurea illa magnis periculis parta amittit longo intervallo viriditatem? qua re, si qui hominem non diligunt, nihil est quod eum de provincia devocent: ad gloriam devocant, ad triumphum, ad gratulationem, ad summum honorem senatus, equestris ordinis gratiam, populi caritatem.

at ego idem nunc in provincia decerno qui ille omnis res ago silentium interpello cum in superus causa homo ornamentum adjumentum sum in hic ego nihil alius nisi ratio bellum nisi summus utilitas res publicus moveo nam ipse caesar quis sum cur in provincia commoraris volo nisi ut is qui per is afficio sum perficio res publicus trado amoenitas is credo locus urbs pulchritudo homo natio ille humanitas et lepos victoria cupiditas finis imperium propagatio retineo quis ille terra asper quis incultus oppidum quis natio immanis quis porro tot victoria praestabilis quis oceanus longus invenio possum an redeo in patria habeo aliqui offensio utrum apud populus ab quo mitto an apud senatus ab quo orno sum an dies augeo is desiderium an magis oblivio atque laureus ille magnus periculum pario amitto longus intervallum viriditas qui res si qui homo non diligo nihil sum qui is de provincia devoco ad gloria devoco ad triumphus ad gratulatio ad superus honor senatus equester ordo gratia populus caritas


omnia domestica atque urbana mitto, quae tanta sunt ut numquam Hannibal huic urbi tantum mali optarit quantum illi effecerint. ad ipsas venio provincias; quarum Macedonia, quae erat antea munita plurimorum imperatorum non turribus sed tropaeis, quae multis victoriis erat iam diu triumphisque pacata, sic a barbaris, quibus est propter avaritiam pax erepta, vexatur ut Thessalonicenses positi in gremio imperi nostri relinquere oppidum et arcem munire cogantur, ut via illa nostra quae per Macedoniam est usque ad Hellespontum militaris non solum excursionibus barbarorum sit infesta, sed etiam castris Thraeciis distincta ac notata. ita gentes eae quae, ut pace uterentur, vim argenti dederant praeclaro nostro imperatori, ut exhaustas domos replere possent, pro empta pace bellum nobis prope iustum intulerunt.

omnis domesticus atque urbanus mitto qui tantus sum ut numquam hannibal hic urbs tantus malus opto quantus ille efficio ad ipse venio provincia qui macedonius qui sum antea munio multus imperator non turris sed tropaeum qui multus victoria sum iam diu triumphus paco sic ab barbaris qui sum propter avaritia pax eripio vexo ut thessalonicenses pono in gremium imperium noster relinquo oppidum et arx munio cogo ut via ille noster qui per macedonia sum usque ad hellespontus militaris non solus excursio barbarus sum infestus sed etiam castrum thraeciis distinguo atque noto ita gens is qui ut pax uto vis argentum do praeclarus noster imperator ut exhaurio domus repleo possum pro emo pax bellum nos prope iustus infero


ego vero sic intellego, patres conscripti, nos hoc tempore in provinciis decernendis perpetuae pacis habere oportere rationem. nam quis hoc non sentit, omnia alia esse nobis vacua ab omni periculo atque etiam suspicione belli?

ego verus sic intellego pater conscribo nos hic tempus in provincia decerno perpetuus pax habeo oportet ratio nam quis hic non sentio omnis alius sum nos vacuus ab omnis periculum atque etiam suspicio bellum


itaque cum acerrimis nationibus et maximis Germanorum et Helvetiorum proeliis felicissime decertavit, ceteras conterruit, compulit, domuit, imperio populi Romani parere adsuefecit, et quas regiones quasque gentis nullae nobis antea litterae, nulla vox, nulla fama notas fecerat, has noster imperator nosterque exercitus et populi Romani arma peragrarunt. semitam tantum Galliae tenebamus antea, patres conscripti; ceterae partes a gentibus aut inimicis huic imperio aut infidis aut incognitis aut certe immanibus et barbaris et bellicosis tenebantur; quas nationes nemo umquam fuit quin frangi domarique cuperet. nemo sapienter de re publica nostra cogitavit, iam inde a principio huius imperi, quin Galliam maxime timendam huic imperio putaret; sed propter vim ac multitudinem gentium illarum numquam est antea cum omnibus dimicatum. restitimus semper lacessiti: nunc denique est perfectum ut imperi nostri terrarumque illarum idem esset extremum.

itaque cum acer natio et magnus germanus et helvetius proelium felix decerto ceterus conterreo compello domo imperium populus romanus pareo assuefacio et qui regio quisque gens nullus nos antea littera nullus vox nullus fama nosco facio hic noster imperator noster exercitus et populus romanus arma peragro semita tantus gallia teneo antea pater conscribo ceterus pars ab gens aut inimicus hic imperium aut infidus aut incognitus aut certus immanis et barbaris et bellicosus teneo qui natio nemo umquam sum quin frango domo cupio nemo sapienter de res publicus noster cogito iam inde ab principium hic imperium quin gallia magnus timeo hic imperium puto sed propter vis atque multitudo gens ille numquam sum antea cum omnis dimico resto semper lacesso nunc denique sum perficio ut imperium noster terra ille idem sum exter


iam diu mare videmus illud immensum, cuius fervore non solum maritimi cursus sed urbes etiam et viae militares iam tenebantur, virtute Cn. Pompei sic a populo Romano ab Oceano usque ad ultimum Pontum tamquam unum aliquem portum tutum et clausum teneri; nationes eas, quae numero hominum ac multitudine ipsa poterant in provincias nostras redundare, ita ab eodem esse partim recisas, partim repressas, ut Asia, quae imperium antea nostrum terminabat, nunc tribus novis provinciis ipsa cingatur. possum de omni regione, de omni genere hostium dicere: nulla gens est quae non aut ita sublata sit ut vix exstet, aut ita domita ut quiescat, aut ita pacata ut victoria nostra imperioque laetetur.

iam diu mare video ille immensus qui fervor non solus maritimus curro sed urbs etiam et via militaris iam teneo virtus cn pompejus sic ab populus romanus ab oceanus usque ad ulter pontus tamquam unus aliquis portus tueor et claudo teneo natio is qui numerus homo atque multitudo ipse possum in provincia noster redundaris ita ab idem sum pars recido pars reprimo ut asia qui imperium antea nos termino nunc tres novus provincia ipse cingo possum de omnis regio de omnis genus hostis dico nullus gens sum qui non aut ita tollo sum ut vix exsto aut ita domo ut quiesco aut ita paco ut victoria noster imperium laeto


si quis vestrum, patres conscripti, exspectat quas sim provincias decreturus, consideret ipse secum qui mihi homines ex provinciis potissimum detrahendi sint: non dubitabit quid sentire me conveniat, cum quid mihi sentire necesse sit cogitarit. ac si princeps eam sententiam dicerem, laudaretis profecto; si solus, certe ignosceretis; etiam si paulo minus utilis vobis sententia videretur, veniam tamen aliquam dolori meo tribueretis. nunc vero, patres conscripti, non parva adficior voluptate, vel quod hoc maxime rei publicae conducit, Syriam Macedoniamque decerni, ut dolor meus nihil a communi utilitate dissentiat, vel quod habeo auctorem P. Servilium, qui ante me sententiam dixit, virum clarissimum et cum in universam rem publicam tum etiam erga meam salutem fide ac benivolentia singulari.

si quis vester pater conscribo exspecto qui sum provincia decerno consido ipse sui qui ego homo ex provincia potis detraho sum non dubito quis sentio ego convenio cum quis ego sentio necesse sum cogito atque si princeps is sententia dico laudo profecto si solus certus ignosco etiam si paulus paruus utilis tu sententia video venio tamen aliqui dolor meus tribuo nunc verus pater conscribo non parvus afficio voluptas vel qui hic magnus res publicus conduco syria macedonia decerno ut dolor meus nihil ab communis utilitas dissentio vel qui habeo auctor p servilius qui ante ego sententia dico vir clarus et cum in universus res publicus tum etiam erga meus salus fides atque benevolens singularis


bellum Gallicum, patres conscripti, C. Caesare imperatore gestum est, antea tantum modo repulsum. semper illas nationes nostri imperatores refutandas potius bello quam lacessendas putaverunt. ipse ille C. Marius, cuius divina atque eximia virtus magnis populi Romani luctibus funeribusque subvenit, influentis in Italiam Gallorum maximas copias repressit, non ipse ad eorum urbis sedisque penetravit. modo ille meorum laborum periculorum consiliorum socius, C. Pomptinus, fortissimus vir, ortum repente bellum Allobrogum atque hac scelerata coniuratione excitatum proeliis fregit eosque domuit qui lacessierant, et ea victoria contentus re publica metu liberata quievit. C. Caesaris longe aliam video fuisse rationem; non enim sibi solum cum iis quos iam armatos contra populum Romanum videbat bellandum esse duxit, sed totam Galliam in nostram dicionem esse redigendam.

bellum gallicus pater conscribo que caesaris imperator gero sum antea tantus modo repello semper ille natio noster imperator refuto potis bellum quam lacesso puto ipse ille que marius qui divino atque eximius virtus magnus populus romanus luctus funus subvenio influo in italia gallus magnus copia reprimo non ipse ad is urbs sedes penetro modo ille meus labor periculum consilium socius que pomptinus fortis vir orior repens bellum allobroges atque hic scelero coniuratio excitas proelium frango is domo qui lacesso et is victoria contineo res publicus metus libero quiesco que caesar longus alius video sum ratio non enim sui solus cum is qui iam armatus contra populus romanus video bellor sum duco sed totus gallia in noster dicio sum redigo


omitto iuris dictionem in libera civitate contra leges senatusque consulta, caedis relinquo, libidines praetereo, quarum acerbissimum exstat indicium et ad insignem memoriam turpitudinis et paene ad iustum odium imperi nostri, quod constat nobilissimas virgines se in puteos abiecisse et morte voluntaria necessariam turpitudinem depulisse; nec haec idcirco omitto quod non gravissima sint, sed quia nunc sine teste dico. ipsam vero urbem Byzantiorum fuisse refertissimam atque ornatissimam signis quis ignorat? quae illi exhausti sumptibus bellisque maximis, cum omnis Mithridaticos impetus totumque Pontum armatum, effervescentem in Asiam atque erumpentem ore, repulsum et cervicibus interclusum suis sustinerent, tum, inquam, Byzantii et postea signa illa et reliqua urbis ornamenta sanctissime custodita tenuerunt:

omitto ius dictio in liber civitas contra lex senatus consulo caedes relinquo libido praetereo qui acerbus exsto indicium et ad insignis memoria turpitudo et paene ad iustus odium imperium noster qui consto nobilis virgo sui in puteus abicio et mors voluntarius necessaria turpitudo depello neque hic idcirco omitto qui non gravis sum sed quia nunc sine testis dico ipse verus urbs byzantium sum refercio atque orno signum quis ignoro qui ille exhaurio sumptus bellus magnus cum omnis mithridaticus impetus totus pontus armo effervesco in asia atque erumpo os repello et cervix intercludo suus sustineo tum inquam byzantium et postea signum ille et reliquus urbs ornamentum sancio custodio teneo


quorum ego nihil dico, patres conscripti, nunc in hominem ipsum: de provincia disputo. itaque omnia illa quae et saepe audistis et tenetis animis, etiam si non audiatis, praetermitto. nihil de hac eius urbana, quam ille praesens in mentibus vestris oculisque defixit, audacia loquor; nihil de superbia, nihil de contumacia, nihil de crudelitate disputo; lateant libidines eius illae tenebricosae, quas fronte et supercilio, non pudore et temperantia contegebat: de provincia quod agitur, id disputo. huic vos non submittetis? hunc diutius manere patiemini? cuius, ut provinciam tetigit, sic fortuna cum improbitate certavit ut nemo posset utrum protervior an infelicior esset iudicare.

qui ego nihil dico pater conscribo nunc in homo ipse de provincia disputo itaque omnis ille qui et saepe audio et teneo animus etiam si non audio praetermitto nihil de hic is urbanus quam ille praesens in mens vester oculus defigo audacia loquor nihil de superbia nihil de contumacia nihil de crudelitas disputo lateo libido is ille tenebricosus qui frons et supercilium non pudor et tempero contego de provincia qui ago is disputo hic tu non summitto hic diu maneo patior qui ut provincia tango sic fortuna cum improbitas certo ut nemo possum utrum protervus an infelix sum iudicaris


iam vero publicanos miseros—me etiam miserum illorum ita de me meritorum miseriis ac dolore!—tradidit in servitutem Iudaeis et Syris, nationibus natis servituti. statuit ab initio, et in eo perseveravit, ius publicano non dicere; pactiones sine ulla iniuria factas rescidit; custodias sustulit; vectigalis multos ac stipendiarios liberavit; quo in oppido ipse esset aut quo veniret, ibi publicanum aut publicani servum esse vetuit. quid multa? crudelis haberetur si in hostis animo fuisset eo quo fuit in civis Romanos, eius ordinis praesertim qui est semper pro dignitate sua benignitate magistratuum sustentatus.

iam verus publicanus miser ego etiam miser ille ita de ego meritor miseria atque dolor trado in servitus judaeus et syrus natio obstino servitus statuo ab initium et in is persevero ius publicanus non dico pactio sine ullus iniuria facio rescidit custodio tollo vectigal multus atque stipendiarii libero quo in oppidum ipse sum aut quo venio ibi publicanus aut publicanus servus sum veto quis multus crudelis habeo si in hostis animus sum is quo sum in civis romanus is ordo praesertim qui sum semper pro dignitas suus benignitas magistratus sustento


sed si ille hac tam eximia fortuna propter utilitatem rei publicae frui non properat, ut omnia illa conficiat, quid ego senator facere debeo, quem, etiam si ille aliud vellet, rei publicae consulere oporteret?

sed si ille hic tam eximius fortuna propter utilitas res publicus fruor non propero ut omnis ille confacio quis ego senator facio debeo qui etiam si ille alius volo res publicus consulo oportet


quid? qui se etiam nunc subsidiis patrimoni aut amicorum liberalitate sustentant, hos perire patiemur? an si qui frui publico non potuit per hostem, hic tegitur ipsa lege censoria: quem is frui non sinit qui est, etiam si non appellatur, hostis, huic ferri auxilium non oportet? retinete igitur in provincia diutius eum qui de sociis cum hostibus, de civibus cum sociis faciat pactiones, qui hoc etiam se pluris esse quam conlegam putet, quod ille vos tristitia vultuque deceperit, ipse numquam se minus quam erat nequam esse simularit. Piso autem alio quodam modo gloriatur se brevi tempore perfecisse ne C. Gabinius unus omnium nequissimus existimaretur.

quis qui sui etiam nunc subsidium patrimonium aut amicus liberalitas sustento hic pereo patior an si qui fruor publicus non possum per hostis hic tego ipse lex censorius qui is fruor non sino qui sum etiam si non appello hostis hic fero auxilium non oportet retineo igitur in provincia diu is qui de socius cum hostis de civis cum socius facio pactio qui hic etiam sui multus sum quam collega puto qui ille tu tristitia vultus decipio ipse numquam sui paruus quam sum nequam sum simulo piso autem alius quidam modo glorior sui brevis tempus perficio ne que gabinus unus omnis nequam existimo


ego vero, si mihi non licet per aliquos ita gloriari, me dolorem atque inimicitias meas rei publicae concessisse, si hoc magni cuiusdam hominis et persapientis videtur, utar hoc, quod non tam ad laudem adipiscendam quam ad vitandam vituperationem valet, hominem me esse gratum, et non modo tantis beneficiis, sed etiam mediocri hominum benivolentia commoveri. a viris fortissimis et de me optime meritis quibusdam peto ut, si ego illos meorum laborum atque incommodorum participes esse nolui, ne illi me suarum inimicitiarum socium velint esse, praesertim cum mihi idem illi concesserint ut etiam acta illa Caesaris, quae neque oppugnavi antea neque defendi, meo iam iure possim defendere.

ego verus si ego non licet per aliquis ita glorior ego dolor atque inimicitia meus res publicus concedo si hic magnus quidam homo et persapiens video uto hic qui non tam ad laus adipiscendam quam ad vito vituperatio valeo homo ego sum gratus et non modo tantus beneficium sed etiam mediocris homo benevolens commoveo ab vis fortis et de ego optume meritum quidam peto ut si ego ille meus labor atque incommodus particeps sum nolo ne ille ego suus inimicitiaris socius volo sum praesertim cum ego idem ille concedo ut etiam ago ille caesar qui neque oppugno antea neque defendo meus iam ius possum defendo


hos vos de provinciis, si non aliquando deducendi essent, deripiendos non putaretis? et has duplicis pestis sociorum, militum cladis, publicanorum ruinas, provinciarum vastitates, imperi maculas teneretis? at idem vos anno superiore hos eosdem revocabatis, cum in provincias pervenissent: quo tempore si liberum vestrum iudicium fuisset nec totiens dilata res nec ad extremum e manibus erepta, restituissetis, id quod cupiebatis, vestram auctoritatem, iis per quos erat amissa revocatis, et iis ipsis praemiis extortis quae erant pro scelere atque eversione patriae consecuti.

hic tu de provincia si non aliquando deduco sum deripio non puto et hic duplex pestis socius miles clades publicanus ruina provinciaris vastitas imperium maculo teneo at idem tu annus superus hic idem revoco cum in provincia pervenio quo tempus si liber vester iudicium sum neque totiens differo res neque ad exter e manus eripio restituo is qui cupio vester auctoritas is per qui sum amitto revoco et is ipse praemium extorqueo qui sum pro scelus atque eversio patria consequor


te imperatore infelicissimo et taeterrimo, Caesonine calventi, civitas libera, et pro eximiis suis beneficiis a senatu et a populo Romano liberata, sic spoliata atque nudata est ut, nisi C. Vergilius legatus, vir fortis et innocens, intervenisset, unum signum Byzantii ex maximo numero nullum haberent. quod fanum in Achaia, qui locus aut lucus in Graecia tota tam sanctus fuit in quo ullum simulacrum, ullum ornamentum reliquum sit? emisti a foedissimo tribuno plebis tum in illo naufragio huius urbis, quam tu idem qui gubernare debueras everteras, tum, inquam, emisti grandi pecunia ut tibi de pecuniis creditis ius in liberos populos contra senatus consulta et contra legem generi tui dicere liceret: id emptum ita vendidisti ut aut ius non diceres aut bonis civis Romanos everteres.

tu imperator infelix et taeter caesoninus calveo civitas liber et pro eximius suus beneficium ab senatus et ab populus romanus libero sic spolio atque nudo sum ut nisi que vergilius legatus vir fortis et innocens intervenio unus signum byzantium ex maximus numerus nullus habeo qui fanum in achaia qui locus aut lucus in graecia totus tam sancio sum in quo ullus simulacrum ullus ornamentum reliquus sum emo ab foedus tribunus plebs tum in ille naufragium hic urbs quam tu idem qui gubernaris debeo everto tum inquam emo grandis pecunia ut tu de pecunia credo ius in liber populus contra senatus consulo et contra lex gener tuus dico licet is emo ita vendo ut aut ius non dico aut bonus civis romanus everto


quattuor sunt provinciae, patres conscripti, de quibus adhuc intellego sententias esse dictas, Galliae duae, quas hoc tempore uno imperio videmus esse coniunctas, et Syria et Macedonia, quas vobis invitis et oppressis pestiferi illi consules pro perversae rei publicae praemiis occupaverunt. decernendae nobis sunt lege Sempronia duae. quid est quod possimus de Syria Macedoniaque dubitare? Mitto quod eas ita partas habent ii qui nunc obtinent ut non ante attigerint quam hunc ordinem condemnarint, quam auctoritatem vestram e civitate exterminarint, quam fidem publicam, quam perpetuam populi Romani salutem, quam me ac meos omnis foedissime crudelissimeque vexarint.

quattuor sum provincia pater conscribo de qui adhuc intellego sententia sum dico gallia duo qui hic tempus unus imperium video sum conjungo et syria et macedonius qui tu invitus et opprimo pestifer ille consul pro perverto res publicus praemium occupo decerno nos sum lex sempronius duo quis sum qui possum de syria macedonius dubitaris mitto qui is ita pario habeo is qui nunc obtineo ut non ante attingo quam hic ordo condemno quam auctoritas vester e civitas extermino quam fides publicus quam perpetuus populus romanus salus quam ego atque meus omnis foedus crudelis vexo


atque ut vetera, quae sunt innumerabilia, mittam, tuus pater, Philippe, nonne uno tempore cum suis inimicissimis in gratiam rediit? quibus eum omnibus eadem res publica reconciliavit quae alienarat.

atque ut vetero qui sum innumerabilis mitto tuus pater philippus nonne unus tempus cum suus inimicus in gratia redeo qui is omnis idem res publicus reconcilio qui alieno


ac tamen his sententiis Piso in provincia permanebit. quae cum gravia sunt tum nihil gravius illo, quod multari imperatorem deminutione provinciae contumeliosum est, neque solum summo in viro sed etiam mediocri in homine ne accidat providendum.

atque tamen hic sententia piso in provincia permaneo qui cum gravis sum tum nihil gravis ille qui multo imperator deminutio provincia contumeliosus sum neque solus superus in vir sed etiam mediocris in homo ne accido provideo


extremum illud est. ego, si essent mihi cum C. Caesare, tamen hoc tempore rei publicae consulere, inimicitias in aliud tempus reservare deberem; possem etiam summorum virorum exemplo inimicitias rei publicae causa deponere. sed cum inimicitiae fuerint numquam, opinio iniuriae beneficio sit exstincta, sententia mea, patres conscripti, si dignitas agitur Caesaris, homini tribuam; si honos quidam, senatus concordiae consulam; si auctoritas decretorum vestrorum, constantiam ordinis in eodem ornando imperatore servabo; si perpetua ratio Gallici belli, rei publicae providebo; si aliquod meum privatum officium, me non ingratum esse praestabo. atque hoc velim probare omnibus, patres conscripti; sed levissime feram si forte aut iis minus probaro qui meum inimicum repugnante vestra auctoritate texerunt, aut iis, si qui meum cum inimico suo reditum in gratiam vituperabunt, cum ipsi et cum meo et cum suo inimico in gratiam non dubitarint redire.

exter ille sum ego si sum ego cum que caesaris tamen hic tempus res publicus consulo inimicitia in alius tempus reservaris debeo possum etiam summus vir exemplum inimicitia res publicus causa depono sed cum inimicitia sum numquam opinio iniuria beneficium sum exstinguo sententia meus pater conscribo si dignitas ago caesar homo tribuo si honor quidam senatus concordia consulo si auctoritas decretor vester constantia ordo in idem orno imperator servo si perpetuus ratio gallicus bellum res publicus provideo si aliqui meus privo officium ego non ingratus sum praesto atque hic volo probaris omnis pater conscribo sed levis fero si fors aut is paruus probaro qui meus inimicus repugno vester auctoritas tego aut is si qui meus cum inimicus suus redeo in gratia vitupero cum ipse et cum meus et cum suus inimicus in gratia non dubito redeo


nam summi civitatis viri, quorum ego consilio rem publicam conservavi, et quorum auctoritate illam coniunctionem Caesaris defugi, Iulias leges et ceteras illo consule rogatas iure latas negant: idem illam proscriptionem capitis mei contra salutem rei publicae, sed salvis auspiciis rogatam esse dicebant. itaque vir summa auctoritate, summa eloquentia, dixit graviter casum illum meum funus esse rei publicae, sed funus iustum et indictum. mihi ipsi omnino perhonorificum est discessum meum funus dici rei publicae: reliqua non reprendo, sed mihi ad id quod sentio adsumo. nam si illud iure rogatum dicere ausi sunt quod nullo exemplo fieri potuit, nulla lege licuit, quia nemo de caelo servarat, oblitine erant tum cum ille qui id egerat plebeius est lege curiata factus dici de caelo esse servatum? qui si plebeius omnino esse non potuit, qui tribunus plebis potuit esse? et cuius tribunatus si ratus est, nihil est quod inritum ex actis Caesaris possit esse, eius non solum tribunatus ratus sed etiam perniciosissimae res, auspiciorum religione conservata, iure latae videbuntur?

nam superus civitas vir qui ego consilium res publicus conservo et qui auctoritas ille coniunctio caesar defugio julius lex et ceterus ille consul rogo ius latus nego idem ille proscriptio capio meus contra salus res publicus sed salvus auspicium rogo sum dico itaque vir summus auctoritas summus eloquentia dico gravis casus ille meus funus sum res publicus sed funus iustus et indico ego ipse omnino perhonorificus sum discedo meus funus dico res publicus reliquus non reprehendo sed ego ad is qui sentio adsumo nam si ille ius rogo dico audeo sum qui nullus exemplum fio possum nullus lex licet quia nemo de caelum servo obliviscor sum tum cum ille qui is ago plebeius sum lex curiatus facio dico de caelum sum servo qui si plebeius omnino sum non possum qui tribunus plebs possum sum et qui tribunatus si reor sum nihil sum qui irritus ex ago caesar possum sum is non solus tribunatus reor sed etiam perniciosus res auspicium religio conservo ius fero video


quid? si ipsas inimicitias depono rei publicae causa, quis me tandem iure reprehendet? praesertim cum ego omnium meorum consiliorum atque factorum exempla semper ex summorum hominum factis mihi censuerim petenda. an vero M. ille Lepidus, qui bis consul et pontifex maximus fuit, non solum memoriae testimonio, sed etiam annalium litteris et summi poetae voce laudatus est quod cum M. Fulvio conlega, quo die censor est factus, homine inimicissimo, in campo statim rediit in gratiam, ut commune officium censurae communi animo ac voluntate defenderent?

quis si ipse inimicitia depono res publicus causa quis ego tandem ius reprehendo praesertim cum ego omnis meus consilium atque factor exemplum semper ex summus homo facio ego censeo peto an verus m ille lepidus qui bis consul et pontifex magnus sum non solus memoria testimonium sed etiam annalis littera et superus poeta vox laudo sum qui cum m fulvius collega quo dies censor sum facio homo inimicus in campus statim redeo in gratia ut communis officium censeo communis animus atque voluntas defendo


ego vos intellego, patres conscripti, multos decrevisse eximios honores C. Caesari et prope singularis. si quod ita meritus erat grati, sin etiam ut quam coniunctissimus huic ordini esset, sapientes ac divini fuistis. neminem umquam est hic ordo complexus honoribus et beneficiis suis qui ullam dignitatem praestabiliorem ea quam per vos esset adeptus putarit. nemo umquam hic potuit esse princeps qui maluerit esse popularis. sed homines aut propter indignitatem suam diffisi ipsi sibi, aut propter reliquorum obtrectationem ab huius ordinis coniunctione depulsi, saepe ex hoc portu se in illos fluctus prope necessario contulerunt; qui si ex illa iactatione cursuque populari bene gesta re publica referunt aspectum in curiam atque huic amplissimae dignitati esse commendati volunt, non modo non repellendi sunt verum etiam expetendi.

ego tu intellego pater conscribo multus decerno eximius honor que caesaris et prope singularis si qui ita mereor sum gratus sin etiam ut quam conjungo hic ordo sum sapio atque divinus sum nemo umquam sum hic ordo complexus honor et beneficium suus qui ullus dignitas praestabilis is quam per tu sum adipiscor puto nemo umquam hic possum sum princeps qui malo sum popularis sed homo aut propter indignitas suus diffido ipse sui aut propter reliquus obtrectatio ab hic ordo coniunctio depello saepe ex hic portus sui in ille fluctus prope necessarius confero qui si ex ille iactatio curro populor bene gero res publicus refero aspectus in curia atque hic amplus dignitas sum commendo volo non modo non repello sum verus etiam expeto


qua e poena si tum aliorum opibus, non suis, invitissimis vobis evolarunt, at aliam multo maiorem gravioremque subierunt. quae enim homini in quo aliqui, si non famae pudor, at supplici timor est gravior poena accidere potuit quam non credi litteris iis quae rem publicam bene gestam in bello nuntiarent? hoc statuit senatus, cum frequens supplicationem Gabinio denegavit: primum homini sceleribus flagitiis contaminatissimo nihil esse credendum, deinde a proditore, atque eo quem praesentem hostem rei publicae cognosset, bene rem publicam geri non potuisse, postremo ne deos quidem immortalis velle aperiri sua templa et sibi supplicari hominis impurissimi et sceleratissimi nomine. itaque ille alter aut ipse est homo doctus et a suis Graecis subtilius eruditus, quibuscum iam in exostra helluatur, antea post siparium solebat, aut amicos habet prudentiores quam Gabinius, cuius nullae litterae proferuntur.

qui e poena si tum alius ops non suus invitus tu evolo at alius multus magnus gravis subeo qui enim homo in quo aliqui si non fama pudor at supplicium timor sum gravis poena accido possum quam non credo littera is qui res publicus bene gero in bellum nuntio hic statuo senatus cum frequens supplicatio gabinius denego primus homo scelus flagitium contaminatus nihil sum credo deinde ab proditor atque is qui praesens hostis res publicus cognosco bene res publicus gero non possum postremo ne deus quidem immortal volo aperio suus templum et sui supplicaris homo impurus et scelero nomen itaque ille alter aut ipse sum homo doceo et ab suus graecum subtilis erudio qui iam in exostra helluor antea post siparium soleo aut amicus habeo prudens quam gabinus qui nullus littera profero


monemur a fortissimo viro atque optimo post hominum memoriam consule ut provideamus ne citerior Gallia nobis invitis alicui decernatur post eos consules qui nunc erunt designati, perpetuoque posthac ab iis qui hunc ordinem oppugnent populari ac turbulenta ratione teneatur. quam ego plagam etsi non contemno, patres conscripti, praesertim monitus a sapientissimo consule et diligentissimo custode pacis atque oti, tamen vehementius arbitror pertimescendum si hominum clarissimorum ac potentissimorum aut honorem minuero aut studium erga hunc ordinem repudiaro. nam ut C. Iulius omnibus a senatu eximiis aut novis rebus ornatus per manus hanc provinciam tradat ei cui minime vos velitis, per quem ordinem ipse amplissimam sit gloriam consecutus, ei ne libertatem quidem relinquat, adduci ad suspicandum nullo modo possum. postremo quo quisque animo futurus sit, nescio: quid sperem, video. praestare hoc senator debeo, quantum possum, ne quis vir clarus aut potens huic ordini iure irasci posse videatur.

moneo ab fortis vir atque bonus post homo memoria consul ut provideo ne citer gallia nos invitus aliqui decerno post is consul qui nunc sum designo perpetuus posthac ab is qui hic ordo oppugno populor atque turbulentus ratio teneo quam ego plaga etsi non contemno pater conscribo praesertim moneo ab sapio consul et diligens custos pax atque otium tamen vehemens arbitror pertimesco si homo clarus atque potens aut honor minuo aut studium erga hic ordo repudiaro nam ut que iulius omnis ab senatus eximius aut novus res orno per manus hic provincia trado is qui paruus tu volo per qui ordo ipse amplus sum gloria consequor is ne libertas quidem relinquo adduco ad suspicor nullus modo possum postremo quo quisque animus sum sum nescio quis spero video praesto hic senator debeo quantus possum ne quis vir clarus aut possum hic ordo ius irascor possum video


quis plenior inimicorum fuit C. Mario? L. Crassus, M. Scaurus alieni, inimici omnes Metelli: at ii non modo illum inimicum ex Gallia sententiis suis non detrahebant, sed ei propter rationem Gallici belli provinciam extra ordinem decernebant. bellum in Gallia maximum gestum est; domitae sunt a Caesare maximae nationes, sed nondum legibus, nondum iure certo, nondum satis firma pace devinctae. bellum adfectum videmus et, vere ut dicam, paene confectum, sed ita ut, si idem extrema persequitur qui inchoavit, iam omnia perfecta videamus, si succeditur, periculum sit ne instauratas maximi belli reliquias ac renovatas audiamus. ergo ego senator—inimicus, si ita vultis, homini—amicus esse, sicut semper fui, rei publicae debeo.

quis plenus inimicus sum que marius l crassus m scaurus alienus inimicus omnis metellus at is non modo ille inimicus ex gallia sententia suus non detraho sed is propter ratio gallicus bellum provincia extra ordo decerno bellum in gallia magnus gero sum domo sum ab caesaris magnus natio sed nondum lex nondum ius certus nondum satis firmo pax devincio bellum afficio video et verus ut dico paene conficio sed ita ut si idem exter persequor qui incoho iam omnis perficio video si succedo periculum sum ne instauro magnus bellum reliquiae atque renovo audio ergo ego senator inimicus si ita volo homo amicus sum sicut semper sum res publicus debeo


fuerit toto in consulatu sine provincia cui fuerit, ante quam designatus est, decreta provincia. sortietur an non? nam et non sortiri absurdum est, et quod sortitus sis non habere. proficiscetur paludatus? quo? quo pervenire ante certam diem non licebit. Ianuario, Februario provinciam non habebit: Kalendis ei denique Martiis nascetur repente provincia.

sum totus in consulatus sine provincia qui sum ante quam designo sum decretum provincia sortio an non nam et non sortior absurdus sum et qui sortior sum non habeo proficisco paludatus quo quo pervenio ante certus dies non liceo januarius februarius provincia non habeo kalendae is denique martius nasco repens provincia


nam illae sententiae virorum clarissimorum minime probandae sunt, quorum alter ulteriorem Galliam decernit cum Syria, alter citeriorem. qui ulteriorem, omnia illa de quibus disserui paulo ante perturbat; simul ostendit eam se tenere legem quam esse legem neget, et, quae pars provinciae sit cui non possit intercedi, hanc se avellere, quae defensorem habeat, non tangere; simul et illud facit, ut, quod illi a populo datum sit, id non violet, quod senatus dederit, id senator properet auferre. alter belli Gallici rationem habet, fungitur officio boni senatoris, legem quam non putat, eam quoque servat; praefinit enim successori diem. quamquam mihi nihil videtur alienius a dignitate disciplinaque maiorum quam ut, qui consul Kalendis Ianuariis habere provinciam debet, is ut eam desponsam non decretam habere videatur.

nam ille sententia vir clarus paruus probo sum qui alter ulter gallia decerno cum syria alter citer qui ulter omnis ille de qui disservio paulus ante perturbo simul ostendo is sui teneo lex quam sum lex nego et qui pars provincia sum qui non possum intercedo hic sui avello qui defensor habeo non tango simul et ille facio ut qui ille ab populus do sum is non violo qui senatus do is senator propero aufero alter bellum gallicus ratio habeo fungor officium bonus senator lex quam non puto is quoque servo praefinio enim successor dies quamquam ego nihil video alienus ab dignitas disciplina magnus quam ut qui consul kalendae januarius habeo provincia debeo is ut is despondeo non decerno habeo video


ecce illa tempestas, caligo bonorum et subita atque improvisa formido, tenebrae rei publicae, ruina atque incendium civitatis, terror iniectus Caesari de eius actis, metus caedis bonis omnibus, consulum scelus, cupiditas, egestas, audacia! si non sum adiutus, non debui; si desertus, sibi fortasse providit; si etiam oppugnatus, ut quidam aut putant aut volunt, violata amicitia est, accepi iniuriam, inimicus esse debui, non nego: sed si idem ille tum me salvum esse voluit cum vos me ut carissimum filium desiderabatis, et si vos idem pertinere ad causam illam putabatis voluntatem Caesaris a salute mea non abhorrere, et si illius voluntatis generum eius habeo testem, qui idem Italiam in municipiis, populum Romanum in contione, vos mei semper cupidissimos in Capitolio ad meam salutem incitavit, si denique Cn. Pompeius idem mihi testis de voluntate Caesaris et sponsor est illi de mea, nonne vobis videor et ultimi temporis recordatione et proximi memoria medium illud tristissimum tempus debere, si ex rerum natura non possim evellere, ex animo quidem certe excidere?

ecce ille tempestas caligo bonus et subeo atque improvide formido tenebra res publicus ruina atque incendium civitas terror injectus caesaris de is ago metus caedes bonus omnis consul scelus cupiditas egestas audacia si non sum adiutus non debeo si desero sui fortasse provideo si etiam oppugno ut quidam aut puto aut volo violo amicitia sum accipio iniuria inimicus sum debeo non nego sed si idem ille tum ego salvus sum volo cum tu ego ut carus filius desidero et si tu idem pertineo ad causa ille puto voluntas caesar ab salus meus non abhorreo et si ille voluntas gener is habeo testo qui idem italia in municipium populus romanus in contio tu meus semper cupidus in capitolium ad meus salus incito si denique cn pompejus idem ego testis de voluntas caesar et sponsor sum ille de meus nonne tu video et ulter tempus recordatio et propior memoria medius ille tristis tempus debeo si ex res natura non possum evello ex animus quidem certus excido


ego me a C. Caesare in re publica dissensisse fateor et sensisse vobiscum; sed nunc isdem vobis adsentior cum quibus antea sentiebam. vos enim, ad quos litteras L. Piso de suis rebus non audet mittere, qui Gabini litteras insigni quadam nota atque ignominia nova condemnastis, C. Caesari supplicationes decrevistis numero ut nemini uno ex bello, honore ut omnino nemini. cur igitur exspectem hominem aliquem qui me cum illo in gratiam reducat? reduxit ordo amplissimus, et ordo is qui est et publici consili et meorum omnium consiliorum auctor et princeps. vos sequor, patres conscripti, vobis obtempero, vobis adsentior, qui, quam diu C. Caesaris consilia in re publica non maxime diligebatis, me quoque cum illo minus coniunctum videbatis: postea quam rebus gestis mentis vestras voluntatesque mutastis, me non solum comitem esse sententiae vestrae sed etiam laudatorem vidistis.

ego ego ab que caesaris in res publicus dissentio fateor et sentio tu sed nunc idem tu adsentio cum qui antea sentio tu enim ad qui littera l piso de suus res non audeo mitto qui gabinus littera insignio quidam nosco atque ignominia novo condemno que caesaris supplicatio decerno numerus ut nemo unus ex bellum honor ut omnino nemo cur igitur exspecto homo aliquis qui ego cum ille in gratia reduco reduco ordo amplus et ordo is qui sum et publicus consilium et meus omnis consilium auctor et princeps tu sequor pater conscribo tu obtempero tu adsentio qui quam diu que caesar consilium in res publicus non magnus diligo ego quoque cum ille paruus conjungo video postea quam res gero mens vester voluntas muto ego non solus comes sum sententia vester sed etiam laudator video


in quo ego, quo consule referente primum decem dierum est supplicatio decreta Cn. Pompeio Mithridate interfecto et confecto Mithridatico bello, et cuius sententia primum duplicata est supplicatio consularis,—mihi enim estis adsensi cum, eiusdem Pompei litteris recitatis, confectis omnibus maritimis terrestribusque bellis, supplicationem dierum decem decrevistis,— sum Cn. Pompei virtutem et animi magnitudinem admiratus, quod, cum ipse ceteris omnibus esset omni honore antelatus, ampliorem honorem alteri tribuebat quam ipse erat consecutus. ergo in illa supplicatione quam ego decrevi, res ipsa tributa est dis immortalibus et maiorum institutis et utilitati rei publicae, sed dignitas verborum, honos et novitas et numerus dierum Caesaris ipsius laudi gloriaeque concessus est.

in quo ego quo consul refero primus decem dies sum supplicatio decretum cn pompejus mithridates interficio et conficio mithridaticus bellum et qui sententia primus duplico sum supplicatio consularis ego enim sum adsentio cum idem pompejus littera recitas conficio omnis maritimus terrestris bellum supplicatio dies decem decerno sum cn pompejus virtus et animus magnitudo admiror qui cum ipse ceterus omnis sum omnis honor antefero amplus honor alter tribuo quam ipse sum consequor ergo in ille supplicatio quam ego decerno res ipse tribuo sum deus immortalis et magnus institus et utilitas res publicus sed dignitas verbum honor et novitas et numerus dies caesar ipse laus gloria concedo sum


qua re sit in eius tutela Gallia cuius fidei virtuti felicitati commendata est. qui si Fortunae muneribus amplissimis ornatus saepius eius deae periculum facere nollet, si in patriam, si ad deos penatis, si ad eam dignitatem quam in civitate sibi propositam videt, si ad iucundissimos liberos, si ad clarissimum generum redire properaret, si in Capitolium invehi victor cum illa insigni laurea gestiret, si denique timeret casum aliquem, qui illi tantum addere iam non potest quantum auferre, nos tamen oporteret ab eodem illa omnia a quo profligata sunt confici velle: cum vero ille suae gloriae iam pridem rei publicae nondum satis fecerit, et malit tamen tardius ad suorum laborum fructus pervenire quam non explere susceptum rei publicae munus, nec imperatorem incensum ad rem publicam bene gerendam revocare nec totam Gallici belli rationem prope iam explicatam perturbare atque impedire debemus.

qui res sum in is tutela gallia qui fides virtus felicitas commendo sum qui si fortuna munus amplus orno saepis is dea periculum facio nolo si in patria si ad deus penates si ad is dignitas quam in civitas sui propono video si ad jucundus liber si ad clarus gener redeo propero si in capitolium inveho victor cum ille insignio laureus gestio si denique timeo casus aliquis qui ille tantus addo iam non possum quantus aufero nos tamen oportet ab idem ille omnis ab quo profligo sum conficio volo cum verus ille suus gloria iam pridem res publicus nondum satis facio et malo tamen tardus ad suus labor fructus pervenio quam non expleo suscipio res publicus munus neque imperator incendo ad res publicus bene gero revocaris neque totus gallicus bellum ratio prope iam explicatam perturbaris atque impedio debeo


qua re aut vobis statuendum est legem Aeliam manere, legem Fufiam non esse abrogatam, non omnibus fastis legem ferri licere; cum lex feratur, de caelo servari, obnuntiari, intercedi licere; censorium iudicium ac notionem et illud morum severissimum magisterium non esse nefariis legibus de civitate sublatum; si patricius tribunus plebis fuerit, contra leges sacratas, si plebeius, contra auspicia fuisse; aut mihi concedant homines oportet in rebus bonis non exquirere ea iura quae ipsi in perditis non exquirant, praesertim cum ab illis aliquotiens condicio C. Caesari lata sit ut easdem res alio modo ferret, qua condicione auspicia requirebant, leges comprobabant, in Clodio auspiciorum ratio sit eadem, leges omnes sint eversae ac perditae civitatis.

qui res aut tu statuo sum lex aelia maneo lex fufius non sum abrogo non omnis faveo lex fero licet cum lex fero de caelum servaris obnuntiaris intercedo licet censorius iudicium atque notio et ille mos severus magisterius non sum nefarius lex de civitas tollo si patricius tribunus plebs sum contra lex sacro si plebeius contra auspicium sum aut ego concedo homo oportet in res bonus non exquiro is ius qui ipse in perdo non exquiro praesertim cum ab ille aliquoties condicio que caesaris fero sum ut idem res alius modo fero qui condicio auspicium requiro lex comprobo in claudius auspicium ratio sum idem lex omnis sum everro atque perdo civitas


atqui duas Gallias qui decernit consulibus duobus, hos retinet ambo; qui autem alteram Galliam et aut Syriam aut Macedoniam, tamen alterum retinet et in utriusque pari scelere disparem condicionem facit. faciam, inquit, illas praetorias, ut Pisoni et Gabinio succedatur statim. si hic sinat! tum enim tribunus intercedere poterit, nunc non potest. itaque ego idem, qui nunc consulibus iis qui designati erunt Syriam Macedoniamque decerno, decernam easdem praetorias, ut et praetores annuas provincias habeant et eos quam primum videamus quos animo aequo videre non possumus. sed, mihi credite, numquam succedetur illis, nisi cum ea lege referetur qua intercedi de provinciis non licebit. itaque hoc tempore amisso annus est integer vobis exspectandus; quo interiecto civium calamitas, sociorum aerumna, sceleratissimorum hominum impunitas propagatur.

atqui duo gallia qui decerno consul duo hic retineo ambo qui autem alter gallia et aut syria aut macedonia tamen alter retineo et in uterque par scelus disparis condicio facio facio inquam ille praetorius ut piso et gabinius succedo statim si hic sino tum enim tribunus intercedo possum nunc non possum itaque ego idem qui nunc consul is qui designo sum syria macedonia decerno decerno idem praetorius ut et praetor annuo provincia habeo et is quam primus video qui animus aequus video non possum sed ego credo numquam succedo ille nisi cum is lex refero qui intercedo de provincia non liceo itaque hic tempus amitto annus sum integer tu exspecto quo interiacio civis calamitas socius aerumna scelero homo impunis propago


hosce igitur imperatores habebimus? quorum alter non audet nos certiores facere qua re imperator appelletur, alterum, si tabellarii non cessarint, necesse est paucis diebus paeniteat audere: cuius amici si qui sunt, aut si beluae tam immani tamque taetrae possunt ulli esse amici, hac consolatione utuntur, etiam T. Albucio supplicationem hunc ordinem denegasse. quod est primum dissimile, res in Sardinia cum mastrucatis latrunculis a propraetore una cohorte auxiliaria gesta, et bellum cum maximis Syriae gentibus et tyrannis consulari exercitu imperioque confectum. deinde Albucius, quod a senatu petebat, ipse sibi in Sardinia ante decreverat; constabat enim Graecum hominem ac levem in ipsa provincia quasi triumphasse, itaque hanc eius temeritatem senatus supplicatione denegata notavit.

hic igitur imperator habeo qui alter non audeo nos certus facio qui res imperator appello alter si tabellarius non cesso necesse sum paucus dies paeniteo audeo qui amicus si qui sum aut si belua tam immanis tam taeter possum ullus sum amicus hic consolatio uto etiam t albucius supplicatio hic ordo denego qui sum primus dissimilis res in sardinia cum mastrucatus latrunculis ab propraetor unus cohors auxiliaris gero et bellum cum magnus syria gens et tyrannus consularis exercitus imperium conficio deinde albucius qui ab senatus peto ipse sui in sardinia ante decerno consto enim graecus homo atque levo in ipse provincia quasi triumpho itaque hic is temeritas senatus supplicatio denego noto


sed fruatur sane hoc solacio atque hanc insignem ignominiam (quoniam uni praeter se inusta est), putet esse leviorem, dum modo, cuius exemplo se consolatur, eius exitum exspectet, praesertim cum in Albucio nec Pisonis libidines nec audacia Gabini fuerit ac tamen hac una plaga conciderit, ignominia senatus.

sed fruor sanus hic solacium atque hic insignis ignominia quoniam unus praeter sui inuro sum puto sum levis dum modo qui exemplum sui consolo is exitus exspecto praesertim cum in albucius neque piso libido neque audacia gabinus sum atque tamen hic unus plaga concido ignominia senatus


relatum est ad nos nuper de stipendio exercitus: non decrevi solum sed etiam ut vos decerneretis laboravi, multa dissentientibus respondi, scribendo adfui. tum quoque homini plus tribui quam nescio cui necessitati. illum enim arbitrabar etiam sine hoc subsidio pecuniae retinere exercitum praeda ante parta et bellum conficere posse; sed decus illud et ornamentum triumphi minuendum nostra parsimonia non putavi. actum est de decem legatis, quos alii omnino non dabant, alii exempla quaerebant, alii tempus differebant, alii sine ullis verborum ornamentis dabant: in ea quoque re sic sum locutus ut omnes intellegerent me id quod rei publicae causa sentirem facere uberius propter ipsius Caesaris dignitatem.

refero sum ad nos nuper de stipendium exercitus non decerno solus sed etiam ut tu decerno laboro multus dissentio respondeo scribo adsum tum quoque homo multus tribuo quam nescio qui necessitas ille enim arbitror etiam sine hic subsidium pecunia retineo exercitus praeda ante pario et bellum confacio possum sed decus ille et ornamentum triumphus minuo noster parsimonia non puto ago sum de decem legatus qui alius omnino non do alius exemplum quaero alius tempus differo alius sine ullus verbum ornamentum do in is quoque res sic sum loquor ut omnis intellego ego is qui res publicus causa sentio facio uber propter ipse caesar dignitas


quod volent denique homines existiment: nemini ego possum esse bene merenti de re publica non amicus. etenim si iis qui haec omnia flamma ac ferro delere voluerunt non inimicitias solum sed etiam bellum indixi atque intuli, cum partim mihi illorum familiares, partim etiam me defendente capitis iudiciis essent liberati, cur eadem res publica quae me in amicos inflammare potuit inimicis placare non possit? quod mihi odium cum P. Clodio fuit, nisi quod perniciosum patriae civem fore putabam qui turpissima libidine incensus duas res sanctissimas, religionem et pudicitiam, uno scelere violasset? num est igitur dubium ex iis rebus quas is egit agitque cotidie quin ego in illo oppugnando rei publicae plus quam otio meo, non nulli in eodem defendendo suo plus otio quam communi prospexerint?

qui volo denique homo existimo nemo ego possum sum bene mereo de res publicus non amicus etenim si is qui hic omnis flamma atque ferrum deleo volo non inimicitia solus sed etiam bellum indico atque intulis cum pars ego ille familiaris pars etiam ego defendo capio iudicium sum libero cur idem res publicus qui ego in amicus inflammaris possum inimicus placo non possum qui ego odium cum p claudius sum nisi qui perniciosus patria civis sum puto qui turpis libido incendo duo res sancio religio et pudicitia unus scelus violo num sum igitur dubius ex is res qui is ago ago cottidie quin ego in ille oppugno res publicus multus quam otium meus non nullus in idem defendo suus multus otium quam communis prospicio


Alpibus Italiam munierat antea natura non sine aliquo divino numine; nam si ille aditus Gallorum immanitati multitudinique patuisset, numquam haec urbs summo imperio domicilium ac sedem praebuisset. quae iam licet considant! nihil est enim ultra illam altitudinem montium usque ad Oceanum quod sit Italiae pertimescendum. sed tamen una atque altera aestas vel metu vel spe vel poena vel praemiis vel armis vel legibus potest totam Galliam sempiternis vinculis adstringere: impolitae vero res et acerbae si erunt relictae, quamquam sunt accisae, tamen efferent se aliquando et ad renovandum bellum revirescent.

alpis italia munio antea natura non sine aliquis divino numen nam si ille aditus gallus immanitas multitudo pateo numquam hic urbs superus imperium domicilium atque sedes praebeo qui iam licet consido nihil sum enim ultra ille altitudo mons usque ad oceanus qui sum italia pertimesco sed tamen unus atque alter aestas vel metus vel spes vel poena vel praemium vel arma vel lex possum totus gallia sempiternus vinculis adstringo impolitus verus res et acerbus si sum relinquo quamquam sum accido tamen effero sui aliquando et ad renovo bellum reviresco


traduxit ad plebem inimicum meum sive iratus mihi, quod me secum ne in beneficiis quidem videbat posse coniungi, sive exoratus. ne haec quidem fuit iniuria. nam postea me ut sibi essem legatus non solum suasit, verum etiam rogavit. ne id quidem accepi; non quo alienum mea dignitate arbitrarer, sed quod tantum rei publicae sceleris impendere a consulibus proximis non suspicabar. ergo adhuc magis est mihi verendum ne mea superbia in illius liberalitate quam ne illius iniuria in nostra amicitia reprendatur.

traduco ad plebs inimicus meus sive irascor ego qui ego sui ne in beneficium quidem video possum conjungo sive exoro ne hic quidem sum iniuria nam postea ego ut sui sum legatus non solus suadeo verus etiam rogo ne is quidem accipio non quo alienus meus dignitas arbitror sed qui tantus res publicus scelus impendeo ab consul propior non suspicor ergo adhuc magis sum ego vereor ne meus superbia in ille liberalitas quam ne ille iniuria in noster amicitia reprehendo


quod si ille, et paulo ante et quotienscumque ei locus dicendi ac potestas fuit, Gabinium et Pisonem, duo rei publicae portenta ac paene funera, cum propter alias causas tum maxime propter illud insigne scelus eorum et importunam in me crudelitatem, non solum sententia sua sed etiam verborum gravitate esse notandos putavit, quonam me animo in eos esse oportet, cuius illi salutem pro pignore tradiderunt ad explendas suas cupiditates? sed ego in hac sententia dicenda non parebo dolori meo, non iracundiae serviam. quo animo unus quisque vestrum debet esse in illos, hoc ero: praecipuum illum et proprium sensum doloris mei, quem tamen vos communem semper vobis mecum esse duxistis, a sententia dicenda amovebo, ad ulciscendi tempora reservabo.

qui si ille et paulus ante et quotienscumque is locus dico atque potestas sum gabinius et piso duo res publicus portentum atque paene funero cum propter alius causa tum magnus propter ille insignis scelus is et importunus in ego crudelitas non solus sententia suus sed etiam verbum gravitas sum noto puto quonam ego animus in is sum oportet qui ille salus pro pignus trado ad expleo suus cupiditas sed ego in hic sententia dico non pareo dolor meus non iracundia servio quo animus unus quisque vester debeo sum in ille hic sum praecipuus ille et proprius sensus dolor meus qui tamen tu communis semper tu ego sum duco ab sententia dico amoveo ad ulciscor tempus reservo


ardeo, mihi credite, patres conscripti,—id quod vosmet de me existimatis et facitis ipsi,—incredibili quodam amore patriae, qui me amor et subvenire olim impendentibus periculis maximis cum dimicatione capitis et rursum, cum omnia tela undique esse intenta in patriam viderem, subire coegit atque excipere unum pro universis. hic me meus in rem publicam animus pristinus ac perennis cum C. Caesare reducit, reconciliat, restituit in gratiam.

ardeo ego credo pater conscribo is qui tu de ego existimo et facio ipse incredibilis quidam amor patria qui ego amor et subvenio olim impendeo periculum magnus cum dimicatio capio et rursum cum omnis telum undique sum intendo in patria video subeo cogo atque excipio unus pro universus hic ego meus in res publicus animus pristinus atque perennis cum que caesaris reduco reconcilio restituo in gratia


sed quid est quod in hac causa maxime homines admirentur et reprehendant meum consilium, cum ego idem antea multa decrerim quae magis ad hominis dignitatem quam ad rei publicae necessitatem pertinerent? supplicationem quindecim dierum decrevi sententia mea. rei publicae satis erat tot dierum quot C. Mario; dis immortalibus non erat exigua eadem gratulatio quae ex maximis bellis; ergo ille cumulus dierum hominis est dignitati tributus.

sed quis sum qui in hic causa magnus homo admiror et reprehendo meus consilium cum ego idem antea multus decerno qui magis ad homo dignitas quam ad res publicus necessitas pertineo supplicatio quindecim dies decerno sententia meus res publicus satis sum tot dies quot que marius deus immortalis non sum exiguus idem gratulatio qui ex magnus bellum ergo ille cumulus dies homo sum dignitas tributus