Pro L. Cornelio Balbo

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


etenim quaedam foedera exstant, ut Cenomanorum, Insubrium, Helvetiorum, Iapydum, non nullorum item ex Gallia barbarorum, quorum in foederibus exceptum est ne quis eorum a nobis civis recipiatur. quod si exceptio facit ne liceat, ubi non sit exceptum, ibi necesse est licere. Vbi est igitur in foedere Gaditano, ne quem populus Romanus Gaditanum recipiat civitate? nusquam. ac sicubi esset, lex id Gellia et Cornelia, quae definite potestatem Pompeio civitatem donandi dederat, sustulisset. exceptum, inquit, est foedus, Si qvid sacrosanctvm est. ignosco tibi, si neque Poenorum iura calles (reliqueras enim civitatem tuam) neque nostras potuisti leges inspicere; ipsae enim te a cognitione sua iudicio publico reppulerunt.

etenim quidam foedero exsto ut cenomani insuber helvetius iapydes non nullus item ex gallia barbarus qui in foedus excipio sum ne quis is ab nos civis recipio qui si exceptio facio ne licet ubi non sum excipio ibi necesse sum licet vbi sum igitur in foedus gaditanus ne qui populus romanus gaditani recipio civitas nusquam atque sicubi sum lex is gellius et cornelius qui definio potestas pompejus civitas dono do tollo excipio inquam sum foedus si qvid sacrosanctvm sum ignosco tu si neque poenus ius calleo relinquo enim civitas tuus neque noster possum lex inspicio ipse enim tu ab cognitio suus iudicium publicus repello


quid fuit in rogatione ea quae de Pompeio a Gellio et a Lentulo consulibus lata est, in quo aliquid sacrosanctum exceptum videretur? primum enim sacrosanctum esse nihil potest nisi quod populus plebesve sanxit; deinde sanctiones sacrandae sunt aut genere ipso aut obtestatione et consecratione legis aut poenae, cum caput eius qui contra fecerit consecratur. quid habes igitur dicere de Gaditano foedere eius modi? utrum capitis consecratione an obtestatione legis sacrosanctum esse confirmas? nihil omnino umquam de isto foedere ad populum, nihil ad plebem latum esse neque legem neque poenam consecratam esse dico. de quibus igitur etiam si latum esset ne quem civem reciperemus, tamen id esset quod postea populus iussisset ratum, nec quicquam illis verbis Si qvid sacrosanctvm est exceptum videretur, de iis, cum populus Romanus nihil umquam iusserit, quicquam audes dicere sacrosanctum fuisse?

quis sum in rogatio is qui de pompejus ab gellius et ab lentulus consul fero sum in quo aliquis sacrosanctus excipio video primus enim sacrosanctus sum nihil possum nisi qui populus plebs sancio deinde sanctio sacro sum aut genus ipse aut obtestatio et consecratio lex aut poena cum caput is qui contra facio consecro quis habeo igitur dico de gaditanus foedus is modus utrum capio consecratio an obtestatio lex sacrosanctus sum confirmo nihil omnino umquam de iste foedus ad populus nihil ad plebs latus sum neque lex neque poena consecro sum dico de qui igitur etiam si latus sum ne qui civis recipio tamen is sum qui postea populus iubeo reor neque quisquam ille verbum si qvid sacrosanctvm sum excipio video de is cum populus romanus nihil umquam iubeo quisquam audeo dico sacrosanctus sum


ac ne ipsi Gaditani arbitrentur, quamquam nullo incommodo adficiantur, si liceat eorum civis virtutis causa in nostram civitatem venire, tamen hoc ipso inferius esse suum foedus quam ceterorum, consolabor et hos praesentis, viros optimos, et illam fidelissimam atque amicissimam nobis civitatem, simul et vos non ignorantis, iudices, admonebo, quo de iure hoc iudicium constitutum sit, de eo numquam omnino esse dubitatum.

atque ne ipse gaditani arbitror quamquam nullus incommodus afficio si licet is civis virtus causa in noster civitas venio tamen hic ipse inferus sum suus foedus quam ceterus consolo et hic praesum vir bonus et ille fidelis atque amicus nos civitas simul et tu non ignoro iudex admoneo quo de ius hic iudicium constituo sum de is numquam omnino sum dubitas


etenim quis est tam demens quin sentiat ius hoc Gaditanis esse retinendum, ne saeptum sit iis iter in perpetuum ad hoc amplissimum praemium civitatis, et magno opere iis esse laetandum huius L. Corneli benivolentiam erga suos remanere Gadibus, gratiam et facultatem commendandi in hac civitate versari? quis est enim nostrum cui non illa civitas sit huius studio, cura, diligentia commendatior? omitto quantis ornamentis populum istum C. Caesar, cum esset in Hispania praetor, adfecerit, controversias sedarit, iura ipsorum permissu statuerit, inveteratam quandam barbariam ex Gaditanorum moribus disciplinaque delerit, summa in eam civitatem huius rogatu studia et beneficia contulerit. multa praetereo quae cotidie labore huius et studio aut omnino aut certe facilius consequantur. itaque et adsunt principes civitatis et defendunt amore ut suum civem, testimonio ut nostrum, officio ut ex nobilissimo civi sanctissimum hospitem, studio ut diligentissimum defensorem commodorum suorum.

etenim quis sum tam demens quin sentio ius hic gaditani sum retineo ne saepio sum is iter in perpetuus ad hic amplus praemium civitas et magnus opus is sum laeto hic l cornelis benevolentia erga suus remaneo gades gratia et facultas commendo in hic civitas versaris quis sum enim nos qui non ille civitas sum hic studium cura diligentia commendo omitto quantus ornamentum populus iste que caesar cum sum in hispania praetor afficio controversia sedo ius ipse permitto statuo invetero quidam barbaria ex gaditani mos disciplina deleo summus in is civitas hic rogo studium et beneficium confero multus praetereo qui cottidie labor hic et studium aut omnino aut certus facilis consequor itaque et adsum princeps civitas et defendo amor ut suus civis testimonium ut nos officium ut ex nobilis cieo sancio hospes studium ut diligens defensor commodus suus


testantur et mortuos nostros imperatores, quorum vivit immortalis memoria et gloria, Scipiones, Brutos, Horatios, Cassios, Metellos, et hunc praesentem Cn. Pompeium, quem procul ab illorum moenibus acre et magnum bellum gerentem commeatu pecuniaque iuverunt, et hoc tempore ipsum populum Romanum, quem in caritate annonae, ut saepe ante fecerant, frumento suppeditato levarunt, se hoc ius esse velle, ut sibi et liberis, si qui eximia virtute fuerit, sit in nostris castris, sit in imperatorum praetoriis, sit denique inter signa atque in acie locus, sit his gradibus ascensus etiam ad civitatem.

testo et mortuus noster imperator qui vivo immortal memoria et gloria scipio brutus horatius casseius metellus et hic praesens cn pompejus qui procul ab ille moenia acer et magnus bellum gero commeatus pecunia juvo et hic tempus ipse populus romanus qui in caritas annona ut saepe ante facio frumentum suppedito levo sui hic ius sum volo ut sui et liber si qui eximius virtus sum sum in noster castrum sum in imperator praetorius sum denique inter signum atque in acies locus sum hic gradus ascensus etiam ad civitas


voluimus quaedam, contendimus, experti sumus: obtenta non sunt. dolorem alii, nos luctum maeroremque suscepimus. cur ea quae mutare non possumus convellere malumus quam tueri? C. Caesarem senatus et genere supplicationum amplissimo ornavit et numero dierum novo: idem in angustiis aerari victorem exercitum stipendio adfecit, imperatori decem legatos decrevit, lege Sempronia succedendum non censuit. harum ego sententiarum et princeps et auctor fui, neque me dissensioni meae pristinae putavi potius adsentiri quam praesentibus rei publicae temporibus et concordiae convenire. non idem aliis videtur: sunt fortasse in sententia firmiores. reprendo neminem, sed adsentior non omnibus; neque esse inconstantis puto sententiam tamquam aliquod navigium atque cursum ex rei publicae tempestate moderari.

volo quidam contendo experior sum obtendo non sum dolor alius nos luctus maeror suscipio cur is qui muto non possum convello malo quam tueor que caesaris senatus et genus supplicatio amplus orno et numerus dies novo idem in angustia aerarius victor exercitus stipendium afficio imperator decem legatus decerno lex sempronius succedo non censeo haris ego sententiaris et princeps et auctor sum neque ego dissensio meus pristinus puto potis adsentio quam praesens res publicus tempus et concordia convenio non idem alius video sum fortasse in sententia firmus reprehendo nemo sed adsentio non omnis neque sum inconsto puto sententia tamquam aliqui navigium atque cursus ex res publicus tempestas moderaris


habetis imperatorum summorum et sapientissimorum hominum, clarissimorum virorum, interpretationem iuris ac foederum: dabo etiam iudicum qui huic quaestioni praefuerunt, dabo universi populi Romani, dabo sanctissimum et sapientissimum iudicium etiam senatus. iudices cum prae se ferrent palamque loquerentur quid essent lege Papia de M. Cassio Mamertinis repetentibus iudicaturi, Mamertini publice suscepta causa destiterunt. multi in civitatem recepti ex liberis foederatisque populis sunt: nemo umquam est de civitate accusatus, quod aut populus fundus factus non esset, aut quod foedere civitatis mutandae ius impediretur.

habeo imperator summus et sapio homo clarus vir interpretatio ius atque foedus do etiam iudex qui hic quaestio praesum do universus populus romanus do sancio et sapio iudicium etiam senatus iudex cum prae sui fero pala loquor quis sum lex papius de m casseius mamertinus repeto judico mamertinus publicus suscipio causa desisto multus in civitas recipio ex liber foedero populus sum nemo umquam sum de civitas accuso qui aut populus fundus facio non sum aut qui foedus civitas muto ius impedio


ut mihi iam verum videatur illud esse quod non nulli litteris ac studiis doctrinae dediti quasi quiddam incredibile dicere putabantur, ei qui omnis animo virtutes penitus comprehendisset omnia quae faceret recte procedere. quae enim in L. Crasso potuit, homine nato ad dicendi singularem quandam facultatem, si hanc causam ageret, maior esse ubertas, varietas, copia quam fuit in eo qui tantum potuit impertire huic studio temporis quantum ipse a pueritia usque ad hanc aetatem a continuis bellis et victoriis conquievit?

ut ego iam verus video ille sum qui non nullus littera atque studium doctrina dedo quasi quidam incredibilis dico puto is qui omnis animus virtus penitus comprehendo omnis qui facio rectus procedo qui enim in l crassus possum homo natus ad dico singularis quidam facultas si hic causa ago magnus sum ubertas varietas copia quam sum in is qui tantus possum impertio hic studium tempus quantus ipse ab pueritia usque ad hic aetas ab continuus bellum et victoria conquiesco


Athenis aiunt, cum quidam apud eos qui sancte graviterque vixisset testimonium publice dixisset et, ut mos Graecorum est, iurandi causa ad aras accederet, una voce omnis iudices ne is iuraret reclamasse. tum Graeci homines spectati viri noluerunt religione videri potius quam veritate fidem esse constrictam: nos etiam in ipsa religione et legum et foederum conservanda qualis fuerit Cn. Pompeius dubitabimus?

athenae aio cum quidam apud is qui sancio gravis vivo testimonium publicus dico et ut mos graecum sum iuro causa ad ara accedo unus vox omnis iudex ne is juro reclamo tum graecum homo spectas vir nolo religio video potis quam veritas fides sum constringo nos etiam in ipse religio et lex et foedus conservo qualis sum cn pompejus dubito


ac prius quam adgrediar ad ius causamque Corneli, quiddam de communi condicione omnium nostrum deprecandae malivolentiae causa breviter commemorandum videtur. si quo quisque loco nostrum est, iudices, natus, aut si, in qua fortuna est nascendi initio constitutus, hunc vitae statum usque ad senectutem obtinere debet, et si omnes quos aut fortuna extulit aut ipsorum inlustravit labor et industria poena sunt adficiendi, non gravior L. Cornelio quam multis viris bonis atque fortibus constitui lex vitae et condicio videretur: sin autem multorum virtus, ingenium, humanitas ex infimo genere et fortunae gradu non modo amicitias et rei familiaris copias consecuta est, sed summam laudem, honores, gloriam, dignitatem, non intellego cur potius invidia violatura virtutem L. Corneli quam aequitas vestra pudorem eius adiutura videatur.

atque prior quam aggredior ad ius causa cornelis quidam de communis condicio omnis nos deprecor malevolentia causa brevis commemoro video si quo quisque locus nos sum iudex nascor aut si in qui fortuna sum nascor initium constituo hic vita status usque ad senectus obtineo debeo et si omnis qui aut fortuna effero aut ipse inlustro labor et industria poena sum afficio non gravis l cornelius quam multus vis bonus atque fortis constituo lex vita et condicio video sin autem multus virtus ingenium humanitas ex infimus genus et fortuna gradus non modo amicitia et res familiaris copia consequor sum sed summa laus honor gloria dignitas non intellego cur potis invidia violo virtus l cornelis quam aequitas vester pudor is adjuvo video


nihil habet similitudinis ista accusatio; sed tamen tanta auctoritas in C. Mario fuit ut non per L. Crassum, adfinem suum, hominem incredibili eloquentia, sed paucis ipse verbis causam illam gravitate sua defenderit et probarit. quis enim esset, iudices, qui imperatoribus nostris in bello, in acie, in exercitu dilectum virtutis, qui sociis, qui foederatis in defendenda re publica nostra spem praemiorum eripi vellet? quod si vultus C. Mari, si vox, si ille imperatorius ardor oculorum, si recentes triumphi, si praesens valuit aspectus, valeat auctoritas, valeant res gestae, valeat memoria, valeat fortissimi et clarissimi viri nomen aeternum. sit hoc discrimen inter gratiosos civis atque fortis, ut illi vivi fruantur opibus suis, horum etiam mortuorum, si quisquam huius imperi defensor mori potest, vivat auctoritas immortalis.

nihil habeo similitudo iste accusatio sed tamen tantus auctoritas in que marius sum ut non per l crassus affinis suus homo incredibilis eloquentia sed paucus ipse verbum causa ille gravitas suus defendo et probo quis enim sum iudex qui imperator noster in bellum in acies in exercitus dilectus virtus qui socius qui foedero in defendo res publicus noster spes praemium eripio volo qui si vultus que maris si vox si ille imperatorius ardor oculus si recens triumphus si praesens valeo aspicio valeo auctoritas valeo res gero valeo memoria valeo fortis et clarus vir nomen aeternus sum hic discrimen inter gratiosus civis atque fortis ut ille vivo fruor ops suus hic etiam morior si quisquam hic imperium defenso morior possum vivo auctoritas immortal


omittam igitur Pompeium iam oratione mea reliqua, sed vos, iudices, animis ac memoria tenetote. de lege, de foedere, de exemplis, de perpetua consuetudine civitatis nostrae renovabo ea quae dicta sunt; nihil enim mihi novi, nihil integri neque M. Crassus, qui totam causam et pro facultate et pro fide sua diligentissime vobis explicavit, neque Cn. Pompeius, cuius oratio omnibus ornamentis abundavit, ad dicendum reliquit. sed quoniam me recusante placuit ambobus adhiberi hunc a me quasi perpoliendi quendam operis extremum laborem, peto a vobis ut me offici potius quam dicendi studio hanc suscepisse operam ac munus putetis.

omitto igitur pompejus iam oratio meus reliquus sed tu iudex animus atque memoria teneo de lex de foedus de exemplum de perpetuus consuetudo civitas noster renovo is qui dictum sum nihil enim ego nosco nihil integer neque m crassus qui totus causa et pro facultas et pro fides suus diligens tu explicavit neque cn pompejus qui oratio omnis ornamentum abundo ad dico relinquo sed quoniam ego recuso placeo ambo adhibeo hic ab ego quasi perpolio quidam opus exter labor peto ab tu ut ego officio potis quam dico studium hic suscipio opera atque munus puteo


et simul absurda res est caveri foedere ut maiestatem populi Romani communiter conservent, id est ut populus Romanus suam maiestatem esse salvam velit. quod si iam ita esset, ut esse non potest, tamen de nostra maiestate, nihil de illorum caveretur. potestne igitur nostra maiestas a Gaditanis benigne conservari, si ad eam retinendam Gaditanos praemiis elicere non possumus? potest esse ulla denique maiestas, si impedimur quo minus per populum Romanum beneficiorum virtutis causa tribuendorum potestatem imperatoribus nostris deferamus?

et simul absurdus res sum caveri foedus ut maiestas populus romanus communis conservo is sum ut populus romanus suus maiestas sum salvus volo qui si iam ita sum ut sum non possum tamen de noster maiestas nihil de ille caveo possum igitur noster maiestas ab gaditani benignus conservaris si ad is retineo gaditani praemium elices non possum possum sum ullus denique maiestas si impedio quo paruus per populus romanus beneficus virtus causa tribuo potestas imperator noster defero


gratificatur mihi gestu accusator: inscientem Cn. Pompeium fecisse significat,—quasi vero levius sit, cum in tanta re publica versere et maximis negotiis praesis, facere aliquid quod scias non licere, quam omnino non scire quid liceat! etenim utrum qui in Hispania bellum acerrimum et maximum gesserat quo iure Gaditana civitas esse nesciebat, an, cum ius illius populi nosset, interpretationem foederis non tenebat? id igitur quisquam Cn. Pompeium ignorasse dicere audebit quod mediocres homines, quod nullo usu, nullo studio praediti militari, quod librarioli denique scire se profiteantur?

gratificor ego gestus accusator insciens cn pompejus facio significo quasi verus levis sum cum in tantus res publicus verso et magnus negotium praesum facio aliquis qui scio non licet quam omnino non scio quis licet etenim utrum qui in hispania bellum acer et magnus gero quo ius gaditana civitas sum nescio an cum ius ille populus nosco interpretatio foedo non teneo is igitur quisquam cn pompejus ignoro dico audeo qui mediocris homo qui nullus usus nullus studium praeditus militaris qui librariolus denique scio sui profiteor


hic tu Cn. Pompei beneficium vel potius iudicium et factum infirmare conaris, qui fecit quod C. Marium fecisse audierat, fecit quod P. Crassum, quod L. Sullam, quod Q. Metellum, quod M. Crassum, quod denique domesticum auctorem patrem suum facere viderat? neque vero id in uno Cornelio fecit; nam et Gaditanum Hasdrubalem ex bello illo Africano et Mamertinos Ovios et quosdam Vticensis et Saguntinos Fabios civitate donavit. etenim cum ceteris praemiis digni sunt qui suo labore et periculo nostram rem publicam defendunt, tum certe dignissimi sunt qui civitate ea donentur pro qua pericula ac tela subierunt. atque utinam qui ubique sunt propugnatores huius imperi possent in hanc civitatem venire, et contra oppugnatores rei publicae de civitate exterminari! neque enim ille summus poeta noster Hannibalis illam magis cohortationem quam communem imperatoriam voluit esse: hostem qui feriet, erit, inquit, mihi Carthaginiensis, quisquis erit.

hic tu cn pompejus beneficium vel potis iudicium et facio infirmaris conaris qui facio qui que marius facio audio facio qui p crassus qui l sulla qui q metellus qui m crassus qui denique domesticus auctor pater suus facio video neque verus is in unus cornelius facio nam et gaditani hasdrubal ex bellum ille africanus et mamertini ovius et quidam vticensis et saguntini fabius civitas dono etenim cum ceterus praemium dignus sum qui suus labor et periculum noster res publicus defendo tum certus dignus sum qui civitas is dono pro qui periculum atque telum subeo atque utinam qui ubique sum propugnator hic imperium possum in hic civitas venio et contra oppugnator res publicus de civitas exterminaris neque enim ille summus poeta noster hannibal ille magis cohortatio quam communis imperatorius volo sum hostis qui ferio sum inquam ego carthaginiensis quisquis sum


atque, ut ego sentio, iudices, causa dicta est. temporum magis ego nunc vitiis quam genere iudici plura dicam; est enim haec saeculi quaedam macula atque labes, virtuti invidere, velle ipsum florem dignitatis infringere. etenim si Pompeius abhinc annos quingentos fuisset,

atque ut ego sentio iudex causa dictum sum tempus magis ego nunc vitium quam genus judicium multus dico sum enim hic saeculis quidam macula atque labo virtus invideo volo ipse flos dignitas infringo etenim si pompejus abhinc annus quingenti sum


quorum ego testimonio ac precibus munus hoc meritum huic et, ut a principio dixi, iustam et debitam gratiam refero, speroque, iudices, ut eos qui principes fuerunt conservandae salutis aut dignitatis meae diligitis et caros habetis, sic, quae ab hoc pro facultate hominis, pro loco facta sunt, et grata esse vobis et probata. non igitur a suis, quos nullos habet, sed a suorum, qui et multi et potentes sunt, urgetur inimicis; quos quidem hesterno die Cn. Pompeius copiosa oratione et gravi secum, si vellent, contendere iubebat, ab hoc impari certamine atque iniusta contentione avocabat.

qui ego testimonium atque prex munus hic mereo hic et ut ab principium dico iustus et debeo gratia refero spero iudex ut is qui princeps sum conservo salus aut dignitas meus diligo et caros habeo sic qui ab hic pro facultas homo pro locus facio sum et gratus sum tu et probo non igitur ab suus qui nullus habeo sed ab suus qui et multus et potens sum urgeo inimicus qui quidem hesternus dies cn pompejus copiosus oratio et gravis sui si volo contendo jubeo ab hic imparis certamen atque iniustus contentio avoco


itaque in Graecis civitatibus videmus Atheniensis, Rhodios, Lacedaemonios, ceteros undique adscribi multarumque esse eosdem homines civitatum. quo errore ductos vidi egomet non nullos imperitos homines, nostros civis, Athenis in numero iudicum atque Areopagitarum, certa tribu, certo numero, cum ignorarent, si illam civitatem essent adepti, hanc se perdidisse nisi postliminio reciperassent. peritus vero nostri moris ac iuris nemo umquam, qui hanc civitatem retinere vellet, in aliam se civitatem dicavit.

itaque in graecum civitas video atheniensis rhodii lacedaemonii ceterus undique adscribo multa sum idem homo civitas quo error duco video nos non nullus imperitus homo noster civis athenae in numerus iudex atque areopagitaris certus tribus certus numerus cum ignoro si ille civitas sum adipiscor hic sui perdo nisi postliminium recipero pereo verus noster mos atque ius nemo umquam qui hic civitas retineo volo in alius sui civitas dico


utrum enim inscientem vultis contra foedera fecisse an scientem? si scientem,—O nomen nostri imperi! O populi Romani excellens dignitas! O Cn. Pompei sic late longeque diffusa laus ut eius gloriae domicilium communis imperi finibus terminetur! O nationes, urbes, populi, reges, tetrarchae, tyranni,—testes Cn. Pompei non solum virtutis in bello sed etiam religionis in pace! vos denique, mutae regiones, imploro, et sola terrarum ultimarum; vos, maria, portus, insulae, litora! quae est enim ora, quae sedes, qui locus in quo non exstent huius cum fortitudinis tum vero humanitatis, cum animi tum consili impressa vestigia? hunc quisquam, incredibili quadam atque inaudita gravitate virtute constantia praeditum, foedera scientem neglexisse violasse rupisse dicere audebit?

utrum enim insciens volo contra foedero facio an scio si scio o nomen noster imperium o populus romanus excello dignitas o cn pompejus sic latus longus diffundo laus ut is gloria domicilium communis imperium finis termino o natio urbs populus rex tetrarches tyrannus testis cn pompejus non solus virtus in bellum sed etiam religio in pax tu denique mutus regio imploro et solus terra ultimaris tu mare portus insula litus qui sum enim os qui sedes qui locus in quo non exsto hic cum fortitudo tum verus humanitas cum animus tum consilium imprimo vestigium hic quisquam incredibilis quidam atque inaudio gravitas virtus constantia praeditus foedero scio neglego violo rumpo dico audeo


quid enim est cur non potius ad summam laudem huic quam ad minimam fraudem Caesaris familiaritas valere debeat? cognovit adulescens; placuit homini prudentissimo; in summa amicorum copia cum familiarissimis eius est adaequatus. in praetura, in consulatu praefectum fabrum detulit; consilium hominis probavit, fidem est complexus, officia observantiamque dilexit. fuit hic multorum illi laborum socius aliquando: est fortasse nunc non nullorum particeps commodorum. quae quidem si huic obfuerint apud vos, non intellego quod bonum cuiquam sit apud talis viros profuturum.

quis enim sum cur non potis ad summa laus hic quam ad minimus fraudo caesar familiaritas valeo debeo cognosco adulescens placeo homo prudens in summus amicus copia cum familiaris is sum adaequo in praetura in consulatus praeficio faber defero consilium homo probo fides sum complexus officium observantia diligo sum hic multus ille labor socius aliquando sum fortasse nunc non nullus particeps commodus qui quidem si hic obsum apud tu non intellego qui bonus quisquam sum apud talis vir possum


quid enim abest huic homini quod, si adesset, iure haec ei tribui et concedi putaremus? Vsusne rerum? qui pueritiae tempus extremum principium habuit bellorum atque imperiorum maximorum, cuius plerique aequales minus saepe castra viderunt quam hic triumphavit, qui tot habet triumphos quot orae sunt partesque terrarum, tot victorias bellicas quot sunt in rerum natura genera bellorum. an ingenium? quin etiam ipsi casus eventusque rerum non duces, sed comites eius consiliorum fuerunt: in quo uno ita summa fortuna cum summa virtute certavit ut omnium iudicio plus homini quam deae tribueretur. an pudor, an integritas, an religio in eo, an diligentia umquam requisita est? quem provinciae nostrae, quem liberi populi, quem reges, quem ultimae gentes castiorem, moderatiorem, sanctiorem non modo viderunt, sed aut sperando umquam aut optando cogitaverunt?

quis enim absum hic homo qui si adsum ius hic is tribuo et concedo puto vsus res qui pueritia tempus exter principium habeo bellum atque imperium magnus qui plerusque aequal paruus saepe castrum video quam hic triumpho qui tot habeo triumphus quot ora sum pars terra tot victoria bellicus quot sum in res natura genus bellum an ingenium quin etiam ipse casus evenio res non dux sed comes is consilium sum in quo unus ita summus fortuna cum summus virtus certo ut omnis iudicium multus homo quam dea tribuo an pudor an integritas an religio in is an diligentia umquam requaero sum qui provincia noster qui liber populus qui rex qui ulter gens castus moderatus sancio non modo video sed aut spero umquam aut opto cogito


quid dicam de auctoritate? quae tanta est quanta in his tantis virtutibus ac laudibus esse debet. cui senatus populusque Romanus amplissimae dignitatis praemia dedit non postulanti, imperia vero etiam recusanti, huius de facto, iudices, ita quaeri ut id agatur, licueritne ei facere quod fecit, an vero non dicam non licuerit, sed nefas fuerit— contra foedus enim, id est contra populi Romani religionem et fidem fecisse dicitur—non turpe rei publicae, nonne vobis?

quis dico de auctoritas qui tantus sum quantus in hic tantus virtus atque laus sum debeo qui senatus populus romanus amplus dignitas praemium do non postulo imperium verus etiam recuso hic de facio iudex ita quaero ut is ago liceo is facio qui facio an verus non dico non liceo sed nefas sum contra foedus enim is sum contra populus romanus religio et fides facio dico non turpis res publicus nonne tu


si auctoritates patronorum in iudiciis valent, ab amplissimis viris L. Corneli causa defensa est; si usus, a peritissimis; si ingenia, ab eloquentissimis; si studia, ab amicissimis et cum beneficiis cum L. Cornelio tum maxima familiaritate coniunctis. quae sunt igitur meae partes? auctoritatis tantae quantam vos in me esse voluistis, usus mediocris, ingeni minime voluntati paris. nam ceteris a quibus est defensus hunc debere plurimum video; ego quantum ei debeam, alio loco; principio orationis hoc pono, me omnibus qui amici fuerint saluti et dignitati meae, si minus referenda gratia satis facere potuerim, praedicanda et habenda certe satis esse facturum.

si auctoritas patronus in iudicium valeo ab amplus vis l cornelis causa defendo sum si utor ab pereo si ingenium ab eloquens si studium ab amicus et cum beneficium cum l cornelius tum maximus familiaritas conjungo qui sum igitur meus pars auctoritas tantus quantus tu in ego sum volo utor mediocris ingenium paruus voluntas paris nam ceterus ab qui sum defendo hic debeo multus video ego quantus is debeo alius locus principium oratio hic pono ego omnis qui amicus sum salus et dignitas meus si paruus refero gratia satis facio possum praedico et habeo certus satis sum facio


sed hic totus locus disputationis atque orationis meae, iudices, pertinet ad commune ius mutandarum civitatum: nihil habet quod sit proprium religionis ac foederum. defendo enim rem universam, nullam esse gentem ex omni regione terrarum, neque tam dissidentem a populo Romano odio quodam atque discidio, neque tam fide benivolentiaque coniunctam, ex qua nobis interdictum sit ne quem adsciscere civem aut civitate donare possimus.

sed hic totus locus disputatio atque oratio meus iudex pertineo ad communis ius mutandaris civitas nihil habeo qui sum proprius religio atque foedus defendo enim res universus nullus sum gens ex omnis regio terra neque tam dissido ab populus romanus odium quidam atque discidium neque tam fides benevolens conjungo ex qui nos interdictum sum ne qui ascisco civis aut civitas donaris possum


nunc vero quid ego contra Gaditanos loquar, cum id quod defendo voluntate eorum, auctoritate, legatione ipsa comprobetur? qui a principio sui generis aut studio rei publicae †ii ab omni studio sensuque Poenorum mentis suas ad nostrum imperium nomenque flexerunt; qui, cum maxima bella nobis inferrentur, moenibus hostem excluserunt, classibus insecuti sunt, corporibus opibus copiis depulerunt; qui et veterem illam speciem foederis Marciani semper omni sanctiorem arce duxerunt, et hoc foedere Catuli senatusque auctoritate se nobiscum coniunctissimos esse arbitrati sunt; quorum moenia, delubra, agros ut Hercules itinerum ac laborum suorum, sic maiores nostri imperi ac nominis populi Romani terminos esse voluerunt.

nunc verus quis ego contra gaditani loquor cum is qui defendo voluntas is auctoritas legatio ipse comprobo qui ab principium suus genus aut studium res publicus is ab omnis studium sentio poenus mens suus ad nos imperium nomen flecto qui cum maximus bellum nos infero moenia hostis excludo classis insequor sum corpus ops copia depello qui et vetus ille species foedo marcianus semper omnis sancio arx duco et hic foedus catulis senatus auctoritas sui nos conjungo sum arbitror sum qui moenia delubrum ager ut herculis iter atque labor suus sic magnus noster imperium atque nomen populus romanus terminus sum volo


quod si Afris, si Sardis, si Hispanis agris stipendioque multatis virtute adipisci licet civitatem, Gaditanis autem officiis vetustate fide periculis foedere coniunctis hoc idem non licebit, non foedus sibi nobiscum ictum sed iniquissimas leges impositas a nobis esse arbitrabuntur. atque hanc, iudices, non a me fingi orationem, sed me dicere quae Gaditani iudicarint res ipsa declarat. hospitium multis annis ante hoc tempus cum L. Cornelio Gaditanos fecisse publice dico. Proferam tesseram; legatos excito; laudatores ad hoc iudicium, summos homines ac nobilissimos, deprecatores huius periculi missos videtis; re denique multo ante Gadibus inaudita, fore ut huic ab illo periculum crearetur gravissima autem in istum civem suum Gaditani senatus consulta fecerunt.

qui si afris si sardus si hispanus ager stipendium multas virtus adipisci licet civitas gaditani autem officium vetustas fides periculum foedus conjungo hic idem non liceo non foedus sui nos ictus sed iniquus lex impono ab nos sum arbitror atque hic iudex non ab ego fingo oratio sed ego dico qui gaditani judico res ipse declaro hospitium multus annus ante hic tempus cum l cornelius gaditani facio publicus dico profera tessera legatus excito laudator ad hic iudicium summus homo atque nobilis deprecator hic periculum mitto video res denique multus ante gades inaudio sum ut hic ab ille periculum creo gravis autem in iste civis suus gaditani senatus consulo facio


sed cum est illud imperitissime dictum de populis fundis, quod commune liberorum est populorum, non proprium foederatorum,—ex quo intellegi necesse est aut neminem ex sociis civem fieri posse aut etiam posse ex foederatis,— tum vero ius omne noster iste magister mutandae civitatis ignorat, quod est, iudices, non solum in legibus publicis positum, sed etiam in privatorum voluntate. iure enim nostro neque mutare civitatem quisquam invitus potest, neque si velit mutare non potest, modo adsciscatur ab ea civitate cuius esse se civitatis velit: ut, si Gaditani sciverint nominatim de aliquo cive Romano ut sit is civis Gaditanus, magna potestas sit nostro civi mutandae civitatis, nec foedere impediatur quo minus ex civi Romano civis Gaditanus possit esse.

sed cum sum ille imperitus dico de populus fundo qui communis liberi sum populus non proprius foederator ex quo intellego necesse sum aut nemo ex socius civis fio possum aut etiam possum ex foedero tum verus ius omnis noster iste magister muto civitas ignoro qui sum iudex non solus in lex publicus pono sed etiam in privator voluntas ius enim noster neque muto civitas quisquam invitus possum neque si volo muto non possum modo adscisco ab is civitas qui sum sui civitas volo ut si gaditani scio nominatim de aliquis civis romanus ut sum is civis gaditanus magnus potestas sum noster cieo muto civitas neque foedus impedio quo paruus ex cieo romanus civis gaditanus possum sum


atqui nihil interest, iudices, utrum haec foederati iura constituant, ut ne cui liceat ex iis civitatibus ad nostrorum bellorum pericula accedere, an, quae nos eorum civibus virtutis causa tribuerimus, ea rata esse non possint; nihil enim magis uteremur iis adiutoribus, sublatis virtutis praemiis, quam si omnino iis versari in nostris bellis non liceret. etenim cum pro sua patria pauci post genus hominum natum reperti sint qui nullis praemiis propositis vitam suam hostium telis obiecerint, pro aliena re publica quemquam fore putatis qui se opponat periculis non modo nullo proposito praemio, sed etiam interdicto?

atqui nihil intersum iudex utrum hic foedero ius constituo ut ne qui licet ex is civitas ad noster bellum periculum accedo an qui nos is civis virtus causa tribuo is reor sum non possum nihil enim magis uto is adiutor tollo virtus praemium quam si omnino is versaris in noster bellum non licet etenim cum pro suus patria paucus post genus homo natus reperio sum qui nullus praemium propono vita suus hostis telum objacio pro alienus res publicus quisquam sum puto qui sui oppono periculum non modo nullus propono praemium sed etiam interdictum


cuius civitatis sit, id habent hodie leve et semper habuerunt, itaque et civis undique fortis viros adsciverunt et hominum ignobilium virtutem persaepe nobilitatis inertiae praetulerunt.

qui civitas sum is habeo hodie levis et semper habeo itaque et civis undique fortis vir adscio et homo ignobilis virtus persaepe nobilitas inertia praefero


itaque cum paucis annis post hanc civitatis donationem acerrima de civitate quaestio Licinia et Mucia lege venisset, num quis eorum, qui de foederatis civitatibus esset civitate donatus, in iudicium est vocatus? nam Spoletinus T. Matrinius, unus ex iis quos C. Marius civitate donasset, dixit causam ex colonia Latina in primis firma et inlustri. quem cum disertus homo L. Antistius accusaret, non dixit fundum Spoletinum populum non esse factum,—videbat enim populos de suo iure, non de nostro fundos fieri solere,—sed cum lege Apuleia coloniae non essent deductae, qua lege Saturninus C. Mario tulerat ut in singulas colonias ternos civis Romanos facere posset, negabat hoc beneficium re ipsa sublata valere debere.

itaque cum paucus annus post hic civitas donatio acer de civitas quaestio licinius et mucius lex venio num quis is qui de foedero civitas sum civitas dono in iudicium sum voco nam spoletinus t matrinius unus ex is qui que marius civitas dono dico causa ex colonia latinum in primus firmo et illustris qui cum dissero homo l antistius accuso non dico fundus spoletini populus non sum facio video enim populus de suus ius non de noster fundus fio soleo sed cum lex apuleia colonia non sum deduco qui lex saturninus que marius fero ut in singulus colonia terni civis romanus facio possum nego hic beneficium res ipse tollo valeo debeo


etenim in populum Romanum grave est non posse uti sociis excellenti virtute praeditis, qui velint cum periculis nostris sua communicare; in socios vero ipsos, et in eos de quibus agimus foederatos, iniuriosum et contumeliosum est iis praemiis et iis honoribus exclusos esse fidelissimos et coniunctissimos socios quae pateant stipendiariis, pateant hostibus, pateant saepe servis. nam stipendiarios ex Africa, Sicilia, Sardinia, ceteris provinciis multos civitate donatos videmus, et, qui hostes ad nostros imperatores perfugissent et magno usui rei publicae nostrae fuissent, scimus civitate esse donatos; servos denique, quorum ius, fortuna, condicio infima est, bene de re publica meritos persaepe libertate, id est civitate, publice donari videmus.

etenim in populus romanus gravis sum non possum uti socius excello virtus praeditus qui volo cum periculum noster suus communicaris in socius verus ipse et in is de qui ago foedero injuriosus et contumeliosus sum is praemium et is honor excludo sum fidelis et conjungo socius qui pateo stipendiarius pateo hostis pateo saepe servio nam stipendiarii ex africanus sicilia sardinia ceterus provincia multus civitas dono video et qui hostis ad noster imperator perfugio et magnus usus res publicus noster sum scio civitas sum dono servus denique qui ius fortuna condicio infimus sum bene de res publicus mereo persaepe libertas is sum civitas publicus dono video


O iura praeclara atque divinitus iam inde a principio Romani nominis a maioribus nostris comparata, ne quis nostrum plus quam unius civitatis esse possit,—dissimilitudo enim civitatum varietatem iuris habeat necesse est,—ne quis invitus civitate mutetur neve in civitate maneat invitus! haec sunt enim fundamenta firmissima nostrae libertatis, sui quemque iuris et retinendi et dimittendi esse dominum. illud vero sine ulla dubitatione maxime nostrum fundavit imperium et populi Romani nomen auxit, quod princeps ille creator huius urbis, Romulus, foedere Sabino docuit etiam hostibus recipiendis augeri hanc civitatem oportere; cuius auctoritate et exemplo numquam est intermissa a maioribus nostris largitio et communicatio civitatis. itaque et ex Latio multi, ut Tusculani, ut Lanuvini, et ex ceteris generibus gentes universae in civitatem sunt receptae, ut Sabinorum, Volscorum, Hernicorum; quibus ex civitatibus nec coacti essent civitate mutari, si qui noluissent, nec, si qui essent civitatem nostram beneficio populi Romani consecuti, violatum foedus eorum videretur.

o ius praeclarus atque divinitus iam inde ab principium romanus nomen ab magnus noster comparo ne quis nos multus quam unus civitas sum possum dissimilitudo enim civitas varietas ius habeo necesse sum ne quis invitus civitas muto neve in civitas maneo invitus hic sum enim fundamentum firmus noster libertas suus quisque ius et retineo et dimitto sum dominus ille verus sine ullus dubitatio magnus nos fundo imperium et populus romanus nomen augeo qui princeps ille creator hic urbs romulus foedus sabinum doceo etiam hostis recipio augeo hic civitas oportet qui auctoritas et exemplum numquam sum intermissus ab magnus noster largitio et communicatio civitas itaque et ex latius multus ut tusculanus ut lanuvinus et ex ceterus genus gens universus in civitas sum recipio ut sabinum volscus hernicus qui ex civitas neque cogo sum civitas muto si qui nolo neque si qui sum civitas noster beneficium populus romanus consequor violo foedus is video


qui amicis L. Corneli aut inimici sunt aut invident, ii sunt huic multo vehementius pertimescendi. nam huic quidem ipsi quis est umquam inventus inimicus aut quis iure esse potuit? quem bonum non coluit, cuius fortunae dignitatique non concessit? versatus in intima familiaritate hominis potentissimi, in maximis nostris malis atque discordiis neminem umquam alterius rationis ac partis non re, non verbo, non vultu denique offendit. fuit hoc sive meum sive rei publicae fatum, ut in me unum omnis illa inclinatio communium temporum incumberet. non modo non exsultavit in ruinis nostris vestrisque sordibus Cornelius, sed omni officio,—lacrimis, opera, consolatione,—omnis me absente meos sublevavit.

qui amicus l cornelis aut inimicus sum aut invideo is sum hic multus vehemens pertimesco nam hic quidem ipse quis sum umquam invenio inimicus aut quis ius sum possum qui bonus non colo qui fortuna dignitas non concedo verso in intimo familiaritas homo potens in magnus noster malus atque discordia nemo umquam alter ratio atque pars non res non verbum non vultus denique offendo sum hic sive meus sive res publicus fatum ut in ego unus omnis ille inclinatio communis tempus incumbo non modo non exsulto in ruina noster vester sordes cornelius sed omnis officium lacrima opus consolatio omnis ego absum meus sublevo


intellego, iudices, in causa aperta minimeque dubia multo et plura et a pluribus peritissimis esse dicta quam res postularet. sed id factum est, non ut vobis rem tam perspicuam dicendo probaremus, verum ut omnium malivolorum iniquorum invidiosorum animos frangeremus; quos ut accusator incenderet, ut aliqui sermones hominum alienis bonis maerentium etiam ad vestras auris permanarent et in iudicio ipso redundarent, idcirco illa in omni parte orationis summa arte adspergi videbatis; tum pecuniam L. Corneli, quae neque invidiosa est et, quantacumque est, eius modi est ut conservata magis quam correpta esse videatur; tum luxuriam, quae non crimine aliquo libidinis, sed communi maledicto notabatur; tum Tusculanum, quod Q. Metelli fuisse meminerat et L. Crassi, Crassum emisse de libertino homine, Soterico Marcio, ad Metellum pervenisse de Vennoni Vindici bonis non tenebat. simul illud nesciebat, praediorum nullam esse gentem, emptionibus ea solere saepe ad alienos homines, saepe ad infimos, non legibus tamquam tutelas pervenire.

intellego iudex in causa apertus minimus dubius multus et multus et ab multus pereo sum dictum quam res postulo sed is facio sum non ut tu res tam perspicuus dico probo verus ut omnis malevolus iniquus invidiosor animus frango qui ut accusator incendo ut aliqui sermo homo alienus bonus maereo etiam ad vester auris permano et in iudicium ipse redundo idcirco ille in omnis pars oratio summus ars adspergi video tum pecunia l cornelis qui neque invidiosus sum et quantus sum is modus sum ut conservo magis quam corripio sum video tum luxuria qui non crimen aliquis libido sed communis maledico noto tum tusculanus qui q metellus sum memini et l crassus crassus emo de libertinus homo sotericus marcius ad metellus pervenio de vennonius vindicius bonus non teneo simul ille nescio praedium nullus sum gens emptio is soleo saepe ad alienus homo saepe ad infimos non lex tamquam tutela pervenio


hanc tu igitur, patrone foederum ac foederatorum, condicionem statuis Gaditanis, tuis civibus, ut, quod iis quos magnis adiutoribus tuis usi civibus armis subegimus atque in dicionem nostram redegimus liceat, si populus Romanus permiserit, ut ab senatu, etiam per imperatores nostros civitate donentur, id ne liceat ipsis? qui si suis decretis legibusve sanxissent ne quis suorum civium castra imperatorum populi Romani iniret, ne quis se pro nostro imperio in periculum capitis atque in vitae discrimen inferret, Gaditanorum auxiliis, cum vellemus, uti nobis ut liceret, privatus vero ne quis vir et animo et virtute praecellens pro nostro imperio periculo suo dimicaret, graviter id iure ferremus, minui auxilia populi Romani, debilitari animos fortissimorum virorum, alienigenarum nos hominum studiis atque paterna virtute privari.

hic tu igitur patronus foedus atque foederator condicio statuo gaditani tuus civis ut qui is qui magnus adiutor tuus utor civis arma subigo atque in dicio noster redigo licet si populus romanus permitto ut ab senatus etiam per imperator noster civitas dono is ne licet ipse qui si suus decretum lex sancio ne quis suus civis castrum imperator populus romanus ineo ne quis sui pro noster imperium in periculum capio atque in vita discrimen infero gaditani auxilium cum volo uti nos ut licet privo verus ne quis vir et animus et virtus praecello pro noster imperium periculum suus dimico gravis is ius fero minuo auxilium populus romanus debilitaris animus fortis vir alienigenaris nos homo studium atque paternus virtus privaris


O praeclarum interpretem iuris, auctorem antiquitatis, correctorem atque emendatorem nostrae civitatis, qui hanc poenam foederibus adscribat, ut omnium praemiorum beneficiorumque nostrorum expertis faciat foederatos! quid enim potuit dici imperitius quam foederatos populos fieri fundos oportere? nam id non magis est proprium foederatorum quam omnium liberorum. sed totum hoc, iudices, in ea fuit positum semper ratione atque sententia ut, cum iussisset populus Romanus aliquid, si id adscivissent socii populi ac Latini, et si ea lex, quam nos haberemus, eadem in populo aliquo tamquam in fundo resedisset, ut tum lege eadem is populus teneretur, non ut de nostro iure aliquid deminueretur, sed ut illi populi aut iure eo quod a nobis esset constitutum aut aliquo commodo aut beneficio uterentur.

o praeclaris interpres ius auctor antiquitas corrector atque emendator noster civitas qui hic poena foedus adscribo ut omnis praemium beneficus noster experior facio foedero quis enim possum dico imperitus quam foedero populus fio fundus oportet nam is non magis sum proprius foederator quam omnis liberi sed totus hic iudex in is sum pono semper ratio atque sententia ut cum iubeo populus romanus aliquis si is adscio socius populus atque latinum et si is lex quam nos habeo idem in populus aliquis tamquam in fundo resedeo ut tum lex idem is populus teneo non ut de noster ius aliquis deminuo sed ut ille populus aut ius is qui ab nos sum constituo aut aliquis commodum aut beneficium uto


potuit magis fundus populus Gaditanus fieri, quoniam hoc magno opere delectare verbo, si tum fit fundus cum scita ac iussa nostra sua sententia comprobat, quam cum hospitium fecit, ut et civitate illum mutatum esse fateretur et huius civitatis honore dignissimum iudicaret? potuit certius interponere iudicium voluntatis suae quam cum etiam accusatorem huius multa et poena notavit? potuit magis de re iudicare quam cum ad vestrum iudicium civis amplissimos legavit testis huius iuris, vitae laudatores, periculi deprecatores?

possum magis fundus populus gaditanus fio quoniam hic magnus opus delecto verbum si tum fio fundus cum scio atque iubeo noster suus sententia comprobo quam cum hospitium facio ut et civitas ille muto sum fateor et hic civitas honor dignus iudico possum certus interpono iudicium voluntas suus quam cum etiam accusator hic multus et poena noto possum magis de res iudicaris quam cum ad vester iudicium civis amplus lego testis hic ius vita laudator periculum deprecator


is vir a quo senatus adulescentulo atque equite Romano saepe communi saluti auxilium expetisset, cuius res gestae omnis gentis cum clarissima victoria terra marique peragrassent, cuius tres triumphi testes essent totum orbem terrarum nostro imperio teneri, quem populus Romanus honoribus insignibus singularibusque decorasset,—si nunc apud nos id quod is fecisset contra foedus factum diceretur, quis audiret? nemo profecto; mors enim cum exstinxisset invidiam, res eius gestae sempiterni nominis gloria niterentur. cuius igitur audita virtus dubitationi locum non daret, huius visa atque perspecta obtrectatorum voce laedetur?

is vir ab quo senatus adulescentulus atque eques romanus saepe communis salus auxilium expeto qui res gero omnis gens cum clarus victoria terra mare peragro qui tres triumphus testis sum totus orbis terra noster imperium teneo qui populus romanus honor insignis singularis decoro si nunc apud nos is qui is facio contra foedus facio dico quis audio nemo profecto mors enim cum exstinguo invidia res is gero sempiternus nomen gloria niteo qui igitur audio virtus dubitatio locus non do hic video atque perspicio obtrectator vox laedo


quos igitur prudentissimos interpretes foederum, quos peritissimos bellici iuris, quos diligentissimos in exquirendis condicionibus civitatum atque causis esse arbitramur? eos profecto qui iam imperia ac bella gesserunt. etenim si Q. Scaevola ille augur, cum de iure praediatorio consuleretur, homo iuris peritissimus, consultores suos non numquam ad Furium et Cascellium praediatores reiciebat, si nos de aqua nostra Tusculana M. Tugionem potius quam C. Aquilium consulebamus, quod adsiduus usus uni rei deditus et ingenium et artem saepe vincit, quis dubitet de foederibus et de toto iure pacis et belli omnibus iuris peritissimis imperatores nostros anteferre?

qui igitur prudens interpres foedus qui pereo bellicus ius qui diligens in exquiro condicio civitas atque causa sum arbitror is profecto qui iam imperium atque bellum gero etenim si q scaevola ille augur cum de ius praediatorius consulo homo ius pereo consultor suus non numquam ad furius et cascellius praediator reicio si nos de aqua noster tusculanus m tugio potis quam que aquilius consulo qui assiduus utor unus res dedo et ingenium et ars saepe vincio quis dubito de foedus et de totus ius pax et bellum omnis ius pereo imperator noster antefero


audivi hoc de parente meo puer, cum Q. Metellus Luci filius causam de pecuniis repetundis diceret, ille, ille vir, cui patriae salus dulcior quam conspectus fuit, qui de civitate decedere quam de sententia maluit—hoc igitur causam dicente, cum ipsius tabulae circumferrentur inspiciendi nominis causa, fuisse iudicem ex illis equitibus Romanis gravissimis viris neminem quin removeret oculos et se totum averteret, ne forte, quod ille in tabulas publicas rettulisset, dubitasse quisquam verumne an falsum esset videretur: nos Cn. Pompei decretum, iudices, de consili sententia pronuntiatum recognoscemus, cum legibus conferemus, cum foederibus, omnia acerbissima diligentia perpendemus?

audio hic de pareo meus puer cum q metellus lucius filius causa de pecunia repeto dico ille ille vir qui patria salus dulcis quam conspicio sum qui de civitas decedo quam de sententia malo hic igitur causa dico cum ipse tabula circumfero inspicio nomen causa sum judico ex ille eques romanus gravis vis nemo quin removeo oculus et sui totus averto ne fors qui ille in tabula publicus refero dubito quisquam verus an falsus sum video nos cn pompejus decretum iudex de consilium sententia pronuntio recognosco cum lex confero cum foedus omnis acerbus diligentia perpendo


sed, per deos immortalis, quae est ista societas, quae amicitia, quod foedus, ut aut nostra civitas careat in suis periculis Massiliensi propugnatore, careat Gaditano, careat Saguntino, aut, si quis ex his populis sit exortus qui nostros duces auxilio laboris, commeatus periculo suo iuverit, qui cum hoste nostro comminus in acie saepe pugnarit, qui se saepe telis hostium, qui dimicationi capitis, qui morti obiecerit, nulla condicione huius civitatis praemiis adfici possit?

sed per deus immortal qui sum iste societas qui amicitia qui foedus ut aut noster civitas careo in suus periculum massiliensis propugnator careo gaditanus careo saguntinus aut si quis ex hic populus sum exorior qui noster dux auxilium labor commeatus periculum suus juvo qui cum hostis noster comminus in acies saepe pugno qui sui saepe telum hostis qui dimicatio capio qui mors objacio nullus condicio hic civitas praemium afficio possum


ita Gaditana civitas, quod beneficiis suis erga rem publicam nostram consequi potuit, quod imperatorum testimoniis, quod vetustate, quod Q. Catuli, summi viri, auctoritate, quod iudicio senatus, quod foedere, consecuta est; quod publica religione sanciri potuit, id abest; populus enim se nusquam obligavit. neque ideo est Gaditanorum causa deterior; gravissimis enim et plurimis rebus est fulta. sed isti disputationi hic certe nihil est loci; sacrosanctum enim nihil potest esse nisi quod per populum plebemve sanctum est. quod si hoc foedus, quod populus Romanus auctore senatu, commendatione et iudicio vetustatis, voluntate et sententiis suis comprobat, idem suffragiis comprobasset, quid erat cur ex ipso foedere Gaditanum in civitatem nostram recipi non liceret? nihil est enim aliud in foedere nisi ut pia et aeterna pax sit. quid id ad civitatem? adiunctum illud etiam est, quod non est in omnibus foederibus: Maiestatem popvli Romani comiter conservanto. id habet hanc vim, ut sit ille in foedere inferior.

ita gaditana civitas qui beneficium suus erga res publicus noster consequor possum qui imperator testimonium qui vetustas qui q catulis superus vir auctoritas qui iudicium senatus qui foedus consequor sum qui publicus religio sancio possum is absum populus enim sui nusquam obligo neque ideo sum gaditani causa deterior gravis enim et multus res sum fulcio sed iste disputatio hic certus nihil sum locus sacrosanctus enim nihil possum sum nisi qui per populus plebs sancio sum qui si hic foedus qui populus romanus auctor senatus commendatio et iudicium vetustas voluntas et sententia suus comprobo idem suffragium comprobo quis sum cur ex ipse foedus gaditani in civitas noster recipio non licet nihil sum enim alius in foedus nisi ut pius et aeternus pax sum quis is ad civitas adjungo ille etiam sum qui non sum in omnis foedus maiestas popvli romanus comis conservo is habeo hic vis ut sum ille in foedus inferus


et erit aequa lex et nobis, iudices, atque omnibus qui nostris familiaritatibus implicantur vehementer utilis, ut nostras inimicitias ipsi inter nos geramus, amicis nostrorum inimicorum temperemus. ac si mea auctoritas satis apud illos in hac re ponderis haberet, cum me praesertim rerum varietate atque usu ipso iam perdoctum viderent, etiam ab illis eos maioribus discordiis avocarem. etenim contendere de re publica, cum id defendas quod esse optimum sentias, et fortium virorum et magnorum hominum semper putavi, neque huic umquam labori officio muneri defui. sed contentio tam diu sapiens est quam diu aut proficit aliquid, aut, si non proficit, non obest civitati.

et sum aequus lex et nos iudex atque omnis qui noster familiaritas implico vehemens utilis ut noster inimicitia ipse inter nos gero amicus noster inimicus tempero atque si meus auctoritas satis apud ille in hic res pondus habeo cum ego praesertim res varietas atque usus ipse iam perdoceo video etiam ab ille is magnus discordia avocaris etenim contendo de res publicus cum is defendo qui sum bonus sentio et fors vir et magnus homo semper puto neque hic umquam labor officium munus desum sed contentio tam diu sapio sum quam diu aut proficio aliquis aut si non proficio non obsum civitas


sed si qui sunt quibus infinitum sit odium in quos semel susceptum sit, quos video esse non nullos, cum ducibus ipsis, non cum comitatu adsectatoribusque confligant. illam enim fortasse pertinaciam non nulli, virtutem alii putabunt, hanc vero iniquitatem omnes cum aliqua crudelitate coniunctam. sed si certorum hominum mentis nulla ratione, iudices, placare possumus, vestros quidem animos certe confidimus non oratione nostra, sed humanitate vestra esse placatos.

sed si qui sum qui infinitus sum odium in qui semel suscipio sum qui video sum non nullus cum dux ipse non cum comito assectator confligo ille enim fortasse pertinacia non nullus virtus alius puto hic verus iniquitas omnis cum aliqui crudelitas conjungo sed si certor homo mens nullus ratio iudex placo possum vester quidem animus certus confido non oratio noster sed humanitas vester sum placo


simul et illa, iudices, omnia ante oculos vestros proponite: primum esse omnis etiam post mortem reos clarissimos illos viros qui foederatos civitate donarunt; deinde senatum qui hoc iudicavit, populum qui iussit, iudices qui adprobarunt. tum etiam illud cogitate, sic vivere ac vixisse Cornelium ut, cum omnium peccatorum quaestiones sint, non de vitiorum suorum poena, sed de virtutis praemio in iudicium vocetur. accedat etiam illud, ut statuatis hoc iudicio utrum posthac amicitias clarorum virorum calamitati hominibus an ornamento esse malitis. postremo illud, iudices, fixum in animis vestris tenetote, vos in hac causa non de maleficio L. Corneli, sed de beneficio Cn. Pompei iudicaturos.

simul et ille iudex omnis ante oculus vester propono primus sum omnis etiam post mors reus clarus ille vir qui foedero civitas dono deinde senatus qui hic judico populus qui iubeo iudex qui adprobo tum etiam ille cogitas sic vivo atque vivo cornelius ut cum omnis peccator quaestio sum non de vitium suus poena sed de virtus praemium in iudicium voco accedo etiam ille ut statuo hic iudicium utrum posthac amicitia clarus vir calamitas homo an ornamentum sum malo postremo ille iudex figo in animus vester teneo tu in hic causa non de maleficium l cornelis sed de beneficium cn pompejus judico


an lingua et ingenio patefieri aditus ad civitatem potuit, manu et virtute non potuit? anne de nobis trahere spolia foederatis licebat, de hostibus non licebat? an quod adipisci poterant dicendo, id eis pugnando adsequi non licebat? an accusatori maiores nostri maiora praemia quam bellatori esse voluerunt?

an lingua et ingenium patefieri aditus ad civitas possum manus et virtus non possum annus de nos traho spolium foedero licet de hostis non licet an qui adipisci possum dico is is pugno assequor non licet an accusator magnus noster magnus praemium quam bellator sum volo


quamquam istorum animos, qui ipsi Cornelio invident, non est difficillimum mitigare. more hominum invident, in conviviis rodunt, in circulis vellicant: non illo inimico, sed hoc malo dente carpunt.

quamquam iste animus qui ipse cornelius invideo non sum difficilis mitigaris mos homo invideo in convivium rodo in circulus vellico non ille inimicus sed hic malus dens carpo


hic ego nunc cuncter sic agere, iudices, non esse fas dubitari quin, quod Cn. Pompeium fecisse constet, id non solum licuisse sed etiam decuisse fateamur?

hic ego nunc cuncto sic ago iudex non sum fas dubitaris quin qui cn pompejus facio consto is non solus liceo sed etiam decuisse fateor


equidem contra existimo, iudices, cum in omni genere ac varietate artium, etiam illarum quae sine summo otio non facile discuntur, Cn. Pompeius excellat, singularem quandam laudem et praestabilem eius esse scientiam in foederibus, pactionibus, condicionibus populorum, regum, exterarum nationum, in universo denique belli iure atque pacis; nisi forte ea quae nos libri docent in umbra atque otio, ea Cn. Pompeium neque cum requiesceret litterae, neque cum rem gereret regiones ipsae docere potuerunt.

equidem contra existimo iudex cum in omnis genus atque varietas ars etiam ille qui sine superus otium non facilis disco cn pompejus excello singularis quidam laus et praestabilis is sum scientia in foedus pactio condicio populus rex exteraris natio in universus denique bellum ius atque pax nisi fors is qui nos liber doceo in umbra atque otium is cn pompejus neque cum requiesco littera neque cum res gero regio ipse doceo possum


ubi igitur est crimen? quod eum Pompeius civitate donavit. huius crimen? minime, nisi honos ignominia putanda est. cuius igitur? re vera nullius, actione accusatoris eius unius qui donavit; qui si adductus gratia minus idoneum hominem praemio adfecisset, quin etiam si virum bonum sed non ita meritum, si denique aliquid non contra ac liceret factum diceretur, sed contra atque oporteret, tamen esset omnis eius modi reprehensio a vobis, iudices, repudianda.

ubi igitur sum crimen qui is pompejus civitas dono hic crimen paruus nisi honor ignominia puto sum qui igitur res verus nullus actio accusator is unus qui dono qui si adduco gratia paruus idoneus homo praemium afficio quin etiam si vir bonus sed non ita mereo si denique aliquis non contra atque licet facio dico sed contra atque oportet tamen sum omnis is modus reprehensio ab tu iudex repudio


ac mihi quidem hoc dignum re publica videtur, hoc deberi huius excellentis viri praestantissimae gloriae, hoc proprium esse vestri offici, hoc satis esse causae ut, quod fecisse Cn. Pompeium constet, id omnes ei licuisse concedant. nam verius nihil est quam quod hesterno die dixit ipse, ita L. Cornelium de fortunis omnibus dimicare ut nullius in delicti crimen vocaretur. non enim furatus esse civitatem, non genus suum ementitus, non in aliquo impudenti mendacio delituisse, non inrepsisse in censum dicitur: unum obicitur, natum esse Gadibus, quod negat nemo. cetera accusator fatetur, hunc in Hispania durissimo bello cum Q. Metello, cum C. Memmio et in classe et in exercitu fuisse; ut Pompeius in Hispaniam venerit Memmiumque habere quaestorem coeperit, numquam a Memmio discessisse, Carthagine esse obsessum, acerrimis illis proeliis et maximis, Sucronensi et Turiensi, interfuisse, cum Pompeio ad extremum belli tempus fuisse.

atque ego quidem hic dignus res publicus video hic debeo hic excello vir praesto gloria hic proprius sum vester officio hic satis sum causa ut qui facio cn pompejus consto is omnis is liceo concedo nam verus nihil sum quam qui hesternus dies dico ipse ita l cornelius de fortuna omnis dimicaris ut nullus in delictum crimen voco non enim furor sum civitas non genus suus ementior non in aliquis impudens mendacium delitesco non inrepo in census dico unus obicio natus sum gades qui nego nemo ceterus accusator fateor hic in hispania durus bellum cum q metellus cum que memmius et in classis et in exercitus sum ut pompejus in hispania venio memmius habeo quaestor coepio numquam ab memmius discedo carthago sum obsedeo acer ille proelium et magnus sucronensis et turiensis intersum cum pompejus ad exter bellum tempus sum


quae fuerit hesterno die Cn. Pompei gravitas in dicendo, iudices, quae facultas, quae copia, non opinione tacita vestrorum animorum, sed perspicua admiratione declarari videbatur. nihil enim umquam audivi quod mihi de iure subtilius dici videretur, nihil memoria maiore de exemplis, nihil peritius de foederibus, nihil inlustriore auctoritate de bellis, nihil de re publica gravius, nihil de ipso modestius, nihil de causa et crimine ornatius:

qui sum hesternus dies cn pompejus gravitas in dico iudex qui facultas qui copia non opinio taceo vester animus sed perspicuus admiratio declararis video nihil enim umquam audio qui ego de ius subtilis dico video nihil memoria magnus de exemplum nihil pereo de foedus nihil illustris auctoritas de bellum nihil de res publicus gravis nihil de ipse modestus nihil de causa et crimen orno


nec vero oratio mea ad infirmandum foedus Gaditanorum, iudices, pertinet; neque enim est meum contra ius optime meritae civitatis, contra opinionem vetustatis, contra auctoritatem senatus dicere. Duris enim quondam temporibus rei publicae nostrae, cum praepotens terra marique Carthago nixa duabus Hispaniis huic imperio immineret, et cum duo fulmina nostri imperi subito in Hispania, Cn. et P. Scipiones, exstincti occidissent, L. Marcius, primi pili centurio, cum Gaditanis foedus fecisse dicitur. quod cum magis fide illius populi, iustitia nostra, vetustate denique ipsa quam aliquo publico vinculo religionis teneretur, sapientes homines et publici iuris periti, Gaditani, M. Lepido Q. Catulo consulibus a senatu de foedere postulaverunt. tum est cum Gaditanis foedus vel renovatum vel ictum; de quo foedere populus Romanus sententiam non tulit, qui iniussu suo nullo pacto potest religione obligari.

neque verus oratio meus ad infirmo foedus gaditani iudex pertineo neque enim sum meus contra ius optume mereo civitas contra opinio vetustas contra auctoritas senatus dico durus enim quondam tempus res publicus noster cum praepossum terra mare carthago nitor duo hispania hic imperium immineo et cum duo fulmen noster imperium subeo in hispania cn et p scipio exstinguo occido l marcius primus pilus centurio cum gaditani foedus facio dico qui cum magis fides ille populus iustitia noster vetustas denique ipse quam aliquis publicus vinculum religio teneo sapio homo et publicus ius pereo gaditani m lepidus q catulus consul ab senatus de foedus postulo tum sum cum gaditani foedus vel renovo vel ictus de quo foedus populus romanus sententia non fero qui injussus suus nullus pacisco possum religio obligaris


tulit apud maiores nostros legem C. Furius de testamentis, tulit Q. Voconius de mulierum hereditatibus; innumerabiles aliae leges de civili iure sunt latae; quas Latini voluerunt, adsciverunt; ipsa denique Iulia, qua lege civitas est sociis et Latinis data, qui fundi populi facti non essent civitatem non haberent. in quo magna contentio Heracliensium et Neapolitanorum fuit, cum magna pars in iis civitatibus foederis sui libertatem civitati anteferret. postremo haec vis est istius et iuris et verbi, ut fundi populi beneficio nostro, non suo iure fiant.

fero apud magnus noster lex que furius de testamentum fero q voconius de mulier hereditas innumerabilis alius lex de civilis ius sum fero qui latinum volo adscio ipse denique julius qui lex civitas sum socius et latinum do qui fundo populus facio non sum civitas non habeo in quo magnus contentio heracleenses et neapolitanum sum cum magnus pars in is civitas foedo suus libertas civitas antefero postremo hic volo sum iste et ius et verbum ut fundo populus beneficium noster non suus ius fio


exsistat ergo ille vir parumper cogitatione vestra, quoniam re non potest, ut conspiciatis eum mentibus, quoniam oculis non potestis; dicat se non imperitum foederis, non rudem exemplorum, non ignarum belli fuisse; se P. Africani discipulum ac militem, se stipendiis, se legationibus bellicis eruditum, se, si tanta bella attigisset quanta gessit et confecit, si tot consulibus meruisset quotiens ipse consul fuit, omnia iura belli perdiscere ac nosse potuisse; sibi non fuisse dubium quin nullo foedere a re publica bene gerenda impediretur; a se ex coniunctissima atque amicissima civitate fortissimum quemque esse delectum; neque Iguvinatium neque Camertium foedere esse exceptum, quo minus eorum civibus a populo Romano praemia virtutis tribuerentur.

exsisto ergo ille vir parumper cogitatio vester quoniam res non possum ut conspicio is mens quoniam oculus non possum dico sui non imperitus foedo non rudis exemplum non ignarus bellum sum sui p africanus discipulis atque miles sui stipendium sui legatio bellicus erudio sui si tantus bellum attingo quantus gero et confacio si tot consul mereo quotiens ipse consul sum omnis ius bellum perdisco atque nosco possum sui non sum dubius quin nullus foedus ab res publicus bene gero impedio ab sui ex conjungo atque amicus civitas fortis quisque sum deligo neque iguvinates neque camertes foedus sum excipio quo paruus is civis ab populus romanus praemium virtus tribuo


quod si civi Romano licet esse Gaditanum sive exsilio sive postliminio sive reiectione huius civitatis,—ut iam ad foedus veniam, quod ad causam nihil pertinet: de civitatis enim iure, non de foederibus disceptamus,—quid est quam ob rem civi Gaditano in hanc civitatem venire non liceat? equidem longe secus sentio. nam cum ex omnibus civitatibus via sit in nostram, cumque nostris civibus pateat ad ceteras iter civitates, tum vero, ut quaeque nobiscum maxime societate amicitia sponsione pactione foedere est coniuncta, ita mihi maxime communione beneficiorum praemiorum civitatis contineri videtur. atqui ceterae civitates omnes non dubitarent nostros homines recipere in suas civitates, si idem nos iuris haberemus quod ceteri; sed nos non possumus et huius esse civitatis et cuiusvis praeterea, ceteris concessum est.

qui si cieo romanus licet sum gaditani sive exsilium sive postliminium sive reiectio hic civitas ut iam ad foedus venio qui ad causa nihil pertineo de civitas enim ius non de foedus discepto quis sum quam ob res cieo gaditanus in hic civitas venio non licet equidem longus secus sentio nam cum ex omnis civitas via sum in noster cum noster civis pateo ad ceterus iter civitas tum verus ut quisque nos magnus societas amicitia sponsio pactio foedus sum conjungo ita ego magnus communio beneficus praemium civitas contineo video atqui ceterus civitas omnis non dubito noster homo recipio in suus civitas si idem nos ius habeo qui ceterus sed nos non possum et hic sum civitas et quivis praeterea ceterus concedo sum


cum aliquid populus Romanus iussit, id si est eius modi ut quibusdam populis, sive foederatis sive liberis, permittendum esse videatur ut statuant ipsi non de nostris sed de suis rebus, quo iure uti velint, tum utrum fundi facti sint an non quaerendum esse videatur; de nostra vero re publica, de nostro imperio, de nostris bellis, de victoria, de salute fundos populos fieri noluerunt. atqui si imperatoribus nostris, si senatui, si populo Romano non licebit propositis praemiis elicere ex civitatibus sociorum atque amicorum fortissimum atque optimum quemque ad subeunda pro salute nostra pericula, summa utilitate ac maximo saepe praesidio periculosis atque asperis temporibus carendum nobis erit.

cum aliquis populus romanus iubeo is si sum is modus ut quidam populus sive foedero sive liber permitto sum video ut statuo ipse non de noster sed de suus res quo ius uti volo tum utrum fundo facio sum an non quaero sum video de noster verus res publicus de noster imperium de noster bellum de victoria de salus fundus populus fio nolo atqui si imperator noster si senatus si populus romanus non liceo propono praemium elices ex civitas socius atque amicus fortis atque bonus quisque ad subeo pro salus noster periculum summus utilitas atque maximus saepe praesidium periculosus atque asper tempus careo nos sum


nascitur, iudices, causa Corneli ex ea lege quam L. Gellius Cn. Cornelius ex senatus sententia tulerunt; qua lege videmus rite esse sanctum ut cives Romani sint ii quos Cn. Pompeius de consili sententia singillatim civitate donaverit. Donatum esse L. Cornelium praesens Pompeius dicit, indicant publicae tabulae. accusator fatetur, sed negat ex foederato populo quemquam potuisse, nisi is populus fundus factus esset, in hanc civitatem venire.

nascor iudex causa cornelis ex is lex quam l gellius cn cornelius ex senatus sententia fero qui lex video rite sum sancio ut civis romanus sum is qui cn pompejus de consilium sententia singillatim civitas dono donatus sum l cornelius praesens pompejus dico indico publicus tabula accusator fateor sed nego ex foedero populus quisquam possum nisi is populus fundus facio sum in hic civitas venio


sed quoniam C. Caesar abest longissime, atque in iis est nunc locis quae regione orbem terrarum, rebus illius gestis imperium populi Romani definiunt, nolite, per deos immortalis, iudices, hunc illi acerbum nuntium velle perferri, ut suum praefectum fabrum, ut hominem sibi carissimum, non ob ipsius aliquod delictum, sed ob suam familiaritatem vestris oppressum sententiis audiat. miseremini eius qui non de suo peccato sed de huius summi et clarissimi viri facto, non de aliquo crimine sed periculo suo de publico iure disceptat. quod ius si Cn. Pompeius ignoravit, si M. Crassus, si Q. Metellus, si Cn. Pompeius pater, si L. Sulla, si P. Crassus, si C. Marius, si senatus, si populus Romanus, si qui de re simili iudicarunt, si foederati populi, si socii, si illi antiqui Latini, videte ne utilius vobis et honestius sit illis ducibus errare quam hoc magistro erudiri. sed si de certo, de perspicuo, de utili, de probato, de iudicato vobis iure esse constituendum videtis, nolite committere ut in re tam inveterata quicquam novi sentiatis.

sed quoniam que caesar absum longus atque in is sum nunc locus qui regio orbis terra res ille gero imperium populus romanus definio nolo per deus immortal iudex hic ille acerbus nuntius volo perfero ut suus praeficio faber ut homo sui carus non ob ipse aliqui delinquo sed ob suus familiaritas vester opprimo sententia audio misero is qui non de suus pecco sed de hic superus et clarus vir facio non de aliquis crimen sed periculum suus de publicus ius discepto qui ius si cn pompejus ignoro si m crassus si q metellus si cn pompejus pater si l sulla si p crassus si que marius si senatus si populus romanus si qui de res similis judico si foedero populus si socius si ille antiquus latinum video ne utilis tu et honestus sum ille dux erro quam hic magister erudio sed si de certus de perspicuus de utilis de probo de iudico tu ius sum constituo video nolo committo ut in res tam invetero quisquam nosco sentio


primum verbi genus hoc conservanto, quo magis in legibus quam in foederibus uti solemus, imperantis est, non precantis. deinde cum alterius populi maiestas conservari iubetur, de altero siletur, certe ille populus in superiore condicione causaque ponitur cuius maiestas foederis sanctione defenditur. in quo erat accusatoris interpretatio indigna responsione, qui ita dicebat, comiter esse communiter, quasi vero priscum aliquod aut insolitum verbum interpretaretur. Comes benigni, faciles, suaves homines esse dicuntur; qui erranti comiter monstrat viam, benigne, non gravate; communiter quidem certe non convenit.

primus verbum genus hic conservo quo magis in lex quam in foedus uti solo impero sum non preco deinde cum alter populus maiestas conservaris jubeo de alter sileo certus ille populus in superus condicio causa pono qui maiestas foedo sanctio defendo in quo sum accusator interpretatio indignus responsio qui ita dico comis sum communis quasi verus priscus aliqui aut insolitus verbum interpretor come benignus facilis suavis homo sum dico qui erro comis monstro via benignus non gravo communis quidem certus non convenio


audebo etiam hoc contendere, numquam esse condemnatum quem constaret ab imperatore nostro civitate donatum. cognoscite nunc populi Romani iudicium multis rebus interpositum atque in maximis causis re ipsa atque usu comprobatum. Cum Latinis omnibus foedus esse ictum Sp. Cassio Postumo Cominio consulibus quis ignorat? quod quidem nuper in columna ahenea meminimus post rostra incisum et perscriptum fuisse. quo modo igitur L. Cossinius Tiburs, pater huius equitis Romani, optimi atque ornatissimi viri, damnato T. Caelio, quo modo ex eadem civitate T. Coponius, civis item summa virtute et dignitate,—nepotes T. et C. Coponios nostis,—damnato C. Masone civis Romanus est factus?

audeo etiam hic contendo numquam sum condemno qui consto ab imperator noster civitas dono cognosco nunc populus romanus iudicium multus res interpono atque in magnus causa res ipse atque usus comprobo cos latinum omnis foedus sum ictus spurius casseius postumus cominium consul quis ignoro qui quidem nuper in columna aeneus memini post rostrum incido et perscribo sum quo modo igitur l cossinius tiburs pater hic equio romanus bonus atque orno vir damno t caelius quo modo ex idem civitas t coponius civis item summus virtus et dignitas nepos t et que coponius nosco damno que maso civis romanus sum facio


quod si acerbissima lege Servilia principes viri ac gravissimi et sapientissimi cives hanc Latinis, id est foederatis, viam ad civitatem populi iussu patere passi sunt, neque ius est hoc reprehensum Licinia et Mucia lege, cum praesertim genus ipsum accusationis et nomen et eius modi praemium quod nemo adsequi posset nisi ex senatoris calamitate neque senatori neque bono cuiquam nimis iucundum esse posset, dubitandum fuit quin, quo in genere iudicum praemia rata essent, in eodem iudicia imperatorum valerent? num fundos igitur factos populos Latinos arbitramur aut Serviliae legi aut ceteris quibus Latinis hominibus erat propositum aliqua ex re praemium civitatis?

qui si acerbus lex servilius princeps vir atque gravis et sapio civis hic latinum is sum foedero via ad civitas populus iussus pateo patior sum neque ius sum hic reprehendo licinius et mucius lex cum praesertim genus ipse accusatio et nomen et is modus praemium qui nemo assequor possum nisi ex senator calamitas neque senator neque bonus quisquam nimis iucundus sum possum dubito sum quin quo in genus iudex praemium reor sum in idem iudicium imperator valeo num fundus igitur facio populus latini arbitror aut servilia lego aut ceterus qui latinum homo sum propono aliqui ex res praemium civitas


itaque quod maxime petendum est a vobis idcirco non peto, iudices, ne de vestra sapientia atque de vestra humanitate dubitare videar: est autem petendum ne oderitis ingenium, ne inimici sitis industriae, ne humanitatem opprimendam, ne virtutem puniendam putetis. illud peto, ut, si causam ipsam per se firmam esse et stabilem videritis, hominis ipsius ornamenta adiumento causae potius quam impedimento esse malitis.

itaque qui magnus peto sum ab tu idcirco non peto iudex ne de vester sapientia atque de vester humanitas dubitaris video sum autem peto ne odi ingenium ne inimicus sum industria ne humanitas opprimo ne virtus punior puteo ille peto ut si causa ipse per sui firmus sum et stabilis video homo ipse ornamentum adjumentum causa potis quam impedimentum sum malo


nunc vero quid dicitur? quid ait accusator? fecisse Pompeium quod ei facere non licuerit; quod gravius est quam si id factum ab eo diceret quod non oportuisset. est enim aliquid quod non oporteat, etiam si licet; quicquid vero non licet, certe non oportet.

nunc verus quis dico quis aio accusator facio pompejus qui is facio non liceo qui gravis sum quam si is facio ab is dico qui non oportet sum enim aliquis qui non oportet etiam si licet quisquis verus non licet certus non oportet


quo mihi difficilior est hic extremus perorandi locus. etenim ei succedo orationi quae non praetervecta sit auris vestras, sed in animis omnium penitus insederit, ut plus voluptatis ex recordatione illius orationis quam non modo ex mea, sed ex cuiusquam oratione capere possitis. sed mos est gerundus non modo Cornelio, cuius ego voluntati in eius periculis nullo modo deesse possum, sed etiam Cn. Pompeio, qui sui facti, sui iudici, sui benefici voluit me esse, ut apud eosdem vos, iudices, nuper in alia causa fuerim, et praedicatorem et actorem.

quo ego difficilis sum hic extremus peroro locus etenim is succedo oratio qui non praetervehor sum auris vester sed in animus omnis penitus insedeo ut multus voluptas ex recordatio ille oratio quam non modo ex meus sed ex quisquam oratio capio possum sed mos sum gero non modo cornelius qui ego voluntas in is periculum nullus modo desum possum sed etiam cn pompejus qui suus facio suus judicium suus beneficus volo ego sum ut apud idem tu iudex nuper in alius causa sum et praedicator et actor


duarum civitatum civis noster esse iure civili nemo potest: non esse huius civitatis qui se alii civitati dicarit potest. neque solum dicatione, quod in calamitate clarissimis viris Q. Maximo, C. Laenati, Q. Philippo Nuceriae, C. Catoni Tarracone, Q. Caepioni, P. Rutilio Zmyrnae vidimus accidisse, ut earum civitatum fierent cives, cum hanc ante amittere non potuissent quam hoc solum civitatis mutatione vertissent, sed etiam postliminio potest civitatis fieri mutatio. neque enim sine causa de Cn. Publicio Menandro, libertino homine, quem apud maiores legati nostri in Graeciam proficiscentes interpretem secum habere voluerunt, ad populum latum est ut is Publicius, si domum revenisset et inde Romam redisset, ne minus civis esset. multi etiam superiore memoria cives Romani sua voluntate, indemnati et incolumes, his rebus relictis alias se in civitates contulerunt.

duaris civitas civis noster sum ius civilis nemo possum non sum hic civitas qui sui alius civitas dico possum neque solus dicatio qui in calamitas clarus vis q maximus que laenati q philippus nuceria que cato tarraco q caepio p rutilius smyrna video accido ut is civitas fio civis cum hic ante amitto non possum quam hic solus civitas mutatio verto sed etiam postliminium possum civitas fio mutatio neque enim sine causa de cn publicius menandro libertinus homo qui apud magnus legatus noster in graecia proficisco interpres sui habeo volo ad populus latus sum ut is publicus si domus revenio et inde roma redeo ne paruus civis sum multus etiam superus memoria civis romanus suus voluntas indemnatus et incolumis hic res relinquo alius sui in civitas confero


obiectum est etiam quod in tribum Clustuminam pervenerit; quod hic adsecutus est legis de ambitu praemio minus invidioso quam qui legum praemiis praetoriam sententiam et praetextam togam consequuntur. et adoptatio Theophani agitata est, per quam Cornelius nihil est praeterquam propinquorum suorum hereditates adsecutus.

obicio sum etiam qui in tribus clustuminam pervenio qui hic assequor sum lex de ambitus praemium paruus invidiosus quam qui lex praemium praetorius sententia et praetexta toga consequor et adoptatio theophanes agito sum per quam cornelius nihil sum praeterquam propinquus suus hereditas assequor


sed quid ego disputo quae mihi tum, si Gaditani contra me dicerent, vere posse dici viderentur? illis enim repetentibus L. Cornelium responderem legem populum Romanum iussisse de civitate tribuenda; huic generi legum fundos populos fieri non solere; Cn. Pompeium de consili sententia civitatem huic dedisse, nullum populi nostri iussum Gaditanos habere; itaque nihil esse sacrosanctum quod lege exceptum videretur; si esset, tamen in foedere nihil esse cautum praeter pacem; additum esse etiam illud, ut maiestatem illi nostram conservare deberent, quae certe minueretur si aut adiutoribus illorum civibus uti in bellis nobis non liceret aut praemi tribuendi potestatem nullam haberemus.

sed quis ego disputo qui ego tum si gaditani contra ego dico verus possum dico video ille enim repeto l cornelius respondeo lex populus romanus iubeo de civitas tribuo hic gener lex fundus populus fio non soleo cn pompejus de consilium sententia civitas hic do nullus populus noster jubeo gaditani habeo itaque nihil sum sacrosanctus qui lex excipio video si sum tamen in foedus nihil sum caueo praeter pax addo sum etiam ille ut maiestas ille noster conservaris debeo qui certus minuo si aut adiutor ille civis uti in bellum nos non licet aut praemium tribuo potestas nullus habeo


cognoscite nunc iudicium senatus, quod semper iudicio est populi comprobatum. sacra Cereris, iudices, summa maiores nostri religione confici caerimoniaque voluerunt; quae cum essent adsumpta de Graecia, et per Graecas curata sunt semper sacerdotes et Graeca omnino nominata. sed cum illam quae Graecum illud sacrum monstraret et faceret ex Graecia deligerent, tamen sacra pro civibus civem facere voluerunt, ut deos immortalis scientia peregrina et externa, mente domestica et civili precaretur. has sacerdotes video fere aut Neapolitanas aut Veliensis fuisse, foederatarum sine dubio civitatum. Mitto vetera; proxime dico ante civitatem Veliensibus datam de senatus sententia C. Valerium Flaccum, praetorem urbanum, nominatim ad populum de Calliphana Veliense, ut ea civis Romana esset, tulisse. num igitur aut fundos factos Veliensis, aut sacerdotem illam civem Romanam factam non esse, aut foedus et a senatu et a populo Romano violatum arbitramur?

cognosco nunc iudicium senatus qui semper iudicium sum populus comprobo sacer ceres iudex summus magnus noster religio conficio caerimonia volo qui cum sum adsumo de graecia et per graece curo sum semper sacerdos et graecum omnino nomino sed cum ille qui graecus ille sacer monstro et facio ex graecia deligo tamen sacer pro civis civis facio volo ut deus immortal scientia peregrinus et externus mens domesticus et civilis preco hic sacerdos video fere aut neapolitanus aut veliensis sum foederataris sine dubius civitas mitto vetero propior dico ante civitas veliensis do de senatus sententia que valerius flaccus praetor urbanus nominatim ad populus de calliphana veliensis ut is civis romanus sum fero num igitur aut fundus facio veliensis aut sacerdos ille civis romanus facio non sum aut foedus et ab senatus et ab populus romanus violo arbitror


possumusne igitur tibi probare auctorem exempli atque facti illius quod a te reprenditur, C. Marium? quaeris aliquem graviorem, constantiorem, praestantiorem virtute, prudentia, religione? is igitur Iguvinatem M. Annium Appium, fortissimum virum summa virtute praeditum, civitate donavit: idem cohortis duas universas Camertium civitate donavit, cum Camertinum foedus omnium foederum sanctissimum atque aequissimum sciret esse. potest igitur, iudices, L. Cornelius condemnari, ut non C. Mari factum condemnetur?

possum igitur tu probaris auctor exemplum atque facio ille qui ab tu reprehendo que marius quaero aliquis gravis consto praesto virtus prudentia religio is igitur iguvinatem m annius appius fortis vir summus virtus praeditus civitas dono idem cohors duo universus camertes civitas dono cum camertinus foedus omnis foedus sancio atque aequus scio sum possum igitur iudex l cornelius condemnaris ut non que maris facio condemno


haec sunt propria Corneli, pietas in rem publicam nostram, labor, adsiduitas, dimicatio, virtus digna summo imperatore, spes pro periculis praemiorum; praemia quidem ipsa non sunt in eius facto qui adeptus est, sed in eius qui dedit. Donatus igitur est ob eas causas a Cn. Pompeio civitate. id accusator non negat, sed reprehendit, ut in Cornelio causa ipsius probetur, poena quaeratur, in Pompeio causa laedatur, poena sit nulla nisi famae: sic innocentissimi hominis fortunas, praestantissimi imperatoris factum condemnari volunt. ergo in iudicium caput Corneli, factum Pompei vocatur. hunc enim in ea civitate in qua sit natus honestissimo loco natum esse concedis, et ab ineunte aetate relictis rebus suis omnibus in nostris bellis nostris cum imperatoribus esse versatum, nullius laboris, nullius obsessionis, nullius proeli expertem fuisse. haec sunt omnia cum plena laudis tum propria Corneli, nec in iis rebus crimen est ullum.

hic sum proprius cornelis pietas in res publicus noster labor assiduitas dimicatio virtus dignus superus imperator spes pro periculum praemium praemium quidem ipse non sum in is facio qui adipiscor sum sed in is qui do dono igitur sum ob is causa ab cn pompejus civitas is accusator non nego sed reprehendo ut in cornelius causa ipse probo poena quaero in pompejus causa laedo poena sum nullus nisi fama sic innocens homo fortuna praesto imperator facio condemnaris volo ergo in iudicium caput cornelis facio pompejus voco hic enim in is civitas in qui sum nascor honestus locus natus sum concedo et ab ineo aetas relinquo res suus omnis in noster bellum noster cum imperator sum verso nullus labor nullus obsessio nullus proelium expers sum hic sum omnis cum plenus laus tum proprius cornelis neque in is res crimen sum ullus


quid? Cn. Pompeius pater rebus Italico bello maximis gestis P. Caesium, equitem Romanum, virum bonum, qui vivit, Ravennatem foederato ex populo nonne civitate donavit? quid? cohortis duas universas Camertium C. Marius? quid? Heracliensem Alexam P. Crassus, vir amplissimus, ex ea civitate quacum prope singulare foedus Pyrrhi temporibus C. Fabricio consule ictum putatur? quid? Massiliensem Aristonem L. Sulla? quid? quoniam de Gaditanis agimus, idem servos novem Gaditanos? quid? vir sanctissimus et summa religione ac modestia, Q. Metellus Pius, Q. Fabium Saguntinum? quid? hic qui adest, a quo haec quae ego nunc percurro subtilissime sunt omnia perpolita, M. Crassus, non Aveniensem foederatum civitate donavit, homo cum gravitate et prudentia praestans, tum vel nimium parcus in largienda civitate?

quis cn pompejus pater res italicus bellum magnus gero p caesius eques romanus vir bonus qui vivo ravennatem foedero ex populus nonne civitas dono quis cohors duo universus camertes que marius quis heracliensem alexa p crassus vir amplus ex is civitas qui prope singularis foedus pyrrhus tempus que fabricius consul ictus puto quis massiliensis aristo l sulla quis quoniam de gaditani ago idem servus novo gaditani quis vir sancio et summus religio atque modestia q metellus pius q fabius saguntinus quis hic qui adsum ab quo hic qui ego nunc percurro subtilis sum omnis perpolio m crassus non aveniensis foedero civitas dono homo cum gravitas et prudentia praesto tum vel nimium parcus in largior civitas