non enim est ulla defensio contra vim umquam optanda, sed non numquam est necessaria,—nisi vero aut ille dies quo Ti. Gracchus est caesus, aut ille quo Gaius, aut arma Saturnini non, etiam si e re publica oppressa sunt, rem publicam tamen volnerarunt. itaque ego ipse decrevi, cum caedem in via Appia factam esse constaret, non eum qui se defendisset contra rem publicam fecisse, sed, cum inesset in re vis et insidiae, crimen iudicio reservavi, rem notavi. quod si per furiosum illum tribunum plebis senatui quod sentiebat perficere licuisset, novam quaestionem nullam haberemus. decernebat enim ut veteribus legibus, tantum modo extra ordinem, quaereretur. divisa sententia est postulante nescio quo—nihil enim necesse est omnium me flagitia proferre —sic reliqua auctoritas senatus empta intercessione sublata est.

non enim sum ullus defensio contra vis umquam opto sed non numquam sum necessarius nisi verus aut ille dies quo tiberius gracchus sum caedo aut ille quo gaius aut arma saturninus non etiam si e res publicus opprimo sum res publicus tamen vulnero itaque ego ipse decerno cum caedes in via appius facio sum consto non is qui sui defendo contra res publicus facio sed cum insum in res volo et insidiae crimen iudicium reservo res noto qui si per furiosus ille tribunus plebs senatus qui sentio perficio licet novus quaestio nullus habeo decerno enim ut vetus lex tantus modo extra ordo quaero divido sententia sum postulo nescio quo nihil enim necesse sum omnis ego flagitium profero sic reliquus auctoritas senatus emo intercessio tollo sum


Audistis, iudices, quantum Clodi interfuerit occidi Milonem: convertite animos nunc vicissim ad Milonem. quid Milonis intererat interfici Clodium? quid erat cur Milo non dicam admitteret, sed optaret? obstabat in spe consulatus Miloni Clodius. at eo repugnante fiebat, immo vero eo fiebat magis, nec me suffragatore meliore utebatur quam Clodio. valebat apud vos, iudices, Milonis erga me remque publicam meritorum memoria, valebant preces et lacrimae nostrae, quibus ego tum vos mirifice moveri sentiebam, sed plus multo valebat periculorum impendentium timor. quis enim erat civium qui sibi solutam P. Clodi praeturam sine maximo rerum novarum metu proponeret? solutam autem fore videbatis, nisi esset is consul qui eam auderet possetque constringere. Eum Milonem unum esse cum sentiret universus populus Romanus, quis dubitaret suffragio suo se metu, periculo rem publicam liberare? at nunc, Clodio remoto, usitatis iam rebus enitendum est Miloni ut tueatur dignitatem suam; singularis illa et huic uni concessa gloria quae cotidie augebatur frangendis furoribus Clodianis iam Clodi morte cecidit. vos adepti estis ne quem civem metueretis; hic exercitationem virtutis, suffragationem consulatus, fontem perennem gloriae suae perdidit. itaque Milonis consulatus qui vivo Clodio labefactari non poterat mortuo denique temptari coeptus est. non modo igitur nihil prodest sed obest etiam Clodi mors Miloni.

audio iudex quantus claudius intersum occido milo converto animus nunc vicissim ad milo quis milo intersum interficio claudius quis sum cur milo non dico admitto sed opto obsto in spes consulatus milo claudius at is repugno fio immo verus is fio magis neque ego suffragator bonus utor quam claudius valeo apud tu iudex milo erga ego res publicus meritor memoria valeo prex et lacrima noster qui ego tum tu mirificus moveo sentio sed multus multus valeo periculum impendeo timor quis enim sum civis qui sui solvo p claudius praetorqueo sine maximus res novaris metus propono solvo autem sum video nisi sum is consul qui is audeo possum constringo eos milo unus sum cum sentio universus populus romanus quis dubito suffragium suus sui metus periculum res publicus liberaris at nunc claudius removeo usitas iam res eniteo sum milo ut tueor dignitas suus singularis ille et hic unus concedo gloria qui cottidie augeo frango furor clodianus iam claudius mors cado tu adipiscor sum ne qui civis metuo hic exercitatio virtus suffragatio consulatus fons perenno gloria suus perdo itaque milo consulatus qui vivo claudius labefactaris non possum mortuus denique temptaris coepio sum non modo igitur nihil prodo sed obsum etiam claudius mors milo


quod si xii tabulae nocturnum furem quoquo modo, diurnum autem, si se telo defenderet, interfici impune voluerunt, quis est qui, quoquo modo quis interfectus sit, puniendum putet, cum videat aliquando gladium nobis ad hominem occidendum ab ipsis porrigi legibus? atqui, si tempus est ullum iure hominis necandi, quae multa sunt, certe illud est non modo iustum verum etiam necessarium, cum vi vis inlata defenditur. pudicitiam cum eriperet militi tribunus militaris in exercitu C. Mari, propinquus eius imperatoris, interfectus ab eo est cui vim adferebat; facere enim probus adulescens periculose quam perpeti turpiter maluit. atque hunc ille summus vir scelere solutum periculo liberavit.

qui si duodecim tabula nocturnus fur quisquis modo diurnus autem si sui telum defendo interficio impunis volo quis sum qui quisquis modo quis interficio sum punior puto cum video aliquando gladius nos ad homo occaedes ab ipse porrigo lex atqui si tempus sum ullus ius homo neco qui multus sum certus ille sum non modo iustus verus etiam necessarius cum vis volo infero defendo pudicitia cum eripio miles tribunus militaris in exercitus que maris propinquus is imperator interficio ab is sum qui vis affero facio enim probus adulescens periculosus quam perpetior turpis malo atque hic ille summus vir scelus soluo periculum libero


haec sicuti exposui ita gesta sunt, iudices: insidiator superatus est, vi victa vis vel potius oppressa virtute audacia est. nihil dico quid res publica consecuta sit, nihil quid vos, nihil quid omnes boni: nihil sane id prosit Miloni, qui hoc fato natus est ut ne se quidem servare potuerit quin una rem publicam vosque servaret. si id iure fieri non potuit, nihil habeo quod defendam. sin hoc et ratio doctis et necessitas barbaris et mos gentibus et feris natura ipsa praescripsit ut omnem semper vim quacumque ope possent a corpore, a capite, a vita sua propulsarent, non potestis hoc facinus improbum iudicare quin simul iudicetis omnibus qui in latrones inciderint aut illorum telis aut vestris sententiis esse pereundum.

hic sicut expono ita gero sum iudex insidiator supero sum vis vinco volo vel potis opprimo virtus audacia sum nihil dico quis res publicus consequor sum nihil quis tu nihil quis omnis bonus nihil sanus is prosum milo qui hic fatum nascor sum ut ne sui quidem servaris possum quin unus res publicus tu servo si is ius fio non possum nihil habeo qui defendo sin hic et ratio doceo et necessitas barbaris et mos gens et fera natura ipse praescribo ut omnis semper vis quicumque ops possum ab corpus ab caput ab vito suus propulso non possum hic facinus improbus iudicaris quin simul judico omnis qui in latro incido aut ille telum aut vester sententia sum pereo


dixit enim hic idem qui semper omnia constanter et fortiter, M. Cato, et dixit in turbulenta contione, quae tamen huius auctoritate placata est, non libertate solum sed etiam omnibus praemiis dignissimos fuisse qui domini caput defendissent. quod enim praemium satis magnum est tam benevolis, tam bonis, tam fidelibus servis, propter quos vivit? etsi id quidem non tanti est quam quod propter eosdem non sanguine et volneribus suis crudelissimi inimici mentem oculosque satiavit. quos nisi manu misisset, tormentis etiam dedendi fuerunt conservatores domini, ultores sceleris, defensores necis. hic vero nihil habet in his malis quod minus moleste ferat quam, etiam si quid ipsi accidat, esse tamen illis meritum praemium persolutum.

dico enim hic idem qui semper omnis consto et fortis m cato et dico in turbulentus contio qui tamen hic auctoritas placo sum non libertas solus sed etiam omnis praemium dignus sum qui dominus caput defendo qui enim praemium satis magnus sum tam benevolus tam bonus tam fidelis servio propter qui vivo etsi is quidem non tantus sum quam qui propter idem non sanguis et vulnus suus crudelis inimicus mens oculus satio qui nisi manus mitto tormentum etiam dedo sum conservator dominus ultor scelus defensor nex hic verus nihil habeo in hic malus qui paruus molestus fero quam etiam si quis ipse accido sum tamen ille mereo praemium persolvo


etsi vereor, iudices, ne turpe sit pro fortissimo viro dicere incipientem timere minimeque deceat, cum T. Annius ipse magis de rei publicae salute quam de sua perturbetur, me ad eius causam parem animi magnitudinem adferre non posse, tamen haec novi iudici nova forma terret oculos qui, quocumque inciderunt, veterem consuetudinem fori et pristinum morem iudiciorum requirunt. non enim corona consessus vester cinctus est, ut solebat; non usitata frequentia stipati sumus;

etsi vereor iudex ne turpis sum pro fortis vir dico incipio timeo minimus decet cum t annius ipse magis de res publicus salus quam de suus perturbo ego ad is causa par animus magnitudo affero non possum tamen hic nosco judicium novo forma terreo oculus qui quicumque incido vetus consuetudo forum et pristinus mos iudicium requiro non enim corona consido vester cingo sum ut soleo non usitor frequentia stipo sum


age, sit ita factum: quae causa fuit cur Romam properaret, cur in noctem se coniceret? quid adferebat festinationis quod heres erat? primum nihil erat cur properato opus esset; deinde si quid esset, quid tandem erat quod ea nocte consequi posset, amitteret autem, si postridie Romam mane venisset? atqui ut illi nocturnus ad urbem adventus vitandus potius quam expetendus fuit, sic Miloni, cum insidiator esset, si illum ad urbem noctu accessurum sciebat, subsidendum atque exspectandum fuit.

ago sum ita facio qui causa sum cur roma propero cur in nox sui conicio quis affero festinatio qui heres sum primus nihil sum cur propero opus sum deinde si quis sum quis tandem sum qui is nox consequor possum amitto autem si postridie roma mane venio atqui ut ille nocturnus ad urbs advenio vito potis quam expeto sum sic milo cum insidiator sum si ille ad urbs nox accedo scio subsido atque exspecto sum


quamquam hoc animo semper fuimus omnes in patriae proditoribus opprimendis ut, quoniam futura esset nostra gloria, periculum quoque et invidiam nostram putaremus. nam quae mihi tribuenda ipsi laus esset, cum tantum in consulatu meo pro vobis ac liberis vestris ausus essem, si id quod conabar sine maximis dimicationibus meis me esse ausurum arbitrarer? quae mulier interficere sceleratum ac perniciosum civem non auderet, si periculum non timeret? proposita invidia, morte, poena qui nihilo segnius rem publicam defendit, is vir vere putandus est. populi grati est praemiis adficere bene meritos de re publica civis, viri fortis ne suppliciis quidem moveri ut fortiter fecisse paeniteat.

quamquam hic animus semper sum omnis in patria proditor opprimo ut quoniam sum sum noster gloria periculum quoque et invidia noster puto nam qui ego tribuo ipse laus sum cum tantus in consulatus meus pro tu atque liber vester audeo sum si is qui conor sine magnus dimicatio meus ego sum audeo arbitror qui mulier interficio scelero atque perniciosus civis non audeo si periculum non timeo propono invidia mors poena qui nihilum segnis res publicus defendo is vir verus puto sum populus gratus sum praemium afficio bene mereo de res publicus civis vir fortis ne supplicium quidem moveo ut fortis facio paeniteo


quam ob rem uteretur eadem confessione T. Annius qua Ahala, qua Nasica, qua Opimius, qua Marius, qua nosmet ipsi, et, si grata res publica esset, laetaretur; si ingrata, tamen in gravi fortuna conscientia sua niteretur.

quam ob res uto idem confessio t annius qui ahala qui nasica qui opimus qui marius qui nos ipse et si gratus res publicus sum laeto si ingratus tamen in gravis fortuna conscientia suus niteo


laudabam equidem incredibilem diligentiam Cn. Pompei, sed dicam, ut sentio, iudices. nimis multa audire coguntur neque aliter facere possunt ei quibus commissa tota res publica est. quin etiam fuit audiendus popa Licinius nescio qui de circo maximo, servos Milonis apud se ebrios factos sibi confessos se de interficiendo Cn. Pompeio coniurasse, dein postea se gladio percussum esse ab uno de illis ne indicaret. Pompeio nuntiatur in hortos; arcessor in primis; de amicorum sententia rem defert ad senatum. non poteram in illius mei patriaeque custodis tanta suspicione non metu exanimari, sed mirabar tamen credi popae, confessionem servorum audiri, volnus in latere quod acu punctum videretur pro ictu gladiatoris probari.

laudo equidem incredibilis diligentia cn pompejus sed dico ut sentio iudex nimis multus audio cogo neque aliter facio possum is qui committo totus res publicus sum quin etiam sum audio popa licinius nescio qui de circus maximus servus milo apud sui ebrius facio sui confiteor sui de interfacio cn pompejus coniuro deinde postea sui gladius percutio sum ab unus de ille ne indico pompejus nuntio in hortus arcesso in primus de amicus sententia res defero ad senatus non possum in ille meus patria custodio tantus suspicio non metus exanimaris sed miro tamen credo popa confessio servus audio vulnus in lateo qui acus pungo video pro ictus gladiator probaris


nec vero me, iudices, Clodianum crimen movet, nec tam sum demens tamque vestri sensus ignarus atque expers ut nesciam quid de morte Clodi sentiatis. de qua si iam nollem ita diluere crimen ut dilui, tamen impune Miloni palam clamare ac mentiri gloriose liceret: occidi, occidi, non Sp. Maelium qui annona levanda iacturisque rei familiaris, quia nimis amplecti plebem videbatur, in suspicionem incidit regni appetendi, non Ti. Gracchum qui conlegae magistratum per seditionem abrogavit, quorum interfectores implerunt orbem terrarum nominis sui gloria, sed eum— auderet enim dicere, cum patriam periculo suo liberasset— cuius nefandum adulterium in pulvinaribus sanctissimis nobilissimae feminae comprehenderunt;

neque verus ego iudex clodianus crimen moveo neque tam sum demens tam vester sensus ignarus atque expers ut nescio quis de mors claudius sentio de qui si iam nolo ita diluo crimen ut diluo tamen impunis milo palam clamo atque mentior gloriosus licet occido occido non spurius maelius qui annona levo jacio res familiaris quia nimis amplector plebs video in suspicio incido regnum appeto non tiberius gracchus qui collega magistratus per seditio abrogo qui interfector impleo orbis terra nomen suus gloria sed is audeo enim dico cum patria periculum suus libero qui nefandus adulterium in pulvinaris sancio nobilis femina comprehendo


non timeo, iudices, ne odio mearum inimicitiarum inflammatus libentius haec in illum evomere videar quam verius. etenim si praecipuum esse debebat, tamen ita communis erat omnium ille hostis ut in communi odio paene aequaliter versaretur odium meum. non potest dici satis, ne cogitari quidem, quantum in illo sceleris, quantum exiti fuerit.

non timeo iudex ne odium meus inimicitiaris inflammo libet hic in ille evomo video quam verus etenim si praecipuus sum debeo tamen ita communis sum omnis ille hostis ut in communis odium paene aequalis verso odium meus non possum dico satis ne cogito quidem quantus in ille scelus quantus exeo sum


quid simile Milonis? cuius vis omnis haec semper fuit, ne P. Clodius, cum in iudicium detrahi non posset, vi oppressam civitatem teneret. quem si interficere voluisset, quantae quotiens occasiones, quam praeclarae fuerunt! potuitne, cum domum ac deos penatis suos illo oppugnante defenderet, iure se ulcisci, potuitne civi egregio et viro fortissimo, P. Sestio, conlega suo, volnerato, potuitne Q. Fabricio, viro optimo, cum de reditu meo legem ferret, pulso, crudelissima in foro caede facta, potuitne L. Caecili, iustissimi fortissimique praetoris, oppugnata domo, potuitne illo die quo est lata lex de me, cum totius Italiae concursus, quem mea salus concitarat, facti illius gloriam libens agnovisset, ut, etiam si id Milo fecisset, cuncta civitas eam laudem pro sua vindicaret?

quis similis milo qui volo omnis hic semper sum ne p claudius cum in iudicium detraho non possum vis opprimo civitas teneo qui si interficio volo quantus quotiens occasio quam praeclarus sum possum cum domus atque deus penates suus ille oppugno defendo ius sui ulciscor possum cieo egregius et vir fortis p sestius collega suus vulnero possum q fabricius vir bonus cum de reditus meus lex fero pulso crudelis in forum caedes facio possum l caecilis justus fortis praetor oppugno domus possum ille dies quo sum fero lex de ego cum totus italia concursus qui meus salus concito facio ille gloria libet anosco ut etiam si is milo facio cunctus civitas is laus pro suus vindico


atque illo die certe Aricia rediens devertit Clodius ad se in Albanum. quod ut sciret Milo illum Ariciae fuisse, suspicari tamen debuit eum, etiam si Romam illo die reverti vellet, ad villam suam quae viam tangeret deversurum. cur nec ante occurrit ne ille in villa resideret, nec eo in loco subsedit quo ille noctu venturus esset?

atque ille dies certus aricia redeo deverto claudius ad sui in albanus qui ut scio milo ille aricia sum suspicaris tamen debeo is etiam si roma ille dies revorto volo ad villa suus qui via tango deverto cur neque ante occurro ne ille in villa resideo neque is in locus subsido quo ille nox venio sum


quotiens ego ipse, iudices, ex P. Clodi telis et ex cruentis eius manibus effugi! ex quibus si me non vel mea vel rei publicae fortuna servasset, quis tandem de interitu meo quaestionem tulisset? sed stulti sumus qui Drusum, qui Africanum, Pompeium, nosmet ipsos cum P. Clodio conferre audeamus. tolerabilia fuerunt illa: P. Clodi mortem aequo animo ferre nemo potest. luget senatus, maeret equester ordo, tota civitas confecta senio est, squalent municipia, adflictantur coloniae, agri denique ipsi tam beneficum, tam salutarem, tam mansuetum civem desiderant.

quotiens ego ipse iudex ex p claudius telum et ex cruentus is manus effugio ex qui si ego non vel meus vel res publicus fortuna servo quis tandem de interitus meus quaestio fero sed stultus sum qui drusus qui africanus pompejus nos ipse cum p claudius confero audeo tolerabilis sum ille p claudius mors aequus animus fero nemo possum lugeo senatus maereo equester ordo totus civitas conficio senium sum squaleo municipium afflicto colonia ager denique ipse tam beneficus tam salutaris tam mansuetum civis desidero


P. Clodius, cum statuisset omni scelere in praetura vexare rem publicam videretque ita tracta esse comitia anno superiore ut non multos mensis praeturam gerere posset, qui non honoris gradum spectaret, ut ceteri, sed et L. Paulum conlegam effugere vellet, singulari virtute civem, et annum integrum ad dilacerandam rem publicam quaereret, subito reliquit annum suum seseque in proximum transtulit, non, ut fit, religione aliqua, sed ut haberet, quod ipse dicebat, ad praeturam gerendam, hoc est ad evertendam rem publicam, plenum annum atque integrum.

p claudius cum statuo omnis scelus in praetura vexaris res publicus video ita traho sum comitium annus superus ut non multus mensis praetorqueo gero possum qui non honor gradus specto ut ceterus sed et l paulis collega effugio volo singularis virtus civis et annus integer ad dilacero res publicus quaero subeo relinquo annus suus sesequor in propior transfero non ut fio religio aliqui sed ut habeo qui ipse dico ad praetorqueo gero hic sum ad everto res publicus plenus annus atque integer


quid? comitiis in campo quotiens potestas fuit! cum ille in saepta inrupisset, gladios destringendos, lapides iaciendos curasset, dein subito voltu Milonis perterritus fugeret ad Tiberim, vos et omnes boni vota faceretis ut Miloni uti virtute sua liberet. quem igitur cum omnium gratia noluit, hunc voluit cum aliquorum querela, quem iure, quem loco, quem tempore, quem impune non est ausus, hunc iniuria, iniquo loco, alieno tempore, periculo capitis non dubitavit occidere?

quis comitium in campus quotiens potestas sum cum ille in saeptum irrumpo gladius destringo lapis jacio curo deinde subeo vultus milo perterreo fugio ad tiberis tu et omnis bonus veto facio ut milo uti virtus suus libero qui igitur cum omnis gratia nolo hic volo cum aliqui querela qui ius qui locus qui tempus qui impunis non sum audeo hic iniuria iniquus locus alienus tempus periculum capio non dubito occaedes


obstabat eius cogitationibus nemo praeter Milonem. illum ipsum qui poterat obstare novo reditu in gratiam sibi devinctum arbitrabatur; Caesaris potentiam suam esse dicebat; bonorum animos in meo casu contempserat: Milo unus urgebat. hic di immortales, ut supra dixi, mentem illi perdito ac furioso dederunt ut huic faceret insidias. aliter perire pestis illa non potuit; numquam illum res publica suo iure esset ulta. senatus, credo, praetorem eum circumscripsisset. ne cum solebat quidem id facere, in privato eodem hoc aliquid profecerat.

obsto is cogitatio nemo praeter milo ille ipse qui possum obstaris novo reditus in gratia sui devincio arbitror caesar potentia suus sum dico bonus animus in meus casus contemno milo unus urgeo hic deus immortalis ut supra dico mens ille perdo atque furiosus do ut hic facio insidiae aliter pereo pestis ille non possum numquam ille res publicus suus ius sum ulciscor senatus credo praetor is circumscribo ne cum soleo quidem is facio in privo idem hic aliquis proficio


cur igitur eos manu misit? metuebat scilicet ne indicaretur, ne dolorem perferre non possent, ne tormentis cogerentur occisum esse a servis Milonis in Appia via P. Clodium confiteri. quid opus est terrore? quid quaeris? occideritne? occidit. iure an iniuria? nihil ad tortorem: facti enim in eculeo quaestio est, iuris in iudicio. quod igitur in causa quaerendum est, id agamus hic; quod tormentis inveniri vis, id fatemur. manu vero cur miserit, si id potius quaeris quam cur parum amplis adfecerit praemiis, nescis inimici factum reprehendere.

cur igitur is manus mitto metuo scilicet ne indico ne dolor perfero non possum ne tormentum cogo occido sum ab servio milo in appius via p claudius confiteor quis opus sum terror quis quaero occido occido ius an iniuria nihil ad tortor facio enim in equuleus quaestio sum ius in iudicium qui igitur in causa quaero sum is ago hic qui tormentum invenio volo is fateor manus verus cur mitto si is potis quaero quam cur parum amplus afficio praemium nescio inimicus facio reprehendo


O terram illam beatam quae hunc virum exceperit, hanc ingratam si eiecerit, miseram si amiserit! sed finis sit; neque enim prae lacrimis iam loqui possumus, et hic se lacrimis defendi vetat. vos oro obtestorque, iudices, ut in sententiis ferendis, quod sentietis, id audeatis. vestram virtutem, iustitiam, fidem, mihi credite, is maxime comprobabit qui in iudicibus legendis optimum et sapientissimum et fortissimum quemque delegit.

o terra ille beatus qui hic vir excipio hic ingratus si eicio miser si amitto sed finis sum neque enim prae lacrima iam loquor possum et hic sui lacrima defendo veto tu oro obtestor iudex ut in sententia fero qui sentio is audeo vester virtus iustitia fides ego credo is magnus comprobo qui in judex lego bonus et sapio et fortis quisque deligo


sed iam satis multa de causa, extra causam etiam nimis fortasse multa. quid restat nisi ut orem obtesterque vos, iudices, ut eam misericordiam tribuatis fortissimo viro quam ipse non implorat, ego etiam repugnante hoc et imploro et exposco? nolite, si in nostro omnium fletu nullam lacrimam aspexistis Milonis, si voltum semper eundem, si vocem, si orationem stabilem ac non mutatam videtis, hoc minus ei parcere: haud scio an multo etiam sit adiuvandus magis. etenim si in gladiatoriis pugnis et in infimi generis hominum condicione atque fortuna timidos et supplices et ut vivere liceat obsecrantis etiam odisse solemus, fortis et animosos et se acriter ipsos morti offerentis servari cupimus, eorumque nos magis miseret qui nostram misericordiam non requirunt quam qui illam efflagitant, quanto hoc magis in fortissimis civibus facere debemus!

sed iam satis multus de causa extra causa etiam nimis fortasse multus quis resto nisi ut oro obtestor tu iudex ut is misericordia tribuo fortis vir quam ipse non imploro ego etiam repugno hic et imploro et exposco nolo si in noster omnis fleo nullus lacrima aspicio milo si vultus semper idem si voco si oratio stabilis atque non muto video hic paruus is parco haud scio an multus etiam sum adjuvo magis etenim si in gladiatorius pugna et in infimus genus homo condicio atque fortuna timidus et supplex et ut vivo licet obsecro etiam odi solo fortis et animosus et sui acer ipse mors offertor servaris cupio is nos magis misero qui noster misericordia non requiro quam qui ille efflagito quantus hic magis in fortis civis facio debeo


his lacrimis non commovetur Milo—est quodam incredibili robore animi—exsilium ibi esse putat ubi virtuti non sit locus; mortem naturae finem esse, non poenam. sit hic ea mente qua natus est: quid? vos, iudices, quo tandem eritis animo? memoriam Milonis retinebitis, ipsum eicietis? et erit dignior locus ullus in terris qui hanc virtutem excipiat quam hic qui procreavit? vos, vos appello, fortissimi viri, qui multum pro re publica sanguinem effudistis; vos, inquam, in civis invicti periculo appello, centuriones, vosque, milites: vobis non modo inspectantibus sed etiam armatis et huic iudicio praesidentibus haec tanta virtus ex hac urbe expelletur, exterminabitur, proicietur?

hic lacrima non commoveo milo sum quidam incredibilis robur animus exsilium ibi sum puto ubi virtus non sum locus mors natura finis sum non poena sum hic is mens qui nascor sum quis tu iudex quo tandem sum animus memoria milo retineo ipse eicio et sum dignus locus ullus in terra qui hic virtus excipio quam hic qui procreo tu tu appello fortis vir qui multus pro res publicus sanguis effundo tu inquam in civis invictus periculum appello centurio tu miles tu non modo inspecto sed etiam armo et hic iudicium praesideo hic tantus virtus ex hic urbs expello extermino proicio


quam ob rem adeste animis, iudices, et timorem, si quem habetis, deponite. nam si umquam de bonis et fortibus viris, si umquam de bene meritis civibus potestas vobis iudicandi fuit, si denique umquam locus amplissimorum ordinum delectis viris datus est ut sua studia erga fortis et bonos civis, quae voltu et verbis saepe significassent, re et sententiis declararent, hoc profecto tempore eam potestatem omnem vos habetis ut statuatis utrum nos qui semper vestrae auctoritati dediti fuimus semper miseri lugeamus an diu vexati a perditissimis civibus aliquando per vos ac per vestram fidem, virtutem sapientiamque recreemur.

quam ob res adsum animus iudex et timor si qui habeo depono nam si umquam de bonus et fortis vis si umquam de bene meritum civis potestas tu iudico sum si denique umquam locus amplus ordo deligo vis do sum ut suus studium erga fortis et bonus civis qui vultus et verbum saepe significo res et sententia declaro hic profecto tempus is potestas omnis tu habeo ut statuo utrum nos qui semper vester auctoritas dedo sum semper miser lugeo an diu vexo ab perdo civis aliquando per tu atque per vester fides virtus sapientia recreo


quam ob rem illa arma, centuriones, cohortes non periculum nobis, sed praesidium denuntiant, neque solum ut quieto, sed etiam ut magno animo simus hortantur, nec auxilium modo defensioni meae verum etiam silentium pollicentur. reliqua vero multitudo, quae quidem est civium, tota nostra est, nec eorum quisquam quos undique intuentis, unde aliqua fori pars aspici potest, et huius exitum iudici exspectantis videtis, non cum virtuti Milonis favet, tum de se, de liberis suis, de patria, de fortunis hodierno die decertari putat. unum genus est adversum infestumque nobis eorum quos P. Clodi furor rapinis et incendiis et omnibus exitiis publicis pavit; qui hesterna etiam contione incitati sunt ut vobis voce praeirent quid iudicaretis. quorum clamor si qui forte fuerit, admonere vos debebit ut eum civem retineatis qui semper genus illud hominum clamoresque maximos prae vestra salute neglexit.

quam ob res ille arma centurio cohors non periculum nos sed praesidium denuntio neque solus ut quiesco sed etiam ut magnus animus sum hortor neque auxilium modo defensio meus verus etiam silentium polliceo reliquus verus multitudo qui quidem sum civis totus noster sum neque is quisquam qui undique intueor unde aliqui forum pars aspicio possum et hic exitus judicium exspecto video non cum virtus milo faveo tum de sui de liber suus de patria de fortuna hodiernus dies decertaris puto unus genus sum adverro infestus nos is qui p claudius furor rapina et incendium et omnis exitium publicus pasco qui hesternus etiam contio incitas sum ut tu vox praeeo quis judico qui clamor si qui fors sum admoneo tu debeo ut is civis retineo qui semper genus ille homo clamor magnus prae vester salus neglego


quod vero in illo loco atque illis publicorum praesidiorum copiis circumfusus sedet, satis declarat se non terrorem inferre vobis—quid enim minus illo dignum quam cogere ut vos eum condemnetis in quem animadvertere ipse et more maiorum et suo iure possit?—, sed praesidio esse, ut intellegatis contra hesternam illam contionem licere vobis quod sentiatis libere iudicare.

qui verus in ille locus atque ille publicus praesidium copia circumfundo sedeo satis declaro sui non terror infero tu quis enim paruus ille dignus quam cogo ut tu is condemno in qui animadverto ipse et mos magnus et suus ius possum sed praesidium sum ut intellego contra hesternus ille contio licet tu qui sentio libo iudicaris


sed quid ego argumentor, quid plura disputo? te, Q. Petili, appello, optimum et fortissimum civem; te, M. Cato, testor, quos mihi divina quaedam sors dedit iudices. vos ex M. Favonio audistis Clodium sibi dixisse, et audistis vivo Clodio, periturum Milonem triduo. post diem tertium gesta res est quam dixerat. cum ille non dubitarit aperire quid cogitaret, vos potestis dubitare quid fecerit?

sed quis ego argumentor quis multus disputo tu q petilis appello bonus et fortis civis tu m cato testo qui ego divino quidam sors do iudex tu ex m favonius audio claudius sui dico et audio vivo claudius pereo milo triduum post dies tertius gero res sum quam dico cum ille non dubito aperio quis cogito tu possum dubitaris quis facio


video adhuc constare, iudices, omnia: Miloni etiam utile fuisse Clodium vivere, illi ad ea quae concupierat optatissimum interitum Milonis; odium fuisse illius in hunc acerbissimum, nullum huius in illum; consuetudinem illius perpetuam in vi inferenda, huius tantum in repellenda; mortem ab illo Miloni denuntiatam et praedicatam palam, nihil umquam auditum ex Milone; profectionis huius diem illi notum, reditum illius huic ignotum fuisse; huius iter necessarium, illius etiam potius alienum; hunc prae se tulisse se illo die exiturum, illum eo die se dissimulasse rediturum; hunc nullius rei mutasse consilium, illum causam mutandi consili finxisse; huic, si insidiaretur, noctem prope urbem exspectandam, illi, etiam si hunc non timeret, tamen accessum ad urbem nocturnum fuisse metuendum.

video adhuc constaris iudex omnis milo etiam utilis sum claudius vivo ille ad is qui concupio opto interitus milo odium sum ille in hic acerbus nullus hic in ille consuetudo ille perpetuus in vis infero hic tantus in repello mors ab ille milo denuntio et praedico palam nihil umquam audio ex milo profectio hic dies ille notus redeo ille hic ignotus sum hic iter necessarius ille etiam potis alienus hic prae sui fero sui ille dies exeo ille is dies sui dissimulo redeo hic nullus res muto consilium ille causa muto consilium fingo hic si insidior nox prope urbs exspecto ille etiam si hic non timeo tamen accedo ad urbs nocturnus sum metuo


meminit etiam vocem sibi praeconis modo defuisse, quam minime desiderarit, populi vero cunctis suffragiis, quod unum cupierit, se consulem declaratum; nunc denique, si haec arma contra se sint futura, sibi facinoris suspicionem, non facti crimen obstare. addit haec, quae certe vera sunt, fortis et sapientis viros non tam praemia sequi solere recte factorum quam ipsa recte facta; se nihil in vita nisi praeclarissime fecisse, si quidem nihil sit praestabilius viro quam periculis patriam liberare.

memini etiam voco sui praeco modo desum quam paruus desidero populus verus cunctus suffragium qui unus cupio sui consul declaro nunc denique si hic arma contra sui sum sum sui facinus suspicio non facio crimen obstaris addo hic qui certus verus sum fortis et sapio vir non tam praemium sequor soleo rectus factor quam ipse rectus facio sui nihil in vito nisi praeclarus facio si quidem nihil sum praestabilis vir quam periculum patria liberaris


occurrebat ei mancam ac debilem praeturam futuram suam consule Milone; eum porro summo consensu populi Romani consulem fieri videbat. contulit se ad eius competitores, sed ita totam ut petitionem ipse solus etiam invitis illis gubernaret, tota ut comitia suis, ut dictitabat, umeris sustineret. convocabat tribus, se interponebat, Collinam novam dilectu perditissimorum civium conscribebat. quanto ille plura miscebat, tanto hic magis in dies convalescebat. Vbi vidit homo ad omne facinus paratissimus fortissimum virum, inimicissimum suum, certissimum consulem, idque intellexit non solum sermonibus, sed etiam suffragiis populi Romani saepe esse declaratum, palam agere coepit et aperte dicere occidendum Milonem.

occurro is mancus atque debilis praetorqueo sum suus consul milo is porro superus consensus populus romanus consul fio video confero sui ad is competitor sed ita totus ut petitio ipse solus etiam invitus ille guberno totus ut comitium suus ut dictito umerus sustineo convoco tres sui interpono collina novus delectus perdo civis conscribo quantus ille multus misceo tantus hic magis in dies convalesco vbi video homo ad omnis facinus paro fortis vir inimicus suus certus consul is intellego non solus sermo sed etiam suffragium populus romanus saepe sum declaro palam ago coepio et apertus dico occaedes milo