quid ego de commentariis infinitis, quid de innumerabilibus chirographis loquar? quorum etiam institores sunt qui ea tamquam gladiatorum libellos palam venditent. itaque tanti acervi nummorum apud istum construuntur ut iam expendantur, non numerentur pecuniae. at quam caeca avaritia est! nuper fixa tabula est qua civitates locupletissimae Cretensium vectigalibus liberantur, statuiturque ne post M. Brutum pro consule sit Creta provincia. tu mentis compos, tu non constringendus? an Caesaris decreto Creta post M. Bruti decessum potuit liberari, cum Creta nihil ad Brutum Caesare vivo pertineret? at huius venditione decreti—ne nihil actum putetis—provinciam Cretam perdidistis. omnino nemo ullius rei fuit emptor cui defuerit hic venditor.

quis ego de commentarius infinitus quis de innumerabilis chirographon loquor qui etiam institor sum qui is tamquam gladiator libellus palam vendito itaque tantus acervus nummus apud iste construo ut iam expendo non numero pecunia at quam caecus avaritia sum nuper figo tabula sum qui civitas locupletissimae cretensis vectigal libero statuo ne post m brutus pro consul sum creta provincia tu mens compos tu non constringo an caesar decretum creta post m brutus decedo possum liberaris cum creta nihil ad brutus caesaris vivo pertineo at hic venditio decerno ne nihil ago puteo provincia creta perdo omnino nemo ullus res sum emptor qui desum hic vendito


quid? cum Brutum omine quodam illius generis et nominis natum ad rem publicam liberandam exercitumque eius pro libertate populi Romani bellum gerentem cum Antonio provinciamque fidelissimam atque optimam, Galliam, laudibus amplissimis adfecistis, tum non hostem iudicastis Antonium? quid? cum decrevistis ut consules, alter ambove, ad bellum proficiscerentur, quod erat bellum, si hostis Antonius non erat?

quis cum brutus omen quidam ille genus et nomen natus ad res publicus libero exerceo is pro libertas populus romanus bellum gero cum antonius provincia fidelis atque bonus gallia laus amplus afficio tum non hostis judico antonius quis cum decerno ut consul alter ambo ad bellum proficisco qui sum bellum si hostis antonius non sum


sic arbitrabar, Quirites, vos iudicare ut ostenditis. quid? municipia, colonias, praefecturas num aliter iudicare censetis? omnes mortales una mente consentiunt; omnia arma eorum qui haec salva velint contra illam pestem esse capienda. quid? D. Bruti iudicium, Quirites, quod ex hodierno eius edicto perspicere potuistis, num cui tandem contemnendum videtur? recte et vere negatis, Quirites. est enim quasi deorum immortalium beneficio et munere datum rei publicae Brutorum genus et nomen ad libertatem populi Romani vel constituendam vel recipiendam.

sic arbitror quiris tu iudicaris ut ostendo quis municipium colonia praefectura num aliter iudicaris censeo omnis mortalis unus mens consentio omnis arma is qui hic salvo volo contra ille pestis sum capio quis d brutus iudicium quiris qui ex hodiernus is edictum perspicio possum num qui tandem contemno video rectus et verus nego quiris sum enim quasi deus immortalis beneficium et munus do res publicus brutor genus et nomen ad libertas populus romanus vel constituo vel recipio


eo die primum, Quirites, fundamenta sunt iacta rei publicae: fuit enim longo intervallo ita liber senatus ut vos aliquando liberi essetis. quo quidem tempore, etiam si ille dies vitae finem mihi adlaturus esset, satis magnum ceperam fructum, cum vos universi una mente atque voce iterum a me conservatam esse rem publicam conclamastis. hoc vestro iudicio tanto tamque praeclaro excitatus ita Kalendis Ianuariis veni in senatum ut meminissem quam personam impositam a vobis sustinerem. itaque bellum nefarium inlatum rei publicae cum viderem, nullam moram interponendam insequendi M. Antonium putavi, hominemque audacissimum qui multis nefariis rebus ante commissis hoc tempore imperatorem populi Romani oppugnaret, coloniam vestram fidissimam fortissimamque obsideret, bello censui persequendum: tumultum esse decrevi; iustitium edici, saga sumi dixi placere, quo omnes acrius graviusque incumberent ad ulciscendas rei publicae iniurias, si omnia gravissimi belli insignia suscepta a senatu viderent.

is dies primus quiris fundamentum sum jacto res publicus sum enim longus intervallum ita liber senatus ut tu aliquando liber edo quo quidem tempus etiam si ille dies vita finis ego affero sum satis magnus capio fructus cum tu universus unus mens atque vox iterum ab ego conservo sum res publicus conclamo hic vester iudicium tantus tam praeclarus excito ita kalendae januarius venio in senatus ut memini quam persona impono ab tu sustineo itaque bellum nefarius infero res publicus cum video nullus mora interpono insequor m antonius puto homo audax qui multus nefarius res ante committo hic tempus imperator populus romanus oppugno colonia vester fidus fortis obsido bellum censeo persequor tumultus sum decerno justitium edico sagum sumo dico placeo quo omnis acer gravis incumbo ad ulciscor res publicus injuria si omnis gravis bellum insigne suscipio ab senatus video


'acerbissimum vero est te, A. Hirti, ornatum beneficiis Caesaris et talem ab eo relictum qualem ipse miraris.’ equidem negare non possum a Caesare Hirtium ornatum, sed illa ornamenta in virtute et in industria posita lucent. tu vero qui te ab eodem Caesare ornatum negare non potes, quid esses, si tibi ille non tam multa tribuisset? ecquo te tua virtus provexisset, ecquo genus? in lustris, popinis, alea, vino tempus aetatis omne consumpsisses, ut faciebas, cum in gremiis mimarum mentum mentemque deponeres. ‘et te, o puer.’ puerum appellat quem non modo virum sed etiam fortissimum virum sensit et sentiet. est istuc quidem nomen aetatis, sed ab eo minime usurpandum qui suam amentiam puero praebet ad gloriam. ‘qui omnia nomini debes.’ debet vero solvitque praeclare.

acerbus verus sum tu ab hirtius orno beneficium caesar et talis ab is relinquo qual ipse miror equidem nego non possum ab caesaris hirtius orno sed ille ornamentum in virtus et in industria pono luceo tu verus qui tu ab idem caesaris orno nego non possum quis sum si tu ille non tam multus tribuo ecquis tu tuus virtus proveho ecquis genus in lustrum popina alea vinum tempus aetas omnis consumo ut facio cum in gremium mimaris mentum mens depono et tu o puer puer appello qui non modo vir sed etiam fortis vir sentio et sentio sum iste quidem nomen aetas sed ab is paruus usurpo qui suus amentia puer praebeo ad gloria qui omnis nomen debeo debeo verus solvo praeclaris


at istud vetat lex Caesaris, et tu acta Caesaris defendis.

at iste veto lex caesar et tu ago caesar defendo


quid enim est minus non dico oratoris, sed hominis quam id obicere adversario quod ille si verbo negarit longius progredi non possit qui obiecerit? at ego non nego, teque in isto ipso convinco non inhumanitatis solum sed etiam amentiae. quod enim verbum in istis litteris est non plenum humanitatis, offici, benevolentiae? omne autem crimen tuum est quod de te in his litteris non male existimem, quod scribam tamquam ad civem, tamquam ad bonum virum, non tamquam ad sceleratum et latronem. at ego tuas litteras, etsi iure poteram a te lacessitus, tamen non proferam: quibus petis ut tibi per me liceat quendam de exsilio reducere, adiurasque id te invito me non esse facturum; idque a me impetras. quid enim me interponerem audaciae tuae, quam neque auctoritas huius ordinis neque existimatio populi Romani neque leges ullae possent coercere?

quis enim sum paruus non dico orator sed homo quam is obicio adversarius qui ille si verbum nego longus progredior non possum qui objacio at ego non nego tu in iste ipse convinco non inhumanitas solus sed etiam amentia qui enim verbum in iste littera sum non plenus humanitas officio benevolentia omnis autem crimen tuus sum qui de tu in hic littera non malus existimo qui scribo tamquam ad civis tamquam ad bonus vir non tamquam ad scelero et latro at ego tuus littera etsi ius possum ab tu lacesso tamen non profero qui peto ut tu per ego licet quidam de exsilium reduco adjuro is tu invito ego non sum facio is ab ego impetro quis enim ego interpono audacia tuus quam neque auctoritas hic ordo neque existimatio populus romanus neque lex ullus possum coerceo


cum enim legati renuntiarint quod certe renuntiabunt, non in vestra potestate, non in senatus esse Antonium, quis erit tam improbus civis qui illum civem habendum putet? nunc enim sunt pauci illi quidem, sed tamen plures quam re publica dignum est, qui ita loquantur: ‘ne legatos quidem exspectabimus?’ istam certe vocem simulationemque clementiae extorquebit istis res ipsa publica. quo etiam, ut confitear vobis, Quirites, minus hodierno die contendi, minus laboravi, ut mihi senatus adsentiens tumultum decerneret, saga sumi iuberet. malui viginti diebus post sententiam meam laudari ab omnibus quam a paucis hodie vituperari.

cum enim legatus renuntio qui certus renuntio non in vester potestas non in senatus sum antonius quis sum tam improbus civis qui ille civis habeo puto nunc enim sum paucus ille quidem sed tamen multus quam res publicus dignus sum qui ita loquor ne legatus quidem exspecto iste certus voco simulatio clementia extorqueo iste res ipse publicus quo etiam ut confiteor tu quiris paruus hodiernus dies contendo paruus laboro ut ego senatus adsentio tumultus decerno sagum sumo iubeo malo viginti dies post sententia meus laudo ab omnis quam ab paucus hodie vituperaris


nemo umquam puer emptus libidinis causa tam fuit in domini potestate quam tu in Curionis. quotiens te pater eius domu sua eiecit, quotiens custodes posuit ne limen intrares? cum tu tamen nocte socia, hortante libidine, cogente mercede, per tegulas demitterere. quae flagitia domus illa diutius ferre non potuit. scisne me de rebus mihi notissimis dicere? recordare tempus illud cum pater Curio maerens iacebat in lecto; filius se ad pedes meos prosternens, lacrimans, te mihi commendabat; orabat ut se contra suum patrem, si sestertium sexagiens peteret, defenderem; tantum enim se pro te intercessisse dicebat. ipse autem amore ardens confirmabat, quod desiderium tui discidi ferre non posset, se in exsilium iturum.

nemo umquam puer emo libido causa tam sum in dominus potestas quam tu in curio quotiens tu pater is domus suus eicio quotiens custos pono ne limen intraris cum tu tamen nox socio horto libido cogo merces per tegula demitto qui flagitium domus ille diu fero non possum scio ego de res ego nosco dico recordaris tempus ille cum pater curius maereo iaceo in lectus filius sui ad pes meus prosterno lacrimo tu ego commendo oro ut sui contra suus pater si sestertius sexagies peto defendo tantus enim sui pro tu intercedo dico ipse autem amor ardeo confirmo qui desiderium tuus discindo fero non possum sui in exsilium eo


et cum Ser. Sulpicius Q. f. lemonia Rufus ita de re publica meritus sit ut eis ornamentis decorari debeat, senatum censere atque e re publica existimare aedilis curulis edictum quod de funeribus habeant Ser. Sulpici Q. f. lemonia Rufi funeri remittere: utique locum sepulcro in campo Esquilino C. Pansa consul, seu quo in loco videbitur, pedes xxx quoquo versus adsignet quo Ser. Sulpicius inferatur; quod sepulcrum ipsius, liberorum posterorumque eius esset, uti quod optimo iure publice sepulcrum datum esset.'

et cum seruius sulpicius q f lemonium rufus ita de res publicus mereor sum ut is ornamentum decoraris debeo senatus censeo atque e res publicus existimaris aedilis curulis edictum qui de funus habeo seruius sulpicius q f lemonium rufus funus remitto utique locus sepulcrum in campus esquilinus que pansa consul seu quo in locus video pes xxx quisquis verro adsigno quo seruius sulpicius infero qui sepulcrum ipse liberi posterus is sum uti qui bonus ius publicus sepulcrum do sum


quam ob rem, tribuni plebis, quamquam vos nihil aliud nisi de praesidio ut senatum tuto consules Kalendis Ianuariis habere possint rettulistis, tamen mihi videmini magno consilio atque optima mente potestatem nobis de tota re publica fecisse dicendi. cum enim tuto haberi senatum sine praesidio non posse iudicavistis, tum statuistis etiam intra muros Antoni scelus audaciamque versari.

quam ob res tribunus plebs quamquam tu nihil alius nisi de praesidium ut senatus tueor consul kalendae januarius habeo possum refero tamen ego video magnus consilium atque bonus mens potestas nos de totus res publicus facio dico cum enim tueor habeo senatus sine praesidium non possum judico tum statuo etiam intra murus antonius scelus audacia versaris


num qui exsules restituti? Vnum aiebat, praeterea neminem. num immunitates datae? ‘nullae’ respondebat. adsentiri etiam nos Ser. Sulpicio, clarissimo viro, voluit, ne qua tabula post Idus Martias ullius decreti Caesaris aut benefici figeretur. multa praetereo eaque praeclara; ad singulare enim M. Antoni factum festinat oratio. dictaturam, quae iam vim regiae potestatis obsederat, funditus ex re publica sustulit; de qua ne sententias quidem diximus. scriptum senatus consultum quod fieri vellet attulit, quo recitato auctoritatem eius summo studio secuti sumus eique amplissimis verbis per senatus consultum gratias egimus.

num qui exsulis restitus vnus aio praeterea nemo num immunitas do nullus respondeo adsentio etiam nos seruius sulpicius clarus vir volo ne qui tabula post idus martius ullus decerno caesar aut beneficus figo multus praetereo is praeclarus ad singularis enim m antonius facio festino oratio dictatura qui iam vis regia potestas obsedeo fundus ex res publicus tollo de qui ne sententia quidem dico scribo senatus consulo qui fio volo affero quo recito auctoritas is superus studium sequor sum is amplus verbum per senatus consulo gratia ago


quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

qui si quis de contentio principatus laboro qui nullus sum debeo stultus facio si vitium cum virtus contendo ut enim cursus curro sic in vis fortis virtus virtus supero tu si ego de res publicus optume sentio ut ego vinco ipse pessime sentio aut si ad ego bonus concurro fio video ad tu improbus invito nolo primus res publicus causa deinde etiam dignitas tuus sed si principatus ago qui numquam expeto quis tandem ego sum opto ego enim malus sententia vinco non possum bonus forsitan possum et libet


est igitur, Quirites, populo Romano, victori omnium gentium, omne certamen cum percussore, cum latrone, cum Spartaco. nam quod se similem esse Catilinae gloriari solet, scelere par est illi, industria inferior. ille cum exercitum nullum habuisset, repente conflavit: hic eum exercitum quem accepit amisit. Vt igitur Catilinam diligentia mea, senatus auctoritate, vestro studio et virtute fregistis, sic Antoni nefarium latrocinium vestra cum senatu concordia tanta quanta numquam fuit, felicitate et virtute exercituum ducumque vestrorum brevi tempore oppressum audietis.

sum igitur quiris populus romanus victor omnis gens omnis certamen cum percussor cum latro cum spartacus nam qui sui similis sum catilina glorior soleo scelus par sum ille industria inferus ille cum exercitus nullus habeo repens conflo hic is exercitus qui accipio amitto vt igitur catilina diligentia meus senatus auctoritas vester studium et virtus frango sic antonius nefarius latrocinium vester cum senatus concordia tantus quantus numquam sum felicitas et virtus exercitus dux vester brevis tempus opprimo audio


castra mihi Pompei atque illud omne tempus obiecisti. quo quidem tempore si, ut dixi, meum consilium auctoritasque valuisset, tu hodie egeres, nos liberi essemus; res publica non tot duces et exercitus amisisset. fateor enim me, cum ea quae acciderunt providerem futura, tanta in maestitia fuisse quanta ceteri optimi cives, si idem providissent, fuissent. dolebam, dolebam, patres conscripti, rem publicam vestris quondam meisque consiliis conservatam brevi tempore esse perituram. nec vero eram tam indoctus ignarusque rerum ut frangerer animo propter vitae cupiditatem, quae me manens conficeret angoribus, dimissa molestiis omnibus liberaret. illos ego praestantissimos viros, lumina rei publicae, vivere volebam, tot consularis, tot praetorios, tot honestissimos senatores, omnem praeterea florem nobilitatis ac iuventutis, tum optimorum civium exercitus; qui si viverent, quamvis iniqua condicione pacis—mihi enim omnis pax cum civibus bello civili utilior videbatur—rem publicam hodie teneremus.

castrum ego pompejus atque ille omnis tempus objacio quo quidem tempus si ut dico meus consilium auctoritas valeo tu hodie egeo nos liber sum res publicus non tot dux et exercitus amitto fateor enim ego cum is qui accido provideo sum tantus in maestitia sum quantus ceterus bonus civis si idem provideo sum doleo doleo pater conscribo res publicus vester quondam meus consilium conservo brevis tempus sum pereo neque verus sum tam indoctus ignarus res ut frango animus propter vita cupiditas qui ego maneo confacio angor dimitto molestia omnis libero ille ego praesto vir lumen res publicus vivo volo tot consularis tot praetorius tot honestus senator omnis praeterea flos nobilitas atque iuventus tum bonus civis exercitus qui si vivo quivis iniquus condicio pax ego enim omnis pax cum civis bellum civilis utilis video res publicus hodie teneo


quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem virtutis gloriam consecuta est. quarta victrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa victoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita pro patria est potissimum reddita!

qui de honor utinam ego multus in mens venio duo certus non praetereo qui magnus occurro qui alter pertineo ad vir fortis gloria sempiternus alter ad lenio maeror et luctus proximum placeo igitur ego pater conscribo legio martius miles et is qui unus pugno occido monumentum fio quam amplus magnus atque incredibilis sum in res publicus hic mereo legio hic sui primus latrocinium abrumpo antonius hic teneo alba hic sui ad caesaris confero hic imito quartus legio par virtus gloria consequor sum quartus victrix desidero nemo ex martius non nullus in ipse victoria concido o fortunata mors qui natura debeo pro patria sum potis reddo


atque ille furens infesta iam patriae signa a Brundisio inferebat; cum C. Caesar deorum immortalium beneficio, divina animi, ingeni, consili magnitudine, quamquam sua sponte eximiaque virtute, tamen approbatione auctoritatis meae colonias patris adiit, veteranos milites convocavit, paucis diebus exercitum fecit, incitatos latronum impetus retardavit. postea vero quam legio Martia ducem praestantissimum vidit, nihil egit aliud nisi ut aliquando liberi essemus; quam est imitata quarta legio. quo ille nuntio audito cum senatum vocasset adhibuissetque consularem qui sua sententia C. Caesarem hostem iudicaret, repente concidit.

atque ille furo infestus iam patria signum ab brundisium infero cum que caesar deus immortalis beneficium divino animus ingenium consilium magnitudo quamquam suus sponte eximius virtus tamen approbatio auctoritas meus colonia pater adeo veteranus miles convoco paucus dies exercitus facio incito latro impetus retardo postea verus quam legio martius dux praesto video nihil ago alius nisi ut aliquando liber sum quam sum imito quartus legio quo ille nuntio audio cum senatus voco adhibeo consularis qui suus sententia que caesaris hostis iudico repens concido


iam illud cuius est, non dico audaciae—cupit enim se audacem—sed, quod minime volt, stultitiae, qua vincit omnis, clivi Capitolini mentionem facere, cum inter subsellia nostra versentur armati, cum in hac cella Concordiae, di immortales! in qua me consule salutares sententiae dictae sunt, quibus ad hanc diem viximus, cum gladiis homines conlocati stent? accusa senatum; accusa equestrem ordinem qui tum cum senatu copulatus fuit; accusa omnis ordines, omnis civis, dum confiteare hunc ordinem hoc ipso tempore ab Ituraeis circumsederi. haec tu non propter audaciam dicis tam impudenter, sed quia tantam rerum repugnantiam non vides. nihil profecto sapis. quid est enim dementius quam, cum rei publicae perniciosa arma ipse ceperis, obicere alteri salutaria?

iam ille qui sum non dico audacia cupio enim sui audax sed qui paruus volo stultitia qui vincio omnis clivus capitolinus mentio facio cum inter subsellium noster verso armatus cum in hic cella concordia deus immortalis in qui ego consul salutaris sententia dico sum qui ad hic dies vivo cum gladius homo conloco sto accuso senatus accuso equester ordo qui tum cum senatus copulo sum accuso omnis ordo omnis civis dum confitearis hic ordo hic ipse tempus ab ituraeus circumsedeo hic tu non propter audacia dico tam impudens sed quia tantus res repugnantia non video nihil profecto sapio quis sum enim demens quam cum res publicus perniciosus arma ipse capio obicio alter salutare


Caesaris enim incredibilis ac divina virtus latronis impetus crudelis ac furibundos retardavit: quem tamen ille demens laedere se putabat edictis, ignorans quaecumque falso diceret in sanctissimum adulescentem, ea vere recidere in memoriam pueritiae suae. ingressus urbem est quo comitatu vel potius agmine, cum dextra sinistra, gemente populo Romano, minaretur dominis, notaret domos, divisurum se urbem palam suis polliceretur. Eoque ipso die innumerabilia senatus consulta fecit, quae quidem omnia citius delata quam scripta sunt. rediit ad milites; ibi pestifera illa Tiburi contio. Inde ad urbem cursus; senatus in Capitolium; parata de circumscribendo adulescente sententia consularis, cum repente—nam Martiam legionem Albae consedisse sciebat—adfertur ei de quarta nuntius. quo perculsus abiecit consilium referendi ad senatum de Caesare: egressus est non viis, sed tramitibus paludatus.

caesar enim incredibilis atque divino virtus latro impetus crudelis atque furibundus retardo qui tamen ille demens laedo sui puto edico ignoro quicumque fallo dico in sancio adulescens is verus recido in memoria pueritia suus ingredior urbs sum quo comito vel potis agmen cum dextera sinistra gemo populus romanus mino dominus noto domus divido sui urbs palam suus polliceo eos ipse dies innumerabilis senatus consulo facio qui quidem omnis cieo defero quam scribo sum redeo ad miles ibi pestifer ille tibur contio indus ad urbs curro senatus in capitolium paro de circumscribo adulescens sententia consularis cum repens nam martius legio alba consido scio affero is de quartus nuntius quo percello abicio consilium refero ad senatus de caesaris egredior sum non via sed trames paludatus


memini conloquia et cum acerrimis hostibus et cum gravissime dissidentibus civibus. Cn. Pompeius, Sexti filius, consul me praesente, cum essem tiro in eius exercitu, cum P. Vettio Scatone, duce Marsorum, inter bina castra conlocutus est: quo quidem die memini Sex. Pompeium, fratrem consulis, ad conloquium ipsum Roma venire, doctum virum atque sapientem. quem cum Scato salutasset, ‘quem te appellem?’ inquit. at ille ‘voluntate hospitem, necessitate hostem.’ erat in illo conloquio aequitas; nullus timor, nulla suberat suspicio; mediocre etiam odium. non enim ut eriperent nobis socii civitatem, sed ut in eam reciperentur petebant. Sulla cum Scipione inter cales et Teanum, cum alter nobilitatis florem, alter belli socios adhibuisset, de auctoritate senatus, de suffragiis populi, de iure civitatis leges inter se et condiciones contulerunt. non tenuit omnino conloquium illud fidem: a vi tamen periculoque afuit. possumusne igitur in Antoni latrocinio aeque esse tuti? non possumus; aut, si ceteri possunt, me posse diffido.

memini colloquium et cum acer hostis et cum gravis dissido civis cn pompejus sestius filius consul ego praesens cum sum tiro in is exercitus cum p vettius scatone dux marsor inter bini castrum conloquor sum quo quidem dies memini sex pompejus frater consul ad colloquium ipse roma venio doceo vir atque sapio qui cum scato saluto qui tu appello inquam at ille voluntas hospes necessitas hostis sum in ille colloquium aequitas nullus timor nullus subsum suspicio mediocris etiam odium non enim ut eripio nos socius civitas sed ut in is recipio peto sulla cum scipio inter cal et teanum cum alter nobilitas flos alter bellum socius adhibeo de auctoritas senatus de suffragium populus de ius civitas lex inter sui et condicio confero non teneo omnino colloquium ille fides ab vis tamen periculum asum possum igitur in antonius latrocinium aequus sum tueor non possum aut si ceterus possum ego possum diffido


frequentia vestrum incredibilis, Quirites, contioque tanta quantam meminisse non videor et alacritatem mihi summam defendendae rei publicae adfert et spem recuperandae. quamquam animus mihi quidem numquam defuit: tempora defuerunt, quae simul ac primum aliquid lucis ostendere visa sunt, princeps vestrae libertatis defendendae fui. quod si id ante facere conatus essem, nunc facere non possem. hodierno enim die, Quirites, ne mediocrem rem actam arbitremini, fundamenta iacta sunt reliquarum actionum. nam est hostis a senatu nondum verbo appellatus, sed re iam iudicatus Antonius.

frequentia vester incredibilis quiris contio tantus quantus memini non video et alacritas ego summa defendo res publicus affero et spes recipero quamquam animus ego quidem numquam desum tempus desum qui simul atque primus aliquis lucus ostendo video sum princeps vester libertas defendo sum qui si is ante facio conor sum nunc facio non possum hodiernus enim dies quiris ne mediocris res ago arbitror fundamentum jacto sum reliquus actio nam sum hostis ab senatus nondum verbum appello sed res iam iudico antonius


Servili sententia comprobari necesse est: qui sepulcrum publice decernendum Ser. Sulpicio censuit, statuam non censuit. nam si mors legati sine caede atque ferro nullum honorem desiderat, cur decernit honorem sepulturae qui maximus haberi potest mortuo? sin id tribuit Ser. Sulpicio, quod non est datum Cn. Octavio, cur quod illi datum est huic dandum esse non censet? maiores quidem nostri statuas multis decreverunt, sepulcra paucis. sed statuae intereunt tempestate, vetustate, sepulcrorum autem sanctitas in ipso solo est quod nulla vi moveri neque deleri potest, atque, ut cetera exstinguuntur, sic sepulcra sanctiora fiunt vetustate.

servilis sententia comprobaris necesse sum qui sepulcrum publicus decerno seruius sulpicius censeo statua non censeo nam si mors legatus sine caedes atque ferrum nullus honor desidero cur decerno honor sepultura qui magnus habeo possum mortuus sin is tribuo seruius sulpicius qui non sum do cn octavius cur qui ille do sum hic do sum non censeo magnus quidem noster statua multus decerno sepulcrum paucus sed statua intereo tempestas vetustas sepulcrum autem sanctitas in ipse solum sum qui nullus vis moveo neque deleo possum atque ut ceterus exstinguo sic sepulcrum sancio fio vetustas


quid enim commisit umquam? num aut pecuniam publicam attigit aut hominem occidit aut secum habuit armatos? sed quid est quod de eis laboret? postulat enim ne sua iudiciaria lex abrogetur. quo impetrato quid est quod metuat? an ne suorum aliquis a Cyda, Lysiade, Curio condemnetur? neque tamen nos urget mandatis pluribus; remittit aliquantum et relaxat. ‘Galliam’ inquit ‘togatam remitto, comatam postulo'— otiosus videlicet esse mavolt—'cum sex legionibus’ inquit ‘eisque suppletis ex D. Bruti exercitu,’ non modo ex dilectu suo, tam diuque ut obtineat dum M. Brutus C. Cassius consules prove coss. provincias obtinebunt. huius comitiis C. frater—eius est enim annus—iam repulsam tulit. ‘ipse autem ut quinquennium’ inquit ‘obtineam.'

quis enim committo umquam num aut pecunia publicus attigo aut homo occido aut sui habeo armatus sed quis sum qui de is laboro postulo enim ne suus judiciarius lex abrogo quo impetro quis sum qui metuo an ne suus aliquis ab cyda lysiades curius condemno neque tamen nos urgeo mandatum multus remitto aliquantus et relaxo gallia inquam togata remitto como postulo otiosus videlicet sum malo cum sex legio inquam is suppleo ex d brutus exercitus non modo ex delectus suus tam diu ut obtineo dum m brutus que casseius consul pro coss provincia obtineo hic comitium que frater is sum enim annus iam repello fero ipse autem ut quinquennium inquam obtineo


O praeclarum lucrum, cum te victore—quod di omen avertant!—beata mors eorum futura sit qui e vita excesserint sine tormentis. A me ‘deceptos’ ait ‘isdem ornamentis’ Hirtium et Caesarem. quod, quaeso, adhuc a me est tributum Hirtio ornamentum? nam Caesari plura et maiora debentur. deceptum autem patrem a me dicere audes? tu, tu, inquam, illum occidisti Lupercalibus: cuius, homo ingratissime, flaminium cur reliquisti? sed iam videte magni et clari viri admirabilem gravitatem atque constantiam:

o praeclaris lucrum cum tu victor qui deus omen averto beatus mors is sum sum qui e vito excedo sine tormentum ab ego decipio aio idem ornamentum hirtius et caesaris qui quaeso adhuc ab ego sum tribuo hirtius ornamentum nam caesaris multus et magnus debeo decipio autem pater ab ego dico audeo tu tu inquam ille occido lupercal qui homo ingratus flaminius cur relinquo sed iam video magnus et clarus vir admirabilis gravitas atque constantia


'quibus, utri nostrum ceciderint, lucro futurum est, quod spectaculum adhuc ipsa Fortuna vitavit, ne videret unius corporis duas acies lanista Cicerone dimicantis: qui usque eo felix est ut isdem ornamentis deceperit vos quibus deceptum Caesarem gloriatus est.’ pergit in me maledicta dicere, quasi vero ei pulcherrime priora processerint: quem ego inustum verissimis maledictorum notis tradam hominum memoriae sempiternae. ego lanista? et quidem non insipiens: deteriores enim iugulari cupio, meliores vincere. ‘Vtri ceciderint,’ scribit ‘lucro nobis futurum.'

qui uter nos cado lucrum sum sum qui spectaculum adhuc ipse fortuna vito ne video unus corpus duo acies lanista cicero dimico qui usque is felix sum ut idem ornamentum decipio tu qui decipio caesaris glorior sum pergo in ego maledico dico quasi verus is pulcher prior procedo qui ego inuro verus maledictor nosco trado homo memoria sempiternus ego lanista et quidem non insipiens deterior enim iugulo cupio bonus vinco vtri cado scribo lucrum nos sum


non placet M. Antonio consulatus meus. at placuit P. Servilio, ut eum primum nominem ex illius temporis consularibus qui proxime est mortuus; placuit Q. Catulo, cuius semper in hac re publica vivet auctoritas; placuit duobus Lucullis, M. Crasso, Q. Hortensio, C. Curioni, C. Pisoni, M'. Glabrioni, M'. Lepido, L. Volcatio, C. Figulo, D. Silano, L. Murenae, qui tum erant consules designati; placuit idem quod consularibus M. Catoni, qui cum multa vita excedens providit, tum quod te consulem non vidit. maxime vero consulatum meum Cn. Pompeius probavit qui, ut me primum decedens ex Syria vidit, complexus et gratulans meo beneficio patriam se visurum esse dixit. sed quid singulos commemoro? frequentissimo senatui sic placuit ut esset nemo qui mihi non ut parenti gratias ageret, qui mihi non vitam suam, fortunas, liberos, rem publicam referret acceptam.

non placeo m antonius consulatus meus at placeo p servilius ut is primus nomino ex ille tempus consularis qui propior sum mortuus placeo q catulus qui semper in hic res publicus vivo auctoritas placeo duo lucullus m crassus q hortensius que curio que piso m glabrio m lepidus l volcatius que figulus d silanus l murena qui tum sum consul designo placeo idem qui consularis m cato qui cum multus vito excedo provideo tum qui tu consul non video magnus verus consulatus meus cn pompejus probo qui ut ego primus decedo ex syria video complexus et gratulor meus beneficium patria sui video sum dico sed quis singuli commemoro frequens senatus sic placeo ut sum nemo qui ego non ut parens gratia ago qui ego non vita suus fortuna liber res publicus refero accipio


'mihi quidem constat nec meam contumeliam nec meorum ferre, nec deserere partis quas Pompeius odivit nec veteranos sedibus suis moveri pati nec singulos ad cruciatum trahi nec fallere fidem quam dedi Dolabellae.’ omitto alia: fidem Dolabellae, sanctissimi viri, deserere homo pius non potest. quam fidem? an optimi cuiusque caedis, urbis et Italiae partitionis, vastandarum diripiendarumque provinciarum? nam quid erat aliud quod inter Antonium et Dolabellam, impurissimos parricidas, foedere et fide sanciretur?

ego quidem consto neque meus contumelia neque meus fero neque desero pars qui pompejus odi neque veteranus sedes suus moveo patior neque singuli ad cruciatus traho neque fallo fides quam do dolabella omitto alius fides dolabella sancio vir desero homo pius non possum quam fides an bonus quisque caedes urbs et italia partitio vastandaris diripio provinciaris nam quis sum alius qui inter antonius et dolabella impurus parricida foedus et fides sancio


at enim nos M. Lepidus, imperator iterum, pontifex maximus, optime proximo civili bello de re publica meritus, ad pacem adhortatur. nullius apud me, patres conscripti, auctoritas maior est quam M. Lepidi vel propter ipsius virtutem vel propter familiae dignitatem. accedunt eodem multa privata magna eius in me merita, mea quaedam officia in illum. maximum vero eius beneficium numero quod hoc animo in rem publicam est, quae mihi vita mea semper fuit carior.

at enim nos m lepidus imperator iterum pontifex magnus optume propior civilis bellum de res publicus mereor ad pax adhortor nullus apud ego pater conscribo auctoritas magnus sum quam m lepidus vel propter ipse virtus vel propter familia dignitas accedo idem multus privo magnus is in ego mereo meus quidam officium in ille magnus verus is beneficium numerus qui hic animus in res publicus sum qui ego vito meus semper sum carus


hisce ego viis me committam qui Terminalibus nuper in suburbium, ut eodem die reverterer, ire non sum ausus? domesticis me parietibus vix tueor sine amicorum custodiis. itaque in urbe maneo, si licebit, manebo. haec mea sedes est, haec vigilia, haec custodia, hoc praesidium stativum. teneant alii castra, gerant res bellicas; occiderint hostem; nam hoc caput est; nos, ut dicimus semperque fecimus, urbem et res urbanas vobiscum pariter tuebimur. neque vero recuso munus hoc: quamquam populum Romanum video pro me recusare. nemo me minus timidus, nemo tamen cautior. res declarat. vicesimus annus est cum omnes scelerati me unum petunt. itaque ipsi, ne dicam mihi, rei publicae poenas dederunt: me salvum adhuc res publica conservavit sibi. timide hoc dicam; scio enim quidvis homini accidere posse—verum tamen semel circumsessus lectis valentissimorum hominum viribus cecidi sciens ut honestissime possem exsurgere.

hic ego via ego committo qui terminal nuper in suburbium ut idem dies revorto eo non sum audeo domesticus ego paries vix tueor sine amicus custodia itaque in urbs maneo si liceo maneo hic meus sedes sum hic vigil hic custodia hic praesidium stativus teneo alius castrum gero res bellicus occido hostis nam hic caput sum nos ut dico semper facio urbs et res urbanus tu pariter tueor neque verus recuso munus hic quamquam populus romanus video pro ego recusaris nemo ego paruus timidus nemo tamen caveo res declaro vicesimus annus sum cum omnis scelero ego unus peto itaque ipse ne dico ego res publicus poena do ego salvus adhuc res publicus conservo sui timidus hic dico scio enim quivis homo accido possum verus tamen semel circumsedeo lectus valeo homo vis cado scio ut honestus possum exsurgo


'Massiliensibus iure belli adempta reddituros vos pollicemini.’ nihil disputo de iure belli—magis facilis disputatio est quam necessaria— illud tamen animadvertite, patres conscripti, quam sit huic rei publicae natus hostis Antonius, qui tanto opere eam civitatem oderit quam scit huic rei publicae semper fuisse amicissimam. 'neminem Pompeianum qui vivat teneri lege Hirtia dictitatis.’ quis, quaeso, iam legis Hirtiae mentionem facit? cuius non minus arbitror latorem ipsum quam eos de quibus lata est paenitere. omnino mea quidem sententia legem illam appellare fas non est; et, ut sit lex, non debemus illam Hirti legem putare. ‘Apuleiana pecunia Brutum subornastis.’ quid? si omnibus suis copiis excellentem virum res publica armasset, quem tandem bonum paeniteret? nec enim sine pecunia exercitum alere nec sine exercitu fratrem tuum capere potuisset.

massiliensis ius bellum adimo reddo tu polliceo nihil disputo de ius bellum magis facilis disputatio sum quam necessarius ille tamen animadverto pater conscribo quam sum hic res publicus nascor hostis antonius qui tantus opus is civitas odi quam scio hic res publicus semper sum amicus nemo pompejanus qui vivo teneo lex hirtius dictitas quis quaeso iam lex hirtius mentio facio qui non paruus arbitror lator ipse quam is de qui fero sum paeniteo omnino meus quidem sententia lex ille appello fas non sum et ut sum lex non debeo ille hirtius lex puto apuleianus pecunia brutus suborno quis si omnis suus copia excello vir res publicus armo qui tandem bonus paeniteo neque enim sine pecunia exercitus alo neque sine exercitus frater tuus capio possum


quae cum ita sint, de Caesare satis hoc tempore dictum habebo. nec vero de L. Egnatuleio, fortissimo et constantissimo civi amicissimoque rei publicae, silendum arbitror; sed tribuendum testimonium virtutis egregiae, quod is legionem quartam ad Caesarem adduxerit, quae praesidio consulibus, senatui populoque Romano reique publicae esset: ob eam causam placere uti L. Egnatuleio triennio ante legitimum tempus magistratus petere, capere, gerere liceat. in quo, patres conscripti, non tantum commodum tribuitur L. Egnatuleio quantus honos: in tali enim re satis est nominari.

qui cum ita sum de caesaris satis hic tempus dico habeo neque verus de l egnatuleius fortis et consto cieo amicus res publicus sileo arbitror sed tribuo testimonium virtus egregius qui is legio quartus ad caesaris adduco qui praesidium consul senatus populo romanus redeo publicus sum ob is causa placeo uti l egnatuleius triennium ante legitimus tempus magistratus peto capio gero licet in quo pater conscribo non tantus commodus tribuo l egnatuleius quantus honor in talis enim res satis sum nominaris


animadverti, patres conscripti, exaudivi etiam nimium a me Brutum ornari; Cassio vero sententia mea dominatum et principatum dari. quos ego orno? nempe eos qui ipsi sunt ornamenta rei publicae. quid? D. Brutum nonne omnibus sententiis semper ornavi? num igitur reprehenditis? an Antonios potius ornarem, non modo suarum familiarum sed Romani nominis probra atque dedecora? an Censorinum ornem in bello hostem, in pace sectorem? an cetera ex eodem latrocinio naufragia conligam? ego vero istos oti, concordiae, legum, iudiciorum, libertatis inimicos tantum abest ut ornem ut effici non possit quin eos tam oderim quam rem publicam diligo.

animadverto pater conscribo exaudio etiam nimium ab ego brutus ornaris casseius verus sententia meus dominor et principatus do qui ego orno nempe is qui ipse sum ornamentum res publicus quis d brutus nonne omnis sententia semper orno num igitur reprehendo an antonius potis ornaris non modo suus familia sed romanus nomen probrum atque dedecus an censorinus orno in bellum hostis in pax sector an ceterus ex idem latrocinium naufragium conligam ego verus iste otium concordia lex iudicium libertas inimicus tantus absum ut orno ut efficio non possum quin is tam odi quam res publicus diligo


quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit. Vnius autem diei quot et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

quo modo enim potis pansa appello etsi habeo honor nomen amplus quo hirtius sum ille quidem consul sed alter nomen beneficus populus romanus sum alter virtus atque victoria quis caesaris deus beneficium res publicus procreo dubito appello imperator qui primus antonius immanis et foedus crudelitas non solus ab iugulis noster sed etiam ab membrum et viscera averto vnius autem dies quot et quantus virtus deus immortalis sum


etenim quae res egestati et aeri alieno tuo praeter mortem Caesaris subvenire potuisset? nescio quid conturbatus esse videris: num quid subtimes ne ad te hoc crimen pertinere videatur? libero te metu: nemo credet umquam; non est tuum de re publica bene mereri; habet istius pulcherrimi facti clarissimos viros res publica auctores; ego te tantum gaudere dico, fecisse non arguo. respondi maximis criminibus: nunc etiam reliquis respondendum est.

etenim qui res egestas et aerius alienus tuus praeter mors caesar subvenio possum nescio quis conturbo sum video num quis subtimeo ne ad tu hic crimen pertineo video liber tu metus nemo credo umquam non sum tuus de res publicus bene mereo habeo iste pulcher facio clarus vir res publicus auctor ego tu tantus gaudeo dico facio non arguo respondeo magnus crimen nunc etiam reliquus respondeo sum


Magna quidem nos spe et prope explorata libertatis causam suscepimus; sed ut concedam incertos exitus esse belli Martemque communem, tamen pro libertate vitae periculo decertandum est. non enim in spiritu vita est, sed ea nulla est omnino servienti. omnes nationes servitutem ferre possunt: nostra civitas non potest, nec ullam aliam ob causam nisi quod illae laborem doloremque fugiunt, quibus ut careant omnia perpeti possunt, nos ita a maioribus instituti atque imbuti sumus ut omnia consilia atque facta ad dignitatem et ad virtutem referremus. ita praeclara est recuperatio libertatis ut ne mors quidem sit in repetenda libertate fugienda. quod si immortalitas consequeretur praesentis periculi fugam, tamen eo magis ea fugienda videretur quo diuturnior servitus esset. cum vero dies et noctes omnia nos undique fata circumstent, non est viri minimeque Romani dubitare eum spiritum quem naturae debeat patriae reddere.

magnus quidem nos spes et prope exploro libertas causa suscipio sed ut concedo incertus exitus sum bellum mars communis tamen pro libertas vita periculum decerto sum non enim in spiritus vito sum sed is nullus sum omnino servio omnis natio servitus fero possum noster civitas non possum neque ullus alius ob causa nisi qui ille labor dolor fugio qui ut careo omnis perpetior possum nos ita ab magnus institus atque imbuo sum ut omnis consilium atque facio ad dignitas et ad virtus refero ita praeclarus sum reciperatio libertas ut ne mors quidem sum in repeto libertas fugio qui si immortalitas consequor praesum periculum fuga tamen is magis is fugio video quo diuturnus servio sum cum verus dies et nox omnis nos undique fatum circumsto non sum vir minimus romanus dubitaris is spiritus qui natura debeo patria reddo


qua peste privato consilio rem publicam—neque enim fieri potuit aliter—Caesar liberavit: qui nisi in hac re publica natus esset, rem publicam scelere Antoni nullam haberemus. sic enim perspicio, sic iudico, nisi unus adulescens illius furentis impetus crudelissimosque conatus cohibuisset, rem publicam funditus interituram fuisse. cui quidem hodierno die, patres conscripti—nunc enim primum ita convenimus ut illius beneficio possemus ea quae sentiremus libere dicere— tribuenda est auctoritas, ut rem publicam non modo a se susceptam sed etiam a nobis commendatam possit defendere. nec vero de legione Martia.

qui pestis privo consilium res publicus neque enim fio possum aliter caesar libero qui nisi in hic res publicus nascor sum res publicus scelus antonius nullus habeo sic enim perspicio sic judico nisi unus adulescens ille furo impetus crudelis conor cohibeo res publicus fundus intereo sum qui quidem hodiernus dies pater conscribo nunc enim primus ita convenio ut ille beneficium possum is qui sentio libo dico tribuo sum auctoritas ut res publicus non modo ab sui suscipio sed etiam ab nos commendo possum defendo neque verus de legio martius


quid igitur D. Brutus de M. Antonio iudicavit? excludit provincia; exercitu obsistit; Galliam totam hortatur ad bellum, ipsam sua sponte suoque iudicio excitatam. si consul Antonius, Brutus hostis: si conservator rei publicae Brutus, hostis Antonius. num igitur utrum horum sit dubitare possumus? atque ut vos una mente unaque voce dubitare vos negatis, sic modo decrevit senatus, D. Brutum optime de re publica mereri, cum senatus auctoritatem populique Romani libertatem imperiumque defenderet. A quo defenderet? nempe ab hoste: quae est enim alia laudanda defensio?

quis igitur d brutus de m antonius judico excludo provincia exercitus obsisto gallia totus hortor ad bellum ipse suus sponte suo iudicium excito si consul antonius brutus hostis si conservator res publicus brutus hostis antonius num igitur utrum hic sum dubitaris possum atque ut tu unus mens unus vox dubitaris tu nego sic modo decerno senatus d brutus optume de res publicus mereo cum senatus auctoritas populus romanus libertas imperium defendo ab quo defendo nempe ab hostis qui sum enim alius laudo defensio


nam et Brutus et Cassius multis iam in rebus ipse sibi senatus fuit. necesse est enim in tanta conversione et perturbatione omnium rerum temporibus potius parere quam moribus. nec enim nunc primum aut Brutus aut Cassius salutem libertatemque patriae legem sanctissimam et morem optimum iudicavit. itaque si ad nos nihil referretur de Dolabella persequendo, tamen ego pro decreto putarem, cum essent tales virtute, auctoritate, nobilitate ei summi viri quorum alterius iam nobis notus esset exercitus, alterius auditus. num igitur Brutus exspectavit decreta nostra, cum studia nosset? neque enim est in provinciam suam Cretam profectus: in Macedoniam alienam advolavit; omnia sua putavit quae vos vestra esse velitis; legiones conscripsit novas, excepit veteres; equitatum ad se abduxit Dolabellae atque eum nondum tanto parricidio oblitum hostem sua sententia iudicavit. nam ni ita esset, quo iure equitatum a consule abduceret?

nam et brutus et casseius multus iam in res ipse sui senatus sum necesse sum enim in tantus conversio et perturbatio omnis res tempus potis pareo quam mos neque enim nunc primus aut brutus aut casseius salus libertas patria lex sancio et mos bonus judico itaque si ad nos nihil refero de dolabella persequor tamen ego pro decretum puto cum sum talis virtus auctoritas nobilitas is superus vir qui alter iam nos notus sum exercitus alter audio num igitur brutus exspecto decretum noster cum studium nosco neque enim sum in provincia suus creta proficiscor in macedonia alienus advolo omnis suus puto qui tu vester sum volo legio conscribo novo excipio vetus equitas ad sui abduco dolabella atque is nondum tantus parricidium obliuiscor hostis suus sententia judico nam ni ita sum quo ius equitas ab consul abduco


'denique summa iudici mei spectat huc ut meorum iniurias ferre possim, si aut oblivisci velint ipsi fecisse aut ulcisci parati sunt una nobiscum Caesaris mortem.’ hac Antoni sententia cognita dubitaturumne A. Hirtium aut C. Pansam consules putatis quin ad Antonium transeant, Brutum obsideant, Mutinam expugnare cupiant? quid de Pansa et Hirtio loquor? Caesar, singulari pietate adulescens, poteritne se tenere quin D. Bruti sanguine poenas patrias persequatur? itaque fecerunt ut his litteris lectis ad munitiones propius accederent. quo maior adulescens Caesar, maioreque deorum immortalium beneficio rei publicae natus est, qui nulla specie paterni nominis nec pietate abductus umquam est et intellegit maximam pietatem conservatione patriae contineri.

denique summus judicium meus specto huc ut meus injuria fero possum si aut obliviscor volo ipse facio aut ulciscor paro sum unus nos caesar mors hic antonius sententia cognosco dubito ab hirtius aut que pansa consul puto quin ad antonius transeo brutus obsideant mutina expugnaris cupio quis de pansa et hirtius loquor caesar singularis pietas adulescens possum sui teneo quin d brutus sanguis poena patria persequor itaque facio ut hic littera lectus ad munitio propius accedo quo magnus adulescens caesar magnus deus immortalis beneficium res publicus nascor sum qui nullus species paternus nomen neque pietas abduco umquam sum et intellego maximus pietas conservatio patria contineo


quaero igitur, eum Brutine similem malis an Antoni, ac permitto ut de tribus Antoniis eligas quem velis. ‘di meliora!’ inquies. cur igitur non eis faves, eos laudas quorum similem tuum filium esse vis? simul enim et rei publicae consules et propones illi exempla ad imitandum. hoc vero, Q. Fufi, cupio sine offensione nostrae amicitiae sic tecum ut a te dissentiens senator queri. ita enim dixisti et quidem de scripto, ne te inopia verbi lapsum putarem, litteras Bruti recte et ordine scriptas videri. quid est aliud librarium Bruti laudare, non Brutum?

quaero igitur is brutinus similis malus an antonius atque permitto ut de tres antonius eligo qui velis deus bonus inquam cur igitur non is faveo is laudo qui similis tuus filius sum volo simul enim et res publicus consul et propono ille exemplum ad imito hic verus q fufius cupio sine offensio noster amicitia sic tu ut ab tu dissentio senator queror ita enim dico et quidem de scribo ne tu inopia verbum labor puto littera brutus rectus et ordo scribo video quis sum alius librarius brutus laudo non brutus


nam quid ego de universo populo Romano dicam? qui pleno ac referto foro bis me una mente atque voce in contionem vocavit declaravitque maximam libertatis recuperandae cupiditatem. ita, quod erat optabile antea ut populum Romanum comitem haberemus, nunc habemus ducem. quae est igitur spes, qui Mutinam circumsedent, imperatorem populi Romani exercitumque oppugnant, eis pacem cum populo Romano esse posse?

nam quis ego de universus populus romanus dico qui plenus atque refero forum bis ego unus mens atque vox in contio voco declaro maximus libertas recipero cupiditas ita qui sum optabilis antea ut populus romanus comes habeo nunc habeo dux qui sum igitur spes qui mutina circumsedeo imperator populus romanus exerceo oppugno is pax cum populus romanus sum possum


at quam contumeliosus in edictis, quam barbarus, quam rudis! primum in Caesarem ut maledicta congessit deprompta ex recordatione impudicitiae et stuprorum suorum! quis enim hoc adulescente castior, quis modestior, quod in iuventute habemus inlustrius exemplum veteris sanctitatis? quis autem illo qui male dicit impurior? ignobilitatem obicit C. Caesaris filio cuius etiam natura pater, si vita suppeditasset, consul factus esset. ‘Aricina mater.’ Trallianam aut Ephesiam putes dicere. videte quam despiciamur omnes qui sumus e municipiis id est, omnes plane: quotus enim quisque nostrum non est? quod autem municipium non contemnit is qui Aricinum tanto opere despicit, vetustate antiquissimum, iure foederatum, propinquitate paene finitimum, splendore municipum honestissimum?

at quam contumeliosus in edico quam barbarus quam rudis primus in caesaris ut maledico congero deprompto ex recordatio impudicitia et stuprum suus quis enim hic adulescens castus quis modestus qui in iuventus habeo illustris exemplum veto sanctitas quis autem ille qui malus dico impurus ignobilitas obicio que caesar filius qui etiam natura pater si vito suppedito consul facio sum aricinus mater trallianam aut ephesius puto dico video quam despicio omnis qui sum e municipium is sum omnis planus quotus enim quisque nos non sum qui autem municipium non contemno is qui aricinus tantus opus despicio vetustas antiquus ius foedero propinquitas paene finitimus splendor municipum honestus


at etiam quodam loco facetus esse voluisti. quam id te, di boni, non decebat! in quo est tua culpa non nulla. aliquid enim salis a mima uxore trahere potuisti. ‘cedant arma togae.’ quid? tum nonne cesserunt? at postea tuis armis cessit toga. quaeramus igitur utrum melius fuerit libertati populi Romani sceleratorum arma an libertatem nostram armis tuis cedere. nec vero tibi de versibus plura respondebo: tantum dicam breviter, te neque illos neque ullas omnino litteras nosse; me nec rei publicae nec amicis umquam defuisse, et tamen omni genere monumentorum meorum perfecisse operis subsicivis ut meae vigiliae meaeque litterae et iuventuti utilitatis et nomini Romano laudis aliquid adferrent. sed haec non huius temporis: maiora videamus.

at etiam quidam locus facetus sum volo quam is tu deus bonus non decet in quo sum tuus culpa non nullus aliquis enim sal ab mima uxor traho possum cedo arma toga quis tum nonne cedo at postea tuus arma cedo toga quaero igitur utrum bonus sum libertas populus romanus scelero arma an libertas noster arma tuus cedo neque verus tu de versus multus respondeo tantus dico brevis tu neque ille neque ullus omnino littera nosco ego neque res publicus neque amicus umquam desum et tamen omnis genus monumentor meus perficio opus subsicivus ut meus vigilia meus littera et iuventus utilitas et nomen romanus laus aliquis affero sed hic non hic tempus magnus video


sed redeo ad amores deliciasque vestras, L. Antonium, qui vos omnis in fidem suam recepit. negatis? num quisnam est vestrum qui tribum non habeat? certe nemo. atqui illum quinque et triginta tribus patronum adoptarunt. rursus reclamatis? aspicite illam a sinistra equestrem statuam inauratam, in qua quid inscriptum est? ‘Qvinqve et triginta tribvs patrono.’ populi Romani igitur est patronus L. Antonius. malam quidem illi pestem! clamori enim vestro adsentior. non modo hic latro quem clientem habere nemo velit sed quis umquam tantis opibus, tantis rebus gestis fuit qui se populi Romani victoris dominique omnium gentium patronum dicere auderet?

sed redeo ad amor delicia vester l antonius qui tu omnis in fides suus recipio nego num quisnam sum vester qui tribus non habeo certus nemo atqui ille quinque et triginta tres patronus adopto rursus reclamo aspicio ille ab sinistra equester statua inauro in qui quis inscriptum sum qvinqve et triginta tribvs patronus populus romanus igitur sum patronus l antonius malus quidem ille pestis clamor enim vester adsentio non modo hic latro qui cliens habeo nemo volo sed quis umquam tantus ops tantus res gero sum qui sui populus romanus victor dominus omnis gens patronus dico audeo


qui autem tibi venit in mentem redigere in memoriam nostram te domi P. Lentuli esse educatum? an verebare ne non putaremus natura te potuisse tam improbum evadere, nisi accessisset etiam disciplina? tam autem eras excors ut tota in oratione tua tecum ipse pugnares, non modo non cohaerentia inter se diceres, sed maxime diiuncta atque contraria, ut non tanta mecum quanta tibi tecum esset contentio. vitricum tuum fuisse in tanto scelere fatebare, poena adfectum querebare. ita quod proprie meum est laudasti; quod totum est senatus reprehendisti. nam comprehensio sontium mea, animadversio senatus fuit. homo disertus non intellegit eum quem contra dicit laudari a se; eos apud quos dicit vituperari.

qui autem tu venio in mens redigo in memoria noster tu domus p lentulis sum educo an verebaris ne non puto natura tu possum tam improbus evado nisi accedo etiam disciplina tam autem sum excors ut totus in oratio tuus tu ipse pugnaris non modo non cohaereo inter sui dico sed magnus diiuncta atque contrarius ut non tantus ego quantus tu tu sum contentio vitrix tuus sum in tantus scelus fatebaris poena afficio querebaris ita qui proprius meus sum laudo qui totus sum senatus reprehendo nam comprehensio sons meus animadversio senatus sum homo dissero non intellego is qui contra dico laudo ab sui is apud qui dico vituperaris


sed iam stupra et flagitia omittamus: sunt quaedam quae honeste non possum dicere; tu autem eo liberior quod ea in te admisisti quae a verecundo inimico audire non posses. sed reliquum vitae cursum videte, quem quidem celeriter perstringam. ad haec enim quae in civili bello, in maximis rei publicae miseriis fecit, et ad ea quae cotidie facit, festinat animus. quae peto ut, quamquam multo notiora vobis quam mihi sunt, tamen, ut facitis, attente audiatis. debet enim talibus in rebus excitare animos non cognitio solum rerum sed etiam recordatio; etsi incidamus, opinor, media ne nimis sero ad extrema veniamus.

sed iam stuprum et flagitium omitto sum quidam qui honestus non possum dico tu autem is liber qui is in tu admitto qui ab verecundus inimicus audio non possum sed reliquus vita cursus video qui quidem celer perstringo ad hic enim qui in civilis bellum in magnus res publicus miseria facio et ad is qui cottidie facio festino animus qui peto ut quamquam multus nosco tu quam ego sum tamen ut facio attendo audio debeo enim talis in res excitaris animus non cognitio solus res sed etiam recordatio etsi incido opinor medius ne nimis serus ad exter venio


quae est enim ista tua ratio, Calene, quae mens ut numquam post Kalendas Ianuarias idem senseris quod is qui te sententiam primum rogat, numquam tam frequens senatus fuerit cum unus aliquis sententiam tuam secutus sit? cur semper tui dissimilis defendis? cur cum te et vita et fortuna tua ad otium, ad dignitatem invitet, ea probas, ea decernis, ea sentis quae sint inimica et otio communi et dignitati tuae.

qui sum enim iste tuus ratio calenus qui mens ut numquam post kalendae januarius idem sentio qui is qui tu sententia primus rogo numquam tam frequens senatus sum cum unus aliquis sententia tuus sequor sum cur semper tuus dissimilis defendo cur cum tu et vito et fortuna tuus ad otium ad dignitas invito is probo is decerno is sentio qui sum inimicus et otium communis et dignitas tuus


quid enim, o di immortales! admirabilius omnibus gentibus, quid optatius populo Romano accidere potuit quam, cum bellum civile maximum esset, cuius belli exitum omnes timeremus, sapientia et misericordia id potius exstingui quam armis et ferro rem in discrimen adducere? quod si eadem ratio Caesaris fuisset in illo taetro miseroque bello, ut omittam patrem, duos Cn. Pompei, summi et singularis viri, filios incolumis haberemus: quibus certe pietas fraudi esse non debuit. Vtinam omnis M. Lepidus servare potuisset! facturum fuisse declaravit in eo quod potuit, cum Sex. Pompeium restituit civitati, maximum ornamentum rei publicae, clarissimum monumentum clementiae suae. gravis illa fortuna populi Romani, grave fatum. Pompeio enim patre, quod imperi populi Romani lumen fuit, exstincto interfectus est patris simillimus filius.

quis enim o deus immortalis admirabilis omnis gens quis opto populus romanus accido possum quam cum bellum civilis magnus sum qui bellum exitus omnis timeo sapientia et misericordia is potis exstinguo quam arma et ferrum res in discrimen duco qui si idem ratio caesar sum in ille taeter mitto bellum ut omitto pater duo cn pompejus superus et singularis vir filius incolumis habeo qui certus pietas fraus sum non debeo vtinam omnis m lepidus servaris possum facio sum declaro in is qui possum cum sex pompejus restituo civitas magnus ornamentum res publicus clarus monumentum clementia suus gravis ille fortuna populus romanus gravis fatum pompejus enim pater qui imperium populus romanus lumen sum exstinguo interficio sum pater similis filius


nam Trebellium valde iam diligit: oderat tum, cum ille tabulis novis adversabatur; iam fert in oculis, postea quam ipsum Trebellium vidit sine tabulis novis salvum esse non posse. audisse enim vos arbitror, Quirites, quod etiam videre potuistis, cotidie sponsores et creditores L. Trebelli convenire. O fide!—hoc enim opinor Trebellium sumpsisse cognomen—quae potest esse maior fides quam fraudare creditores, domo profugere, propter aes alienum ire ad arma? Vbi plausus ille in triumpho est, saepe ludis, ubi aedilitas delata summo studio bonorum? quis est qui hunc non casu existimet recte fecisse, nequitia sceleste.

nam trebellius validus iam diligo odi tum cum ille tabula novus adverso iam fero in oculus postea quam ipse trebellius video sine tabula novus salvus sum non possum audio enim tu arbitror quiris qui etiam video possum cottidie sponsor et creditor l trebellius convenio o fides hic enim opinor trebellius sumo cognomen qui possum sum magnus fides quam fraudaris creditor domus profugio propter aes alienus eo ad arma vbi plaudo ille in triumphus sum saepe ludus ubi aedilitas defero superus studium bonus quis sum qui hic non casus existimo rectus facio nequitia scelestus


senatus consulta falsa delata ab eo iudicavimus: num ea vera possumus iudicare? leges statuimus per vim et contra auspicia latas eisque nec populum nec plebem teneri: num eas restitui posse censetis? sestertium septiens miliens avertisse Antonium pecuniae publicae iudicavistis: num fraude poterit carere peculatus? immunitates ab eo civitatibus, sacerdotia, regna venierunt: num figentur rursus eae tabulae quas vos decretis vestris refixistis? quod si ea quae decrevimus obruere volumus, num etiam memoriam rerum delere possumus? quando enim obliviscetur ulla posteritas cuius scelere in hac vestitus foeditate fuerimus? Vt centurionum legionis Martiae Brundisi profusus sanguis eluatur, num elui praedicatio crudelitatis potest? Vt media praeteream, quae vetustas tollet operum circum Mutinam taetra monumenta, sceleris indicia latrocinique vestigia?

senatus consulo fallo defero ab is judico num is verus possum iudicaris lex statuo per vis et contra auspicium latus is neque populus neque plebs teneo num is restituo possum censeo sestertius septies millies averto antonius pecunia publicus judico num fraus possum careo peculor immunitas ab is civitas sacerdotium regnum venierunt num figo rursus is tabula qui tu decretum vester refigo qui si is qui decerno obruo volo num etiam memoria res deleo possum quando enim obliviscor ullus posteritas qui scelus in hic vestio foeditas sum vt centurio legio martius brundisium profundo sanguis eluo num eluo praedicatio crudelitas possum vt medius praetereo qui vetustus tollo opus circum mutina taeter monumentum scelus indicium latrocinium vestigium


cumque virtus legionum digna clarissimis imperatoribus exstiterit, senatum, quae sit antea pollicitus legionibus exercitibusque nostris, ea summo studio re publica recuperata persoluturum, cumque legio Martia princeps cum hostibus conflixerit, atque ita cum maiore numero hostium contenderit ut plurimos caederent caderent non nulli, cumque sine ulla retractatione pro patria vitam profuderint; cumque simili virtute reliquarum legionum milites pro salute et libertate populi Romani mortem oppetiverint, senatui placere ut C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, si eis videatur, eis qui sanguinem pro vita, libertate, fortunis populi Romani, pro urbe, templis deorum immortalium profudissent monumentum quam amplissimum locandum faciendumque curent: quaestoresque urbanos ad eam rem pecuniam dare, attribuere, solvere iubeant, ut testetur ad memoriam posteritatis sempiternam scelus crudelissimorum hostium militumque divinam virtutem, utique, quae praemia senatus militibus ante constituit, ea solvantur eorum qui hoc bello pro patria occiderunt parentibus, liberis, coniugibus, fratribus: eisque tribuantur quae militibus ipsis tribui oporteret, si vivi vicissent qui morte vicerunt.

cum virtus legio dignus clarus imperator exsisto senatus qui sum antea polliceor legio exercitus noster is superus studium res publicus recipero persolvo cum legio martius princeps cum hostis confligo atque ita cum magnus numerus hostis contendo ut multus caedo cado non nullus cum sine ullus retractatio pro patria vita profundo cum similis virtus reliquus legio miles pro salus et libertas populus romanus mors oppeto senatus placeo ut que pansa ab hirtius consul imperator alter ambo si is video is qui sanguis pro vito libertas fortuna populus romanus pro urbs templum deus immortalis profundo monumentum quam amplus loco facio curo quaestor urbanus ad is res pecunia do attribuo solvo jubeo ut testo ad memoria posteritas sempiternus scelus crudelis hostis miles divina virtus utique qui praemium senatus miles ante constituo is solvo is qui hic bellum pro patria occido parens liber conjunx frater is tribuo qui miles ipse tribuo oportet si vivo vinco qui mors vinco


ita vero, Quirites, ei ut precamini eveniat atque huius amentiae poena in ipsum familiamque eius recidat! quod ita futurum esse confido. iam enim non solum homines sed etiam deos immortalis ad rem publicam conservandam arbitror consensisse. Sive enim prodigiis atque portentis di immortales nobis futura praedicunt, ita sunt aperte pronuntiata ut et illi poena et nobis libertas appropinquet; sive tantus consensus omnium sine impulsu deorum esse non potuit, quid est quod de voluntate caelestium dubitare possimus?

ita verus quiris is ut preco evenio atque hic amentia poena in ipse familia is recido qui ita sum sum confido iam enim non solus homo sed etiam deus immortal ad res publicus conservo arbitror consentio sive enim prodigium atque portendo deus immortalis nos sum praedico ita sum apertus pronuntio ut et ille poena et nos libertas appropinquo sive tantus consentio omnis sine impulsus deus sum non possum quis sum qui de voluntas caelestis dubitaris possum


iam nunc fingunt responsa Antoni eaque defendunt. Alii postulare illum ut omnes exercitus dimittantur. scilicet legatos ad eum misimus, non ut pareret et dicto audiens esset huic ordini, sed ut condiciones ferret, leges imponeret, reserare nos exteris gentibus Italiam iuberet, se praesertim incolumi a quo maius periculum quam ab ullis nationibus extimescendum est.

iam nunc fingo respondeo antonius is defendo alius postulo ille ut omnis exercitus dimitto scilicet legatus ad is mitto non ut pareo et dico audio sum hic ordo sed ut condicio fero lex impono reseraris nos exter gens italia iubeo sui praesertim incolumis ab quo magnus periculum quam ab ullus natio extimesco sum


etenim Dolabella non ita multos secum habuit notos atque insignis latrones: at videtis quos et quam multos habeat Antonius. primum Lucium fratrem: quam facem, di immortales, quod facinus, quod scelus, quem gurgitem, quam voraginem! quid eum non sorbere animo, quid non haurire cogitatione, cuius sanguinem non bibere censetis, in cuius possessiones atque fortunas non impudentissimos oculos spe et mente defigere?

etenim dolabella non ita multus sui habeo nosco atque insignis latro at video qui et quam multus habeo antonius primus lucius frater quam fax deus immortalis qui facinus qui scelus qui gurges quam vorago quis is non sorbeo animus quis non haurio cogitatio qui sanguis non bibo censeo in qui possessio atque fortuna non impudens oculus spes et mens defigo


eripiet et extorquebit tibi ista populus Romanus, utinam salvis nobis! sed quoquo modo nobiscum egeris, dum istis consiliis uteris, non potes, mihi crede, esse diuturnus. etenim ista tua minime avara coniunx quam ego sine contumelia describo nimium diu debet populo Romano tertiam pensionem. habet populus Romanus ad quos gubernacula rei publicae deferat: qui ubicumque terrarum sunt, ibi omne est rei publicae praesidium vel potius ipsa res publica, quae se adhuc tantum modo ulta est, nondum recuperavit. habet quidem certe res publica adulescentis nobilissimos paratos defensores. quam volent illi cedant otio consulentes; tamen a re publica revocabuntur. et nomen pacis dulce est et ipsa res salutaris; sed inter pacem et servitutem plurimum interest. pax est tranquilla libertas, servitus postremum malorum omnium, non modo bello sed morte etiam repellendum.

eripio et extorqueo tu iste populus romanus utinam salvus nos sed quisquis modo nos ago dum iste consilium uto non possum ego credo sum diuturnus etenim iste tuus paruus avarus coniunx quam ego sine contumelia describo nimium diu debeo populus romanus tertius pensio habeo populus romanus ad qui gubernaculum res publicus defero qui ubicumque terra sum ibi omnis sum res publicus praesidium vel potis ipse res publicus qui sui adhuc tantus modo ulciscor sum nondum recipero habeo quidem certus res publicus adulescens nobilis paro defensor quam volo ille cedo otium consulo tamen ab res publicus revoco et nomen pax dulcis sum et ipse res salutaris sed inter pax et servitus multus intersum pax sum tranquillus libertas servio posterus malus omnis non modo bellum sed mors etiam repello


accipite nunc, quaeso, non ea quae ipse in se atque in domesticum decus impure et intemperanter, sed quae in nos fortunasque nostras, id est in universam rem publicam, impie ac nefarie fecerit. ab huius enim scelere omnium malorum principium natum reperietis.

accipio nunc quaeso non is qui ipse in sui atque in domesticus decus impurus et intemperanter sed qui in nos fortuno noster is sum in universus res publicus impius atque nefarius facio ab hic enim scelus omnis malus principium natus reperio


quibus de causis eas leges quas M. Antonius tulisse dicitur omnis censeo per vim et contra auspicia latas eisque legibus populum non teneri. si quam legem de actis Caesaris confirmandis deve dictatura in perpetuum tollenda deve coloniis in agros deducendis tulisse M. Antonius dicitur, easdem leges de integro ut populum teneant salvis auspiciis ferri placet. quamvis enim res bonas vitiose per vimque tulerit, tamen eae leges non sunt habendae, omnisque audacia gladiatoris amentis auctoritate nostra repudianda est.

qui de causa is lex qui m antonius fero dico omnis censeo per vis et contra auspicium latus is lex populus non teneo si quam lex de ago caesar confirmo de dicto in perpetuus tollo de colonia in ager deduco fero m antonius dico idem lex de integer ut populus teneo salvus auspicium fero placeo quivis enim res bonus vitiosus per vis fero tamen is lex non sum habeo omne audacia gladiator amens auctoritas noster repudio sum


illa vero, patres conscripti, aliena consulum dignitate, aliena temporum gravitate sententia est ut consules Dolabellae persequendi causa Asiam et Syriam sortiantur. dicam cur inutile rei publicae, sed prius quam turpe consulibus sit videte. cum consul designatus obsideatur, cum in eo liberando salus sit posita rei publicae, cum a populo Romano pestiferi cives parricidaeque desciverint, cumque id bellum geramus quo bello de dignitate, de libertate, de vita decernamus, si in potestatem quis Antoni venerit, proposita sint tormenta atque cruciatus, cumque harum rerum omnium decertatio consulibus optimis et fortissimis commissa et commendata sit, Asiae et Syriae mentio fiet, ut aut suspicioni crimen aut invidiae materiam dedisse videamur?

ille verus pater conscribo alienus consul dignitas alienus tempus gravitas sententia sum ut consul dolabella persequor causa asia et syria sortio dico cur inutilis res publicus sed prior quam turpis consul sum video cum consul designo obsideatur cum in is libero salus sum pono res publicus cum ab populus romanus pestifer civis parricida descio cum is bellum gero quo bellum de dignitas de libertas de vito decerno si in potestas quis antonius venio propono sum tormentum atque cruciatus cum haris res omnis decertatio consul bonus et fortis committo et commendo sum asia et syria mentior fio ut aut suspicio crimen aut invidia materia do video


quid autem non integrum est sapienti quod restitui potest? cuiusvis hominis est errare; nullius nisi insipientis perseverare in errore. posteriores enim cogitationes, ut aiunt, sapientiores solent esse. discussa est illa caligo quam paulo ante dixi; diluxit, patet, videmus omnia, neque per nos solum, sed admonemur a nostris. attendistis paulo ante praestantissimi viri quae esset oratio. ‘maestam’ inquit ‘domum offendi, coniugem, liberos. admirabantur boni viri, accusabant amici quod spe pacis legationem suscepissem.’ nec mirum, P. Servili: tuis enim severissimis gravissimisque sententiis omni est non dico dignitate sed etiam spe salutis spoliatus Antonius.

quis autem non integer sum sapio qui restituo possum quivis homo sum erro nullus nisi insipiens perseveraris in error posterus enim cogitatio ut aio sapio soleo sum discutio sum ille caligo quam paulus ante dico dilucesco pateo video omnis neque per nos solus sed admoneo ab noster attendo paulus ante praesto vir qui sum oratio maestus inquam domus offendo coniunx liber admiror bonus vir accuso amicus qui spes pax legatio suscipio neque mirus p servilis tuus enim severus gravis sententia omnis sum non dico dignitas sed etiam spes salus spolio antonius


in Galliam invasit Antonius, in Asiam Dolabella, in alienam uterque provinciam. alteri se Brutus obiecit impetumque furentis atque omnia divexare ac diripere cupientis vitae suae periculo conligavit, progressu arcuit, a reditu refrenavit, obsideri se passus ex utraque parte constrinxit Antonium. alter in Asiam inrupit. cur? si ut in Syriam, patebat via et certa neque longa; sin ut ad Trebonium, quid opus fuit cum legione? praemisso Marso nescio quo Octavio, scelerato latrone atque egenti, qui popularetur agros, vexaret urbis non ad spem constituendae rei familiaris, quam tenere eum posse negant qui norunt—mihi enim hic senator ignotus est—sed ad praesentem pastum mendicitatis suae, consecutus est Dolabella.

in gallia invado antonius in asia dolabella in alienus uterque provincia alter sui brutus obiacio impetus furo atque omnis divexaris atque diripio cupio vita suus periculum conligo progredior arceo ab reditus refreno obsideri sui patior ex uter pars constringo antonius alter in asia irrumpo cur si ut in syria pateo via et certus neque longus sin ut ad trebonius quis opus sum cum legio praemitto marsus nescio quo octavius scelero latro atque egeo qui populo ager vexo urbs non ad spes constituo res familiaris quam teneo is possum nego qui nosco ego enim hic senator ignosco sum sed ad praesens pasco mendicitas suus consequor sum dolabella


cui bello cum propter timiditatem tuam tum propter libidines defuisti. gustaras civilem sanguinem vel potius exsorbueras; fueras in acie Pharsalica antesignanus; L. Domitium, clarissimum et nobilissimum virum, occideras multosque praeterea qui e proelio effugerant, quos Caesar, ut non nullos, fortasse servasset, crudelissime persecutus trucidaras. quibus rebus tantis talibus gestis quid fuit causae cur in Africam Caesarem non sequerere, cum praesertim belli pars tanta restaret? itaque quem locum apud ipsum Caesarem post eius ex Africa reditum obtinuisti? quo numero fuisti? cuius tu imperatoris quaestor fueras, dictatoris magister equitum, belli princeps, crudelitatis auctor, praedae socius, testamento, ut dicebas ipse, filius, appellatus es de pecunia quam pro domo, pro hortis, pro sectione debebas.

qui bellum cum propter timiditas tuus tum propter libido desum gusto civilis sanguis vel potis exsorbeo sum in acies pharsalicus antesignanus l domitius clarus et nobilis vir occido multi praeterea qui e proelium effugio qui caesar ut non nullus fortasse servo crudelis persequor trucido qui res tantus talis gero quis sum causa cur in africa caesaris non sequor cum praesertim bellum pars tantus resto itaque qui locus apud ipse caesaris post is ex africanus redeo obtineo quo numerus sum qui tu imperator quaestor sum dictator magister eques bellum princeps crudelitas auctor praeda socius testamentum ut dico ipse filius appello sum de pecunia quam pro domus pro hortus pro sectio debeo


nunc vero multo sum erectior quod vos quoque illum hostem esse tanto consensu tantoque clamore approbavistis. neque enim, Quirites, fieri potest ut non aut ei sint impii qui contra consulem exercitus comparaverunt, aut ille hostis contra quem iure arma sumpta sunt. hanc igitur dubitationem, quamquam nulla erat, tamen ne qua posset esse senatus hodierno die sustulit. C. Caesar qui rem publicam libertatemque vestram suo studio, consilio, patrimonio denique tutatus est et tutatur maximis senatus laudibus ornatus est.

nunc verus multus sum erigo qui tu quoque ille hostis sum tantus consensus tantus clamor approbo neque enim quiris fio possum ut non aut is sum impius qui contra consul exercitus comparo aut ille hostis contra qui ius arma sumo sum hic igitur dubitatio quamquam nullus sum tamen ne qui possum sum senatus hodiernus dies tollo que caesar qui res publicus libertas vester suus studium consilium patrimonium denique tuto sum et tuto magnus senatus laus orno sum


cui tu urbi minitaris. Vtinam conere, ut aliquando illud ‘paene’ tollatur! at quam nobilis est tua illa peregrinatio! quid prandiorum apparatus, quid furiosam vinolentiam tuam proferam? tua ista detrimenta sunt, illa nostra: agrum Campanum, qui cum de vectigalibus eximebatur ut militibus daretur, tamen infligi magnum rei publicae volnus putabamus, hunc tu compransoribus tuis et conlusoribus dividebas. mimos dico et mimas, patres conscripti, in agro Campano conlocatos. quid iam querar de agro Leontino? quoniam quidem hae quondam arationes Campana et Leontina in populi Romani patrimonio grandiferae et fructuosae ferebantur. Medico tria milia iugerum: quid, si te sanasset? rhetori duo: quid, si te disertum facere potuisset.

qui tu urbs minitaris vtinam coeo ut aliquando ille paene tollo at quam nobilis sum tuus ille peregrinatio quis prandium apparatus quis furiosus vinolentia tuus profero tuus iste detrimentum sum ille noster ager campanus qui cum de vectigal eximo ut miles do tamen infligo magnus res publicus vulnus puto hic tu compransor tuus et conlusor divido mimus dico et mima pater conscribo in ager campanus conloco quis iam queror de ager leontinus quoniam quidem hic quondam aratio campanus et leontinus in populus romanus patrimonium grandifer et fructuosus fero maedicus tres mille jugerum quis si tu sano rhetor duo quis si tu dissero facio possum


at etiam ascribi iussit in fastis ad Lupercalia: C. Caesari, dictatori perpetuo, M. Antonium consulem populi iussu regnum detulisse; Caesarem uti noluisse. iam iam minime miror te otium perturbare; non modo urbem odisse sed etiam lucem; cum perditissimis latronibus non solum de die sed etiam in diem bibere. Vbi enim tu in pace consistes? qui locus tibi in legibus et in iudiciis esse potest, quae tu, quantum in te fuit, dominatu regio sustulisti? ideone L. Tarquinius exactus, Sp. Cassius, Sp. Maelius, M. Manlius necati ut multis post saeculis a M. Antonio, quod fas non est, rex Romae constitueretur?

at etiam ascribo iubeo in faveo ad lupercalis que caesaris dictator perpetuus m antonius consul populus iussus regnum defero caesaris uti nolo iam iam paruus miro tu otium perturbaris non modo urbs odi sed etiam lux cum perdo latro non solus de dies sed etiam in dies bibo vbi enim tu in pax consisto qui locus tu in lex et in iudicium sum possum qui tu quantus in tu sum dominor regius tollo ideo l tarquinius exigo spurius casseius spurius maelius m manlius neco ut multus post saeculis ab m antonius qui fas non sum rex roma constituo


scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel potius unde iste sermo.

scio enim per hic dies creber sum sermo ego parilis qui dies hodie sum cum fascis descendo in aliquis credo hic gladiator aut latro aut catilina sum confero non in is qui ne quis talis in res publicus fio possum efficio an verus ego qui catilina hic molior tollo everto affligo ipse exsisto repens catilina qui auspicium iste fascis augur accipio quatenus habeo qui trado quisquam sum tam scelero qui hic fingo tam furiosus qui credo vnde igitur iste suspicio vel potis unde iste sermo


ecce enim Kalendis Iuniis, quibus ut adessemus edixerant, mutata omnia: nihil per senatum, multa et magna per populum et absente populo et invito. consules designati negabant se audere in senatum venire; patriae liberatores urbe carebant ea cuius a cervicibus iugum servile deiecerant, quos tamen ipsi consules in contionibus et in omni sermone laudabant. veterani qui appellabantur, quibus hic ordo diligentissime caverat, non ad conservationem earum rerum quas habebant, sed ad spem novarum praedarum incitabantur. quae cum audire mallem quam videre haberemque ius legationis liberum, ea mente discessi ut adessem Kalendis Ianuariis, quod initium senatus cogendi fore videbatur.

ecce enim kalendae junius qui ut adsum edico muto omnis nihil per senatus multus et magnus per populus et absum populus et invito consul designo nego sui audeo in senatus venio patria liberator urbs careo is qui ab cervix iugum servilis deicio qui tamen ipse consul in contio et in omnis sermo laudo veteranus qui appello qui hic ordo diligens caveo non ad conservatio is res qui habeo sed ad spes novaris praedaris incito qui cum audio malo quam video habeo ius legatio liber is mens discedo ut adsum kalendae januarius qui initium senatus cogo sum video


sed vos moneo, patres conscripti: libertas agitur populi Romani, quae est commendata vobis; vita et fortunae optimi cuiusque, quo cupiditatem infinitam cum immani crudelitate iam pridem intendit Antonius; auctoritas vestra, quam nullam habebitis, nisi nunc tenueritis; taetram et pestiferam beluam ne inclusam et constrictam dimittatis cavete. te ipsum, Pansa, moneo —quamquam non eges consilio, quo vales plurimum, tamen etiam summi gubernatores in magnis tempestatibus a vectoribus admoneri solent—hunc tantum tuum apparatum tamque praeclarum ne ad nihilum recidere patiare. tempus habes tale quale nemo habuit umquam. hac gravitate senatus, hoc studio equestris ordinis, hoc ardore populi Romani potes in perpetuum rem publicam metu et periculo liberare. quibus de rebus refers, P. Servilio adsentior.

sed tu moneo pater conscribo libertas ago populus romanus qui sum commendo tu vito et fortuna bonus quisque quo cupiditas infinitus cum immanis crudelitas iam pridem intendo antonius auctoritas vester quam nullus habeo nisi nunc teneo taeter et pestifer belua ne includo et constringo dimitto cavete tu ipse pansa moneo quamquam non egeo consilium quo val multus tamen etiam superus gubernator in magnus tempestas ab vector admoneo soleo hic tantus tuus appario tam praeclaris ne ad nihilis recido patior tempus habeo talis qualis nemo habeo umquam hic gravitas senatus hic studium equester ordo hic ardor populus romanus possum in perpetuus res publicus metus et periculum liberaris qui de res refero p servilius adsentio


quam ob rem omnia mea sententia complectar, vobis, ut intellego, non invitis, ut et praestantissimis ducibus a nobis detur auctoritas et fortissimis militibus spes ostendatur praemiorum et iudicetur non verbo, sed re non modo non consul sed etiam hostis Antonius. nam si ille consul, fustuarium meruerunt legiones quae consulem reliquerunt, sceleratus Caesar, Brutus nefarius qui contra consulem privato consilio exercitus comparaverunt. si autem militibus exquirendi sunt honores novi propter eorum divinum atque immortale meritum, ducibus autem ne referri quidem potest gratia, quis est qui eum hostem non existimet quem qui armis persequantur conservatores rei publicae iudicentur?

quam ob res omnis meus sententia complector tu ut intellego non invitus ut et praesto dux ab nos do auctoritas et fortis miles spes ostendo praemium et judico non verbum sed res non modo non consul sed etiam hostis antonius nam si ille consul fustuarium mereo legio qui consul relinquo scelero caesar brutus nefarius qui contra consul privo consilium exercitus comparo si autem miles exquiro sum honor nosco propter is divinus atque immortal mereo dux autem ne refero quidem possum gratia quis sum qui is hostis non existimo qui qui arma persequor conservator res publicus judico


si enim ille patriae parens, ut tu appellas—ego quid sentiam videro— cur non hic parens verior a quo certe vitam habemus e tuis facinerosissimis manibus ereptam? ‘id agere ut iure deminutus sit Dolabella?’ turpem vero actionem, qua defenditur amplissimi auctoritas ordinis contra crudelissimi gladiatoris amentiam! ‘et ut venefica haec liberetur obsidione?’ veneficam audes appellare eum virum qui tuis veneficiis remedia invenit? quem ita obsides, nove Hannibal aut si quis acutior imperator fuit, ut te ipse obsideas neque te istinc, si cupias, possis explicare. recesseris: undique omnes insequentur; manseris: haerebis. nimirum recte veneficam appellas a quo tibi praesentem pestem vides comparatam. ‘Vt quam potentissimus sit Cassius atque Brutus!'

si enim ille patria parens ut tu appello ego quis sentio video cur non hic parens verus ab quo certus vita habeo e tuus facinerosissimis manus eripio is ago ut ius deminuo sum dolabella turpis verus actio qui defendo amplus auctoritas ordo contra crudelis gladiator amentia et ut veneficus hic libero obsidio venefica audeo appello is vir qui tuus veneficium remedio invenio qui ita obses novus hannibal aut si quis acuo imperator sum ut tu ipse obsideas neque tu istinc si cupio possum explicaris recedo undique omnis insequor maneo haereo nimirum rectus venefica appello ab quo tu praesens pestis video comparo vt quam potens sum casseius atque brutus


sed haec quae robustioris improbitatis sunt, omittamus: loquamur potius de nequissimo genere levitatis. tu istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate tantum vini in Hippiae nuptiis exhauseras ut tibi necesse esset in populi Romani conspectu vomere postridie. O rem non modo visu foedam sed etiam auditu! si inter cenam in ipsis tuis immanibus illis poculis hoc tibi accidisset, quis non turpe duceret? in coetu vero populi Romani negotium publicum gerens, magister equitum, cui ructare turpe esset, is vomens frustis esculentis vinum redolentibus gremium suum et totum tribunal implevit. sed haec ipse fatetur esse in suis sordibus: veniamus ad splendida.

sed hic qui robustus improbitas sum omitto loquor potis de nequissimo genus levitas tu iste fauces iste later iste gladiatorius totus corpus firmitas tantus vinum in hippias nuptiae exhaurio ut tu necesse sum in populus romanus conspectus vomo postridie o res non modo video foedus sed etiam auditus si inter cena in ipse tuus immanis ille poculum hic tu accido quis non turpis duco in coitus verus populus romanus negotium publicus gero magister eques qui ructaris turpis sum is vomo frustum esculentus vinum redoleo gremium suus et totus tribunal impleo sed hic ipse fateor sum in suus sordes venio ad splendidus


nam quoad vos omnia pati vidit, usus est ipse incredibili patientia: postea quam vos ad libertatem sensit erectos, praesidia vestrae libertati paravit. at cui pesti quantaeque restitit! si enim C. Antonius quod animo intenderat perficere potuisset—at potuisset nisi eius sceleri virtus M. Bruti obstitisset—Macedoniam, Illyricum, Graeciam perdidissemus; esset vel receptaculum pulso Antonio vel agger oppugnandae Italiae Graecia: quae quidem nunc M. Bruti imperio, auctoritate, copiis non instructa solum sed etiam ornata tendit dexteram Italiae suumque ei praesidium pollicetur. qui ab illo abducit exercitum, et respectum pulcherrimum et praesidium firmissimum adimit rei publicae.

nam quoad tu omnis patior video utor sum ipse incredibilis patientia postea quam tu ad libertas sentio erigo praesidium vester libertas paro at qui pestis quantus resto si enim que antonius qui animus intendo perficio possum at possum nisi is scelus virtus m brutus obsto macedonia illyricus graecia perdo sum vel receptaculis pulso antonius vel agger oppugno italia graecia qui quidem nunc m brutus imperium auctoritas copia non instruo solus sed etiam orno tendo dexter italia suum is praesidium polliceor qui ab ille abduco exercitus et respicio pulcher et praesidium firmus adimo res publicus


O multo miserior Dolabella quam ille quem tu miserrimum esse voluisti! ‘dolores Trebonius pertulit magnos.’ multi ex morbi gravitate maiores, quos tamen non miseros, sed laboriosos solemus dicere. ‘longus fuit dolor.’ bidui, at compluribus annorum saepe multorum. nec vero graviora sunt carnificum cruciamenta quam interdum tormenta morborum.

o multus miser dolabella quam ille qui tu miser sum volo dolor trebonius perfero magnus multus ex morbus gravitas magnus qui tamen non miser sed laboriosus solo dico longus sum dolor biduus at complures annus saepe multus neque verus gravis sum carnifex cruciamentum quam interdum tormentum morbus


O mea frustra semper verissima auguria rerum futurarum! dicebam illis in Capitolio liberatoribus nostris, cum me ad te ire vellent, ut ad defendendam rem publicam te adhortarer, quoad metueres, omnia te promissurum; simul ac timere desisses, similem te futurum tui. itaque cum ceteri consulares irent, redirent, in sententia mansi: neque te illo die neque postero vidi neque ullam societatem optimis civibus cum importunissimo hoste foedere ullo confirmari posse credidi. post diem tertium veni in aedem telluris et quidem invitus, cum omnis aditus armati obsiderent.

o meus frustra semper verus augurium res futuraris dico ille in capitolium liberator noster cum ego ad tu eo volo ut ad defendo res publicus tu adhortor quoad metuo omnis tu promitto simul atque timeo desino similis tu sum tuus itaque cum ceterus consularis eo redeo in sententia maneo neque tu ille dies neque posterus video neque ullus societas bonus civis cum importunus hostis foedus ullus confirmaris possum credo post dies tertius venio in aedes tellus et quidem invitus cum omnis aditus armatus obsido


quis tum nobis, quis populo Romano obtulit hunc divinum adulescentem deus? qui, cum omnia ad perniciem nostram pestifero illi civi paterent, subito praeter spem omnium exortus prius confecit exercitum quem furori M. Antoni opponeret quam quisquam hoc eum cogitare suspicaretur. Magni honores habiti Cn. Pompeio, cum esset adulescens, et quidem iure. subvenit enim rei publicae, sed aetate multo robustior et militum ducem quaerentium studio paratior et in alio genere belli. non enim omnibus Sullae causa grata. declarat multitudo proscriptorum, tot municipiorum maximae calamitates.

quis tum nos quis populus romanus offero hic divinus adulescens deus qui cum omnis ad pernicies noster pestifer ille cieo pateo subeo praeter spes omnis exorior prior confacio exercitus qui furor m antonius oppono quam quisquam hic is cogito suspicor magnus honor habeo cn pompejus cum sum adulescens et quidem ius subvenio enim res publicus sed aetas multus robustus et miles dux quaero studium paro et in alius genus bellum non enim omnis sulla causa gratus declaro multitudo proscriptor tot municipium magnus calamitas


non enim ad Hannibalem mittimus ut a Sagunto recedat, ad quem miserat olim senatus P. Valerium Flaccum et Q. Baebium Tampilum—qui, si Hannibal non pareret, Carthaginem ire iussi sunt: nostros quo iubemus ire, si non paruerit Antonius?—ad nostrum civem mittimus, ne imperatorem, ne coloniam populi Romani oppugnet. itane vero? hoc per legatos rogandum est? quid interest, per deos immortalis, utrum hanc urbem oppugnet an huius urbis propugnaculum, coloniam populi Romani praesidi causa conlocatam? Belli Punici secundi quod contra maiores nostros Hannibal gessit causa fuit Sagunti oppugnatio. recte ad eum legati missi: mittebantur ad Poenum, mittebantur pro Hannibalis hostibus, nostris sociis. quid simile tandem? nos ad civem mittimus ne imperatorem populi Romani, ne exercitum, ne coloniam circumsedeat, ne oppugnet, ne agros depopuletur, ne sit hostis.

non enim ad hannibal mitto ut ab saguntus recedo ad qui mitto olim senatus p valerius flaccus et q baebius tampilis qui si hannibal non pareo carthago eo iubeo sum noster quo iubeo eo si non pareo antonius ad nos civis mitto ne imperator ne colonia populus romanus oppugno ito verus hic per legatus rogo sum quis intersum per deus immortal utrum hic urbs oppugno an hic urbs propugnaculis colonia populus romanus praesidium causa conloco bellius punicus secundus qui contra magnus noster hannibal gero causa sum saguntus oppugnatio rectus ad is legatus mitto mitto ad poenus mitto pro hannibal hostis noster socius quis similis tandem nos ad civis mitto ne imperator populus romanus ne exercitus ne colonia circumsedeo ne oppugno ne ager depopulor ne sum hostis


Caesar ipse qui illis fuerat iratissimus tamen propter singularem eius civitatis gravitatem et fidem cotidie aliquid iracundiae remittebat: te nulla sua calamitate civitas satiare tam fidelis potest? rursus iam me irasci fortasse dices. ego autem sine iracundia dico omnia nec tamen sine dolore animi: neminem illi civitati inimicum esse arbitror qui amicus huic sit civitati. excogitare quae tua ratio sit, Calene, non possum. antea deterrere te ne popularis esses non poteramus: exorare nunc ut sis popularis non possumus. satis multa cum Fufio ac sine odio omnia, nihil sine dolore. credo autem, qui generi querelam moderate ferat, aequo animo laturum amici.

caesar ipse qui ille sum irascor tamen propter singularis is civitas gravitas et fides cottidie aliquis iracundia remitto tu nullus suus calamitas civitas satiaris tam fidelis possum rursus iam ego irascor fortasse dico ego autem sine iracundia dico omnis neque tamen sine dolor animus nemo ille civitas inimicus sum arbitror qui amicus hic sum civitas excogitaris qui tuus ratio sum calenus non possum antea deterreo tu ne popularis sum non possum exoraris nunc ut sum popularis non possum satis multus cum fufius atque sine odium omnis nihil sine dolor credo autem qui gener querela modero fero aequus animus fero amicus


ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

ad d brutus libero legatus mitto princeps civitas qui ille hostis atque parricida denuntio ut ab mutina discedo idem d brutus conservo gratia consul sortio ad bellum proficiscor ab hirtius qui imbecillitas valetudo animus virtus et spes victoria confirmo caesar cum exercitus per sui comparo cum primus hic pestis res publicus libero ne quis postea scelus orior proficiscor sum ad idem brutus libero vinco dolor aliquis domesticus patria caritas


quodque provinciam Galliam citeriorem, optimorum et fortissimorum amicissimorumque rei publicae civium, exercitumque in senatus potestate retineat, id eum exercitumque eius, municipia, colonias provinciae Galliae recte atque ordine exque re publica fecisse et facere. senatum ad summam rem publicam pertinere arbitrari a D. Bruto et L. Planco imperatoribus, consulibus designatis itemque a ceteris qui provincias obtinent obtineri ex lege Iulia, quoad ex senatus consulto cuique eorum successum sit, eosque dare operam ut eae provinciae eique exercitus in senati populique Romani potestate praesidioque rei publicae sint. Cumque opera, virtute, consilio C. Caesaris summoque consensu militum veteranorum, qui eius auctoritatem secuti rei publicae praesidio sunt et fuerunt, a gravissimis periculis populus Romanus defensus sit et hoc tempore defendatur;

quisque provincia gallia citer bonus et fortis amicus res publicus civis exerceo in senatus potestas retineo is is exerceo is municipium colonia provincia gallia rectus atque ordo ex res publicus facio et facio senatus ad summa res publicus pertineo arbitraris ab d brutus et l plancus imperator consul designo ito ab ceterus qui provincia obtineo obtineo ex lex julius quoad ex senatus consultum quisque is successus sum is do opera ut is provincia is exercitus in senatus populus romanus potestas praesidium res publicus sum cos opus virtus consilium que caesar summus consensus miles veteranus qui is auctoritas sequor res publicus praesidium sum et sum ab gravis periculum populus romanus defendo sum et hic tempus defendo


quamquam mortem quidem natura omnibus proposuit; crudelitatem mortis et dedecus virtus propulsare solet, quae propria est Romani generis et seminis. hanc retinete, quaeso, Quirites, quam vobis tamquam hereditatem maiores vestri reliquerunt. Alia omnia falsa, incerta sunt, caduca, mobilia: virtus est una altissimis defixa radicibus, quae numquam vi ulla labefactari potest, numquam demoveri loco. hac maiores vestri primum universam Italiam devicerunt, deinde Karthaginem exciderunt, Numantiam everterunt, potentissimos reges, bellicosissimas gentis in dicionem huius imperi redegerunt.

quamquam mors quidem natura omnis propono crudelitas mors et dedecus virtus propulsaris soleo qui proprius sum romanus genus et semen hic retineo quaeso quiris quam tu tamquam hereditas magnus vester relinquo alius omnis fallo incertus sum caducus mobilia virtus sum unus alo defigo radix qui numquam vis ullus labefactaris possum numquam demoveo locus hic magnus vester primus universus italia devinco deinde karthago excido numantia everto potens rex bellicosus gens in dicio hic imperium redigo


quod si non metuis viros fortis egregiosque civis, quod a corpore tuo prohibentur armis, tui te, mihi crede, diutius non ferent. quae est autem vita dies et noctes timere a suis? Nisi vero aut maioribus habes beneficiis obligatos quam ille quosdam habuit ex eis a quibus est interfectus, aut tu es ulla re cum eo comparandus. fuit in illo ingenium, ratio, memoria, litterae, cura, cogitatio, diligentia; res bello gesserat, quamvis rei publicae calamitosas, at tamen magnas; multos annos regnare meditatus, magno labore, magnis periculis quod cogitarat effecerat; muneribus, monumentis, congiariis, epulis multitudinem imperitam delenierat; suos praemiis, adversarios clementiae specie devinxerat. quid multa? attulerat iam liberae civitati partim metu partim patientia consuetudinem serviendi.

qui si non metuo vir fortis egregius civis qui ab corpus tuus prohibeo arma tuus tu ego credo diu non fero qui sum autem vito dies et nox timeo ab suus nisus verus aut magnus habeo beneficium obligo quam ille quidam habeo ex is ab qui sum interficio aut tu sum ullus res cum is comparo sum in ille ingenium ratio memoria littera cura cogitatio diligentia res bellum gero quivis res publicus calamitosus at tamen magnus multus annus regno meditor magnus labor magnus periculum qui cogito efficio munus monumentum congiarius epulis multitudo imperitus delenio suus praemium adversarius clementia species devincio quis multus affero iam liber civitas pars metus pars patientia consuetudo servio