De Inventione

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


accedere; deinde ex utilitatis et honestatis partibus ostendere, quam inutile aut quam turpe sit id, quod adversarii dicant fieri oportuisse aut oportere, et id, quod nos fecerimus aut postulemus, quam utile aut quam honestum sit; deinde leges nobis caras esse non propter litteras, quae tenues et obscurae notae sint voluntatis, sed propter earum rerum, quibus de scriptum est, utilitatem et eorum, qui scripserint, sa- pientiam et diligentiam; postea, quid sit lex, descri- bere, ut ea videatur in sententiis, non in verbis con- sistere; et iudex is videatur legi optemperare, qui sen- tentiam eius, non qui scripturam sequatur; deinde, quam indignum sit eodem affici supplicio eum, qui propter aliquod scelus et audaciam contra leges fecerit, et eum, qui honesta aut necessaria de causa non ab sententia, sed ab litteris legis recesserit; atque his et huiusmodi rationibus et accipi causam et in hac lege accipi et eam causam, quam ipse afferat, opor-

accedo deinde ex utilitas et honestas pars ostendo quam inutilis aut quam turpis sum is qui adversarius dico fio oportet aut oportet et is qui nos facio aut postulo quam utilis aut quam honestus sum deinde lex nos caveo sum non propter littera qui tenuis et obscurus nosco sum voluntas sed propter is res qui de scribo sum utilitas et is qui scribo sa pientiam et diligentia postea quis sum lex descri bere ut is video in sententia non in verbum continuo sisto et iudex is video lego optemperaris qui sui tentiam is non qui scribo sequor deinde quam indignus sum idem afficio supplicium is qui propter aliqui scelus et audacia contra lex facio et is qui honestus aut necessarius de causa non ab sententia sed ab littera lex recedo atque hic et huiusmodi ratio et accipio causa et in hic lex accipio et is causa quam ipse affero opor


Sin iudicatum aliquod inferetur, quoniam id ex his locis maxime firmatur: laude eorum, qui iudicarunt; similitudine eius rei, qua de agitur, ad eam rem, qua de iudicatum est; et commemorando non modo non esse reprehensum iudicium, sed ab omnibus adpro- batum; et demonstrando difficilius et maius fuisse ad iudicandum, quod afferatur, quam id, quod instet: ex contrariis locis, si res aut vera aut veri similis permittet, infirmari oportebit. atque erit observandum diligenter, ne nihil ad id, quo de agatur, pertineat id, quod iudica- tum sit; et videndum est, ne ea res proferatur, in qua sit offensum, ut de ipso, qui iudicarit, iudicium fieri videatur.

sin iudico aliqui infero quoniam is ex hic locus magnus firmo laus is qui judico similitudo is res qui de ago ad is res qui de iudico sum et commemoro non modo non sum reprehendo iudicium sed ab omnis adpro batum et demonstro difficilis et magnus sum ad judico qui affero quam is qui insto ex contrarius locus si res aut verus aut verus similis permitto infirmaris oportet atque sum observo diligenter ne nihil ad is quo de ago pertineo is qui judico tum sum et video sum ne is res profero in qui sum offendo ut de ipse qui iudico iudicium fio video


Ac tum, considerato genere causae, cum simplexne an iuncta sit intellexeris et scripti an rationis habeat controversiam videris, dein- ceps erit videndum, quae quaestio, quae ratio, quae iudicatio, quod firmamentum causae sit; quae omnia a constitutione proficiscantur oportet. quaestio est ea, quae ex conflictione causarum gignitur controversia, hoc modo: non iure fecisti; iure feci. causarum autem est conflictio, in qua constitutio constat. ex ea igitur nascitur controversia, quam quaestionem dicimus, haec: iurene fecerit? ratio est ea, quae continet cau- sam, quae si sublata sit, nihil in causa controversiae relinquatur, hoc modo, ut docendi causa in facili et pervulgato exemplo consistamus: Orestes si accusetur matricidii, nisi hoc dicat iure feci; illa enim patrem meum occiderat, non habet defensionem. qua ratione sublata omnis controversia quoque sublata sit. ergo eius causae ratio est, quod illa Agamemnonem occi- derit. iudicatio est, quae ex infirmatione rationis nascitur controversia. nam sit ea nobis exposita ratio, quam paulo ante exposuimus: illa enim meum, inquit, patrem occiderat: at non, inquiet ad- versarius, abs te filio matrem necari oportuit; potuit enim sine tuo scelere illius factum puniri. ex hac de- ductione rationis illa summa nascitur controversia, quam iudicationem appellamus. ea est huiusmodi: rec- tumne fuerit ab Oreste matrem occidi, cum illa Orestis patrem occidisset.

atque tum considero genus causa cum simplex an iungo sum intellego et scribo an ratio habeo controversia video deinde ceps sum video qui quaestio qui ratio qui judicatio qui firmamentum causa sum qui omnis ab constitutio proficiscor oportet quaestio sum is qui ex conflictio causaris gigno controversia hic modo non ius facio ius facio causaris autem sum conflictio in qui constitutio consto ex is igitur nascor controversia quam quaestio dico hic jus facio ratio sum is qui contineo cau sam qui si tollo sum nihil in causa controversia relinquo hic modo ut doceo causa in facilis et pervulgo exemplum consisto orestes si accuso matricidium nisi hic dico ius facio ille enim pater meus occido non habeo defensio qui ratio tollo omnis controversia quoque tollo sum ergo is causa ratio sum qui ille agamemnon obcieo defleo judicatio sum qui ex infirmatio ratio nascor controversia nam sum is nos expono ratio quam paulus ante expono ille enim meus inquam pater occido at non inquam ad versarius abs tu filius mater neco oportet possum enim sine tuus scelus ille facio punior ex hic de ductio ratio ille summus nascor controversia quam iudicatio appello is sum huiusmodi rec tum sum ab orestes mater occido cum ille orestes pater occido


Hoc autem loco caput illud erit accusatoris, si de- monstrare poterit alii nemini causam fuisse faciendi; secundarium, si tantam aut tam idoneam nemini. sin fuisse aliis quoque causa faciendi videbitur, aut po- testas defuisse aliis demonstranda est aut facultas aut voluntas. potestas, si aut nescisse aut non adfuisse aut conficere aliquid non potuisse dicentur. facultas, si ratio, adiutores, adiumenta ceteraque, quae ad rem pertinebunt, defuisse alicui demonstrabuntur. volun- tas, si animus a talibus factis vacuus et integer esse dicetur. postremo, quas ad defensionem rationes reo dabimus, iis accusator ad alios ex culpa eximendos abutetur. verum id brevi faciendum est et in unum multa sunt conducenda, ut ne alterius defendendi causa hunc accusare, sed huius accusandi causa defendere alterum videatur.

hic autem locus caput ille sum accusator si de monstraris possum alius nemo causa sum facio secundarius si tantus aut tam idoneus nemo sin sum alius quoque causa facio video aut other testo desum alius demonstro sum aut facultas aut voluntas potestas si aut nescio aut non adsum aut confacio aliquis non possum dico facultas si ratio adiutor adjumentum ceter qui ad res pertineo desum aliqui demonstro volun tas si animus ab talis facio vacuus et integer sum dico postremo qui ad defensio ratio reor do is accusator ad alius ex culpa eximo abutor verus is brevis facio sum et in unus multus sum conduco ut ne alter defendo causa hic accuso sed hic accuso causa defendo alter video


Ex ratiocinatione nascitur controversia, cum ex eo, quod uspiam est, ad id, quod nusquam scriptum est, venitur, hoc pacto: lex: si furiosus est, agna- tum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. et lex: paterfamilias uti super familia pecu- niaque sua legassit, ita ius esto. et lex: si pater- familias intestato moritur, familia pecuniaque eius

ex ratiocinatio nascor controversia cum ex is qui uspiam sum ad is qui nusquam scribo sum venio hic pacisco lex si furiosus sum agna tum gentilis in is pecunia is potestas sum et lex paterfamilias uti super familia pecus niaque suus legassit ita ius sum et lex si pater familia intestato morior familia pecunia is


Cum est nominis controversia, quia vis vocabuli definienda verbis est, constitutio definitiva dicitur. eius generis exemplo nobis posita sit haec causa: C. Flaminius, is qui consul rem male gessit bello Punico secundo, cum tribunus plebis esset, invito senatu et omnino contra voluntatem omnium opti- matium per seditionem ad populum legem agrariam ferebat. hunc pater suus concilium plebis habentem de templo deduxit; arcessitur maiestatis. intentio est: maiestatem minuisti, quod tribunum plebis de templo deduxisti. depulsio est: non minui maiestatem. quaestio est: maiestatemne minuerit? ratio: in filium enim quam habebam potestatem, ea sum usus. rationis infirmatio: at enim, qui patria potestate, hoc est pri- vata quadam, tribuniciam potestatem, hoc est populi potestatem, infirmat, minuit is maiestatem. iudicatio est: minuatne is maiestatem, qui in tribuniciam po- testatem patria potestate utatur? ad hanc iudicationem argumentationes omnes afferre oportebit.

cos sum nomen controversia quia volo vocabulis definio verbum sum constitutio definitivus dico is genus exemplum nos pono sum hic causa que flaminius is qui consul res malus gero bellum punicus secundus cum tribunus plebs sum invito senatus et omnino contra voluntas omnis opti matium per seditio ad populus lex agrarius fero hic pater suus concilium plebs habeo de templum deduco arcesso maiestas intentio sum maiestas minuo qui tribunus plebs de templum deduco depulsio sum non minuo maiestas quaestio sum majestas minuo ratio in filius enim quam habeo potestas is sum utor ratio infirmatio at enim qui patria potestas hic sum other vata quidam tribunicius potestas hic sum populus potestas infirmo minuo is maiestas judicatio sum minuo is maiestas qui in tribunicius other testas patria potestas uto ad hic iudicatio argumentatio omnis affero oportet


atque in his id, quod in omnia, valere oportebit; con- traria quoque, quae et qualia sint, intellegentur. vi- dere autem in laudando et in vituperando oportebit non tam, quae in corpore aut in extraneis rebus ha- buerit is, de quo agetur, quam quo pacto his rebus usus sit. nam fortunam quidem et laudare stultitia et vituperare superbia est, animi autem et laus ho- nesta et vituperatio vehemens est.

atque in hic is qui in omnis valeo oportet continuo traria quoque qui et qualis sum intellego vis do autem in laudo et in vitupero oportet non tam qui in corpus aut in extraneus res hic buerit is de quo ago quam quo pacisco hic res utor sum nam fortuna quidem et laudo stultitia et vituperaris superbia sum animus autem et laus ho nesta et vituperatio vehemens sum


Nunc de conclusione dicemus.


Nihil igitur ad hanc rem ratio illa pertinebit; atque hac distinctione alia quoque, quae videbuntur officere huic partitioni, propulsabimus, si quis aut assumptio- nem aliquando tolli posse putet aut propositionem. quae si quid habet probabile aut necessarium, quoquo modo commoveat auditorem necesse est. quod si so- lum spectaretur ac nihil, quo pacto tractaretur id, quod esset excogitatum, referret, nequaquam tantum inter summos oratores et mediocres interesse existi-

nihil igitur ad hic res ratio ille pertineo atque hic distinctio alius quoque qui video officio hic partitio propulso si quis aut assumptio no aliquando tollo possum puto aut propositio qui si quis habeo probabilis aut necessarius quisquis modo commoveo auditor necesse sum qui si so lum specto atque nihil quo pacisco tracto is qui sum excogitas refero nequaquam tantus inter summus orator et mediocris intersum exeo


si vero ceteri quoque idem faciant, omnino iudicium nullum futurum. postea demonstrabitur, ne si iudicio quidem illa damnata esset, in quam id crimen ab reo conferatur, potuisse hunc ipsum de illa supplicium sumere; quare esse indignum eum, qui ne de damnata quidem poenas sumere ipse potuisset, de ea supplicium sumpsisse, quae ne adducta quidem sit in iudicium. deinde postu- labit, ut legem, qua lege fecerit, proferat. deinde quem- admodum in comparatione praecipiebamus, ut illud, quod compararetur, extenuaretur ab accusatore quam maxime, sic in hoc genere oportebit illius culpam, in quem crimen transferatur, cum huius maleficio, qui se iure fecisse dicat, comparare. postea demonstran- dum est non esse illud eiusmodi, ut ob id hoc fieri con- venerit. extrema est, ut in comparatione, assumptio iudicationis et de ea per amplificationem ex delibera- tionis praeceptis dictio.

si verus ceterus quoque idem facio omnino iudicium nullus sum postea demonstro ne si iudicium quidem ille damno sum in quam is crimen ab reor confero possum hic ipse de ille supplicium sumo quare sum indignus is qui ne de damno quidem poena sumo ipse possum de is supplicium sumo qui ne adduco quidem sum in iudicium deinde pono lo ut lex qui lex facio profero deinde qui admodum in comparatio praecipio ut ille qui comparo extenuo ab accusator quam magnus sic in hic genus oportet ille culpa in qui crimen transfero cum hic maleficium qui sui ius facio dico comparo postea demonstran dum sum non sum ille eiusmodi ut ob is hic fio continuo venio exter sum ut in comparatio assumptio iudicatio et de is per amplificatio ex delibero tio praecipio dictio


Nobis autem commodior illa partitio videatur esse, quae in quinque partes tributa est, quam omnes ab Aristotele et Theophrasto profecti maxime secuti sunt. nam quemadmodum illud superius genus argumen- tandi, quod per inductionem sumitur, maxime Socrates et Socratici tractarunt, sic hoc, quod per ratiocina- tionem expolitur, summe est ab Aristotele et Theophrasto frequentatum, deinde a rhetoribus iis, qui elegantissimi atque artificiosis- simi putati sunt. quare autem nobis illa magis partitio probetur, dicendum videtur, ne temere secuti putemur; et breviter dicendum, ne in huiusmodi rebus diutius, quam ratio praecipiendi postulat, commoremur.

nos autem commodus ille partitio video sum qui in quinque pars tribuo sum quam omnis ab aristotelis et theophrastus proficiscor magnus sequor sum nam quemadmodum ille superus genus argumen tandi qui per inductio sumo magnus socrates et socraticus tracto sic hic qui per ratiocina tio expolio summus sum ab aristotelis et theophrastus frequentas deinde ab rhetor is qui elego atque artificiosus simus putas sum quare autem nos ille magis partitio probo dico video ne temere sequor puto et brevis dico ne in huiusmodi res diu quam ratio praecipio postulo commoro


Rerum expetendarum tria genera sunt; par autem numerus vitandarum ex contraria parte. nam est quiddam, quod sua vi nos adliciat ad sese, non emo- lumento captans aliquo, sed trahens sua dignitate, quod genus virtus, scientia, veritas. est aliud autem non propter suam vim et naturam, sed propter fruc- tum atque utilitatem petendum; quod genus pecunia est. est porro quiddam ex horum partibus iunctum, quod et sua vi et dignitate nos inlectos ducit et prae se quandam gerit utilitatem, quo magis expetatur, ut amicitia, bona existimatio.

res expetendaris tres genus sum par autem numerus vitandaris ex contrarius pars nam sum quidam qui suus vis nos adliciat ad sui non emo lumento capto aliquis sed traho suus dignitas qui genus virtus scientia vereor sum alius autem non propter suus vis et natura sed propter fruc tum atque utilitas peto qui genus pecunia sum sum porro quidam ex hic pars jungo qui et suus vis et dignitas nos illectus duco et prae sui quidam gero utilitas quo magis expeto ut amicitia bonus existimatio


Materiam artis eam dicimus, in qua omnis ars et ea facultas, quae conficitur ex arte, versatur. ut si medi- cinae materiam dicamus morbos ac vulnera, quod in his omnis medicina versetur, item, quibus in rebus ver- satur ars et facultas oratoria, eas res materiam artis rhetoricae nominamus. has autem res alii plures, alii pauciores existimarunt. nam Gorgias Leontinus, anti- quissimus fere rhetor, omnibus de rebus oratorem op- time posse dicere existimavit; hic infinitam et inmensam huic artificio materiam subicere videtur. Aristoteles autem, qui huic arti plurima adiumenta atque orna- menta subministravit, tribus in generibus rerum ver- sari rhetoris officium putavit, demonstrativo, delibera- tivo, iudiciali. demonstrativum est, quod tribuitur in alicuius certae personae laudem aut vituperationem; deliberativum, quod positum in disceptatione civili ha- bet in se sententiae dictionem; iudiciale, quod positum in iudicio habet in se accusationem et defensionem aut petitionem et recusationem. et, quemadmodum nostra quidem fert opinio, oratoris ars et facultas in hac ma-

materia ars is dico in qui omnis ars et is facultas qui confacio ex ars verso ut si medus cinae materia dico morbus atque vulnero qui in hic omnis medicina verso item qui in res ver satur ars et facultas oratorium is res materia ars rhetorica nomino hic autem res alius multus alius paucus existimo nam gorgias leontinus anti quissimus fere rhetor omnis de res orator op timeo possum dico existimo hic infinitus et immensus hic artificium materia subicio video aristotelis autem qui hic artus multus adjumentum atque orno mentum subministro tres in genus res ver saris rhetor officium puto demonstrativus delibero tivo iudicial demonstrativus sum qui tribuo in aliquis certus persona laus aut vituperatio deliberativus qui pono in disceptatio civilis hic bet in sui sententia dictio iudicial qui pono in iudicium habeo in sui accusatio et defensio aut petitio et recusatio et quemadmodum noster quidem fero opinio orator ars et facultas in hic ma


Inductio est oratio, quae rebus non dubiis captat assensionem eius, quicum instituta est; quibus assen- sionibus facit, ut illi dubia quaedam res propter si- militudinem earum rerum, quibus assensit, probetur; velut apud Socraticum Aeschinen demonstrat Socrates cum Xenophontis uxore et cum ipso Xenophonte Aspa- siam locutam: dic mihi, quaeso, Xenophontis uxor, si vicina tua melius habeat aurum, quam tu habes, utrum illudne an tuum malis? illud, inquit. quid, si vestem et ceterum ornatum muliebrem pretii maioris habeat, quam tu habes, tuumne an illius malis? respondit: illius vero. age sis, inquit, quid? si virum illa me- liorem habeat, quam tu habes, utrumne tuum virum malis an illius? hic mulier erubuit.

inductio sum oratio qui res non dubius capto assensio is qui institutum sum qui assen sio facio ut ille dubius quidam res propter si militudo is res qui adsentio probo velut apud socraticus aeschines demonstro socrates cum xenophon uxor et cum ipse xenophon aspa siam loquor dico ego quaeso xenophon uxor si vicinum tuus bonus habeo aurum quam tu habeo utrum ille an tuus malus ille inquam quis si vestis et ceterum orno muliebris pretium magnus habeo quam tu habeo tuus an ille malus respondeo ille verus ago sum inquam quis si vir ille ego liorem habeo quam tu habeo uter tuus vir malus an ille hic mulier erubesco


Locos autem communes in hoc genere argumentandi hos et huiusmodi quosdam esse arbitramur: primum eius scripti, quod proferas, laudationem et confirma- tionem; deinde eius rei, qua de quaeratur, cum eo, de quo constet, collationem eiusmodi, ut id, de quo quaeritur, ei, de quo constet, simile esse videatur; postea admirationem per contentionem, qui fieri pos- sit, ut qui hoc aequum esse concedat, illud neget, quod aut aequius aut eodem sit in genere; deinde idcirco de hac re nihil esse scriptum, quod, cum de illa esset scriptum, de hac is, qui scribebat, dubita-

locus autem communis in hic genus argumentor hic et huiusmodi quidam sum arbitror primus is scribo qui profero laudatio et confirmo tio deinde is res qui de quaero cum is de quo consto collatio eiusmodi ut is de quo quaero is de quo consto similis sum video postea admiratio per contentio qui fio pos sum ut qui hic aequus sum concedo ille nego qui aut aequus aut idem sum in genus deinde idcirco de hic res nihil sum scribo qui cum de ille sum scribo de hic is qui scribo dubito


Casus autem inferetur in concessionem, cum demon- stratur aliqua fortunae vis voluntati obstitisse, ut in hac: cum Lacedaemoniis lex esset, ut, hostias nisi ad sacrificium quoddam redemptor praebuisset, capital esset, hostias is, qui redemerat, cum sacrificii dies instaret, in urbem ex agro coepit agere. tum subito magnis commotis tempestatibus fluvius Eurotas, is qui praeter Lacedaemonem fluit, ita magnus et vehemens factus est, ut ea traduci victimae nullo modo possent.

casus autem infero in concessio cum demeo stratur aliqui fortuna volo voluntas obsto ut in hic cum lacedaemonius lex sum ut hostio nisi ad sacrificium quidam redemptor praebeo capital sum hostio is qui redemo cum sacrificium dies insto in urbs ex ager coepio ago tum subeo magnus commoveo tempestas fluvius eurotas is qui praeter lacedaemon fluo ita magnus et vehemens facio sum ut is traduco victima nullus modo possum


Facultates autem considerantur, cum aliquod pecu- niarium praemium postulatur; in quo, utrum copiane sit agri, vectigalium, pecuniae an penuria, conside- ratur. Loci communes: facultates augere, non minu- ere oportere; et, inpudentem esse, qui pro beneficio non gratiam, verum mercedem postulet; contra autem de pecunia ratiocinari sordidum esse, cum de gratia referunda deliberetur; et, se pretium non pro facto, sed honorem ita, ut factitatum sit, pro beneficio postu- lare.

facultas autem considero cum aliqui pecus niarium praemium postulo in quo utrum copia sum ager vectigalis pecunia an penuria consido ratur locus communis facultas augeo non minu eremus oportet et impudens sum qui pro beneficium non gratia verus merces postulo contra autem de pecunia ratiocinor sordidus sum cum de gratia refero delibero et sui pretium non pro facio sed honor ita ut factitas sum pro beneficium pono laris


hoc ergo in genere spectabitur locus, tempus, occasio, facultas; quorum unius cuiusque vis diligenter in con- firmationis praeceptis explicata est. quare, ne aut hic non admonuisse aut ne eadem iterum dixisse videamur, breviter iniciemus, quid quaque in parte considerari oporteat. in loco igitur opportunitas, in tempore longinquitas, in occasione commoditas ad faciendum idonea, in facultate copia et potestas earum rerum, propter quas aliquid facilius fit aut quibus sine omnino confici non potest, consideranda est.

hic ergo in genus specto locus tempus occasio facultas qui unus quisque volo diligenter in continuo firmatio praecipio explicata sum quare ne aut hic non admoneo aut ne idem iterum dico video brevis inicio quis quisque in pars consideraris oportet in locus igitur opportunitas in tempus longinquitas in occasio commoditas ad facio idoneus in facultas copia et potestas is res propter qui aliquis facilis fio aut qui sine omnino conficio non possum considero sum


hoc autem fieri poterit, si complexionum genera intelle- gentur. nam aut ita complectemur, ut in unum con- ducamus propositionem et assumptionem, hoc modo: quodsi leges omnes ad utilitatem rei publicae referri convenit, hic autem saluti rei publicae profuit, pro- fecto non potest eodem facto et saluti communi con- suluisse et legibus non optemperasse; aut ita, ut ex contrario sententia conficiatur, hoc modo: summa igitur amentia est in eorum fide spem habere, quorum perfidia totiens deceptus sis; aut ita, ut id solum, quod conficitur, inferatur, ad hunc modum: urbem igitur diruamus; aut, ut id, quod eam rem, quae con- ficitur, sequatur necesse est. id est huiusmodi: si peperit, cum viro concubuit: peperit autem. conficitur hoc: concubuit igitur cum viro. hoc si nolis inferre et inferas id, quod sequitur: fecit igitur incestum, et concluseris argumentationem et perspicuam fugeris complexionem.

hic autem fio possum si complexio genus intelle gentur nam aut ita complector ut in unus continuo duco propositio et assumptio hic modo quodsi lex omnis ad utilitas res publicus refero convenio hic autem salus res publicus prosum pro fecto non possum idem facio et salus communis continuo suluisse et lex non optemperasse aut ita ut ex contrarius sententia confacio hic modo summus igitur amentia sum in is fides spes habeo qui perfidia totiens decipio sum aut ita ut is solus qui confacio infero ad hic modus urbs igitur diruo aut ut is qui is res qui continuo ficitur sequor necesse sum is sum huiusmodi si pario cum vir concubo pario autem confacio hic concubo igitur cum vir hic si nolo infero et infero is qui sequor facio igitur incestus et concludo argumentatio et perspicuus fugio complexio


batione commotus animus accesserit. Cum autem non inpulsione, verum ratiocinatione aliquem commisisse quid dicet, quid commodi sit secutus aut quid incom- modi fugerit, demonstrabit et id augebit, quam maxime poterit, ut, quod eius fieri possit, idonea quam maxime causa ad peccandum hortata videatur. si gloriae causa, quantam gloriam consecuturam existimarit; item si do- minationis, si pecuniae, si amicitiae, si inimicitiarum, et omnino quicquid erit, quod causae fuisse dicet, id summe augere debebit.

batio commoueo animus accedo cos autem non inpulsio verus ratiocinatio aliquis committo quis dico quis commodus sum sequor aut quis incom modus fugio demonstro et is augeo quam magnus possum ut qui is fio possum idoneus quam magnus causa ad pecco horto video si gloria causa quantus gloria consequor existimo item si do minatio si pecunia si amicitia si inimicitiaris et omnino quisquis sum qui causa sum dico is summus augeo debeo


nam quo indignius rem honestissimam et rectissimam violabat stultorum et improborum temeritas et audacia summo cum rei publicae detrimento, eo studiosius et illis re- sistendum fuit et rei publicae consulendum. quod no- strum illum non fugit Catonem neque Laelium neque eorum, ut vere dicam, discipulum Africanum neque Gracchos Africani nepotes: quibus in hominibus erat summa virtus et summa virtute amplificata auctoritas et, quae et his rebus ornamento et rei publicae prae- sidio esset, eloquentia. quare meo quidem animo nihilo minus eloquentiae studendum est, etsi ea quidam et privatim et publice abutuntur; sed eo quidem vehemen- tius, ne mali magno cum detrimento bonorum et com- muni omnium pernicie plurimum possint, cum prae- sertim hoc sit unum, quod ad omnes res et privatas et publicas maxime pertineat, hoc tuta, hoc honesta, hoc inlustris, hoc eodem vita iucunda fiat. nam hinc ad rem publicam plurima commoda veniunt, si mo- deratrix omnium rerum praesto est sapientia; hinc ad ipsos, qui eam adepti sunt, laus, honos, dignitas con- fluit; hinc amicis quoque eorum certissimum et tu- tissimum praesidium comparatur. ac mihi quidem vi- dentur homines, cum multis rebus humiliores et in- firmiores sint, hac re maxime bestiis praestare, quod loqui possunt. quare praeclarum mihi quiddam videtur adeptus is, qui, qua re homines bestiis praestent, ea in re hominibus ipsis antecellat. hoc si forte non natura modo neque exercitatione conficitur, verum etiam arti- ficio quodam comparatur, non alienum est videre, quae dicant ii, qui quaedam eius rei praecepta nobis reliquerunt.

nam quo indignus res honestus et recingo violo stultor et improbus temeritas et audacia superus cum res publicus detrimentum is studiosus et ille res sisto sum et res publicus consulo qui no strum ille non fugio cato neque laelius neque is ut verus dico discipulis africanus neque gracchus africanus nepos qui in homo sum summus virtus et summus virtus amplifico auctoritas et qui et hic res ornamentum et res publicus prae sidio sum eloquentia quare meus quidem animus nihilum paruus eloquentia studeo sum etsi is quidam et privatim et publicus abutor sed is quidem vehemen tius ne malus magnus cum detrimentum bonus et com munio omnis pernicies multus possum cum prae sertim hic sum unus qui ad omnis res et privo et publicus magnus pertineo hic tueor hic honestus hic illustris hic idem vito iucundus fio nam hinc ad res publicus multus commodus venio si mo deratrix omnis res praesto sum sapientia hinc ad ipse qui is adipiscor sum laus honor dignitas continuo fluo hinc amicus quoque is certus et tu tissimum praesidium comparo atque ego quidem vis do homo cum multus res humilis et in firmus sum hic res magnus bestia praesto qui loquor possum quare praeclaris ego quidam video adipiscor is qui qui res homo bestia praesto is in res homo ipse antecello hic si fors non natura modo neque exercitatio confacio verus etiam artus ficio quidam comparo non alienus sum video qui dico is qui quidam is res praecipio nos relinquo


odium commovere poterit. nonus locus est, per quem cum aliis peccatis, quae constat esse peccata, hoc quo de quaestio est, conparatur, et ita per contentionem, quanto atrocius et indignius sit illud, de quo agitur, ostenditur. decimus locus est, per quem omnia, quae in negotio gerundo acta sunt quaeque post negotium consecuta sunt, cum unius cuiusque indignatione et criminatione colligimus et rem verbis quam maxime ante oculos eius, apud quem dicitur, ponimus, ut id, quod indignum est, proinde illi videatur indignum, ac si ipse interfuerit ac praesens viderit. undecimus locus est, per quem ostendimus ab eo factum, a quo minime oportuerit, et a quo, si alius faceret, prohiberi con- venerit. duodecimus locus est, per quem indignamur, quod nobis hoc primis acciderit neque alicui umquam usu venerit.

odium commoveo possum nonus locus sum per qui cum alius peccatum qui consto sum pecco hic quo de quaestio sum conparo et ita per contentio quantus atrox et indignus sum ille de quo ago ostendo decimus locus sum per qui omnis qui in negotium gero ago sum quisque post negotium consequor sum cum unus quisque indignatio et criminatio colligo et res verbum quam magnus ante oculus is apud qui dico pono ut is qui indignus sum proinde ille video indignus atque si ipse intersum atque praesens video undecimus locus sum per qui ostendo ab is facio ab quo paruus oportet et ab quo si alius facio prohibeo continuo venio duodecimus locus sum per qui indignor qui nos hic primus accido neque aliqui umquam usus venio


qui omnes loci similiter in incommodi quoque vitatione tractabuntur. sin accusator dixerit eum id esse secutum, quod ei visum sit commodum, aut id fugisse, quod putarit esse incommodum, quamquam in falsa fuerit opinione, demonstrandum erit defensori neminem tantae esse stultitiae, qui tali in re possit veritatem ignorare. quodsi hoc concedatur, illud non concessum iri: ne dubitasse quidem, quid eius iuris esset, et id, quod falsum fuerit, sine ulla dubitatione pro vero probasse; quia si dubitarit, summae fuisse amentiae dubia spe inpulsum certum in periculum se committere.

qui omnis locus similis in incommodus quoque vitatio tracto sin accusator dico is is sum sequor qui is video sum commodus aut is fugio qui puto sum incommodus quamquam in fallo sum opinio demonstro sum defensor nemo tantus sum stultitia qui talis in res possum veritas ignoro quodsi hic concedo ille non concedo eo ne dubito quidem quis is ius sum et is qui falsus sum sine ullus dubitatio pro verus probo quia si dubito summa sum amentia dubius spes impulsus certus in periculum sui committo


Vitia vero haec sunt certissima exordiorum, quae summo opere vitare oportebit: vulgare, commune, com- mutabile, longum, separatum, translatum, contra prae- cepta. vulgare est, quod in plures causas potest accom- modari, ut convenire videatur. commune, quod nihilo minus in hanc quam in contrariam partem causae potest convenire. commutabile, quod ab adversario potest leviter mutatum ex contraria parte dici. longum est, quod pluribus verbis aut sententiis ultra quam satis est producitur. separatum, quod non ex ipsa causa ductum est nec sicut aliquod membrum adnexum orationi. translatum est, quod aliud conficit, quam causae genus postulat: ut si qui docilem faciat auditorem, cum beni- volentiam causa desideret, aut si principio utatur, cum insinuationem res postulet. contra praecepta est, quod nihil eorum efficit, quorum causa de exordiis praecepta traduntur; hoc est, quod eum, qui audit, neque beni- volum neque attentum neque docilem efficit, aut, quo nihil profecto peius est, ut contra sit, facit.

vitio verus hic sum certus exordium qui superus opus vitaris oportet vulgaris communis com mutabilis longus separo transfero contra prae cepta vulgaris sum qui in multus causa possum accom modaris ut convenio video communis qui nihilum paruus in hic quam in contrarius pars causa possum convenio commutabilis qui ab adversarius possum levis muto ex contrarius pars dico longus sum qui multus verbum aut sententia ultra quam satis sum produco separo qui non ex ipse causa duco sum neque sicut aliqui membrum adnecto oratio transfero sum qui alius confacio quam causa genus postulo ut si qui docilis facio auditor cum benus volentia causa desidero aut si principium uto cum insinuatio res postulo contra praecipio sum qui nihil is efficio qui causa de exordium praecipio trado hic sum qui is qui audio neque benus volum neque attendo neque docilis efficio aut quo nihil profecto malus sum ut contra sum facio


neque enim vos scripti sui recitatores, sed vo- luntatis interpretes fore putavit; postea quaerere ab adversariis: quid, si hoc fecissem? quid, si hoc acci- disset? eorum aliquid, in quibus aut causa sit honestissima aut necessitudo certissima: tamenne ac- cusaretis? atqui lex nusquam excepit; non ergo omnia scriptis, sed quaedam, quae perspicua sint, tacitis exceptionibus caveri; deinde nullam rem ne- que legibus neque scriptura ulla, denique ne in ser- mone quidem cotidiano atque imperiis domesticis recte posse administrari, si unus quisque velit verba spectare et non ad voluntatem eius, qui ea verba habuerit,

neque enim tu scribo suus recitator sed vo luntas interpres sum puto postea quaero ab adversarius quis si hic facio quis si hic accio disset is aliquis in qui aut causa sum honestus aut necessitudo certus tamen atque cusaretis atqui lex nusquam excipio non ergo omnis scribo sed quidam qui perspicuus sum taceo exceptio caveri deinde nullus res ne que lex neque scribo ullus denique ne in seruius moneo quidem cottidianus atque imperium domesticus rectus possum administraris si unus quisque volo verbum specto et non ad voluntas is qui is verbum habeo


Locos autem communes et ex causa ipsa, si quid inerit indignationis aut conquestionis, et ex iuris uti- litate et natura multos et graves sumere licebit et oportebit, si causae dignitas videbitur postulare.

locus autem communis et ex causa ipse si quis insum indignatio aut conquestio et ex ius uti litas et natura multus et gravis sumo liceo et oportet si causa dignitas video postulo


partes autem eius enumerare eas, quarum indigemus ad hanc praeceptionem, facilius est. eae autem partim divino, partim mortali in genere ver- santur. mortalium autem pars in hominum, pars in bestiarum genere numerantur. atque hominum genus et in sexu consideratur, virile an muliebre sit, et in natione, patria, cognatione, aetate. natione, Graius an barbarus; patria, Atheniensis an Lacedaemonius; co- gnatione, quibus maioribus, quibus consanguineis; aetate, puer an adulescens, natu grandior an senex. praeterea commoda et incommoda considerantur ab natura data animo aut corpori, hoc modo: valens an inbecillus, longus an brevis, formonsus an deformis, velox an tardus sit, acutus an hebetior, memor an obli- viosus, comis an infacetus, pudens, patiens an contra; et omnino quae a natura dantur animo et corpori considerabuntur . nam quae industria comparantur, ad habitum pertinent, de quo posterius est dicendum. in victu con- siderare oportet, apud quem et quo more et cuius arbitratu sit educatus, quos habuerit artium liberalium magistros, quos vivendi praeceptores, quibus amicis utatur, quo in negotio, quaestu, artificio sit occupatus, quo modo rem familiarem administret, qua consuetu- dine domestica sit. in fortuna quaeritur, servus sit an liber, pecuniosus an tenuis, privatus an cum potestate: si cum potestate, iure an iniuria; felix, clarus an con- tra; quales liberos habeat. ac si de non vivo quaeretur, etiam quali morte sit affectus, erit considerandum.

pars autem is enumero is qui indigeo ad hic praeceptio facilis sum is autem pars divino pars mortal in genus ver santur mortalis autem pars in homo pars in bestia genus numero atque homo genus et in sexu considero virilis an muliebris sum et in natio patria cognatio aetas natio graius an barbarus patria atheniensis an lacedaemonius co gnatio qui magnus qui consanguineus aetas puer an adulescens natus grandis an senex praeterea commodus et incommodus considero ab natura do animus aut corpus hic modo valeo an imbecillus longus an brevis formonsus an deformis velox an tardus sum acutus an hebetior memor an obli viosus como an infacetus pudeo patior an contra et omnino qui ab natura do animus et corpus considero nam qui industria comparo ad habitus pertineo de quo posterus sum dico in vinco continuo sideraris oportet apud qui et quo mos et qui arbitratus sum educo qui habeo ars liberalis magister qui vivo praeceptor qui amicus uto quo in negotium quaestus artificium sum occupo quo modo res familiaris administro qui consuesco dine domesticus sum in fortuna quaero servus sum an liber pecuniosus an tenuis privo an cum potestas si cum potestas ius an iniuria felix clarus an continuo tra qualis liber habeo atque si de non vivo quaero etiam qual mors sum afficio sum considero


iudicium fiat. hic is, qui agit, iudicium purum postulat; ille, quicum agitur, exceptionem addi ait oportere. quaestio est: excipiundum sit an non. ratio: non enim oportet in recuperatorio iudicio eius male- ficii, de quo inter sicarios quaeritur, praeiudicium fieri. infirmatio rationis: eiusmodi sunt iniuriae, ut de iis indignum sit non primo quoque tempore iudicari. iudicatio: atrocitas iniuriarum satisne causae sit, quare, dum de ea iudicatur, de aliquo maiore maleficio, de quo iudicium conparatum sit, praeiudicetur? atque exemplum quidem hoc est. in omni autem causa ab utroque quaeri oportebit, a quo et per quos et quo modo et quo tempore aut agi aut iudicari aut quid statui de ea re conveniat.

iudicium fio hic is qui ago iudicium purus postulo ille qui ago exceptio addo aio oportet quaestio sum excipio sum an non ratio non enim oportet in reciperatorius iudicium is malus ficii de quo inter sicarius quaero praejudicium fio infirmatio ratio eiusmodi sum iniuria ut de is indignus sum non primus quoque tempus iudico judicatio atrocitas iniuriaris sero causa sum quare dum de is judico de aliquis magnus maleficium de quo iudicium conparo sum praejudico atque exemplum quidem hic sum in omnis autem causa ab uterque quaero oportet ab quo et per qui et quo modo et quo tempus aut ago aut iudico aut quis statuo de is res convenio


Ac neminem mirari conveniet, si aut in his aut in aliis exemplis scripti quoque controversiam adiunctam videbit. quo de genere post erit nobis separatim di- cendum, propterea quod quaedam genera causarum simpliciter ex sua vi considerantur, quaedam autem sibi aliud quoque aliquod controversiae genus assu-

atque nemo miror convenio si aut in hic aut in alius exemplum scribo quoque controversia adjungo video quo de genus post sum nos separatim deus cendum propterea qui quidam genus causaris simplex ex suus vis considero quidam autem sui alius quoque aliqui controversia genus assu


Remotio criminis est, cum eius intentio facti, quod ab adversario infertur, in alium aut in aliud de- movetur.

remotio crimen sum cum is intentio facio qui ab adversarius infero in alius aut in alius de moveo


deinde, ne is honos nimium pervul- getur. atque hic eius, qui contra aliquem praemium postulantem dicet, locus erit communis: praemia vir- tutis et officii sancta et casta esse oportere neque ea aut cum inprobis communicari aut in mediocribus hominibus pervulgari; et alter: minus homines vir- tutis cupidos fore virtutis praemio pervulgato; quae enim rara et ardua sint, ea experiendo pulchra et iu- cunda hominibus videri; et tertius: si exsistant, qui apud maiores nostros ob egregiam virtutem tali ho- nore dignati sunt, nonne de sua gloria, cum pari prae- mio tales homines affici videant, delibari putent? et eorum enumeratio et cum iis, quos contra dicas, com- paratio. eius autem, qui praemium petet, facti sui amplificatio, eorum, qui praemio affecti sunt, cum suis factis contentio.

deinde ne is honor nimium pervul getur atque hic is qui contra aliquis praemium postulo dico locus sum communis praemium vir tueor et officium sancio et castus sum oportet neque is aut cum improbus communicaris aut in mediocris homo pervulgaris et alter paruus homo vir tueor cupidus sum virtus praemium pervulgo qui enim rarus et arduus sum is experior pulcher et iu cunda homo video et tertius si exsisto qui apud magnus noster ob egregius virtus talis ho nore digno sum nonne de suus gloria cum par prae mio talis homo afficio video delibaris puto et is enumeratio et cum is qui contra dico com paratio is autem qui praemium peto facio suus amplificatio is qui praemium afficio sum cum suus facio contentio


ritia. hoc igitur vitandum est, ne, cuius genus po- sueris, eius * sicuti aliquam diversam ac dissimilem partem ponas in eadem partitione. quodsi quod in genus plures incident partes, id cum in prima causae partitione erit simpliciter expositum, distribuetur tem- pore commodissime, cum ad ipsum ventum erit explicandum in causae dictione post partitionem. atque illud quoque pertinet ad paucitatem, ne aut plura, quam satis est, demonstraturos nos dicamus, hoc modo: ostendam adversarios, quod arguamus, et potuisse facere et voluisse et fecisse; nam fecisse satis est ostendere: aut, cum in causa partitio nulla sit, cum simplex quiddam agatur, tamen utamur distributione, id quod perraro potest accidere.

ritia hic igitur vito sum ne qui genus other suo is sicut aliqui diverto atque dissimilis pars pono in idem partitio quodsi qui in genus multus incido pars is cum in primus causa partitio sum simplex expono distribuo tem porus commodus cum ad ipse venio sum explico in causa dictio post partitio atque ille quoque pertineo ad paucitas ne aut multus quam satis sum demonstro nos dico hic modo ostendo adversarius qui arguo et possum facio et volo et facio nam facio satis sum ostendo aut cum in causa partitio nullus sum cum simplex quidam ago tamen uto distributio is qui perrarus possum accido


De- inde videndum est, quid adiunctum sit negotio, hoc est, quid maius, quid minus, quid aeque magnum sit, quid simile; ex quibus coniectura quaedam ducitur, si, quemadmodum res maiores, minores, aeque magnae, similes agi soleant, diligenter considerabitur. quo in genere eventus quoque videndus erit, hoc est, quid ex quaque re soleat evenire, magno opere consi- derandum est, ut metus, laetitia, titubatio, audacia.

de inde video sum quis adjungo sum negotium hic sum quis magnus quis paruus quis aequus magnus sum quis similis ex qui conicio quidam duco si quemadmodum res magnus paruus aequus magnus similis ago soleo diligenter considero quo in genus evenio quoque video sum hic sum quis ex quisque res soleo evenio magnus opus consi derandum sum ut metus laetitia titubatio audacia


Ac de partibus quidem argumentationis satis nobis dictum videtur: illud autem volumus intellegi nos probe tenere aliis quoque rationibus tractari argumen- tationes in philosophia multis et obscuris, de quibus certum est artificium constitutum. verum illa nobis abhorrere ab usu oratorio visa sunt. quae pertinere autem ad dicendum putamus, ea nos commodius quam ceteros adtendisse non affirmamus; perquisitius et diligentius conscripsisse pollicemur. nunc, ut statui- mus, proficisci ordine ad reliqua pergemus.

atque de pars quidem argumentatio satis nos dico video ille autem volo intellego nos probus teneo alius quoque ratio tractaris argumen tatio in philosophia multus et obscurus de qui certus sum artificium constituo verus ille nos abhorreo ab usus oratorius video sum qui pertineo autem ad dico puto is nos commodus quam ceterus adtendisse non affirmo perquaero et diligo conscribo polliceo nunc ut statuo mus proficisco ordo ad reliquus pergo


Hermagoras digressionem deinde, tum postremam conclusionem ponit. in hac autem digressione ille putat oportere quandam inferri orationem a causa atque a iudicatione ipsa remotam, quae aut sui laudem aut ad- versarii vituperationem contineat aut in aliam causam deducat, ex qua conficiat aliquid confirmationis aut re- prehensionis, non argumentando, sed augendo per quandam amplificationem. hanc si qui partem putabit esse orationis, sequatur licebit. nobis autem non placuit in numerum reponi, quod de causa digredi nisi per locum communem displicet: quo de genere posterius est dicendum. laudes autem et vituperationes non separatim placet tractari, sed in ipsis argumentationibus esse inplicatas.

hermagoras digressio deinde tum posterus conclusio pono in hic autem digressio ille puto oportet quidam infero oratio ab causa atque ab iudicatio ipse removeo qui aut suus laus aut ad versarii vituperatio contineo aut in alius causa deduco ex qui confacio aliquis confirmatio aut res prehensio non argumentor sed augeo per quidam amplificatio hic si qui pars puto sum oratio sequor liceo nos autem non placeo in numerus repono qui de causa digredior nisi per locus communis displiceo quo de genus posterus sum dico laus autem et vituperatio non separatim placeo tractaris sed in ipse argumentatio sum inplicatas


Relatio criminis est, cum reus id, quod arguitur, confessus alterius se inductum peccato iure fecisse demonstrat. ea est huiusmodi: Horatius occisis tribus Curiatiis et duobus amissis fratribus domum se victor recepit. is animadvertit sororem suam de fratrum morte non laborantem, sponsi autem nomen appellan- tem identidem Curiatii cum gemitu et lamentatione.

relatio crimen sum cum reus is qui arguo confiteor alter sui induco pecco ius facio demonstro is sum huiusmodi horatius occido tres curiatii et duo amitto frater domus sui victor recipio is animadverto soror suus de frater mors non laboro sponsus autem nomen appellan tem identidem curiatii cum gemitus et lamentatio


si semel ab legibus recessum sit; nam et iudices neque, quid sequantur, habituros, si ab eo, quod scriptum sit, recedant, neque, quo pacto aliis probare possint, quod contra legem iudicarint; et ceteros cives, quid agant, ignoraturos, si ex suo quisque consilio et ex ea ratione, quae in mentem aut in libidinem venerit, non ex communi praescripto civitatis unam quamque rem administrabit; postea quaerere ab iudicibus ipsis, quare in alienis detineantur negotiis; cur rei publicae munere impediantur, quo setius suis rebus et commo- dis servire possint; cur in certa verba iurent; cur certo tempore conveniant, cur certo discedant, nihil quis- quam afferat causae, quo minus frequenter operam rei publicae det, nisi quae causa in lege excepta sit; an se legibus obstrictos in tantis molestiis esse aequum censeant, adversarios nostros leges neglegere con-

si semel ab lex recedo sum nam et iudex neque quis sequor habeo si ab is qui scribo sum recedo neque quo pacisco alius probaris possum qui contra lex judico et ceterus civis quis ago ignoro si ex suus quisque consilium et ex is ratio qui in mens aut in libido venio non ex communis praescribo civitas unus quisque res administro postea quaero ab judex ipse quare in alienus detineo negotium cur res publicus munus impedio quo setius suus res et commeo deus servio possum cur in certus verbum juro cur certus tempus convenio cur certus discedo nihil quis quam affero causa quo paruus frequens opera res publicus do nisi qui causa in lex excipio sum an sui lex obstringo in tantus molestia sum aequus censeo adversarius noster lex neglego continuo


Ac de constitutionibus quidem satis dictum est: nunc de iis controversiis, quae in scripto versantur, dicen- dum videtur.

atque de constitutio quidem satis dico sum nunc de is controversia qui in scribo verso dico dum video


ac si qua necessitudo turpitudi- nem videbitur habere, oportebit per locorum commu- nium inplicationem redarguentem demonstrare quid- vis perpeti, mori denique satius fuisse quam eius- modi necessitudini optemperare. atque tum ex iis locis, de quibus in negotiali parte dictum est, iuris et aequitatis naturam oportebit quaerere et quasi in absoluta iuridiciali per se hoc ipsum ab rebus omni- bus separatim considerare. atque hoc in loco, si fa- cultas erit, exemplis uti oportebit, quibus in simili excusatione non sit ignotum, et contentione, magis illis ignoscendum fuisse, et deliberationis partibus, turpe aut inutile esse concedi eam rem, quae ab ad- versario commissa sit: permagnum esse et magno fu- turum detrimento, si ea res ab iis, qui potestatem habent vindicandi, neglecta sit.

atque si qui necessitudo turpitudi no video habeo oportet per locus commu nium inplicatio redarguo demonstro quis volo perpetior morior denique sero sum quam is modus necessitudo optemperaris atque tum ex is locus de qui in negotial pars dico sum ius et aequitas natura oportet quaero et quasi in absolvo iuridicial per sui hic ipse ab res omnis bus separatim considero atque hic in locus si for colo sum exemplum uti oportet qui in similis excusatio non sum ignotus et contentio magis ille ignosco sum et deliberatio pars turpis aut inutilis sum concedo is res qui ab ad versario committo sum permagnus sum et magnus fu tus detrimentum si is res ab is qui potestas habeo vindico neglego sum


eas causas, in quibus de aequo et iniquo quae- ritur, exposuimus. restat nunc, ut de praemio et de poena explicemus. sunt enim multae causae, quae ex praemii alicuius petitione constant. nam et apud iudi- ces de praemio saepe accusatorum quaeritur et a se- natu aut a consilio aliquod praemium saepe petitur. ac neminem conveniet arbitrari nos, cum aliquod exemplum ponamus, quod in senatu agatur, ab iudi- ciali genere exemplorum recedere. quicquid enim de homine probando aut inprobando dicitur, cum ad eam dictionem sententiarum quoque ratio accommodetur, id non, si per sententiae dictionem agitur, delibera- tivum est; sed, quia de homine statuitur, iudiciale est habendum. omnino autem qui diligenter omnium cau- sarum vim et naturam cognoverit, genere et prima conformatione eas intelleget dissidere, ceteris autem partibus aptas inter se omnes et aliam in alia impli- catam videbit.

is causa in qui de aequus et iniquus qui ritur expono resto nunc ut de praemium et de poena explico sum enim multus causa qui ex praemium aliquis petitio consto nam et apud iudi ces de praemium saepe accusator quaero et ab sui natus aut ab consilium aliqui praemium saepe peto atque nemo convenio arbitraris nos cum aliqui exemplum pono qui in senatus ago ab iudi cial genus exemplum recedo quisquis enim de homo probo aut inprobo dico cum ad is dictio sententiaris quoque ratio accommodo is non si per sententia dictio ago delibero tivum sum sed quia de homo statuo iudicial sum habeo omnino autem qui diligenter omnis cau saris vis et natura cognosco genus et primus conformatio is intellego dissido ceterus autem pars apto inter sui omnis et alius in alius impli catus video


Atque inveniri quidem omnis ex his locis argu- mentatio poterit: inventam exornari et certas in partes distingui et suavissimum est et summe necessarium et ab artis scriptoribus maxime neglectum. quare et de ea praeceptione nobis et in hoc loco dicendum visum est, ut ad inventionem argumentandi ratio adiun- geretur. et magna cum cura et diligentia locus hic om- nis considerandus est, quod rei non solum magna uti- litas est, sed praecipiendi quoque summa difficultas.

atque invenio quidem omnis ex hic locus argu mentatio possum invenio exornaris et certo in pars distinguo et suavis sum et summus necessarius et ab ars scriptor magnus neglego quare et de is praeceptio nos et in hic locus dico video sum ut ad inventio argumentor ratio adiun gero et magnus cum cura et diligentia locus hic om nis considero sum qui res non solus magnus uti lito sum sed praecipio quoque summus difficultas


Negotialis est, quae in ipso negotio iuris civilis habet implicatam controversiam. ea est huiusmodi: quidam pupillum heredem fecit; pupillus autem ante mortuus est, quam in suam tutelam venit. de hereditate ea, quae pupillo venit, inter eos, qui patris pupilli heredes secundi sunt, et inter adgnatos pupilli contro- versia est. possessio heredum secundorum est. intentio est adgnatorum: nostra pecunia est, de qua is, cuius adgnati sumus, testatus non est. depulsio est: immo nostra, qui heredes testamento patris sumus. quaestio est: utrorum sit? ratio: pater enim et sibi et filio testamentum scripsit, dum is pupillus esset. quare, quae filii fuerunt, testamento patris nostra fiant ne- cesse est. infirmatio rationis: immo pater sibi scripsit et secundum heredem non filio, sed sibi iussit esse. quare, praeterquam quod ipsius fuit, testamento il- lius vestrum esse non potest. iudicatio: possitne quis- quam de filii pupilli re testari; an heredes secundi ipsius patrisfamilias, non filii quoque eius pupilli heredes sint?

negotial sum qui in ipse negotium ius civilis habeo implicatam controversia is sum huiusmodi quidam pupillus heres facio pupillus autem ante mortuus sum quam in suus tutela venio de hereditas is qui pupillus venio inter is qui pater pupillus heres secundus sum et inter adgnatos pupillus contro versia sum possessio heres secundus sum intentio sum adgnator noster pecunia sum de qui is qui adgnati sum testor non sum depulsio sum immo noster qui heres testamentum pater sum quaestio sum uter sum ratio pater enim et sui et filius testamentum scribo dum is pupillus sum quare qui filius sum testamentum pater noster fio ne cesse sum infirmatio ratio immo pater sui scribo et secundus heres non filius sed sui iubeo sum quare praeterquam qui ipse sum testamentum il lius vester sum non possum judicatio possum quis quam de filius pupillus res testaris an heres secundus ipse patrisfamilias non filius quoque is pupillus heres sum


Simplex autem conclusio reprehenditur, si hoc, quod sequitur, non videatur necessario cum eo, quod ante- cessit, cohaerere. nam hoc quidem: Si spiritum ducit, vivit, si dies est, lucet eiusmodi est, ut cum priore necessario posterius cohaerere videatur. hoc autem: si mater est, diligit, si aliquando peccavit, numquam corrigetur sic conveniet reprehendi, ut demonstretur non necessario cum priore posterius cohaerere. hoc genus et cetera necessaria et omnino omnis argumen- tatio et eius reprehensio maiorem quandam vim con- tinet et latius patet, quam hic exponitur; sed eius artificii cognitio eiusmodi est, ut non ad huius artis partem aliquam adiungi possit, sed ipsa separatim longi temporis et magnae atque arduae cognitionis in- digeat. quare illa nobis alio tempore atque ad aliud institutum, si facultas erit, explicabuntur; nunc his praeceptionibus rhetorum ad usum oratorium conten- tos nos esse oportebit. cum igitur ex iis, quae sumentur, aliquid non concedetur, sic infirmabitur.

simplex autem conclusio reprehendo si hic qui sequor non video necessarius cum is qui ante cedo cohaereo nam hic quidem si spiritus duco vivo si dies sum luceo eiusmodi sum ut cum prior necessarius posterus cohaereo video hic autem si mater sum diligo si aliquando pecco numquam corrigo sic convenio reprehendo ut demonstro non necessarius cum prior posterus cohaereo hic genus et ceterus necessarius et omnino omnis argumen tatio et is reprehensio magnus quidam vis continuo tineo et fero pateo quam hic expono sed is artificium cognitio eiusmodi sum ut non ad hic ars pars aliqui adjungo possum sed ipse separatim longus tempus et magnus atque arduus cognitio in digeat quare ille nos alius tempus atque ad alius institus si facultas sum explico nunc hic praeceptio rhetor ad usus oratorius contus tos nos sum oportet cum igitur ex is qui sumo aliquis non concedo sic infirmo


Adversarius autem malefacta augebit: nihil impru- denter, sed omnia ex crudelitate et malitia facta dicet; ipsum inmisericordem, superbum fuisse; et, si poterit, ostendet semper inimicum fuisse et amicum fieri nullo modo posse. si beneficia proferet, aut aliqua de causa facta, non propter benivolentiam demonstrabit, aut postea odium esse acre susceptum, aut illa omnia maleficiis esse deleta, aut leviora beneficia quam male- ficia, aut, cum beneficiis honos habitus sit, pro male-

adversarius autem malefacio augeo nihil impru denter sed omnis ex crudelitas et malitia facio dico ipse inmisericordem superbus sum et si possum ostendo semper inimicus sum et amicus fio nullus modo possum si beneficium profero aut aliqui de causa facio non propter benevolentia demonstro aut postea odium sum acer suscipio aut ille omnis maleficium sum deleo aut levis beneficium quam malus ficia aut cum beneficium honor habitus sum pro malus


de una quoque parte potest alicui videri posse consistere. eorum igitur, quae constant, exempla ponemus, horum, quae dubia sunt, rationes afferemus.

de unus quoque pars possum aliqui video possum consisto is igitur qui consto exemplum pono hic qui dubius sum ratio affero


Nunc iuridiciale genus et partes consideremus.


In gestione autem negotii, qui locus secundus erat de iis, quae negotiis adtributa sunt, quaeretur locus, tempus, modus, occasio, facultas. locus consideratur, in quo res gesta sit, ex opportunitate, quam videatur habuisse ad negotium administrandum. ea autem op- portunitas quaeritur ex magnitudine, intervallo, longin- quitate, propinquitate, solitudine, celebritate, natura ipsius loci et vicinitatis et totius regionis; ex his etiam attributionibus: sacer profanus, publicus anne privatus, alienus an ipsius, de quo agitur, locus sit aut fuerit.

in gestio autem negotium qui locus secundus sum de is qui negotium adtribuo sum quaero locus tempus modus occasio facultas locus considero in quo res gero sum ex opportunitas quam video habeo ad negotium administro is autem op portunitas quaero ex magnitudo intervallum longin quitas propinquitas solitudo celebritas natura ipse locus et vicinitas et totus regio ex hic etiam attributio sacer profanus publicus annus privo alienus an ipse de quo ago locus sum aut sum


admodum oportet egerit. quare in iure plerumque ver- santur. ibi enim et exceptiones postulantur et agendi potestas datur et omnis conceptio privatorum iudi- ciorum constituitur. in ipsis autem iudiciis rarius incidunt et tamen, si quando incidunt, eiusmodi sunt, ut per se minus habeant firmitudinis, confirmentur autem assumpta alia aliqua constitutione: ut in quodam iudicio, cum veneficii cuiusdam nomen esset de- latum et, quia parricidii causa subscripta esset, extra ordinem esset acceptum, in accusatione autem alia quaedam crimina testibus et argumentis confirmaren- tur, parricidii autem mentio solum facta esset, defensor in hoc ipso multum oportet et diu consistat: cum de nece parentis nihil demonstratum esset, indignum facinus esse ea poena afficere reum, qua parricidae afficiuntur; id autem, si damnaretur, fieri necesse esse, quoniam et id causae subscriptum et ea re nomen extra ordinem sit acceptum.

admodum oportet ago quare in ius plerusque ver santur ibi enim et exceptio postulo et ago potestas do et omnis conceptio privator iudi cichorium constituo in ipse autem iudicium rarus incido et tamen si quando incido eiusmodi sum ut per sui paruus habeo firmitudo confirmo autem assumo alius aliqui constitutio ut in quidam iudicium cum veneficium quidam nomen sum de latus et quia parricidium causa subscribo sum extra ordo sum accipio in accusatio autem alius quidam crimen testis et argumentum confirmaren tur parricidium autem mentior solus facio sum defenso in hic ipse multus oportet et diu consisto cum de nex parens nihil demonstro sum indignus facinus sum is poena afficio reus qui parricida afficio is autem si damno fio necesse sum quoniam et is causa subscribo et is res nomen extra ordo sum accipio


turae. nam qui videt, si ei rei, quam primo rogetur, recte assenserit, illam quoque rem, quae sibi displi- ceat, esse necessario concedendam, plerumque aut non respondendo aut male respondendo longius roga- tionem procedere non sinit; quare ratione rogationis inprudens ab eo, quod concessit, ad id, quod non vult concedere, deducendus est. extremum autem aut ta- ceatur oportet aut concedatur aut negetur. si negabitur, aut ostendenda similitudo est earum rerum, quae ante concessae sunt, aut alia utendum inductione. si con- cedetur, concludenda est argumentatio. si tacebitur, elicienda responsio est aut, quoniam taciturnitas imi- tatur confessionem, pro eo, ac si concessum sit, con- cludere oportebit argumentationem. ita fit hoc genus argumentandi tripertitum: prima pars ex similitudine constat una pluribusve; altera ex eo, quod concedi vo- lumus, cuius causa similitudines adhibitae sunt; tertia ex conclusione, quae aut confirmat concessionem aut quid ex ea conficiatur ostendit.

turae nam qui video si is res quam primus rogo rectus adsentio ille quoque res qui sui displi ceat sum necessarius concedo plerusque aut non respondeo aut malus respondeo longus rogo tio procedo non sino quare ratio rogatio imprudens ab is qui concedo ad is qui non volo concedo deduco sum exter autem aut ta ceatur oportet aut concedo aut nego si nego aut ostendo similitudo sum is res qui ante concedo sum aut alius utor inductio si continuo cedo concludo sum argumentatio si taceo elicio responsio sum aut quoniam taciturnitas imus tatur confessio pro is atque si concedo sum continuo claudo oportet argumentatio ita fio hic genus argumentor tripertitum primus pars ex similitudo consto unus multus alter ex is qui concedo vo lumus qui causa similitudo adhibeo sum tertius ex conclusio qui aut confirmo concessio aut quis ex is confacio ostendo


nam placet in iudiciali genere finem esse aequitatem, hoc est partem quandam honestatis. in deliberativo autem Aristoteli placet utilitatem, nobis et honestatem et utilitatem, in demonstrativo honestatem. quare in quoque genere causae quaedam argumentationes communiter ac similiter tractabuntur, quaedam separatius ad finem, quo referri omnem orationem oportet, adiungentur. atque unius cuiusque constitutionis exemplum subponere non gra- varemur, nisi illud videremus, quemadmodum res obscurae dicendo fierent apertiores, sic res apertas obscuriores fieri oratione.

nam placeo in iudicial genus finis sum aequitas hic sum pars quidam honestas in deliberativus autem aristotelis placeo utilitas nos et honestas et utilitas in demonstrativus honestas quare in quoque genus causa quidam argumentatio communis atque similis tracto quidam separo ad finis quo refero omnis oratio oportet adjungo atque unus quisque constitutio exemplum subpono non gra varemur nisi ille video quemadmodum res obscurus dico fio aperio sic res aperio obscurus fio oratio


Horum trium generum idcirco in unum locum con- tulimus exempla, quod similis in ea praeceptio argu- mentorum traditur. nam in his omnibus primum, si quid res ipsa dabit facultatis, coniecturam induci ab accusatore oportebit, ut id, quod voluntate factum ne- gabitur, consulto factum suspicione aliqua demon- stretur; deinde inducere definitionem necessitudinis aut casus aut inprudentiae et exempla ad eam defini- tionem adiungere, in quibus inprudentia fuisse videatur aut casus aut necessitudo, et ab his id, quod reus in- ferat, separare, id est ostendere dissimile, quod non ignorabile, non fortuitum, non necessarium fuerit; postea demonstrare potuisse vitari: hac ratione provideri potuisse, si hoc aut illud fe- cisset, aut, nisi fecisset, praecaveri; et definitionibus ostendere non hanc inprudentiam aut casum aut ne- cessitudinem, sed inertiam, neglegentiam, fatuitatem nominari oportere.

horus tres gener idcirco in unus locus continuo fero exemplum qui similis in is praeceptio argu mentor trado nam in hic omnis primus si quis res ipse do facultas conicio induco ab accusator oportet ut is qui voluntas facio ne gabitur consultum facio suspicio aliqui demeo stretur deinde induco definitio necessitudo aut casus aut imprudentia et exemplum ad is definio tio adiungo in qui imprudens sum video aut casus aut necessitudo et ab hic is qui reus in fero separaris is sum ostendo dissimilis qui non ignorabilis non fortuitus non necessarius sum postea demonstro possum vitaris hic ratio provideo possum si hic aut ille fe cisset aut nisi facio praecaveo et definitio ostendo non hic imprudentia aut casus aut ne cessitudo sed inertia neglegentia fatuitas nominaris oportet


Ex facto autem ipso suspiciones ducentur, si to- tius administratio negotii ex omnibus partibus per- temptabitur; atque eae suspiciones partim ex negotio separatim, partim communiter ex personis atque ex negotio proficiscentur. ex negotio duci poterunt, si eas res, quae negotiis adtributae sunt, diligenter con- siderabimus. ex iis igitur in hanc constitutionem convenire videntur genera earum omnia, partes gene-

ex facio autem ipse suspicio duco si to tius administratio negotium ex omnis pars per tento atque is suspicio pars ex negotium separatim pars communis ex persona atque ex negotium proficisco ex negotium duco possum si is res qui negotium adtribuo sum diligenter continuo sidero ex is igitur in hic constitutio convenio video genus is omnis pars genus


Nunc adsumptivam partem iuridicialis considere- mus.

nunc assumptivus pars iuridicial consido mus


Si qui autem ex una quoque parte putabunt constare argumentationem, poterunt dicere saepe satis esse hoc modo argumentationem facere: quoniam peperit, cum viro concubuit; nam hoc nullius neque approbationis neque complexionis indigere. sed nobis ambiguitate nominis videntur errare. nam argumentatio nomine uno res duas significat, ideo quod et inventum ali- quam in rem probabile aut necessarium argumentatio vocatur et eius inventi artificiosa expolitio.

si qui autem ex unus quoque pars puto constaris argumentatio possum dico saepe satis sum hic modo argumentatio facio quoniam pario cum vir concubo nam hic nullus neque approbatio neque complexio indigeo sed nos ambiguitas nomen video erro nam argumentatio nomen unus res duo significo ideo qui et invenio al quam in res probabilis aut necessarius argumentatio voco et is invenio artificiosus expolitio


sin autem in ante acta vita aliquae turpitudines erunt: aut falso venisse in eam existimationem dicetur ex aliquorum invidia aut obtrectatione aut falsa opi- nione; aut inprudentiae, necessitudini, persuasioni, adulescentiae aut alicui non malitiosae animi af- fectioni attribuentur; aut dissimili in genere vitio- rum , ut animus non omnino integer, sed ab tali culpa remotus esse videatur. at si nullo modo vitae turpitudo aut infamia leniri poterit oratione, negare oportebit de vita eius et de moribus quaeri, sed de eo crimine, quo de arguatur; quare ante factis omissis illud, quod instet, id agi oportere.

sin autem in ante ago vito aliqui turpitudo sum aut fallo venio in is existimatio dico ex aliqui invidia aut obtrectatio aut fallo ops nio aut imprudentia necessitudo persuasio adulescentia aut aliqui non malitiosus animus af fectio attribuo aut dissimilis in genus vitio rus ut animus non omnino integer sed ab talis culpa removeo sum video at si nullus modo vita turpitudo aut infamia lenio possum oratio nego oportet de vito is et de mos quaero sed de is crimen quo de arguo quare ante facio omitto ille qui insto is ago oportet


Omnes res argumentando confirmantur aut ex eo, quod personis, aut ex eo, quod negotiis est adtributum. Ac personis has res adtributas putamus: nomen, na- turam, victum, fortunam, habitum, affectionem, studia, consilia, facta, casus, orationes. nomen est, quod uni cuique personae datur, quo suo quaeque proprio et certo vocabulo appellatur. naturam ipsam definire difficile est;

omnis res argumentor confirmo aut ex is qui persona aut ex is qui negotium sum adtribuo atque persona hic res adtribuo puto nomen no turam vinco fortuna habitus affectio studium consilium facio casus oratio nomen sum qui unus quisque persona do quo suus quisque proprius et certus vocabulum appello natura ipse definio difficilis sum


Quod quoniam nobis quoque voluntatis accidit, ut artem dicendi perscriberemus, non unum aliquod pro- posuimus exemplum, cuius omnes partes, quocumque essent in genere, exprimendae nobis necessarie vi- derentur; sed omnibus unum in locum coactis scripto- ribus, quod quisque commodissime praecipere vide- batur, excerpsimus et ex variis ingeniis excellentis- sima quaeque libavimus. ex iis enim, qui nomine et memoria digni sunt, nec nihil optime nec omnia prae- clarissime quisquam dicere nobis videbatur. quapropter stultitia visa est aut a bene inventis alicuius recedere, si quo in vitio eius offenderemur, aut ad vitia eius quoque accedere, cuius aliquo bene praecepto duceremur.

qui quoniam nos quoque voluntas accido ut ars dico perscribo non unus aliqui pro pono exemplum qui omnis pars quicumque sum in genus exprimo nos necessarius vis dereor sed omnis unus in locus cogo scribo ribus qui quisque commodus praecipio video batur excerpo et ex varius ingenium excello simus quisque libo ex is enim qui nomen et memoria dignus sum neque nihil optume neque omnis prae clarus quisquam dico nos video quapropter stultitia video sum aut ab bene invenio aliquis recedo si quo in vitio is offendo aut ad vitio is quoque accedo qui aliquis bene praeceptum duco


Sed quia non satis alicui videbitur dilucide demon- stratum, nisi quid ex civili causarum genere exempli subiecerimus, videtur eiusmodi quoque utendum ex- emplo, non quo praeceptio differat aut aliter hoc in sermone atque in dicendo sit utendum, sed ut eorum voluntati satis fiat, qui id, quod aliquo in loco viderunt, alio in loco, nisi monstratum est, nequeunt cognoscere. ergo in hac causa, quae apud Graecos est pervagata, cum Epaminondas, Thebanorum imperator, * quod ei, qui sibi ex lege praetor successerat, exercitum non tra- didit et, cum paucos ipse dies contra legem exercitum tenuisset, Lacedaemonios funditus vicit, poterit accusator argumentatione uti per inductionem, cum scrip- tum legis contra sententiam defendat, ad hunc modum:

sed quia non satis aliqui video dilucidus demeo sterno nisi quis ex civilis causaris genus exemplum subjacio video eiusmodi quoque utor ex emplo non quo praeceptio differo aut aliter hic in sermo atque in dico sum utor sed ut is voluntas satis fio qui is qui aliquis in locus video alius in locus nisi monstro sum nequeo cognosco ergo in hic causa qui apud graeci sum pervagor cum epaminondas thebanus imperator qui is qui sui ex lex praetor succedo exercitus non tra didit et cum paucus ipse dies contra lex exercitus teneo lacedaemonii fundus vinco possum accusator argumentatio uti per inductio cum scrip tum lex contra sententia defendo ad hic modus


Utilitas autem aut in corpore posita est aut in extrariis rebus; quarum tamen rerum multo maxima pars ad corporis commodum revertitur, ut in re pu- blica quaedam sunt, quae, ut sic dicam, ad corpus pertinent civitatis, ut agri, portus, pecunia, classis, nautae, milites, socii, quibus rebus incolumitatem ac libertatem retinent civitates, aliae vero, quae iam quid- dam magis amplum et minus necessarium conficiunt, ut urbis egregia exornatio atque amplitudo, ut quae- dam excellens pecuniae magnitudo, amicitiarum ac societatum multitudo.

utilitas autem aut in corpus pono sum aut in extrarius res qui tamen res multus maximus pars ad corpus commodus revorto ut in res pu blica quidam sum qui ut sic dico ad corpus pertineo civitas ut ager portus pecunia classis nauta miles socius qui res incolumitas atque libertas retineo civitas alius verus qui iam quis dam magis amplus et paruus necessarius confacio ut urbs egregius exornatio atque amplitudo ut qui dam excello pecunia magnitudo amicitiaris atque societas multitudo


Necessitudo autem infertur, cum vi quadam reus id, quod fecerit, fecisse defenditur, hoc modo: lex est apud Rhodios, ut, si qua rostrata in portu navis depre- hensa sit, publicetur. cum magna in alto tempestas esset, vis ventorum invitis nautis in Rhodiorum por- tum navem coe+git. quaestor navem populi vocat, na- vis dominus negat oportere publicari. intentio est: rostrata navis in portu deprehensa est. depulsio con- cessio. ratio: vi et necessario sumus in portum coacti. infirmatio est: navem ex lege tamen populi esse oportet. iudicatio est: cum rostratam navem in portu deprehensam lex publicarit cumque haec navis invitis nautis vi tempestatis in portum coniecta sit, oporteatne eam publicari?

necessitudo autem infero cum vis quidam reus is qui facio facio defendo hic modo lex sum apud rhodii ut si qui rostratus in portus navus depre hensa sum publico cum magnus in altus tempestas sum volo ventor invitus nauta in rhodius por tum navo coe git quaestor navo populus voco no volo dominus nego oportet publicaris intentio sum rostratus navus in portus deprehendo sum depulsio continuo cessio ratio vis et necessarius sum in portus cogo infirmatio sum navo ex lex tamen populus sum oportet judicatio sum cum rostratus navo in portus deprehendo lex publico cum hic navus invitus nauta vis tempestas in portus conicio sum oportet is publicaris


quibus rebus non illud solum conficitur, ut salvae et incolumes, verum etiam, ut amplae atque potentes sint civitates. quare utilitatis duae partes videntur esse, incolumitas et potentia. in- columitas est salutis rata atque integra conservatio; potentia est ad sua conservanda et alterius adtenuanda idonearum rerum facultas. atque in iis omnibus, quae ante dicta sunt, quid fieri et quid facile fieri possit, oportet considerare. facile id dicemus, quod sine magno aut sine ullo labore, sumptu, molestia quam brevissimo tempore confici potest; posse autem fieri, quod, quamquam laboris, sumptus, molestiae, longin- quitatis indiget atque omnes aut plurimas aut maximas causas habet difficultatis, tamen his suscep- tis difficultatibus confieri atque ad exitum perduci potest.

qui res non ille solus confacio ut salvus et incolumis verus etiam ut amplus atque potens sum civitas quare utilitas duo pars video sum incolumitas et potentia in columitas sum salus reor atque integer conservatio potentia sum ad suus conservo et alter adtenuo idonearis res facultas atque in is omnis qui ante dictum sum quis fio et quis facilis fio possum oportet considero facilis is dico qui sine magnus aut sine ullus labor sumo molestia quam brevis tempus conficio possum possum autem fio qui quamquam labor sumptus molestia longin quitas indigeo atque omnis aut multus aut magnus causa habeo difficultas tamen hic suscep tis difficultas conficio atque ad exitus perduco possum


Quinquepertita argumentatio est huiusmodi: “omnes leges, iudices, ad commodum rei publicae re- ferre oportet et eas ex utilitate communi, non ex scrip- tione, quae in litteris est, interpretari. ea enim virtute et sapientia maiores nostri fuerunt, ut in legibus scriben- dis nihil sibi aliud nisi salutem atque utilitatem rei publicae proponerent. neque enim ipsi, quod obesset, scribere volebant, et, si scripsissent, cum esset intellec- tum, repudiatum iri legem intellegebant. nemo enim leges legum causa salvas esse vult, sed rei publicae, quod ex legibus omnes rem publicam optime putant administrari. quam ob rem igitur leges servari oportet, ad eam causam scripta omnia interpretari convenit: hoc est, quoniam rei publicae servimus, ex rei publicae com- modo atque utilitate interpretemur. nam ut ex medicina nihil oportet putare proficisci, nisi quod ad corporis utilitatem spectet, quoniam eius causa est instituta, sic a legibus nihil convenit arbitrari, nisi quod rei publicae conducat, proficisci, quoniam eius causa sunt compara-

quinquepertita argumentatio sum huiusmodi omnis lex iudex ad commodus res publicus res fero oportet et is ex utilitas communis non ex scrip tio qui in littera sum interpretaris is enim virtus et sapientia magnus noster sum ut in lex scribo deus nihil sui alius nisi salus atque utilitas res publicus propono neque enim ipse qui obsum scribo volo et si scribo cum sum intellec tum repudio eo lex intellego nemo enim lex lex causa salvo sum volo sed res publicus qui ex lex omnis res publicus optume puto administraris quam ob res igitur lex servaris oportet ad is causa scribo omnis interpretaris convenio hic sum quoniam res publicus servio ex res publicus com modo atque utilitas interpretor nam ut ex medicina nihil oportet puto proficisco nisi qui ad corpus utilitas specto quoniam is causa sum institutum sic ab lex nihil convenio arbitraris nisi qui res publicus conduco proficisco quoniam is causa sum comparo


id ex partibus iuris, de qui- bus post dicendum est, sumi oportebit et ratiocinari, quid in similibus rebus fieri soleat, et videre, utrum malitia aliud agatur, aliud simuletur, an stultitia, an necessitudine, quod alio modo agere non possit, an occasione agendi sic sit iudicium aut actio constituta, an recte sine ulla re eiusmodi res agatur. Locus autem communis contra eum, qui translationem inducet: fu- gere iudicium ac poenam, quia causae diffidat. a trans- latione autem: omnium fore perturbationem, si non ita res agantur et in iudicium veniant, quo pacto oporteat; hoc est, si aut cum eo agatur, quocum non oporteat, aut alia poena, alio crimine, alio tempore; atque hanc rationem ad perturbationem iudiciorum omnium per- tinere.

is ex pars ius de qui bus post dico sum sumo oportet et ratiocinor quis in similis res fio soleo et video utrum malitia alius ago alius simulo an stultitia an necessitudo qui alius modo ago non possum an occasio ago sic sum iudicium aut actium constituo an rectus sine ullus res eiusmodi res ago locus autem communis contra is qui translatio induco fu gero iudicium atque poena quia causa diffido ab trans latio autem omnis sum perturbatio si non ita res ago et in iudicium venio quo pacisco oportet hic sum si aut cum is ago qui non oportet aut alius poena alius crimen alius tempus atque hic ratio ad perturbatio iudicium omnis per tineo


ea igitur poena si af- fici reum non oporteat, damnari quoque non oportere, quoniam ea poena damnationem necessario consequa- tur. hic defensor poenae commutationem ex transla- tivo genere inducendo totam infirmabit accusationem. verumtamen ceteris quoque criminibus defendendis con- iecturali constitutione translationem confirmabit.

is igitur poena si af fici reus non oportet damnaris quoque non oportet quoniam is poena damnatio necessarius consequa tur hic defenso poena commutatio ex transla tivo genus induco totus infirmo accusatio verumtamen ceterus quoque crimen defendo continuo iectural constitutio translatio confirmo


Continentia cum ipso negotio sunt ea, quae semper affixa esse videntur ad rem neque ab ea possunt se- parari. ex his prima est brevis conplexio totius neg- otii, quae summam continet facti, hoc modo: parentis occisio, patriae proditio; deinde causa eius summae, per quam et quam ob rem et cuius rei causa factum sit, quaeritur; deinde ante gestam rem quae facta sint continenter usque ad ipsum negotium; deinde, in ipso gerendo negotio quid actum sit; deinde, quid postea factum sit.

continentia cum ipse negotium sum is qui semper affigo sum video ad res neque ab is possum sui paro ex hic primus sum brevis complexio totus neg otium qui summa contineo facio hic modo parens occisio patria proditio deinde causa is summa per quam et quam ob res et qui res causa facio sum quaero deinde ante gero res qui facio sum contineo usque ad ipse negotium deinde in ipse gero negotium quis ago sum deinde quis postea facio sum


tionem aut per simplicem conclusionem. conplexio est, in qua, utrum concesseris, reprehenditur, ad hunc mo- dum: si inprobus est, cur uteris? si probus, cur accusas? enumeratio est, in qua pluribus rebus expositis et ceteris infirmatis una reliqua necessario confirmatur, hoc pacto: necesse est aut inimicitiarum causa ab hoc esse occisum aut metus aut spei aut alicuius amici gratia aut, si horum nihil est, ab hoc non esse occisum; nam sine causa maleficium susceptum non potest esse; si neque inimicitiae fuerunt nec metus ullus nec spes alicuius commodi neque ad amicum huius aliquem mors illius pertinebat: relinquitur igi- tur, ut ab hoc non sit occisus. simplex autem conclusio ex necessaria consecutione conficitur, hoc modo: si vos me istuc eo tempore fecisse dicitis, ego autem eo ipso tempore trans mare fui, relinquitur, ut id, quod dicitis, non modo non fecerim, sed ne potuerim quidem facere. atque hoc diligenter oportebit videre, ne quo pacto genus hoc refelli possit, ut ne confirmatio modum in se argumentationis habeat et quandam similitudinem necessariae conclusionis, verum ipsa argumentatio ex necessaria ratione consistat.

tio aut per simplex conclusio complexio sum in qui utrum concedo reprehendo ad hic mo dum si improbus sum cur uto si probus cur accuso enumeratio sum in qui multus res expono et ceterus infirmo unus reliquus necessarius confirmo hic pacisco necesse sum aut inimicitiaris causa ab hic sum occido aut metus aut spes aut aliquis amicus gratia aut si hic nihil sum ab hic non sum occido nam sine causa maleficium suscipio non possum sum si neque inimicitia sum neque metus ullus neque spes aliquis commodus neque ad amicus hic aliquis mors ille pertineo relinquo igi tur ut ab hic non sum occido simplex autem conclusio ex necessarius consecutio confacio hic modo si tu ego iste is tempus facio dico ego autem is ipse tempus trans mare sum relinquo ut is qui dico non modo non facio sed ne possum quidem facio atque hic diligenter oportet video ne quo pacisco genus hic refello possum ut ne confirmatio modus in sui argumentatio habeo et quidam similitudo necessaria conclusio verus ipse argumentatio ex necessarius ratio consisto


Attentos autem faciemus, si demonstrabimus ea, quae dicturi erimus, magna, nova, incredibilia esse, aut ad omnes aut ad eos, qui audient, aut ad aliquos inlustres ho- mines aut ad deos inmortales aut ad summam rem pu- blicam pertinere; et si pollicebimur nos brevi nostram causam demonstraturos atque exponemus iudica- tionem aut iudicationes, si plures erunt. Dociles audi- tores faciemus, si aperte et breviter summam causae exponemus, hoc est, in quo consistat controversia. nam et, cum docilem velis facere, simul attentum facias oportet. nam is est maxime docilis, qui attentissime est paratus audire.

attendo autem facio si demonstro is qui dico sum magnus novo incredibilis sum aut ad omnis aut ad is qui audio aut ad aliquis illustris ho mino aut ad deus inmortal aut ad summa res pu blicam pertineo et si polliceo nos brevis noster causa demonstro atque expono judico tio aut iudicatio si multus sum docilis audio tores facio si apertus et brevis summa causa expono hic sum in quo consisto controversia nam et cum docilis velis facio simul attendo facio oportet nam is sum magnus docilis qui attendo sum paro audio


Sunt autem, qui putant nonnumquam posse com- plexione supersederi, cum id perspicuum sit, quod conficiatur ex ratiocinatione; quod si fiat, bipertitam quoque fieri argumentationem, hoc modo: si peperit, virgo non est: peperit autem. hic satis esse proponere et adsumere: quod conficiatur quoniam perspicuum sit, complexionis rem non indigere. nobis autem vi- detur et omnis ratiocinatio concludenda esse et illud vitium, quod illis displicet, magnopere vitandum, ne, quod perspicuum sit, id in complexionem inferamus.

sum autem qui puto nonnumquam possum com plexio supersedeo cum is perspicuus sum qui confacio ex ratiocinatio qui si fio bipertitam quoque fio argumentatio hic modo si pario virgo non sum pario autem hic satis sum propono et adsumo qui confacio quoniam perspicuus sum complexio res non indigeo nos autem vis do et omnis ratiocinatio concludo sum et ille vitium qui ille displiceo magnopere vito ne qui perspicuus sum is in complexio infero


Ac de exordio quidem satis dictum est.


Prudentia est rerum bonarum et malarum neutra- rumque scientia. partes eius: memoria, intellegentia, providentia. memoria est, per quam animus repetit illa, quae fuerunt; intellegentia, per quam ea perspicit, quae sunt; providentia, per quam futurum aliquid videtur ante quam factum est.

prudentia sum res bonus et malus neuter rus scientia pars is memoria intellego provideo memoria sum per quam animus repeto ille qui sum intellego per quam is perspicio qui sum provideo per quam sum aliquis video ante quam facio sum


conparabile autem est, quod in rebus diversis similem aliquam rationem continet. eius partes sunt tres: imago, conlatio, exemplum. imago est oratio demonstrans corporum aut naturarum simi- litudinem. conlatio est oratio rem cum re ex simili- tudine conferens. exemplum est, quod rem auctoritate aut casu alicuius hominis aut negotii confirmat aut in- firmat. horum exempla et descriptiones in praeceptis elocutionis cognoscentur.

conparabilis autem sum qui in res diverto similis aliqui ratio contineo is pars sum tres imago collatio exemplum imago sum oratio demonstro corpus aut naturaris simus litudo collatio sum oratio res cum res ex similis tudo confero exemplum sum qui res auctoritas aut casus aliquis homo aut negotium confirmo aut in firmo hic exemplum et descriptio in praecipio elocutio cognosco


Ac negotiis quidem fere res haec, quas commemora- vimus, sunt adtributae.

atque negotium quidem fere res hic qui commemoro vimus sum adtribuo


cum igitur proferent aliquid huiusmodi: quoniam peperit, cum viro concubuit, inventum proferent, non expolitionem; nos autem de expolitionis partibus loquimur.

cum igitur profero aliquis huiusmodi quoniam pario cum vir concubo invenio profero non expolitio nos autem de expolitio pars loquor


querit, quod cruentum gladium habuerit. rursum, utrum videatur diligenter ratio faciendi esse habita et excogitata, an ita temere, ut non veri simile sit quem- quam tam temere ad maleficium accessisse. in quo quaeritur, num quo alio modo commodius potuerit fieri vel a fortuna administrari. nam saepe, si pecuniae, adiumenta, adiutores desint, facultas fuisse faciundi non videtur. hoc modo si diligenter attendamus, apta inter se esse intellegimus haec, quae negotiis, et illa, quae personis sunt adtributa.

queror qui cruentus gladius habeo rursum utrum video diligenter ratio facio sum habeo et excogito an ita temere ut non verus similis sum qui quam tam temere ad maleficium accedo in quo quaero num quo alius modo commodus possum fio vel ab fortuna administraris nam saepe si pecunia adjumentum adiutor desum facultas sum facio non video hic modo si diligenter attendo apto inter sui sum intellego hic qui negotium et ille qui persona sum adtribuo


quare hoc genus quamquam in iudiciis non versatur nisi quadam ex parte, tamen, quia et pars haec ipsa inducenda nonnumquam est et in senatu aut in consilio saepe omni in genere tractanda, in id quoque praecepta ponemus. nam in senatu de Syphace diu deliberatum est, et de Q. Numitorio Pullo apud L. Opimium et eius consilium diu dictum est, et magis in hoc qui- dem ignoscendi quam cognoscendi postulatio valuit. nam semper animo bono se in populum Romanum fuisse non tam facile probabat, cum coniecturali con- stitutione uteretur, quam ut propter posterius bene- ficium sibi ignosceretur, cum deprecationis partes ad- iungeret.

quare hic genus quamquam in iudicium non verso nisi quidam ex pars tamen quia et pars hic ipse induco nonnumquam sum et in senatus aut in consilium saepe omnis in genus tracto in is quoque praecipio pono nam in senatus de syphace diu delibero sum et de q numitorius pullo apud l opimius et is consilium diu dico sum et magis in hic qui do ignosco quam cognosco postulatio valeo nam semper animus bonus sui in populus romanus sum non tam facilis probo cum coniectural continuo stitutio uto quam ut propter posterus bene ficium sui ignosco cum deprecatio pars ad jungo


Contra autem qui dicet, similitudinem infirmare de- bebit; quod faciet, si demonstrabit illud, quod confera- tur, diversum esse genere, natura, vi, magnitudine, tempore, loco, persona, opinione; si, quo in numero illud, quod per similitudinem afferetur, et quo in loco illud, cuius causa afferetur, haberi conveniat, ostendetur; deinde, quid res cum re differat, demon- strabitur, ut non idem videatur de utraque existimari oportere.

contra autem qui dico similitudo infirmaris de bebit qui facio si demonstro ille qui confera tur diverto sum genus natura vis magnitudo tempus locus persono opinio si quo in numerus ille qui per similitudo affero et quo in locus ille qui causa affero habeo convenio ostendo deinde quis res cum res differo demeo strabitur ut non idem video de uter existimo oportet


Locos autem communes et, quos ipsa causa det, videre oportebit et ex utilitatis et ex honestatis amplis- simis partibus sumere demonstrantem per amplifica- tionem, ad utram potius legem accedere oporteat.

locus autem communis et qui ipse causa do video oportet et ex utilitas et ex honestas amplus simus pars sumo demonstro per amplifica tio ad uter potis lex accedo oportet


quorum igitur generum fines et exitus diversi sunt, eorum praecepta eadem esse non possunt. neque nunc hoc dicimus, non easdem incidere constitutiones, verumtamen oratio quaedam ex ipso fine et ex genere causae nascitur, quae pertineat ad vitae alicuius demonstrationem aut ad sententiae dictionem. quare nunc in iudiciali genere causarum et praeceptorum versabimur, ex quo pleraque in cetera quoque causarum genera simili implicata controversia nulla cum difficultate transferuntur; post autem separatim de reliquis di- cemus.

qui igitur gener finis et exitus diverto sum is praecipio idem sum non possum neque nunc hic dico non idem incido constitutio verumtamen oratio quidam ex ipse finis et ex genus causa nascor qui pertineo ad vita aliquis demonstratio aut ad sententia dictio quare nunc in iudicial genus causaris et praeceptor verso ex quo plerusque in ceterus quoque causaris genus similis implicata controversia nullus cum difficultas transfero post autem separatim de reliquus deus cemus


permultum autem proficiet illud demon- strare, quemadmodum scripsisset, si id, quod adver- sarius accipiat, fieri aut intellegi voluisset, ut in hac causa, in qua de vasis argenteis quaeritur, possit mulier dicere nihil adtinuisse adscribi quae volet, si heredis voluntati permitteret. eo enim non adscripto nihil esse dubitationis, quin heres, quae ipse vellet, daret. amentiae igitur fuisse, cum heredi vellet cavere, id adscribere, quo non adscripto nihilominus heredi caveretur.

permultus autem proficio ille demeo straris quemadmodum scribo si is qui adver sarius accipio fio aut intellego volo ut in hic causa in qui de vasum argenteus quaero possum mulier dico nihil adteneo adscribo qui volo si heres voluntas permitto is enim non adscribo nihil sum dubitatio quin heres qui ipse volo do amentia igitur sum cum heres volo caveo is adscribo quo non adscribo nihilominus heres caveo


consuesse eos, qui leges scribant, exceptionibus uti. deinde oportet recitare leges cum exceptionibus scriptas et maxime videre, ecquae in ea ipsa lege, qua de agatur, sit exceptio ali- quo in capite aut apud eundem legis scriptorem, quo magis probetur eum fuisse excepturum, si quid exci- piendum putaret; et ostendere causam accipere nihil aliud esse nisi legem tollere, ideo quod, cum semel causa consideretur, nihil attineat eam ex lege con- siderare, quippe quae in lege scripta non sit. quod si sit institutum, omnibus dari causam et potestatem peccandi, cum intellexerint vos ex ingenio eius, qui contra legem fecerit, non ex lege, in quam iurati sitis, rem iudicare; deinde et ipsis iudicibus iudicandi et ceteris civibus vivendi rationes perturbatum iri,

consuesse is qui lex scribo exceptio uti deinde oportet recitaris lex cum exceptio scribo et magnus video ecqui in is ipse lex qui de ago sum exceptio al quo in caput aut apud idem lex scriptor quo magis probo is sum excipio si quis excio piendum puto et ostendo causa accipio nihil alius sum nisi lex tollo ideo qui cum semel causa considero nihil attineo is ex lex continuo sideraris quippe qui in lex scribo non sum qui si sum institus omnis do causa et potestas pecco cum intellego tu ex ingenium is qui contra lex facio non ex lex in quam juro sum res iudicaris deinde et ipse judex iudico et ceterus civis vivo ratio perturbo eo


Crotoniatae quondam, cum florerent omnibus copiis et in Italia cum primis beati numerarentur, templum Iunonis, quod religiosissime colebant, egregiis picturis locupletare voluerunt. itaque Heracleoten Zeuxin, qui tum longe ceteris excellere pictoribus existimabatur, magno pretio conductum adhibuerunt. is et ceteras conplures tabulas pinxit, quarum nonnulla pars us- que ad nostram memoriam propter fani religionem remansit, et, ut excellentem muliebris formae pulchri- tudinem muta in se imago contineret, Helenae pingere simulacrum velle dixit; quod Crotoniatae, qui eum mu- liebri in corpore pingendo plurimum aliis praestare saepe accepissent, libenter audierunt. putaverunt enim, si, quo in genere plurimum posset, in eo magno opere elaborasset, egregium sibi opus illo in fano relicturum.

crotoniatae quondam cum floreo omnis copia et in italia cum primus beati numero templum juno qui religiosus colo egregius pingo locupletaris volo itaque heracleotes zeuxin qui tum longus ceterus excello pictor existimo magnus pretium conduco adhibeo is et ceterus conplures tabula pingo qui nonnullus pars us que ad noster memoria propter fanum religio remaneo et ut excello muliebris forma pulcher tudo muto in sui imago contineo helena pingo simulacrum volo dico qui crotoniatae qui is mu liebri in corpus pingo multus alius praesto saepe accipio libet audio puto enim si quo in genus multus possum in is magnus opus elaboro egregius sui opus ille in fanum relinquo


dicandae causa constituta esse; scriptorem ipsum, si exsistat, factum hoc probaturum et idem ipsum, si ei talis res accidisset, facturum fuisse; ea re legis scriptorem certo ex ordine iudices certa aetate prae- ditos constituisse, ut essent, non qui scriptum suum recitarent, quod quivis puer facere posset, sed qui cogitatione assequi possent et voluntatem interpre- tari; deinde illum scriptorem, si scripta sua stultis hominibus et barbaris iudicibus committeret, omnia summa diligentia perscripturum fuisse; nunc vero, quod intellegeret, quales viri res iudicaturi essent, idcirco eum, quae perspicua videret esse, non adscrip- sisse:

dico causa constituo sum scriptor ipse si exsisto facio hic probo et idem ipse si is talis res accido facio sum is res lex scriptor certus ex ordo iudex certus aetas prae ditos constituo ut sum non qui scribo suus recito qui quivis puer facio possum sed qui cogitatio assequor possum et voluntas interpre taris deinde ille scriptor si scribo suus stultus homo et barbaris judex committo omnis summus diligentia perscribo sum nunc verus qui intellego qualis vir res judico sum idcirco is qui perspicuus video sum non adscrip sino


pri- mum igitur leges oportet contendere considerando, utra lex ad maiores, hoc est ad utiliores, ad hone- stiores ac magis necessarias res pertineat; ex quo conficitur, ut, si leges duae aut si plures erunt, quotquot erunt, conservari non possint, quia discrepent inter se, sed ea maxime conservanda putetur, quae ad maximas res pertinere videatur; deinde, utra lex posterius lata sit; nam postrema quaeque gravissima est; deinde, utra lex iubeat aliquid, utra permittat; nam id, quod imperatur, necessarium, illud, quod per- mittitur, voluntarium est; deinde, in utra lege, si non optemperatum sit,

other mum igitur lex oportet contendo considero uter lex ad magnus hic sum ad utilis ad ho stiores atque magis necessaria res pertineo ex quo confacio ut si lex duo aut si multus sum quotquot sum conservaris non possum quia discrepo inter sui sed is magnus conservo puto qui ad magnus res pertineo video deinde uter lex posterus fero sum nam postremo quisque gravis sum deinde uter lex jubeo aliquis uter permitto nam is qui impero necessarius ille qui per mitto voluntarius sum deinde in uter lex si non optemperatum sum


cum animus hac intentione omnes totius negotii partes considerabit, tum illi ipsi in medium coacervati loci procedent, de quibus ante dictum est; et tum ex singulis, tum ex coniunctis argumenta certa nascentur, quorum argumentorum pars probabili, pars necessario in genere versabitur. accedunt autem saepe ad coniecturam quaestiones, testimonia, rumores, quae contra omnia uterque simili via praeceptorum torquere ad suae causae commodum debebit. nam et ex quae- stione suspiciones et ex testimonio et ex rumore aliquo pari ratione ut ex causa et ex persona et ex facto duci oportebit.

cum animus hic intentio omnis totus negotium pars considero tum ille ipse in medius coacervo locus procedo de qui ante dico sum et tum ex singuli tum ex conjungo argumentum certus nasco qui argumentor pars probabilis pars necessarius in genus verso accedo autem saepe ad conicio quaestio testimonium rumor qui contra omnis uterque similis via praeceptor torqueo ad suus causa commodus debeo nam et ex qui stio suspicio et ex testimonium et ex rumor aliquis par ratio ut ex causa et ex persono et ex facio duco oportet


Affectio est quaedam ex tempore aut ex nego- tiorum eventu aut administratione aut hominum studio commutatio rerum, ut non tales, quales ante ha- bitae sint aut plerumque haberi soleant, habendae videantur esse; ut ad hostes transire turpe videatur esse, at non illo animo, quo Ulixes transiit; et pe- cuniam in mare deicere inutile, at non eo consilio, quo Aristippus fecit. sunt igitur res quaedam ex tempore et ex consilio, non ex sua natura conside- randae; quibus in omnibus, quid tempora petant, quid personis dignum sit, considerandum est et non quid, sed quo quidque animo, quicum, quo tempore, quam- diu fiat, attendendum est. his ex partibus ad senten- tiam dicendam locos sumi oportere arbitramur.

affectio sum quidam ex tempus aut ex nego tiorum evenio aut administratio aut homo studium commutatio res ut non talis qualis ante hic bitae sum aut plerusque habeo soleo habeo video sum ut ad hostis transeo turpis video sum at non ille animus quo ulixes transeo et pe cuniam in mare deicio inutilis at non is consilium quo aristippus facio sum igitur res quidam ex tempus et ex consilium non ex suus natura consido randae qui in omnis quis tempus peto quis persona dignus sum considero sum et non quis sed quo quisque animus qui quo tempus quam diu fio attendo sum hic ex pars ad sentis tiam dico locus sumo oportet arbitror


Adsumptiva igitur tum dicitur, cum ipsum ex se fac- tum probari non potest, aliquo autem foris adiuncto argumento defenditur. eius partes sunt quattuor: com- paratio, relatio criminis, remotio criminis, concessio.

assumptivus igitur tum dico cum ipse ex sui facio tum probaris non possum aliquis autem foris adjungo argumentum defendo is pars sum quattuor com paratio relatio crimen remotio crimen concessio


Sin causam afferet is, qui a sententia stabit, pri- mum erit contra dicendum: quam absurdum non negare contra legem fecisse, sed, quare fecerit, cau- sam aliquam invenire; deinde conversa esse omnia: ante solitos esse accusatores iudicibus persuadere, ad- finem esse alicuius culpae eum, qui accusaretur, cau- sam proferre, quae eum ad peccandum impulisset;—

sin causa affero is qui ab sententia sto other mum sum contra dico quam absurdus non nego contra lex facio sed quare facio cau sam aliqui invenio deinde converro sum omnis ante soleo sum accusator judex persuadeo ad finis sum aliquis culpa is qui accuso cau sam profero qui is ad pecco impello