Nunc his rebus breviter constitutis eas rationes, qui- bus ostendere possimus genus et finem et officium huius artis, aliud in tempus differemus; nam et mul- torum verborum indigent et non tanto opere ad artis descriptionem et praecepta tradenda pertinent. eum au- tem, qui artem rhetoricam scribat, de duabus reliquis rebus, materia artis ac partibus, scribere oportere existimamus. ac mihi quidem videtur coniuncte agen- dum de materia ac partibus. quare inventio, quae prin- ceps est omnium partium, potissimum in omni causa- rum genere, qualis debeat esse, consideretur.

nunc hic res brevis constitus is ratio qui bus ostendo possum genus et finis et officium hic ars alius in tempus differo nam et mul torus verbum indigeo et non tantus opus ad ars descriptio et praecipio trado pertineo is au tem qui ars rhetorice scribo de duo reliquus res materia ars atque pars scribo oportet existimo atque ego quidem video conjungo ago dum de materia atque pars quare inventio qui prin ceps sum omnis pars potis in omnis causa rus genus qualis debeo sum considero


Hic locus sicut aliquod fundamentum est huius constitutionis. nam nihil factum esse cuiquam pro- batur, nisi aliquid, quare factum sit, ostenditur. ergo accusator, cum inpulsione aliquid factum esse dicet, illum impetum et quandam commotionem animi affectionemque verbis et sententiis amplificare debebit et ostendere, quanta vis sit amoris, quanta animi per- turbatio ex iracundia fiat aut ex aliqua causa earum, qua inpulsum aliquem id fecisse dicet. hic et exem- plorum commemoratione, qui simili inpulsu aliquid commiserint, et similitudinum conlatione et ipsius animi affectionis explicatione curandum est, ut non mirum videatur, si quod ad facinus tali pertur-

hic locus sicut aliqui fundamentum sum hic constitutio nam nihil facio sum quisquam pro batur nisi aliquis quare facio sum ostendo ergo accusator cum inpulsio aliquis facio sum dico ille impetus et quidam commotio animus affectio verbum et sententia amplificaris debeo et ostendo quantus volo sum amor quantus animus per turbatio ex iracundia fio aut ex aliqui causa is qui impulsus aliquis is facio dico hic et exem plorum commemoratio qui similis impulsus aliquis committo et similitudo conlatio et ipse animus affectio explicatio curo sum ut non mirus video si qui ad facinus talis pertur


indigne passus virginem occidit. accusatur. intentio est: iniuria sororem occidisti. depulsio est: iure occidi. quaestio est: iurene occiderit? ratio est: illa enim hostium mortem lugebat, fratrum neglegebat; me et populum Romanum vicisse moleste ferebat. infirmatio est: tamen a fratre indamnatam necari non oportuit. ex quo iudicatio fit: cum Horatia fra- trum mortem neglegeret, hostium lugeret, fratris et populi Romani victoria non gauderet, oportueritne eam a fratre indamnatam necari?

indignus patior virgo occido accuso intentio sum iniuria soror occido depulsio sum ius occido quaestio sum jus occido ratio sum ille enim hostis mors lugeo frater neglego ego et populus romanus vinco molestus fero infirmatio sum tamen ab frater indamno neco non oportet ex quo judicatio fio cum horatius fra trum mors neglego hostis lugeo frater et populus romanus victoria non gaudeo oportet is ab frater indamno neco


Locus autem communis erit indignatio maleficii et alter eorum misereri oportere, qui propter fortunam, non propter malitiam in miseriis sint.

locus autem communis sum indignatio maleficium et alter is misereo oportet qui propter fortuna non propter malitia in miseria sum


Locus communis accusatoris in eum, qui, cum id, quod arguitur, negare non possit, tamen aliquid sibi spei conparet ex iudiciorum perturbatione. atque hic utilitatis iudiciorum demonstratio et de eo conquestio, qui supplicium dederit indamnatus;

locus communis accusator in is qui cum is qui arguo nego non possum tamen aliquis sui spes conparo ex iudicium perturbatio atque hic utilitas iudicium demonstratio et de is conquestio qui supplicium do indamno


Nunc insinuationes quemadmodum tractari con- veniat, deinceps dicendum videtur. insinuatione igitur utendum est, cum admirabile genus causae est, hoc est, ut ante diximus, cum animus auditoris infestus est. id autem tribus ex causis fit maxime: si aut inest in ipsa causa quaedam turpitudo aut ab iis, qui ante dixerunt, iam quiddam auditori persuasum videtur aut eo tempore locus dicendi datur, cum iam illi, quos audire oportet, defessi sunt audiendo. nam ex hac quoque re non minus quam ex primis duabus in oratore nonnumquam animus auditoris offenditur.

nunc insinuatio quemadmodum tractaris continuo venio deinceps dico video insinuatio igitur utor sum cum admirabilis genus causa sum hic sum ut ante dico cum animus auditor infestus sum is autem tres ex causa fio magnus si aut insum in ipse causa quidam turpitudo aut ab is qui ante dico iam quidam auditor persuadeo video aut is tempus locus dico do cum iam ille qui audio oportet defatiscor sum audio nam ex hic quoque res non paruus quam ex primus duo in orator nonnumquam animus auditor offendo


tum est. propter se autem vitanda sunt non ea modo, quae his contraria sunt, ut fortitudini ignavia et iustitiae iniustitia, verum etiam illa, quae propinqua videntur et finitima esse, absunt autem longissume; quod genus fidentiae contrarium est diffidentia et ea re vitium est; audacia non contrarium, sed appositum est ac propinquum et tamen vitium est. sic uni cuique virtuti finitimum vitium reperietur, aut certo iam no- mine appellatum, ut audacia, quae fidentiae, pertinacia, quae perseverantiae finitima est, superstitio, quae re- ligioni propinqua est, aut sine ullo certo nomine. quae omnia item uti contraria rerum bonarum in re- bus vitandis reponentur.

tum sum propter sui autem vito sum non is modo qui hic contrarius sum ut fortitudo ignavia et justitia injustitia verus etiam ille qui propinquus video et finitimus sum absum autem longus qui genus fidentia contrarius sum diffido et is res vitium sum audacia non contrarius sed applumbo sum atque propinquus et tamen vitium sum sic unus quisque virtus finitimus vitium reperio aut certus iam no meus appello ut audacia qui fidentia pertinacia qui perseverantia finitimus sum superstitio qui res ligio propinquus sum aut sine ullus certus nomen qui omnis item uti contrarius res bonus in res bus vito repono


Defensor autem, quae per alias constitutiones indu- centur, ex iis locis, qui traditi sunt, infirmabit; ipsam autem relationem comprobabit, primum augendo eius, in quem referet crimen, culpam et audaciam et quam maxime per indignationem, si res feret, iuncta con- questione ante oculos ponendo; postea levius demon- strando se poenitum, quam sit illius promeritum, et suum supplicium cum illius iniuria conferendo. deinde oportebit eos locos, qui ita erunt ab accusatore trac- tati, ut refelli et contrariam in partem converti pos- sint, quo in genere sunt tres extremi, contrariis ratio-

defenso autem qui per alius constitutio indu centur ex is locus qui trado sum infirmo ipse autem relatio comprobo primus augeo is in qui refero crimen culpa et audacia et quam magnus per indignatio si res fero iungo continuo questio ante oculus pono postea levis demeo strando sui poenio quam sum ille promereo et suus supplicium cum ille iniuria confero deinde oportet is locus qui ita sum ab accusator trac tati ut refello et contrarius in pars converto pos sum quo in genus sum tres extremus contrarius ratio


Nunc de confirmatione deinceps, ita ut ordo ipse postulat, praecipiendum videtur.

nunc de confirmatio deinceps ita ut ordo ipse postulo praecipio video


Aspasia autem ser- monem cum ipso Xenophonte instituit. quaeso, inquit, Xenophon, si vicinus tuus equum meliorem habeat, quam tuus est, tuumne equum malis an illius? illius, inquit. quid, si fundum meliorem habeat, quam tu ha- bes, utrum tandem fundum habere malis? illum, in- quit, meliorem scilicet. quid, si uxorem meliorem ha- beat, quam tu habes, utrum tuamne an illius malis? atque hic Xenophon quoque ipse tacuit. post Aspasia: quoniam uterque vestrum, inquit, id mihi solum non respondit, quod ego solum audire volueram, egomet dicam, quid uterque cogitet. nam et tu, mulier, optumum virum vis habere et tu, Xenophon, uxorem habere lectissimam maxime vis. quare, nisi hoc per- feceritis, ut neque vir melior neque femina lectior in terris sit, profecto semper id, quod optumum putabitis esse, multo maxime requiretis. hic cum rebus non dubiis assensum est, factum est propter similitudinem, ut etiam illud, quod dubium videretur, si qui separatim quaereret, id pro certo propter rationem rogandi concederetur.

aspasia autem seruius monem cum ipse xenophon instituo quaeso inquam xenophon si vicinus tuus equus bonus habeo quam tuus sum tuus equus malus an ille ille inquam quis si fundus bonus habeo quam tu hic bes utrum tandem fundus habeo malus ille in queo bonus scilicet quis si uxor bonus hic beo quam tu habeo utrum tuus an ille malus atque hic xenophon quoque ipse taceo post aspasia quoniam uterque vester inquam is ego solus non respondeo qui ego solus audio volo nos dico quis uterque cogito nam et tu mulier bonus vir volo habeo et tu xenophon uxor habeo lectus magnus volo quare nisi hic per facio ut neque vir bonus neque femina lectus in terra sum profecto semper is qui bonus puto sum multus magnus requiro hic cum res non dubius assentior sum facio sum propter similitudo ut etiam ille qui dubius video si qui separatim quaero is pro certus propter ratio rogo concedo


cedant; deinde item quaerere ab iudicibus, si eius rei , propter quam se reus contra legem fecisse dicat, exceptionem ipse in lege adscribat, passurine sint; hoc, quod faciat, indignius et inpuden- tius esse, quam si adscribat; age porro, quid? si ipsi vellent iudices adscribere, passurusne sit populus? atque hoc esse indignius, quam rem verbo et litteris mutare non possint,

cedo deinde item quaero ab judex si is res propter quam sui reus contra lex facio dico exceptio ipse in lex adscribo patior sum hic qui facio indignus et inpuden tius sum quam si adscribo ago porro quis si ipse volo iudex adscribo patior sum populus atque hic sum indignus quam res verbum et littera muto non possum


Civilis quaedam ratio est, quae multis et magnis ex rebus constat. eius quaedam magna et ampla pars est artificiosa eloquentia, quam rhetoricam vocant. nam neque cum iis sentimus, qui civilem scientiam eloquentia non putant indigere, et ab iis, qui eam pu- tant omnem rhetoris vi et artificio contineri, magnopere dissentimus. quare hanc oratoriam facultatem in eo genere ponemus, ut eam civilis scientiae partem esse dicamus. Officium autem eius facultatis videtur esse dicere adposite ad persuasionem; finis persuadere dictione. inter officium et finem hoc interest, quod in officio, quid fieri, in fine, quid effici conveniat, con- sideratur. ut medici officium dicimus esse curare ad sanandum apposite, finem sanare curatione, item, ora- toris quid officium et quid finem esse dicamus, intel- legimus, cum id, quod facere debet, officium esse di- cimus, illud, cuius causa facere debet, finem appel- lamus.

civilis quidam ratio sum qui multus et magnus ex res consto is quidam magnus et amplus pars sum artificiosus eloquentia quam rhetorice voco nam neque cum is sentio qui civilis scientia eloquentia non puto indigeo et ab is qui is pu tant omnis rhetor vis et artificium contineo magnopere dissentio quare hic oratoria facultas in is genus pono ut is civilis scientia pars sum dico officium autem is facultas video sum dico appono ad persuasio finis persuadeo dictio inter officium et finis hic intersum qui in officium quis fio in finis quis efficio convenio continuo sideror ut medicus officium dico sum curo ad sano applumbo finis sano curatio item os torus quis officium et quis finis sum dico intel lego cum is qui facio debeo officium sum deus cimus ille qui causa facio debeo finis appel lamus


nam id, quod statim faciendum sit, perfici prius oportet; de- inde operam dare, ut sua lex ipso scripto videatur niti, contraria autem aut per ambiguum aut per ratio- cinationem aut per definitionem induci, cum sanctius et firmius id videatur esse, quod apertius scriptum sit; deinde suae legis ad scriptum ipsum sententiam quoque adiungere, contrariam legem item ad aliam sententiam transducere, ut, si fieri poterit, ne discrepare quidem videantur inter se; postremo facere, si causa facultatem dabit, ut nostra ratione utraque lex con- servari videatur, adversariorum ratione altera sit ne- cessario neglegenda.

nam is qui statim facio sum perficio prior oportet de inde opera do ut suus lex ipse scribo video nitor contrarius autem aut per ambiguus aut per ratio cinatio aut per definitio induco cum sancio et firmus is video sum qui aperio scribo sum deinde suus lex ad scribo ipse sententia quoque adiungo contrarius lex item ad alius sententia traduco ut si fio possum ne discreparis quidem video inter sui postremo facio si causa facultas do ut noster ratio uter lex continuo servaris video adversarius ratio alter sum ne cessario neglego


remotum est, quod ultra quam satis est petitur, huius- modi: quodsi non P. Scipio Corneliam filiam Ti. Graccho conlocasset atque ex ea duos Gracchos pro- creasset, tantae seditiones natae non essent; quare hoc incommodum Scipioni adscribendum videtur. huius- modi est illa quoque conquestio: Utinam ne in nemore Pelio securibus Caesae accidissent abiegnae ad terram trabes! longius enim repetita est, quam res postulabat. mala definitio est, cum aut communia describit, hoc modo: seditiosus est is, qui malus atque inutilis civis— nam hoc non magis seditiosi quam ambitiosi, quam calumniatoris, quam alicuius hominis improbi vim describit—; aut falsum quiddam dicit, hoc pacto: sapientia est pecuniae quaerendae intellegentia; aut aliquid non grave nec magnum continens, sic: stul- titia est inmensa gloriae cupiditas. est haec quidem stultitia, sed ex parte quadam, non ex omni genere definita. controversum est, in quo ad dubium demon- strandum dubia causa affertur, hoc modo: Eho tu, di, quibus est potestas motus superum atque inferum, Pacem inter sese conciliant, conferunt concordiam.

removeo sum qui ultra quam satis sum peto hic modus quodsi non p scipio cornelius filia tiberius gracchus conloco atque ex is duo gracchus pro creo tantus seditio nascor non sum quare hic incommodus scipio adscribo video hic modus sum ille quoque conquestio utinam ne in nemus pelius securis caedo accido abiegnus ad terra trabs longus enim repeto sum quam res postulo malus definitio sum cum aut commune describo hic modo seditiosus sum is qui malus atque inutilis civis nam hic non magis seditiosus quam ambitiosus quam calumniator quam aliquis homo improbus vis describo aut falsus quidam dico hic pacisco sapientia sum pecunia quaero intellego aut aliquis non gravis neque magnus contineo sic stul titia sum immensus gloria cupiditas sum hic quidem stultitia sed ex pars quidam non ex omnis genus definio controversus sum in quo ad dubius demeo strandum dubius causa affero hic modo eho tu deus qui sum potestas moueo superi atque inferus pax inter sui concilio confero concordia


saepe autem oblitum putant, quid con- cesseris, et idcirco id, quod non conficitur, quasi con- ficiatur, in conclusionem infertur, hoc modo: si ad illum hereditas veniebat, veri simile est ab illo ne- catum. deinde hoc adprobant plurimis verbis. post adsumunt: ad illum autem hereditas veniebat. de- inde infertur: ille igitur occidit; id quod ex iis, quae sumpserant, non conficitur. quare observare diligenter oportet, et quid sumatur et quid ex his conficiatur.

saepe autem obliuiscor puto quis continuo cedo et idcirco is qui non confacio quasi continuo ficiatur in conclusio infero hic modo si ad ille hereditas venio verus similis sum ab ille ne catus deinde hic adprobo multus verbum post adsumo ad ille autem hereditas venio de inde infero ille igitur occido is qui ex is qui sumo non confacio quare observaris diligenter oportet et quis sumo et quis ex hic confacio


Comparatio est, cum aliquid factum, quod ipsum non sit probandum, ex eo, cuius id causa factum est, defenditur. ea est huiusmodi: quidam imperator, cum ab hostibus circumsederetur neque effugere ullo modo posset, depectus est cum iis, ut arma et inpedimenta relinqueret, milites educeret; itaque fecit; armis et in- pedimentis amissis praeter spem milites conservavit.

comparatio sum cum aliquis facio qui ipse non sum probo ex is qui is causa facio sum defendo is sum huiusmodi quidam imperator cum ab hostis circumsedeo neque effugio ullus modo possum depectus sum cum is ut arma et impedimentum relinquo miles educo itaque facio arma et in pedimentis amitto praeter spes miles conservo


Ac facti quidem controversia in omnia tempora potest tribui. nam quid factum sit, potest quaeri, hoc modo: occideritne Aiacem Ulixes; et quid fiat, hoc modo: bonone animo sint erga populum Romanum Fre- gellani; et quid futurum sit, hoc modo: si Carthaginem reliquerimus incolumem, num quid sit incommodi ad rem publicam perventurum.

atque facio quidem controversia in omnis tempus possum tribuo nam quis facio sum possum quaero hic modo occido ajax ulixes et quis fio hic modo bonus animus sum erga populus romanus fre gellani et quis sum sum hic modo si carthago relinquo incolumis num quis sum incommodus ad res publicus pervenio


Nunc quoniam omne in causae genus argumentan- di ratio tradita est, de inventione, prima ac maxima parte rhetoricae, satis dictum videtur. quare, quoniam et una pars ad exitum hoc ac superiore libro per- ducta est et hic liber non parum continet litterarum, quae restant, in reliquis dicemus.

nunc quoniam omnis in causa genus argumentan deus ratio trado sum de inventio primus atque maximus pars rhetorica satis dico video quare quoniam et unus pars ad exitus hic atque superus liber per duco sum et hic liber non parum contineo litteraris qui resto in reliquus dico


Ac veteres quidem scriptores artis usque a prin- cipe illo atque inventore Tisia repetitos unum in lo- cum conduxit Aristoteles et nominatim cuiusque prae- cepta magna conquisita cura perspicue conscripsit at- que enodata diligenter exposuit; ac tantum inventori- bus ipsis suavitate et brevitate dicendi praestitit, ut nemo illorum praecepta ex ipsorum libris cognoscat, sed omnes, qui quod illi praecipiant velint intellegere, ad hunc quasi ad quendam multo commodiorem ex-

atque vetus quidem scriptor ars usque ab prin cipe ille atque inventor tisias repeto unus in lo cum conduco aristotelis et nominatim quisque prae cepta magnus conquaero cura perspicuus conscribo at que enodo diligenter expono atque tantus inventor bus ipse suavitas et brevitas dico praesto ut nemo ille praecipio ex ipse liber cognosco sed omnis qui qui ille praecipio volo intellego ad hic quasi ad quidam multus commodus ex


in- tentio est: dedi oportet. depulsio est: non oportet. quaestio est: oporteatne? ratio est: non enim meum fuit officium nec mea potestas, cum et id aetatis et privatus essem et esset summa cum auctoritate et potestate imperator, qui videret, ut satis honestum foedus feriretur. infirmatio est: at enim quoniam par- ticeps tu factus es in turpissimo foedere summae re- ligionis, dedi te convenit. iudicatio est: cum is, qui potestatis nihil habuerit, iussu imperatoris in foedere et in tanta religione interfuerit, dedendusne sit hosti- bus necne? hoc genus causae cum superiore hoc differt, quod in illo concedit se reus oportuisse facere id, quod fieri dicat accusator oportuisse, sed alicui rei aut homini causam attribuit, quae voluntati suae fuerit inpedimento, sine concessionis partibus; nam earum maior quaedam vis est, quod paulo post intellegetur.

in tentio sum do oportet depulsio sum non oportet quaestio sum oportet ratio sum non enim meus sum officium neque meus potestas cum et is aetas et privo sum et sum summus cum auctoritas et potestas imperator qui video ut satis honestus foedus ferio infirmatio sum at enim quoniam par ticeps tu facio sum in turpis foedus summa res ligio do tu convenio judicatio sum cum is qui potestas nihil habeo iussus imperator in foedus et in tantus religio intersum dedo sum hostis bus necne hic genus causa cum superus hic differo qui in ille concedo sui reus oportet facio is qui fio dico accusator oportet sed aliqui res aut homo causa attribuo qui voluntas suus sum impedimentum sine concessio pars nam is magnus quidam volo sum qui paulus post intellego


nam ut locus sine portu na- vibus esse non potest tutus, sic animus sine fide stabilis amicis non potest esse. in iis rebus, quae sub eandem rationem cadunt, hoc modo probabile consideratur: nam si Rhodiis turpe non est portorium locare, ne Her- mocreonti quidem turpe est conducere. haec tum vera sunt, hoc pacto: quoniam cicatrix est, fuit vulnus; tum veri similia, hoc modo: si multus erat in calceis pulvis, ex itinere eum venire oportebat.

nam ut locus sine portus no vibus sum non possum tueor sic animus sine fides stabilis amicus non possum sum in is res qui sub idem ratio cado hic modo probabilis considero nam si rhodius turpis non sum portorium locaris ne her mocreonti quidem turpis sum conduco hic tum verus sum hic pacisco quoniam cicatrix sum sum vulnus tum verus similis hic modo si multus sum in calceus pulvis ex iter is venio oportet


Nunc ad deliberationis praecepta pergamus.


Atque accusatori quidem haec fere sunt consideranda: defensor autem ex contrario primum inpulsionem aut nullam fuisse dicet aut, si fuisse concedet, extenuabit et parvulam quandam fuisse demonstrabit aut non ex ea solere huiusmodi facta nasci docebit. quo erit in loco demonstrandum, quae vis et natura sit eius affectionis, qua inpulsus aliquid reus commisisse dicetur; in quo et exempla et similitudines erunt proferundae et ipsa diligenter natura eius affectionis quam lenissime quietissima ab parte explicanda, ut et res ipsa a facto crudeli et tur- bulento ad quoddam mitius et tranquillius traducatur et oratio tamen ad animum eius, qui audiet, et ad animi quendam intumum sensum accommodetur.

atque accusator quidem hic fere sum considero defenso autem ex contrarius primus inpulsio aut nullus sum dico aut si sum concedo extenuo et parvulus quidam sum demonstro aut non ex is soleo huiusmodi facio nascor doceo quo sum in locus demonstro qui volo et natura sum is affectio qui impulsus aliquis reus committo dico in quo et exemplum et similitudo sum profero et ipse diligenter natura is affectio quam lenis quiesco ab pars explico ut et res ipse ab facio crudelis et tur bulento ad quidam mitis et tranquillus traduco et oratio tamen ad animus is qui audio et ad animus quidam intumum sensus accommodo


deinde ceteros a virtutis studio repul- sum iri, si ipse praemio non sit affectus.

deinde ceterus ab virtus studium repul sum eo si ipse praemium non sum afficio


tur; defensoris conquestio est calamitatis eius, quae non culpa, sed vi maiore quadam acciderit, et de for- tunae potestate et hominum infirmitate et, uti suum animum, non eventum considerent. in quibus omnibus conquestionem suarum aerumnarum et crudelitatis ad- versariorum indignationem inesse oportebit.

tur defensor conquestio sum calamitas is qui non culpa sed vis magnus quidam accido et de for tunae potestas et homo infirmitas et uti suus animus non evenio considero in qui omnis conquestio suus aerumna et crudelitas ad versariorum indignatio insum oportet


deinde locus communis, per quem facti utilitas aut honestas adaugetur. deinde sequitur adversariorum definitionis reprehensio, quae iisdem ex locis omnibus, quos accusatori praescripsimus, conficitur; et cetera post eadem praeter communem locum inducentur. Lo- cus autem communis erit defensoris is, per quem indi- gnabitur accusatorem sui periculi causa non res solum convertere, verum etiam verba commutare conari. nam illi quidem communes loci, aut qui calumniae accu- satorum demonstrandae aut misericordiae captandae aut facti indignandi aut a misericordia deterrendi causa sumuntur, ex periculi magnitudine, non ex cau- sae genere ducuntur. quare non in omnem causam, sed in omne causae genus incidunt. eorum mentionem in coniecturali constitutione fecimus, inductione autem, cum causa postulabit, utemur.

deinde locus communis per qui facio utilitas aut honestus adaugeo deinde sequor adversarius definitio reprehensio qui idem ex locus omnis qui accusator praescribo confacio et ceterus post idem praeter communis locus induco lo cus autem communis sum defensor is per qui indo gnabitur accusator suus periculum causa non res solus converto verus etiam verbum commutaris conor nam ille quidem communis locus aut qui calumnia accu sator demonstro aut misericordia capto aut facio indignor aut ab misericordia deterreo causa sumo ex periculum magnitudo non ex cau sae genus duco quare non in omnis causa sed in omnis causa genus incido is mentio in coniectural constitutio facio inductio autem cum causa postulo uto


redemptor suae voluntatis ostendendae causa hostias constituit omnes in litore, ut, qui trans flumen essent, videre possent. cum omnes studio eius subitam flu- minis magnitudinem scirent fuisse inpedimento, tamen quidam capitis arcesserunt. intentio est: hostiae, quas debuisti ad sacrificium, praesto non fuerunt. depulsio concessio. ratio: flumen enim subito accrevit et ea re traduci non potuerunt. infirmatio: tamen, quon- iam, quod lex iubet, factum non est, supplicio dignus es. iudicatio est: cum in ea re contra legem redemptor fecerit, qua in re studio eius subita fluminis obstiterit magnitudo, supplicio dignusne sit?

redemptor suus voluntas ostendo causa hostio constituo omnis in litus ut qui trans flumen sum video possum cum omnis studium is subeo flu minae magnitudo scio sum impedimentum tamen quidam capio arcesserunt intentio sum hostia qui debeo ad sacrificium praesto non sum depulsio concessio ratio flumen enim subeo accresco et is res traduco non possum infirmatio tamen cum iam qui lex iubeo facio non sum supplicium dignus sum judicatio sum cum in is res contra lex redemptor facio qui in res studium is subeo flumen obsto magnitudo supplicium dignus sum


Hic non facile est neque necessarium est distinguere, ut in superioribus partibus, quo pacto quicque accu- satorem et quomodo defensorem tractare oporteat. non est necessarium, propterea quod causa posita, quid in quamque conveniat, res ipsa docebit eos, qui non omnia hic se inventuros putabunt,

hic non facilis sum neque necessarius sum distinguo ut in superus pars quo pacisco quisque accu sator et quomodo defensor tractaris oportet non sum necessarius propterea qui causa pono quis in quisque convenio res ipse doceo is qui non omnis hic sui invenio puto


Nunc quoniam quas res exordio conficere oporteat dictum est, reliquum est, ut ostendatur, quibus quae- que rationibus res confici possit.

nunc quoniam qui res exordior confacio oportet dico sum reliquus sum ut ostendo qui qui que ratio res conficio possum


distinguitur autem oratio atque inlustratur maxime raro inducendis locis communibus et aliquo loco iam certioribus illis argumentis confirmato. nam tum conceditur commune quiddam dicere, cum diligenter aliqui proprius causae locus tractatus est et auditoris animus aut renovatur ad ea, quae restant, aut omnibus iam dictis exsuscitatur. omnia autem ornamenta elocutionis, in quibus et suavitatis et gravitatis plurimum consistit, et omnia, quae in in- ventione rerum et sententiarum aliquid habent digni-

distinguo autem oratio atque inlustro magnus rarus induco locus communis et aliquis locus iam certus ille argumentum confirmo nam tum concedo communis quidam dico cum diligenter aliqui proprius causa locus tracto sum et auditor animus aut renovo ad is qui resto aut omnis iam dictum exsuscito omnis autem ornamentum elocutio in qui et suavitas et gravitas multus consisto et omnis qui in in ventio res et sententiaris aliquis habeo dignus


Quinque igitur partes sunt eius argumentationis, quae per ratiocinationem tractatur: propositio, per quam locus is breviter exponitur, ex quo vis omnis oportet emanet ratiocinationis; approbatio, per quam id, quod breviter expositum est, rationibus adfirmatum probabilius et apertius fit; assumptio, per quam id, quod ex propositione ad ostendendum pertinet, assumi- tur; assumptionis approbatio, per quam id, quod assumptum est, rationibus firmatur; complexio, per quam id, quod conficitur ex omni argumentatione, bre- viter exponitur. quae plurimas habet argumentatio partes, ea constat ex his quinque partibus; secunda est quadripertita; tertia tripertita; dein bipertita; quod in controversia est.

quinque igitur pars sum is argumentatio qui per ratiocinatio tracto propositio per quam locus is brevis expono ex quo volo omnis oportet emano ratiocinatio approbatio per quam is qui brevis expono sum ratio adfirmo probabilis et aperio fio assumptio per quam is qui ex propositio ad ostendo pertineo assumo tur assumptio approbatio per quam is qui assumo sum ratio firmo complexio per quam is qui confacio ex omnis argumentatio bre viter expono qui multus habeo argumentatio pars is consto ex hic quinque pars secundus sum quadripertita tertius tripertita deinde bipertita qui in controversia sum


qui sibi concesserint, usui futurum; postea, si facultas erit, se aut consanguineum * aut iam a maioribus inprimis amicum esse et amplitudinem suae vo- luntatis, nobilitatem generis, eorum, qui se salvum velint, dignitatem ostendere, et cetera ea, quae per- sonis ad honestatem et amplitudinem sunt adtributa, cum conquestione, sine arrogantia, in se esse , ut honore potius aliquo quam ullo supplicio dignus esse videatur; deinde ceteros proferre, quibus maiora delicta concessa sint. ac multum proficiet, si se misericordem in potestate, propensum ad igno- scendum fuisse ostendet. atque ipsum illud pecca- tum erit extenuandum, ut quam minimum obfuisse videatur, et aut turpe aut inutile demonstrandum tali de homine supplicium sumere.

qui sui concedo usus sum postea si facultas sum sui aut consanguineus aut iam ab magnus imprimis amicus sum et amplitudo suus vo luntas nobilitas genus is qui sui salvus volo dignitas ostendo et ceterus is qui per sonus ad honestas et amplitudo sum adtribuo cum conquestio sine arrogo in sui sum ut honor potis aliquis quam ullus supplicium dignus sum video deinde ceterus profero qui magnus delictum concedo sum atque multus proficio si sui misericordem in potestas propendeo ad igno scendum sum ostendo atque ipse ille pecco tum sum extenuo ut quam paruus obsum video et aut turpis aut inutilis demonstro talis de homo supplicium sumo


Primus ergo accusatoris locus est eius nominis, cuius de vi quaeritur, brevis et aperta et ex opinione hominum definitio, hoc modo: Maiestatem minuere est de dignitate aut amplitudine aut potestate populi aut eorum, quibus populus potestatem dedit, aliquid derogare. hoc sic breviter expositum pluribus verbis est et rationibus confirmandum et ita esse, ut descrip- seris, ostendendum. postea ad id, quod definieris, factum eius, qui accusabitur, adiungere oportebit et ex eo, quod ostenderis esse, verbi causa maiestatem minuere, docere adversarium maiestatem minuisse et hunc totum locum communi loco confirmare, per quem ipsius facti atrocitas aut indignitas aut omnino culpa cum indignatione augeatur.

primus ergo accusator locus sum is nomen qui de vis quaero brevis et apertus et ex opinio homo definitio hic modo maiestas minuo sum de dignitas aut amplitudo aut potestas populus aut is qui populus potestas do aliquis derogaris hic sic brevis expono multus verbum sum et ratio confirmo et ita sum ut descrip sero ostendo postea ad is qui definio facio is qui accuso adiungo oportet et ex is qui ostendo sum verbum causa maiestas minuo doceo adversarius maiestas minuo et hic totus locus communis locus confirmo per qui ipse facio atrocitas aut indignitas aut omnino culpa cum indignatio augeo


atque ex his horum contraria facile tacentibus nobis intellegentur. sed ut expeditius ratio tradatur, ea, quae posuimus, brevi nominabuntur. nam, in primo genere quae sunt, ho- nesta appellabuntur; quae autem in secundo, utilia. haec autem tertia, quia partem honestatis continent et quia maior est vis honestatis, iuncta esse omnino et duplici genere intelleguntur, sed in meliorem partem vocabuli conferantur et honesta nominentur. ex his illud conficitur, ut petendarum rerum partes sint ho- nestas et utilitas, vitandarum turpitudo et inutilitas. his igitur duabus rebus res duae grandes sunt adtri- butae, necessitudo et affectio; quarum altera ex vi, altera ex re et personis consideratur. de utraque post apertius perscribemus; nunc honestatis rationes pri- mum explicemus.

atque ex hic hic contrarius facilis taceo nos intellego sed ut expedio ratio trado is qui pono brevis nomino nam in primus genus qui sum ho nesta appello qui autem in secundus utilis hic autem tertius quia pars honestas contineo et quia magnus sum volo honestas iungo sum omnino et duplex genus intellego sed in bonus pars vocabulis confero et honestus nomino ex hic ille confacio ut petendaris res pars sum ho nestas et utilitas vitandaris turpitudo et inutilitas hic igitur duo res res duo grandis sum adtri butae necessitudo et affectio qui alter ex vis alter ex res et persona considero de uter post aperio perscribo nunc honestas ratio other mum explico


Quodsi generis causae partes non possunt recte pu- tari, multo minus recte partis causae partes putabun- tur. pars autem causae est constitutio omnis; non enim causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcommodatur. at demonstratio et deliberatio generis causae partes non possunt recte putari, quod ipsa sunt genera; multo igitur minus recte partis eius, quae hic dicitur, partes putabuntur. deinde si constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentionis depulsio est, quae intentionis depulsio non est, ea nec constitutio nec pars constitutionis est: deliberatio et demonstratio neque constitutio nec pars constitutionis est. placet autem ipsi constitutionem intentionis esse depulsionem; placeat igitur oportet demonstrationem et deliberationem non esse constitutionem nec partem constitutionis. atque hoc eodem urguebitur, sive con- stitutionem primam causae accusatoris confirmationem dixerit sive defensoris primam deprecationem; nam eum eadem omnia incommoda sequentur.

quodsi genus causa pars non possum rectus pu taris multus paruus rectus pars causa pars putabun tur pars autem causa sum constitutio omnis non enim causa ad constitutio sed constitutio ad causa adcommodo at demonstratio et deliberatio genus causa pars non possum rectus putaris qui ipse sum genus multus igitur paruus rectus pars is qui hic dico pars puto deinde si constitutio et ipse et pars is qui intentio depulsio sum qui intentio depulsio non sum is neque constitutio neque pars constitutio sum deliberatio et demonstratio neque constitutio neque pars constitutio sum placeo autem ipse constitutio intentio sum depulsio placeo igitur oportet demonstratio et deliberatio non sum constitutio neque pars constitutio atque hic idem urgeo sive continuo stitutio primus causa accusator confirmatio dico sive defensor primus deprecatio nam is idem omnis incommodus sequor


Defensor autem primum, si poterit, debebit vitam eius, qui insimulabitur, quam honestissimam demon- strare. id faciet, si ostendet aliqua eius nota et com- munia officia; quod genus in parentes, cognatos, ami- cos, affines, necessarios; etiam quae magis rara et eximia sunt, si ab eo cum magno aliquid labore aut periculo aut utraque re, cum necesse non esset, officii causa aut in rem publicam aut in parentes aut in aliquos eorum, qui modo expositi sunt, factum esse dicet; denique si nihil deliquisse, nulla cupiditate in- peditum ab officio recessisse. quod eo confirmatius erit, si, cum potestas inpune aliquid faciendi minus honeste fuisse dicetur, voluntas a faciendo demon-

defenso autem primus si possum debeo vita is qui insimulo quam honestus demeo straris is facio si ostendo aliqui is nosco et com munia officium qui genus in parens cognatus ami cos affinis necessarius etiam qui magis rarus et eximius sum si ab is cum magnus aliquis labor aut periculum aut uter res cum necesse non sum officium causa aut in res publicus aut in parens aut in aliquis is qui modo expono sum facio sum dico denique si nihil delinquo nullus cupiditas in pedes ab officium recedo qui is confirmo sum si cum potestas impunis aliquis facio paruus honestus sum dico voluntas ab facio demeo


Omne autem—ut certas quasdam in partes tri- buamus—probabile, quod sumitur ad argumentationem, aut signum est aut credibile aut iudicatum aut comparabile.

omnis autem ut certo quidam in pars tri buamus probabilis qui sumo ad argumentatio aut signum sum aut credibilis aut iudico aut comparabilis


Sin oratio adversariorum fidem videbitur auditoribus fecisse—id quod ei, qui intellegit, quibus rebus fides fiat, facile erit cognitu— oportet aut de eo, quod adversarii firmissimum sibi pu- tarint et maxime ii, qui audient, probarint, primum te dicturum polliceri, aut ab adversarii dicto exordiri et ab eo potissimum, quod ille nuperrime dixerit, aut du- bitatione uti, quid primum dicas aut cui potissimum loco respondeas, cum admiratione. nam auditor cum eum, quem adversarii perturbatum putat oratione, vi- det animo firmissimo contra dicere paratum, plerum- que se potius temere assensisse quam illum sine causa confidere arbitratur. Sin auditoris studium defatigatio abalienavit a causa, te brevius, quam paratus fueris, esse dicturum commodum est polliceri; non imitaturum adversarium. sin res dabit, non inutile est ab aliqua re nova aut ridicula incipere aut ex tempore quae nata sit, quod genus strepitu, acclamatione; aut iam parata, quae vel apologum vel fabulam vel aliquam contineat inrisionem; aut si rei dignitas adimet iocandi facul- tatem, aliquid triste, novum, horribile statim non in- commodum est inicere. nam, ut cibi satietas et fasti- dium aut subamara aliqua re relevatur aut dulci miti- gatur, sic animus defessus audiendo aut admiratione integratur aut risu novatur.

sin oratio adversarius fides video auditor facio is qui is qui intellego qui res fides fio facilis sum cognitus oportet aut de is qui adversarius firmus sui pu tarint et magnus is qui audio probo primus tu dico polliceor aut ab adversarius dico exordior et ab is potis qui ille nuperrime dico aut du bitatio uti quis primus dico aut qui potis locus respondeo cum admiratio nam auditor cum is qui adversarius perturbo puto oratio vis do animus firmus contra dico paro plerus que sui potis temere adsentio quam ille sine causa confido arbitror sin auditor studium defatigatio abalieno ab causa tu brevis quam paro sum sum dico commodus sum polliceor non imito adversarius sin res do non inutilis sum ab aliqui res novo aut ridicula incipio aut ex tempus qui nata sum qui genus strepitus acclamatio aut iam paro qui vel apologus vel fabula vel aliqui contineo inrisio aut si res dignitas adimo jocor facul tatem aliquis tristis novus horribilis statim non in commodus sum inicio nam ut cibus satietas et faveo dius aut subamarus aliqui res relevo aut dulcis mitis gatur sic animus defatiscor audio aut admiratio integro aut rideo novo


quo more domestico vivat. et ex fortuna saepe argu- mentatio nascitur, cum servus an liber, pecuniosus an pauper, nobilis an ignobilis, felix an infelix, privatus an in potestate sit aut fuerit aut futurus sit, conside- ratur; aut denique aliquid eorum quaeritur, quae for- tunae esse adtributa intelleguntur. habitus autem quon- iam in aliqua perfecta et constanti animi aut corporis absolutione consistit, quo in genere est virtus, scientia et quae contraria sunt, res ipsa causa posita docebit, ecquid hic quoque locus suspicionis ostendat. nam af- fectionis quidem ratio perspicuam solet prae se gerere coniecturam, ut amor, iracundia, molestia, propterea quod et ipsorum vis intellegitur et, quae res harum aliquam rem consequatur, facile est cognitu.

quo mos domesticus vivo et ex fortuna saepe argu mentatio nascor cum servus an liber pecuniosus an pauper nobilis an ignobilis felix an infelix privo an in potestas sum aut sum aut sum sum consido ratur aut denique aliquis is quaero qui for tunae sum adtribuo intellego habitus autem cum iam in aliqui perficio et consto animus aut corpus absolutio consisto quo in genus sum virtus scientia et qui contrarius sum res ipse causa pono doceo ecquis hic quoque locus suspicio ostendo nam af fectio quidem ratio perspicuus soleo prae sui gero conicio ut amor iracundia molestia propterea qui et ipse volo intellego et qui res haris aliqui res consequor facilis sum cognitus


aut si alteram ita lau- det, ut alterius non faciat mentionem; aut si, cum de certa re quaeretur, de communi instituetur oratio, ut, si quis, cum aliqui deliberent, bellum gerant an non, pacem laudet omnino, non illud bellum inutile esse demonstret; aut si ratio alicuius rei reddetur falsa, hoc modo: pecunia bonum est, propterea quod ea maxime vitam beatam efficiat; aut infirma, ut Plautus: Amicum castigare ob meritam noxiam, Immune est facinus; verum in aetate utile Et conducibile; nam ego amicum hodie meum Concastigabo pro commerita noxia; aut eadem, hoc modo: malum est avaritia; multos enim magnis incommodis affecit pecuniae cupiditas; aut parum idonea, hoc modo: maximum bonum est amicitia; plurimae enim delectationes sunt in amicitia.

aut si alter ita lau do ut alter non facio mentio aut si cum de certus res quaero de communis instituo oratio ut si quis cum aliqui delibero bellum gero an non pax laudo omnino non ille bellum inutilis sum demonstro aut si ratio aliquis res reddo fallo hic modo pecunia bonus sum propterea qui is magnus vita beatus efficio aut infirmo ut plautus amicus castigaris ob mereo noxia immunis sum facinus verus in aetas utilis et conducibilis nam ego amicus hodie meus concastigo pro commereo noxius aut idem hic modo malus sum avaritia multus enim magnus incommodus afficio pecunia cupiditas aut parum idoneus hic modo magnus bonus sum amicitia multus enim delectatio sum in amicitia


Omnis et demonstrativa et deliberativa et iudicialis causa necesse est in aliquo eorum, quae ante exposita sunt, constitutionis genere uno pluribusve versetur. hoc quamquam ita est, tamen cum communiter quaedam de omnibus praecipi possint, separatim quo- que aliae sunt cuiusque generis diversae praeceptiones. aliud enim laus, aliud vituperatio, aliud sententiae dictio, aliud accusatio aut recusatio conficere debet. in iudiciis, quid aequum sit, quaeritur, in demonstra- tionibus, quid honestum, in deliberationibus, ut nos arbitramur, quid honestum sit et quid utile. nam ceteri utilitatis modo finem in suadendo et in dissuadendo exponi oportere arbitrati sunt.

omnis et demonstrativus et deliberativus et iudicial causa necesse sum in aliquis is qui ante expono sum constitutio genus unus multus verso hic quamquam ita sum tamen cum communis quidam de omnis praecipio possum separatim quo que alius sum quisque genus diverto praeceptio alius enim laus alius vituperatio alius sententia dictio alius accusatio aut recusatio confacio debeo in iudicium quis aequus sum quaero in demonstro tio quis honestus in deliberatio ut nos arbitror quis honestus sum et quis utilis nam ceterus utilitas modo finis in suadeo et in dissuadeo expono oportet arbitror sum


Omnis autem argumentatio, quae ex iis locis, quos commemoravimus, sumetur, aut probabilis aut ne- cessaria debebit esse. etenim, ut breviter describa- mus, argumentatio videtur esse inventum aliquo ex genere rem aliquam aut probabiliter ostendens aut ne- cessarie demonstrans.

omnis autem argumentatio qui ex is locus qui commemoro sumo aut probabilis aut ne cessaria debeo sum etenim ut brevis describa mus argumentatio video sum invenio aliquis ex genus res aliqui aut probabilis ostendo aut ne cessarie demonstro


tionem. Atque ex his illud iam perspicuum est, esse quandam argumentationem, in qua neque propositio neque assumptio indigeat approbationis, huiusmodi, ut certum quiddam et breve exempli causa ponamus: si summopere sapientia petenda est, summo opere stul- titia vitanda est: summo autem opere sapientia pe- tenda est: summo igitur opere stultitia vitanda est. hic et propositio et assumptio perspicua est; quare neutra quoque indiget approbatione. ex hisce om- nibus illud perspicuum est approbationem tum adiungi, tum non adiungi. ex quo cognoscitur neque in pro- positione neque in assumptione contineri approba- tionem, sed utramque suo loco positam vim suam tam- quam certam et propriam obtinere. quodsi ita est, commode partiti sunt illi, qui in quinque partes tri- buerunt argumentationem.

tio atque ex hic ille iam perspicuus sum sum quidam argumentatio in qui neque propositio neque assumptio indigeo approbatio huiusmodi ut certus quidam et brevis exemplum causa pono si summopere sapientia peto sum superus opus stul titia vito sum superus autem opus sapientia pe tenda sum superus igitur opus stultitia vito sum hic et propositio et assumptio perspicuus sum quare neuter quoque indigeo approbatio ex hic om nibus ille perspicuus sum approbatio tum adjungo tum non adjungo ex quo cognosco neque in pro positio neque in assumptio contineo approbo tio sed uter suus locus pono vis suus tam quam certus et proprius obtineo quodsi ita sum commodus partio sum ille qui in quinque pars tri buerunt argumentatio


Contra scriptum autem qui dicet, primum inducet eum locum, per quem aequitas causae demonstretur; aut ostendet, quo animo, quo consilio, qua de causa fecerit; et, quamcumque causam assumet, assumptio- nis partibus se defendet, de quibus ante dictum est. atque in hoc loco cum diutius commoratus sui facti rationem et aequitatem causae exornaverit, tum ex his locis fere contra adversarios dicet oportere causas accipi. demonstrabit nullam esse legem, quae aliquam rem inutilem aut iniquam fieri velit; omnia supplicia, quae ab legibus proficiscantur, culpae ac malitiae vin-

contra scribo autem qui dico primus induco is locus per qui aequitas causa demonstro aut ostendo quo animus quo consilium qui de causa facio et quicumque causa assumo assumptio nis pars sui defendo de qui ante dico sum atque in hic locus cum diu commoro suus facio ratio et aequitas causa exorno tum ex hic locus fere contra adversarius dico oportet causa accipio demonstro nullus sum lex qui aliqui res inutilis aut iniquus fio volo omnis supplicium qui ab lex proficiscor culpa atque malitia volo


Atque hoc non alienum est, quod ad multa pertineat, ne aut nusquam aut usquequaque dicatur, hic ad- monere. sunt causae, quae plures habent rationes in simplici constitutione; quod fit, cum id, quod factum est aut quod defenditur, pluribus de causis rectum aut probabile videri potest, ut in hac ipsa causa. sub- ponatur enim ab heredibus haec ratio: unius enim pe- cuniae plures dissimilibus de causis heredes esse non possunt, nec umquam factum est, ut eiusdem pecuniae alius testamento, alius lege heres esset,

atque hic non alienus sum qui ad multus pertineo ne aut nusquam aut usquequaque dico hic ad moneo sum causa qui multus habeo ratio in simplex constitutio qui fio cum is qui facio sum aut qui defendo multus de causa recingo aut probabilis video possum ut in hic ipse causa sub pono enim ab heres hic ratio unus enim pe cuniae multus dissimilis de causa heres sum non possum neque umquam facio sum ut idem pecunia alius testamentum alius lex heres sum


Igitur primus liber, exposito genere huius artis et officio et fine et materia et partibus, genera con- troversiarum et inventiones et constitutiones continebat, deinde partes orationis et in eas omnes omnia praecepta. quare cum in eo ceteris de rebus distinctius dictum sit, disperse autem de con- firmatione et de reprehensione, nunc certos confir- mandi et reprehendendi in singula causarum genera locos tradendos arbitramur. et quia, quo pacto trac- tari conveniret argumentationes, in libro primo non indiligenter expositum est, hic tantum ipsa inventa unam quamque in rem exponentur simpliciter sine ulla exornatione, ut ex hoc inventa ipsa, ex superiore autem expolitio inventorum petatur. quare haec, quae nunc praecipientur, ad confirmationis et reprehensionis partes referre oportebit.

igitur primus liber expono genus hic ars et officium et finis et materia et pars genus continuo troversiaris et inventio et constitutio contineo deinde pars oratio et in is omnis omnis praecipio quare cum in is ceterus de res distincte dico sum dispermulceo autem de continuo firmatio et de reprehensio nunc certus confir mando et reprehendo in singulus causaris genus locus trado arbitror et quia quo pacisco trac taris convenio argumentatio in liber primus non indiligenter expono sum hic tantus ipse invenio unus quisque in res expono simplex sine ullus exornatio ut ex hic invenio ipse ex superus autem expolitio inventor peto quare hic qui nunc praecipio ad confirmatio et reprehensio pars refero oportet


Et indignatio quidem his fere de locis gravissime sumetur.

et indignatio quidem hic fere de locus gravis sumo


hoc intellectu si qui negabit esse ullam pecuniam fratris aut amici vita aut denique officio antiquiorem aut suaviorem, non hoc erit accusatori negandum. nam in eum culpa et summum odium transferetur, qui id, quod tam vere et pie dicetur, negabit. verum illud dicendum est, illi ita non esse visum;

hic intellego si qui nego sum ullus pecunia frater aut amicus vito aut denique officium antiquus aut suavis non hic sum accusator nego nam in is culpa et superus odium transfero qui is qui tam verus et pius dico nego verus ille dico sum ille ita non sum video


tertia ac levissima commoditatis; quae cum his num- quam poterit duabus contendere. hasce autem inter se saepe necesse est comparari, ut, quamquam praestet honestas incolumitati, tamen, utri potissimum consu- lendum sit, deliberetur. cuius rei certum quoddam praescriptum videtur in perpetuum dari posse. nam, qua in re fieri poterit, ut, cum incolumitati consulueri- mus, quod sit in praesentia de honestate delibatum, virtute aliquando et industria recuperetur, incolumita- tis ratio videbitur habenda; cum autem id non poterit, honestatis. ita in huiusmodi quoque re, cum inco- lumitati videbimur consulere, vere poterimus dicere nos honestatis rationem habere, quoniam sine inco- lumitate eam nullo tempore possumus adipisci. qua in re vel concedere alteri vel ad condicionem alterius descendere vel in praesentia quiescere atque aliud tem-

tertius atque levis commoditas qui cum hic num quam possum duo contendo hic autem inter sui saepe necesse sum compararis ut quamquam praesto honestus incolumitas tamen uter potis consu lendum sum delibero qui res certus quidam praescribo video in perpetuus do possum nam qui in res fio possum ut cum incolumitas consulueri mus qui sum in praesens de honestas delibo virtus aliquando et industria recipero incolumita tis ratio video habeo cum autem is non possum honestas ita in huiusmodi quoque res cum inco lumitas video consulo verus possum dico nos honestas ratio habeo quoniam sine inco lumitas is nullus tempus possum adipisci qui in res vel concedo alter vel ad condicio alter descendo vel in praesens quiesco atque alius tem


Quae vero sicuti necessaria dicentur, ea si forte imitabuntur modo necessariam argumentationem ne- que erunt eiusmodi, sic reprehendentur: primum con- prehensio, quae, utrum concesseris, debet tollere: si vera est, numquam reprehendetur; sin falsa, duobus modis, aut conversione aut alterius partis infirmatione , hoc modo: Nam si veretur, quid eum accuses, qui est probus? Sin inverecundum animi ingenium possidet, Quid autem eum accuses, qui id parvi auditum aestimet? hic, sive vereri dixeris sive non vereri, concedendum hoc putat, ut neges esse accusandum. quod conver- sione sic reprehendetur: immo vero accusandus est. nam si veretur, accuses; non enim parvi auditum aesti- mabit. sin inverecundum animi ingenium possidet, tamen accuses; non enim probus est.

qui verus sicut necessarius dico is si fors imito modo necessaria argumentatio ne que sum eiusmodi sic reprehendo primus continuo prehensio qui utrum concedo debeo tollo si verus sum numquam reprehendo sin fallo duo modus aut conversio aut alter pars infirmatio hic modo nam si vereor quis is accuso qui sum probus sin inverecundus animus ingenium possideo quis autem is accuso qui is parvus audio aestimo hic sive vereor dico sive non vereor concedo hic puto ut nego sum accuso qui conver sio sic reprehendo immo verus accuso sum nam si vereor accuso non enim parvus audio aesti mo sin inverecundus animus ingenium possideo tamen accuso non enim probus sum


Causa tribuitur in inpulsionem et in ratiocinationem. inpulsio est, quae sine cogitatione per quandam affec- tionem animi facere aliquid hortatur, ut amor, iracun- dia, aegritudo, vinolentia et omnino omnia, in quibus animus ita videtur affectus fuisse, ut rem perspicere cum consilio et cura non potuerit et id, quod fecit, impetu quodam animi potius quam cogitatione fecerit.

causa tribuo in inpulsio et in ratiocinatio impulsio sum qui sine cogitatio per quidam affec tio animus facio aliquis hortor ut amor iracun dius aegritudo vinolentia et omnino omnis in qui animus ita video afficio sum ut res perspicio cum consilium et cura non possum et is qui facio impetus quidam animus potis quam cogitatio facio


quod minus, quam convenerit, fac- tum sit, culpa id alterius accidisse. deinde alterius culpa exponenda demonstrandum est, quantum volun- tatis et studii fuerit in ipso, et id signis confirman- dum huiusmodi: ex cetera diligentia, ex ante factis aut dictis; atque hoc ipsi utile fuisse facere, inutile autem non facere, et cum cetera vita fuisse hoc magis consentaneum, quam quod propter alterius culpam non fecerit. si autem non in hominem certum, sed in rem aliquam causa demovebitur, ut in hac eadem re, si quaestor mortuus esset et idcirco legatis pe- cunia data non esset, accusatione alterius et culpae depulsione dempta ceteris similiter uti locis oportebit et ex concessionis partibus, quae convenient, assumere; de quibus nobis dicendum erit.

qui paruus quam convenio facio tum sum culpa is alter accido deinde alter culpa expono demonstro sum quantus volun libertas et studium sum in ipse et is signum confirman dum huiusmodi ex ceterus diligentia ex ante facio aut dictum atque hic ipse utilis sum facio inutilis autem non facio et cum ceterus vito sum hic magis consentaneus quam qui propter alter culpa non facio si autem non in homo certus sed in res aliqui causa demoveo ut in hic idem res si quaestor mortuus sum et idcirco legatus pe cunia do non sum accusatio alter et culpa depulsio dempta ceterus similis uti locus oportet et ex concessio pars qui convenio assumo de qui nos dico sum


quodsi in ceteris quoque studiis a multis eligere homines commodissimum quodque quam sese uni alicui certe vellent addicere, minus in arrogan- tia offenderent; non tanto opere in vitiis perse- verarent; aliquanto levius ex inscientia laborarent. ac si par in nobis huius artis atque in illo picturae scientia fuisset, fortasse magis hoc in suo genere opus nostrum quam illius in suo pictura nobilis eniteret. ex maiore enim copia nobis quam illi fuit exemplorum eligendi potestas. ille una ex urbe et ex eo numero virginum, quae tum erant, eligere potuit; nobis omnium, quicum- que fuerunt ab ultimo principio huius praeceptionis usque ad hoc tempus, expositis copiis, quodcumque placeret, eligendi potestas fuit.

quodsi in ceterus quoque studium ab multus eligo homo commodus quisque quam sui unus aliqui certus volo addico paruus in arrogan tia offendo non tantus opus in vitium perses verarent aliquantus levis ex insciens laboro atque si par in nos hic ars atque in ille pingo scientia sum fortasse magis hic in suus genus opus nos quam ille in suus pingo nobilis eniteo ex magnus enim copia nos quam ille sum exemplum eligo potestas ille unus ex urbs et ex is numerus virgo qui tum sum eligo possum nos omnis qui que sum ab ultimo principium hic praeceptio usque ad hic tempus expono copia quicumque placeo eligo potestas sum


Conclusio est exitus et determinatio totius orationis. haec habet partes tres: enumerationem, indignationem, conquestionem.

conclusio sum exitus et determinatio totus oratio hic habeo pars tres enumeratio indignatio conquestio


Sed antequam de praeceptis oratoriis dicimus, videtur dicendum de genere ipsius artis, de officio, de fine, de materia, de partibus. nam his rebus cognitis facilius et expeditius animus unius cuiusque ipsam ra- tionem ac viam artis considerare poterit.

sed antequam de praecipio oratorius dico video dico de genus ipse ars de officium de finis de materia de pars nam hic res cognosco facilis et expedio animus unus quisque ipse ra tio atque via ars considero possum


Ac sunt alia quoque praecepta partitionum, quae ad hunc usum oratorium non tanto opere pertineant, quae versantur in philosophia, ex quibus haec ipsa trans- tulimus, quae convenire viderentur, quorum nihil in ceteris artibus inveniebamus.

atque sum alius quoque praecipio partitio qui ad hic usus oratorius non tantus opus pertineo qui verso in philosophia ex qui hic ipse trans fero qui convenio video qui nihil in ceterus ars invenio


quodsi ea, quae in his libris exponuntur, tanto opere eligenda fuerunt, quanto studio electa sunt, profecto neque nos neque alios industriae nostrae paenitebit. sin autem temere aliquid alicuius praeterisse aut non satis eleganter se- cuti videbimur, docti ab aliquo facile et libenter senten- tiam commutabimus. non enim parum cognosse, sed in parum cognito stulte et diu perseverasse turpe est, propterea quod alterum communi hominum infirmitati,

quodsi is qui in hic liber expono tantus opus eligo sum quantus studium eligo sum profecto neque nos neque alius industria noster paeniteo sin autem temere aliquis aliquis praetereo aut non satis eleganter sui cutis video doceo ab aliquis facilis et libet sentis tiam commuto non enim parum cogo sed in parum cognosco stultus et diu persevero turpis sum propterea qui alter communis homo infirmitas


poena adiciatur aut in utra maior poena statuatur; nam maxime conservanda est ea, quae diligentissime sancta est; deinde, utra lex iubeat, utra vetet; nam saepe ea, quae vetat, quasi exceptione quadam corrigere videatur illam, quae iubet; deinde, utra lex de genere omni, utra de parte quadam; utra communiter in plures, utra in aliquam certam rem scripta videatur; nam quae in partem aliquam et quae in certam quandam rem scripta est, propius ad causam accedere videtur et ad iudicium magis pertinere; de- inde, ex lege utrum statim fieri necesse sit, utrum habeat aliquam moram et sustentationem;

poena adicio aut in uter magnus poena statuo nam magnus conservo sum is qui diligens sancio sum deinde uter lex jubeo uter veto nam saepe is qui veto quasi exceptio quidam corrigo video ille qui iubeo deinde uter lex de genus omnis uter de pars quidam uter communis in multus uter in aliqui certus res scribo video nam qui in pars aliqui et qui in certus quidam res scribo sum propius ad causa accedo video et ad iudicium magis pertineo de inde ex lex utrum statim fio necesse sum utrum habeo aliqui mora et sustentatio


Defensor autem conversis omnibus his partibus pot- erit uti; maxime autem in voluntate defendenda com- morabitur et in ea re adaugenda, quae voluntati fuerit inpedimento; et se plus, quam fecerit, facere non po- tuisse; et in omnibus rebus voluntatem spectari opor- tere; et se convinci non posse, quod absit a culpa; suo nomine communem hominum infirmitatem posse dam- nari. deinde nihil esse indignius quam eum, qui culpa careat, supplicio non carere.

defenso autem converro omnis hic pars pot sum uti magnus autem in voluntas defendo com moror et in is res adaugeo qui voluntas sum impedimentum et sui multus quam facio facio non other tuisse et in omnis res voluntas specto opor tero et sui convinco non possum qui absum ab culpa suus nomen communis homo infirmitas possum dam naris deinde nihil sum indignus quam is qui culpa careo supplicium non careo


quod sumi oportet ex iis, quae ad personam pertinent, de quo post dicendum est. even- tus autem tum fallit, cum aliter accidit, atque ii, qui arguuntur, arbitrati esse dicuntur: ut, si qui dicatur alium occidisse ac voluerit, quod aut similitudine aut suspicione aut demonstratione falsa deceptus sit; aut eum necasse, cuius testamento non sit heres, quod eo testamento se heredem arbitratus sit. non enim ex eventu cogitationem spectari oportere, sed qua cogi- tatione animus et spe ad maleficium profectus sit, con- siderare; quo animo quid quisque faciat, non quo casu utatur, ad rem pertinere.

qui sumo oportet ex is qui ad persona pertineo de quo post dico sum even tus autem tum fallo cum aliter accido atque is qui arguo arbitror sum dico ut si qui dico alius occido atque volo qui aut similitudo aut suspicio aut demonstratio fallo decipio sum aut is neco qui testamentum non sum heres qui is testamentum sui heres arbitror sum non enim ex evenio cogitatio specto oportet sed qui cogo tatio animus et spes ad maleficium proficiscor sum continuo sideraris quo animus quis quisque facio non quo casus uto ad res pertineo


scriptoris autem sententia ab eo, qui sen- tentia se defendet, tum semper ad idem spectare et idem velle demonstrabitur; tum ex facto aut ex eventu aliquo ad tempus id, quod instituit, accommodabitur. semper ad idem spectare, hoc modo: paterfamilias cum liberorum haberet nihil, uxorem autem haberet, in testamento ita scripsit: si mihi filius genitur unus pluresve, is mihi heres esto. deinde quae assolent. postea: si filius ante moritur, quam in tutelam suam venerit, tum mihi, * dicet, heres esto. filius natus non est. ambigunt adgnati cum eo, qui est heres, si filius ante, quam in tutelam veniat, mor-

scriptor autem sententia ab is qui sui tentia sui defendo tum semper ad idem specto et idem volo demonstro tum ex facio aut ex evenio aliquis ad tempus is qui instituo accommodo semper ad idem specto hic modo paterfamilias cum liberi habeo nihil uxor autem habeo in testamentum ita scribo si ego filius genitur unus multus is ego heres sum deinde qui assoleo postea si filius ante morior quam in tutela suus venio tum ego dico heres sum filius nascor non sum ambago adgnati cum is qui sum heres si filius ante quam in tutela venio mor


Nunc in alteram concessionis partem consideratio-

nunc in alter concessio pars consideratio


Ex iis, quae sumuntur, aliquid non conceditur, cum aut id, quod credibile dicunt, negatur esse eiusmodi, aut, quod conparabile putant, dissimile ostenditur, aut iudicatum aliam in partem traducitur, aut omnino iudicium inprobatur, aut, quod signum esse adversarii dixerunt, id eiusmodi negatur esse, aut si conprehensio aut una aut ex utraque parte reprehenditur, aut enume- ratio falsa ostenditur, aut simplex conclusio falsi ali- quid continere demonstratur. nam omne, quod su- mitur ad argumentandum sive pro probabili sive pro necessario, necesse est sumatur ex his locis, ut ante ostendimus.

ex is qui sumo aliquis non concedo cum aut is qui credibilis dico nego sum eiusmodi aut qui conparabilis puto dissimilis ostendo aut iudico alius in pars traduco aut omnino iudicium inprobo aut qui signum sum adversarius dico is eiusmodi nego sum aut si comprehensio aut unus aut ex uter pars reprehendo aut enume ratio fallo ostendo aut simplex conclusio fallo al quis contineo demonstro nam omnis qui su mitur ad argumentor sive pro probabilis sive pro necessarius necesse sum sumo ex hic locus ut ante ostendo


illud autem praeterea considerare oportebit, ne, aut cum obsit narratio aut cum nihil prosit, tamen inter- ponatur; aut non loco aut non, quemadmodum causa postulet, narretur. obest tum, cum ipsius rei gestae expositio magnam excipit offensionem, quam argu- mentando et causam agendo leniri oportebit. quod cum accidet, membratim oportebit partes rei gestae disper- gere in causam et ad unam quamque confestim rationem accommodare, ut vulneri praesto medica- mentum sit et odium statim defensio mitiget. nihil prodest narratio tum, cum ab adversariis re exposita nostra nihil interest iterum aut alio modo narrare; aut ab iis, qui audiunt, ita tenetur negotium, ut nostra nihil intersit eos alio pacto docere. quod cum accidit, omnino narratione supersedendum est. non loco dici- tur, cum non in ea parte orationis conlocatur, in qua res postulat; quo de genere agemus tum, cum de dispo- sitione dicemus; nam hoc ad dispositionem pertinet. non, quemadmodum causa postulat, narratur, cum aut id, quod adversario prodest, dilucide et ornate expo- nitur aut id, quod ipsum adiuvat, obscure dicitur et neglegenter. quare, ut hoc vitium vitetur, omnia tor- quenda sunt ad commodum suae causae, contraria, quae praeteriri poterunt, praetereundo, quae dicenda erunt, leviter attingendo, sua diligenter et enodate narrando.

ille autem praeterea considero oportet ne aut cum obsum narratio aut cum nihil prosum tamen inter pono aut non locus aut non quemadmodum causa postulo narro obsum tum cum ipse res gero expositio magnus excipio offensio quam argu mentando et causa ago lenio oportet qui cum accido membratim oportet pars res gero disper gero in causa et ad unus quisque confestim ratio accommodaris ut vulnus praesto medico mentum sum et odium statim defensio mitigo nihil prodo narratio tum cum ab adversarius res expono noster nihil intersum iterum aut alius modo narro aut ab is qui audio ita teneo negotium ut noster nihil intersum is alius pacisco doceo qui cum accido omnino narratio supersedeo sum non locus dico tur cum non in is pars oratio conloco in qui res postulo quo de genus ago tum cum de dispo sitio dico nam hic ad dispositio pertineo non quemadmodum causa postulo narro cum aut is qui adversarius prodo dilucidus et orno expo nitur aut is qui ipse adjuvo obscurus dico et neglegenter quare ut hic vitium vito omnis tor quenda sum ad commodus suus causa contrarius qui praetereo possum praetereo qui dico sum levis attingo suus diligenter et enodo narro


res autem inducetur, si alicui rei huiusmodi, legi, loco, urbi, mo- numento oratio attribuetur per enumerationem, hoc modo: quid? si leges loqui possent, nonne haec apud vos quererentur: quidnam amplius desideratis, iudi- ces, cum vobis hoc et hoc planum factum sit? in hoc quoque genere omnibus isdem modis uti licebit. com- mune autem praeceptum hoc datur ad enumerationem, ut ex una quaque argumentatione, quoniam tota iterum dici non potest, id eligatur, quod erit gravissimum, et unum quidque quam brevissime transeatur, ut me- moria, non oratio renovata videatur.

res autem induco si aliqui res huiusmodi lego locus urbs mo numento oratio attribuo per enumeratio hic modo quis si lex loquor possum nonne hic apud tu queror quisnam amplus desidero iudi ces cum tu hic et hic planus facio sum in hic quoque genus omnis idem modus uti liceo com munis autem praeceptum hic do ad enumeratio ut ex unus quisque argumentatio quoniam totus iterum dico non possum is eligo qui sum gravis et unus quisque quam brevis transeo ut ego morion non oratio renovo video


si modo quandam in commune mediocrem intellegentiam conferent; non facile autem, quod et infinitum est tot de rebus utram- que in partem singillatim de una quaque explicare et alias aliter haec in utramque partem causae solent convenire. quare considerare haec, quae exposuimus, oportebit. facilius autem ad inventionem animus in- cidet, si gesti negotii et suam et adversarii narrationem saepe et diligenter pertractabit et, quod quaeque pars suspicionis habebit, eliciens considerabit, quare, quo consilio, qua spe perficiundi quicque factum sit; hoc cur modo potius quam illo; cur ab hoc potius quam ab illo; cur nullo adiutore aut cur hoc; cur nemo sit conscius aut cur sit aut cur hic sit; cur hoc ante fac- tum sit; cur hoc in ipso negotio, cur hoc post negotium, an factum de industria an rem ipsam consecutum sit; constetne oratio aut cum re aut ipsa secum; hoc huiusne rei sit signum an illius, an et huius et illius et utrius potius; quid fac- tum sit, quod non oportuerit, aut non factum, quod oportuerit.

si modo quidam in communis mediocris intellegentia confero non facilis autem qui et infinitus sum tot de res uter que in pars singillatim de unus quisque explicaris et alius aliter hic in uter pars causa soleo convenio quare considero hic qui expono oportet facilis autem ad inventio animus in cidet si gero negotium et suus et adversarius narratio saepe et diligenter pertracto et qui quisque pars suspicio habeo elicio considero quare quo consilium qui spes perficio quisque facio sum hic cur modo potis quam ille cur ab hic potis quam ab ille cur nullus adiutor aut cur hic cur nemo sum conscius aut cur sum aut cur hic sum cur hic ante facio tum sum cur hic in ipse negotium cur hic post negotium an facio de industria an res ipse consequor sum consto oratio aut cum res aut ipse sui hic hic res sum signum an ille an et hic et ille et uter potis quis facio tum sum qui non oportet aut non facio qui oportet


Et constitutiones quidem et earum partes exposui- mus, exempla autem cuiusque generis tum commodius exposituri videamur, cum in unum quodque eorum argumentorum copiam dabimus; nam argumentandi ratio dilucidior erit, cum et ad genus et ad exemplum causae statim poterit accommodari.

et constitutio quidem et is pars expono mus exemplum autem quisque genus tum commodus expono video cum in unus quisque is argumentor copia do nam argumentor ratio dilucidus sum cum et ad genus et ad exemplum causa statim possum accommodaris


quae quemadmodum inveniretur, ante dictum est. Quae partitio rerum distributam continet expositionem, haec habere debet: brevitatem, absolutionem, pauci- tatem. brevitas est, cum nisi necessarium nullum assu- mitur verbum. haec in hoc genere idcirco est utilis, quod rebus ipsis et partibus causae, non verbis neque extraneis ornamentis animus auditoris tenendus est. absolutio est, per quam omnia, quae incidunt in cau- sam, genera, de quibus dicendum est, amplectimur in partitione, ne aut aliquod genus utile relinquatur aut sero extra partitionem, id quod vitiosissimum ac tur- pissimum est, inferatur. paucitas in partitione serva- tur, si genera ipsa rerum ponuntur neque permixtim cum partibus implicantur. nam genus est, quod plures partes amplectitur, ut animal. pars est, quae subest generi, ut equus. sed saepe eadem res alii genus, alii pars est. nam homo animalis pars est, Thebani aut Troiani genus. haec ideo diligentius inducitur di- scriptio, ut aperta generum et partium ra- tione paucitas generum in partitione servari possit. nam qui ita partitur: ostendam propter cupiditatem et au- daciam et avaritiam adversariorum omnia incommo- da ad rem publicam pervenisse, is non intellexit in partitione exposito genere partem se generis admiscuisse. nam genus est omnium nimirum libidinum cupiditas, eius autem generis sine dubio pars est ava-

qui quemadmodum invenio ante dico sum qui partitio res distribuo contineo expositio hic habeo debeo brevitas absolutio paucus tatem brevitas sum cum nisi necessarius nullus assu mitur verbum hic in hic genus idcirco sum utilis qui res ipse et pars causa non verbum neque extraneus ornamentum animus auditor teneo sum absolutio sum per quam omnis qui incido in cau sam genus de qui dico sum amplector in partitio ne aut aliqui genus utilis relinquo aut serus extra partitio is qui vitiosus atque tur pissimum sum infero paucitas in partitio servo tur si genus ipse res pono neque permixtim cum pars implico nam genus sum qui multus pars amplector ut animal pars sum qui subsum gener ut equus sed saepe idem res alius genus alius pars sum nam homo animal pars sum thebanus aut trojanus genus hic ideo diligo induco deus scriptio ut apertus gener et pars ra tio paucitas gener in partitio servaris possum nam qui ita partio ostendo propter cupiditas et au daciam et avaritia adversarius omnis incommo do ad res publicus pervenio is non intellego in partitio expono genus pars sui genus admisceo nam genus sum omnis nimirum libido cupiditas is autem genus sine dubius pars sum avia


Exordium sententiarum et gravitatis plurimum debet habere et omnino omnia, quae pertinent ad dignitatem, in se continere, propterea quod id optime faciendum est, quod oratorem auditori maxime commendat; splendoris et festivitatis et concinnitudinis minimum, propterea quod ex his suspicio quaedam apparationis atque artificiosae diligentiae nascitur, quae maxime orationi fidem, oratori adimit auctoritatem.

exordium sententiaris et gravitas multus debeo habeo et omnino omnis qui pertineo ad dignitas in sui contineo propterea qui is optume facio sum qui orator auditor magnus commendo splendor et festivitas et concinnitudo paruus propterea qui ex hic suspicio quidam apparatio atque artificiosus diligentia nascor qui magnus oratio fides orator adimo auctoritas


Oportebit igitur eum, qui sibi ut ignoscatur, postu- labit, commemorare, si qua sua poterit beneficia et, si poterit, ostendere ea maiora esse quam haec, quae deliquerit, ut plus ab eo boni quam mali profectum esse videatur; deinde maiorum suorum beneficia, si qua exstabunt, proferre; deinde ostendere non odio neque crudelitate fecisse, quod fecerit, sed aut stultitia aut inpulsu alicuius aut aliqua honesta aut probabili causa; postea polliceri et confirmare se et hoc peccato doctum et beneficio eorum, qui sibi ignoverint, con- firmatum omni tempore a tali ratione afuturum; de- inde spem ostendere aliquo se in loco magno iis,

oportet igitur is qui sui ut ignosco pono lo commemoraris si qui suus possum beneficium et si possum ostendo is magnus sum quam hic qui delinquo ut multus ab is bonus quam malus proficiscor sum video deinde magnus suus beneficium si qui exsto profero deinde ostendo non odium neque crudelitas facio qui facio sed aut stultitia aut impulsus aliquis aut aliqui honestus aut probabilis causa postea polliceor et confirmo sui et hic pecco doceo et beneficium is qui sui ignosco continuo firmo omnis tempus ab talis ratio asum de inde spes ostendo aliquis sui in locus magnus is


et tertius, per quem res expressa verbis ante oculos eorum, qui audiunt, ponitur, ut ipsi se quoque idem facturos fuisse arbitrentur, si sibi illa res atque ea faciendi causa per idem tempus accidisset.

et tertius per qui res exprimo verbum ante oculus is qui audio pono ut ipse sui quoque idem facio sum arbitror si sui ille res atque is facio causa per idem tempus accido


Ac de narratione quidem satis dictum videtur; dein- ceps ad partitionem transeamus.

atque de narratio quidem satis dico video deinde ceps ad partitio transeo


Si aliud sensisse scriptor, aliud scripsisse dicetur, is, qui scripto utetur, haec dicet: non oportere de eius voluntate nos argumentari, qui, ne id facere possemus, indicium nobis reliquerit suae voluntatis; multa in- commoda consequi, si instituatur, ut ab scripto rece- datur. nam et eos, qui aliquid scribant, non existi- maturos id, quod scripserint, ratum futurum, et eos, qui iudicent, certum, quod sequantur, nihil habituros, si semel ab scripto recedere consueverint. quodsi voluntas scriptoris conservanda sit, se, non adver- sarios, a voluntate eius stare. nam multo propius accedere ad scriptoris voluntatem eum, qui ex ipsius eam litteris interpretetur, quam illum, qui sententiam scriptoris non ex ipsius scripto spectet, quod ille suae voluntatis quasi imaginem reliquerit, sed domesticis suspicionibus perscrutetur.

si alius sentio scriptor alius scribo dico is qui scribo uto hic dico non oportet de is voluntas nos argumentaris qui ne is facio possum indicium nos relinquo suus voluntas multus in commodus consequor si instituo ut ab scribo rece do nam et is qui aliquis scribo non exeo maturus is qui scribo reor sum et is qui judico certus qui sequor nihil habeo si semel ab scribo recedo consuesco quodsi voluntas scriptor conservo sum sui non adver sarios ab voluntas is sto nam multus propius accedo ad scriptor voluntas is qui ex ipse is littera interpretor quam ille qui sententia scriptor non ex ipse scribo specto qui ille suus voluntas quasi imago relinquo sed domesticus suspicio perscrutor


in hoc autem non accusare alterum nec culpam in alium transferre debet, sed demonstrare eam rem nihil ad se nec ad potestatem neque ad officium suum per- tinuisse aut pertinere. atque in hoc genere hoc ac- cidit novi, quod accusator quoque saepe ex remo- tione criminationem conficit, ut si quis eum accuset, qui, cum praetor esset, in expeditionem ad arma populum vocarit, cum consules essent. nam ut in su- periore exemplo reus ab suo officio et a potestate factum demovebat, sic in hoc ab eius officio ac po- testate, qui accusatur, ipse accusator factum remo-

in hic autem non accuso alter neque culpa in alius transfero debeo sed demonstro is res nihil ad sui neque ad potestas neque ad officium suus per tinuisse aut pertineo atque in hic genus hic atque cidit nosco qui accusator quoque saepe ex remus tio criminatio confacio ut si quis is accuso qui cum praetor sum in expeditio ad arma populus voco cum consul sum nam ut in su periore exemplum reus ab suus officium et ab potestas facio demoveo sic in hic ab is officium atque other testas qui accuso ipse accusator facio remus


Deinde considerandum est, in ratione an in scripto sit controversia; nam scripti controversia est ea, quae ex scriptionis genere nascitur. eius autem genera, quae separata sunt a constitutionibus, quinque sunt. nam tum verba ipsa videntur cum sententia scriptoris dissidere, tum inter se duae leges aut plures discre- pare, tum id, quod scriptum est, duas aut plures res significare, tum ex eo, quod scriptum est, aliud, quod non scriptum est, inveniri, tum vis verbi quasi in de- finitiva constitutione, in quo posita sit, quaeri. quare primum genus de scripto et sententia, secundum ex contrariis legibus, tertium ambiguum, quartum ratio-

deinde considero sum in ratio an in scribo sum controversia nam scribo controversia sum is qui ex scriptio genus nascor is autem genus qui separo sum ab constitutio quinque sum nam tum verbum ipse video cum sententia scriptor dissido tum inter sui duo lex aut multus discre paris tum is qui scribo sum duo aut multus res significaris tum ex is qui scribo sum alius qui non scribo sum invenio tum volo verbum quasi in de finitiva constitutio in quo pono sum quaero quare primus genus de scribo et sententia secundus ex contrarius lex tertius ambiguus quartus ratio


Hoc causae genus ex suis locis tractari oportebit et adhibere ceterarum quoque constitutionum rationem atque praecepta; ac maxime coniecturis faciendis infir- mare illud, quod cum eo, quod crimini dabitur, ii, qui accusabuntur, comparabunt. id fiet, si aut id, quod dicent defensores futurum fuisse, nisi id factum esset, de quo facto iudicium , futurum fuisse negabi- tur; aut si alia ratione et aliam ob causam, ac dicet se reus fecisse, demonstrabitur esse factum. eius rei con- firmatio et item contraria de parte infirmatio ex con- iecturali constitutione sumetur. sin autem certo nomine maleficii vocabitur in iudicium, sicut in hac causa— nam maiestatis arcessitur—, definitione et praeceptis definitionis uti oportebit. atque haec quidem ple- rumque in hoc genere accidunt, ut et coniectura et definitione utendum sit. sin aliud quoque aliquod genus incidet, eius generis praecepta licebit huc pari ratione transferre. Nam accusatori maxime est in hoc elaborandum, ut id ipsum factum, propter quod sibi reus concedi putet oportere, quam plurimis infirmet rationibus.

hic causa genus ex suus locus tractaris oportet et adhibeo ceteraris quoque constitutio ratio atque praecipio atque magnus conicio facio infir mare ille qui cum is qui crimen do is qui accuso comparo is fio si aut is qui dico defensor sum sum nisi is facio sum de quo facio iudicium sum sum negabi tur aut si alius ratio et alius ob causa atque dico sui reus facio demonstro sum facio is res continuo firmatio et item contrarius de pars infirmatio ex continuo iectural constitutio sumo sin autem certus nomen maleficium voco in iudicium sicut in hic causa nam maiestas arcesso definitio et praecipio definitio uti oportet atque hic quidem pleo rus in hic genus accido ut et conicio et definitio utor sum sin alius quoque aliqui genus incido is genus praecipio liceo huc par ratio transfero nam accusator magnus sum in hic elaboro ut is ipse facio propter qui sui reus concedo puto oportet quam multus infirmo ratio


Deinde defensoris primus locus est item nominis brevis et aperta et ex opinione hominum descriptio, hoc modo: Maiestatem minuere est aliquid de re publica, cum potestatem non habeas, administrare. deinde huius confirmatio ; postea sui facti ab illa definitione separatio.

deinde defensor primus locus sum item nomen brevis et apertus et ex opinio homo descriptio hic modo maiestas minuo sum aliquis de res publicus cum potestas non habeo administraris deinde hic confirmatio postea suus facio ab ille definitio separatio


Qui putant in quinque tribui partes oportere, aiunt primum convenire exponere summam argumentatio- nis, ad hunc modum: melius accurantur, quae con- silio geruntur, quam quae sine consilio administran- tur. hanc primam partem numerant; eam deinceps rationibus variis et quam copiosissimis verbis adpro- bari putant oportere, hoc modo: domus ea, quae ra- tione regitur, omnibus est instructior rebus et appara- tior, quam ea, quae temere et nullo consilio admini- stratur. exercitus is, cui praepositus est sapiens et calli- dus imperator, omnibus partibus commodius regitur, quam is, qui stultitia et temeritate alicuius admini- stratur. eadem navigii ratio est. nam navis optime cur- sum conficit ea, quae scientissimo gubernatore utitur.

qui puto in quinque tribuo pars oportet aio primus convenio expono summa argumentatio nis ad hic modus bonus accuro qui continuo silio gero quam qui sine consilium administro tur hic primus pars numero is deinceps ratio varius et quam copiosus verbum adpro baris puto oportet hic modo domus is qui ra tio rego omnis sum instruo res et appario tior quam is qui temere et nullus consilium admini stratur exercitus is qui praepono sum sapio et callus dus imperator omnis pars commodus rego quam is qui stultitia et temeritas aliquis admini stratur idem navigium ratio sum nam navus optume cur sum confacio is qui scio gubernator uto


cinativum, quintum definitivum nominamus. ratio est autem, cum omnis quaestio non in scriptione, sed in aliqua argumentatione consistit.

cinativum quintus definitivus nomino ratio sum autem cum omnis quaestio non in scriptio sed in aliqui argumentatio consisto


Quoniam ergo in generali constitutione tamdiu prop- ter eius partium multitudinem commoramur, ne forte varietate et dissimilitudine rerum diductus alicuius animus in quendam errorem deferatur, quid etiam no- bis ex eo genere restet et quare restet, admonendum videtur.

quoniam ergo in general constitutio tamdiu prop ter is pars multitudo commoro ne fors varietas et dissimilitudo res diduco aliquis animus in quidam error defero quis etiam no bis ex is genus resto et quare resto admoneo video


Ratiocinatio est oratio ex ipsa re probabile aliquid eliciens, quod expositum et per se cognitum sua se vi et ratione confirmet. hoc de genere qui diligentius con- siderandum putaverunt, cum idem in usu dicendi se- querentur, paululum in praecipiendi ratione dissense- runt. nam partim quinque eius partes esse dixerunt, partim non plus quam in tres partes posse distribui putaverunt. eorum controversiam non incommodum vi- detur cum utrorumque ratione exponere. nam et brevis est et non eiusmodi, ut alteri prorsus nihil dicere pu- tentur, et locus hic nobis in dicendo minime neglegen- dus videtur.

ratiocinatio sum oratio ex ipse res probabilis aliquis elicio qui expono et per sui cognosco suus sui vis et ratio confirmo hic de genus qui diligo continuo siderandum puto cum idem in usus dico sui queror paululum in praecipio ratio dissense runt nam pars quinque is pars sum dico pars non multus quam in tres pars possum distribuo puto is controversia non incommodus vis do cum uter ratio expono nam et brevis sum et non eiusmodi ut alter prorsus nihil dico pu tentur et locus hic nos in dico paruus neglegen dus video


Nunc huius generis praecepta videamus. utrisque aut etiam omnibus, si plures ambigent, ius ex quibus rebus constet, considerandum est. initium ergo eius ab natura ductum videtur; quaedam autem ex utili- tatis ratione aut perspicua nobis aut obscura in con- suetudinem venisse; post autem adprobata quaedam a consuetudine aut vero utilia visa legibus esse fir- mata; ac naturae quidem ius esse, quod nobis non opinio, sed quaedam innata vis adferat, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem, observantiam, veri-

nunc hic genus praecipio video uterque aut etiam omnis si multus ambago ius ex qui res consto considero sum initium ergo is ab natura duco video quidam autem ex utilis libertas ratio aut perspicuus nos aut obscurus in continuo suetudo venio post autem adprobo quidam ab consuetudo aut verus utilis video lex sum fir mattus atque natura quidem ius sum qui nos non opinio sed quidam innato volo affero ut religio pietas gratia vindicatio observantia verus


quod genus pactum, par, iudicatum. pactum est, quod inter quos convenit ita iustum putatur, ut iure praestare dicatur; par, quod in omnes aequabile est; iudicatum, de quo iam ante sententia alicuius aut aliquorum con- stitutum est. iam iura legitima ex legibus cognosci oportebit. his ergo ex partibus iuris, quod cuique aut ex ipsa re aut ex simili aut maiore minoreve nasci videbitur, attendere atque elicere pertemptando unam quamque iuris partem oportebit.

qui genus paciscor par iudico paciscor sum qui inter qui convenio ita iustus puto ut ius praesto dico par qui in omnis aequabilis sum iudico de quo iam ante sententia aliquis aut aliqui continuo stitus sum iam ius legitimus ex lex cognosco oportet hic ergo ex pars ius qui quisque aut ex ipse res aut ex similis aut magnus parvus nascor video attendo atque elices pertento unus quisque ius pars oportet


studium autem quod est adsidua et vehementer aliquam ad rem adplicata magna cum voluptate occupatio, facile ex eo ducetur argumentatio ea, quam res ipsa desidera- bit in causa. item ex consilio sumetur aliquid suspi- cionis; nam consilium est aliquid faciendi non facien- dive excogitata ratio. iam facta et casus et orationes, quae sunt omnia, ut in confirmationis praeceptis dic- tum est, in tria tempora distributa, facile erit videre, ecquid afferant ad confirmandam coniecturam suspi- cionis.

studium autem qui sum assiduus et vehemens aliqui ad res adplicata magnus cum voluptas occupatio facilis ex is duco argumentatio is quam res ipse desidero bit in causa item ex consilium sumo aliquis suspi cio nam consilium sum aliquis facio non facien divus excogito ratio iam facio et casus et oratio qui sum omnis ut in confirmatio praecipio dico tum sum in tres tempus distribuo facilis sum video ecquis affero ad confirmo conicio suspi cio


Quare nobis et ii videntur errare, qui hoc genus suspicionum artificii non putant indigere, et ii, qui aliter hoc de genere ac de omni coniectura praeci- piundum putant. omnis enim iisdem ex locis con- iectura sumenda est. nam et eius, qui in quaestione aliquid dixerit, et eius, qui in testimonio, et ipsius rumoris causa et veritas ex iisdem adtributionibus re- perietur.

quaris nos et is video erro qui hic genus suspicio artificium non puto indigeo et is qui aliter hic de genus atque de omnis conicio praecipuum piundum puto omnis enim idem ex locus continuo iectura sumo sum nam et is qui in quaestio aliquis dico et is qui in testimonium et ipse rumor causa et vereor ex idem adtributio res perietur


ratiocinatio est autem diligens et considerata faciendi aliquid aut non faciendi excogitatio. ea dicitur inter- fuisse tum, cum aliquid certa de causa vitasse aut secutus esse animus vide- bitur: si amicitiae quid causa factum dicetur, si ini- mici ulciscendi, si metus, si gloriae, si pecuniae, si denique, ut omnia generatim amplectamur, alicuius re- tinendi, augendi adipiscendive commodi aut contra re- iciundi, deminuendi devitandive incommodi causa. nam in horum genus alterutrum illa quoque incident, in quibus aut incommodi aliquid maioris adipiscendi com- modi causa aut maioris vitandi incommodi suscipitur aut aliquod commodum maioris adipiscendi commodi aut maioris vitandi incommodi praeteritur.

ratiocinatio sum autem diligo et considero facio aliquis aut non facio excogitatio is dico inter sum tum cum aliquis certus de causa vito aut sequor sum animus video bitur si amicitia quis causa facio dico si ineo mici ulciscor si metus si gloria si pecunia si denique ut omnis generatim amplector aliquis res tinendi augeo adipiscendive commodus aut contra res iciundi deminuo devito incommodus causa nam in hic genus alteruter ille quoque incido in qui aut incommodus aliquis magnus adipiscendi com modus causa aut magnus vito incommodus suscipio aut aliqui commodus magnus adipiscendi commodus aut magnus vito incommodus praetereo


Si causae turpitudo contrahit offensionem, aut pro eo homine, in quo offenditur, alium hominem, qui dili- gitur, interponi oportet; aut pro re, in qua offenditur, aliam rem, quae probatur; aut pro re hominem aut pro homine rem, ut ab eo, quod odit, ad id, quod diligit, auditoris animus traducatur; et dissimulare te id defensurum, quod existimeris; deinde, cum iam mi- tior factus erit auditor, ingredi pedetemptim in defen- sionem et dicere ea, quae indignentur adversarii, tibi quoque indigna videri; deinde, cum lenieris eum, qui audiet, demonstrare, nihil eorum ad te pertinere et ne- gare quicquam de adversariis esse dicturum, neque hoc neque illud, ut neque aperte laedas eos, qui diliguntur, et tamen id obscure faciens, quoad possis, alienes ab eis auditorum voluntatem; et aliquorum iudicium simili de re aut auctoritatem proferre imitatione dignam; deinde eandem aut consimilem aut maiorem aut minorem agi rem in praesenti demonstrare.

si causa turpitudo contraho offensio aut pro is homo in quo offendo alius homo qui dilis gitur interpono oportet aut pro res in qui offendo alius res qui probo aut pro res homo aut pro homo res ut ab is qui odi ad is qui diligo auditor animus traduco et dissimulo tu is defendo qui existimo deinde cum iam ego tior facio sum auditor ingredior pedetemptim in defor sio et dico is qui indignor adversarius tu quoque indignus video deinde cum lenio is qui audio demonstro nihil is ad tu pertineo et ne garis quisquam de adversarius sum dico neque hic neque ille ut neque apertus laedo is qui diligo et tamen is obscurus facio quoad possum alieno ab is auditor voluntas et aliqui iudicium similis de res aut auctoritas profero imitatio dignus deinde idem aut consimilis aut magnus aut paruus ago res in praesens demonstro


Beneficia ex sua vi, ex tempore, ex animo eius, qui fecit, ex casu considerantur. ex sua vi quaerentur hoc modo: magna an parva, facilia an difficilia, singu- laria sint an vulgaria, vera an falsa quadam exornatione honestentur; ex tempore autem, si tum, cum indigeremus, cum ceteri non possent aut nollent opi- tulari, si tum, cum spes deseruisset; ex animo, si non sui commodi causa, si eo consilio fecit omnia, ut hoc conficere posset; ex casu, si non fortuna, sed indu- stria factum videbitur aut si industriae fortuna obsti- tisse.

beneficium ex suus vis ex tempus ex animus is qui facio ex casus considero ex suus vis quaero hic modo magnus an parvus facilis an difficilis singu laria sum an vulgaris verus an fallo quidam exornatio honesto ex tempus autem si tum cum indigeo cum ceterus non possum aut nolo ops tularis si tum cum spes desero ex animus si non suus commodus causa si is consilium facio omnis ut hic confacio possum ex casus si non fortuna sed indu strio facio video aut si industria fortuna other tisse


Quattuor autem partibus constat argumentatio, cum aut proponimus aut assumimus sine approbatione. id facere oportet, cum aut propositio ex se intellegitur aut assumptio perspicua est et nullius approbationis indiget. propositionis approbatione praeterita quattuor ex partibus argumentatio tractatur, ad hunc modum: iudices, qui ex lege iurati iudicatis, legibus optempe- rare debetis. optemperare autem legibus non potestis, nisi id, quod scriptum est in lege, sequimini. quod enim certius legis scriptor testimonium voluntatis suae re- linquere potuit, quam quod ipse magna cum cura atque diligentia scripsit? quodsi litterae non exstarent, magnopere eas requireremus, ut ex iis scriptoris vo- luntas cognosceretur; nec tamen Epaminondae per- mitteremus, ne si extra iudicium quidem esset, ut is nobis sententiam legis interpretaretur, nedum nunc istum patiamur, cum praesto lex sit, non ex eo, quod apertissime scriptum est, sed ex eo, quod suae causae convenit, scriptoris voluntatem interpretari. quodsi vos, iudices, legibus optemperare debetis et id facere non potestis, nisi id, quod scriptum est in lege, sequa- mini, quin istum contra legem fecisse iudicatis?

quattuor autem pars consto argumentatio cum aut propono aut assumo sine approbatio is facio oportet cum aut propositio ex sui intellego aut assumptio perspicuus sum et nullus approbatio indigeo propositio approbatio praetereo quattuor ex pars argumentatio tracto ad hic modus iudex qui ex lex juro judico lex optempe raris debeo optemperaris autem lex non possum nisi is qui scribo sum in lex sequor qui enim certus lex scriptor testimonium voluntas suus res linquo possum quam qui ipse magnus cum cura atque diligentia scribo quodsi littera non exsto magnopere is requiro ut ex is scriptor vo luntas cognosco neque tamen epaminondas per mitto ne si extra iudicium quidem sum ut is nos sententia lex interpretor nedum nunc iste patior cum praesto lex sum non ex is qui aperio scribo sum sed ex is qui suus causa convenio scriptor voluntas interpretaris quodsi tu iudex lex optemperaris debeo et is facio non possum nisi is qui scribo sum in lex sequa minius quin iste contra lex facio judico


Exordium est oratio animum auditoris idonee com- parans ad reliquam dictionem: quod eveniet, si eum benivolum, attentum, docilem confecerit. quare qui bene exordiri causam volet, eum necesse est genus suae causae diligenter ante cognoscere. Genera causarum quinque sunt: honestum, admirabile, humile, anceps, obscurum. honestum causae genus est, cui statim sine oratione nostra favet auditoris animus; admirabile, a quo est alienatus animus eorum, qui audituri sunt; humile, quod neglegitur ab auditore et non magno opere adtendendum videtur; anceps, in quo aut iudicatio dubia est aut causa et honestatis et turpitudinis parti- ceps, ut et benivolentiam pariat et offensionem; obscu- rum, in quo aut tardi auditores sunt aut difficilioribus ad cognoscendum negotiis causa est implicata. quare cum tam diversa sint genera causarum, exordiri quo- que dispari ratione in uno quoque genere necesse est. igitur exordium in duas partes dividitur, in principium et insinuationem. principium est oratio perspicue et protinus perficiens auditorem benivolum aut docilem aut attentum. insinuatio est oratio quadam dissimu- latione et circumitione obscure subiens auditoris animum.

exordium sum oratio animus auditor idoneus com paro ad reliquus dictio qui evenio si is benevolus attendo docilis confacio quare qui bene exordior causa volo is necesse sum genus suus causa diligenter ante cognosco genus causaris quinque sum honestus admirabilis humilis anceps obscurus honestus causa genus sum qui statim sine oratio noster faveo auditor animus admirabilis ab quo sum alieno animus is qui audio sum humilis qui neglego ab auditor et non magnus opus adtendo video anceps in quo aut judicatio dubius sum aut causa et honestas et turpitudo pario ceps ut et benevolentia pario et offensio obscu rus in quo aut tardus auditor sum aut difficilis ad cognosco negotium causa sum implicata quare cum tam diverto sum genus causaris exordior quo que disparus ratio in unus quoque genus necesse sum igitur exordium in duo pars divido in principium et insinuatio principium sum oratio perspicuus et protinus perficio auditor benevolus aut docilis aut attendo insinuatio sum oratio quidam dissimu latio et circumitio obscurus subeo auditor animus


Deinde coniecturalis causa non potest simul ex eadem parte eodem in genere et coniecturalis esse et definitiva. nec definitiva causa potest simul ex eadem parte eodem in genere et definitiva esse et translativa. et omnino nulla constitutio nec pars con- stitutionis potest simul et suam habere et alterius in se vim continere, ideo quod una quaeque ex se et ex sua natura simpliciter consideratur, altera assumpta numerus constitutionum duplicatur, non vis constitu- tionis augetur. at deliberativa causa simul ex eadem parte eodem in genere et coniecturalem et generalem et definitivam et translativam solet habere constitu- tionem et unam aliquam et plures nonnumquam. ergo ipsa neque constitutio est nec pars constitutionis. idem in demonstratione solet usu venire. genera igitur, ut ante diximus, haec causarum putanda sunt, non partes alicuius constitutionis.

deinde coniectural causa non possum simul ex idem pars idem in genus et coniectural sum et definitivus neque definitivus causa possum simul ex idem pars idem in genus et definitivus sum et translativus et omnino nullus constitutio neque pars continuo stitutio possum simul et suus habeo et alter in sui vis contineo ideo qui unus quisque ex sui et ex suus natura simplex considero alter assumo numerus constitutio duplico non volo consto tio augeo at deliberativus causa simul ex idem pars idem in genus et coniectural et general et definitivus et translativus soleo habeo consto tio et unus aliqui et multus nonnumquam ergo ipse neque constitutio sum neque pars constitutio idem in demonstratio soleo usus venio genus igitur ut ante dico hic causaris puto sum non pars aliquis constitutio