perspicuum est, de quo non est controversia: ut si quis, cum Orestem accuset, planum faciat ab eo matrem esse occisam. non concessum est, cum id, quod au- getur, in controversia est, ut si quis, cum Ulixem ac- cuset, in hoc maxime commoretur: indignum esse ab homine ignavissimo virum fortissimum Aiacem ne- catum. turpe est, quod aut eo loco, in quo dicitur, aut eo homine, qui dicit, aut eo tempore, quo dicitur, aut iis, qui audiunt, aut ea re, qua de agitur, indignum propter inhonestam rem videtur. offensum est, quod eorum, qui audiunt, voluntatem laedit: ut, si quis apud equites Romanos cupidos iudicandi Caepionis

perspicuus sum de quo non sum controversia ut si quis cum orestes accuso planus facio ab is mater sum occaedes non concedo sum cum is qui au getur in controversia sum ut si quis cum ulixes atque cuset in hic magnus commoro indignus sum ab homo ignavus vir fortis ajax ne catus turpis sum qui aut is locus in quo dico aut is homo qui dico aut is tempus quo dico aut is qui audio aut is res qui de ago indignus propter inhonestus res video offendo sum qui is qui audio voluntas laedo ut si quis apud eques romanus cupidus iudico caepio


deinde erit demonstrandum, si quid ex re ipsa dabitur facultatis, id, quod adversarius intellegat, multo minus commode fieri posse, quam id, quod nos accipimus, quod illius rei neque administratio neque exitus ullus exstet; nos quod dicamus, facile et commode transigi posse; ut in hac lege—nihil enim prohibet fictam exempli loco ponere, quo facilius res intellegatur—: meretrix coronam auream ne habeto; si habuerit, publica esto, contra eum, qui meretricem publicari dicat ex lege oportere, possit dici neque administrationem esse ullam publicae meretricis neque exitum legis in mere- trice publicanda, at in auro publicando et admini- strationem et exitum facilem esse et incommodi nihil inesse.

deinde sum demonstro si quis ex res ipse do facultas is qui adversarius intellego multus paruus commodus fio possum quam is qui nos accipio qui ille res neque administratio neque exitus ullus exsto nos qui dico facilis et commodus transigo possum ut in hic lex nihil enim prohibeo fingo exemplum locus pono quo facilis res intellego meretrix corona aureus ne habeo si habeo publicus sum contra is qui meretrix publicaris dico ex lex oportet possum dico neque administratio sum ullus publicus meretrix neque exitus lex in mereo trice publico at in aurum publico et admini stratio et exitus facilis sum et incommodus nihil insum


Locos autem communes ex ipsa re, si quid indigna- tionis aut conquestionis habebit, sumi oportebit.

locus autem communis ex ipse res si quis indignus tio aut conquestio habeo sumo oportet


Atque huius quoque exordium mali, quoniam princi- pium boni diximus, explicemus. veri simillimum mihi videtur quodam tempore neque in publicis rebus infantes et insipientes homines solitos esse versari nec vero ad privatas causas magnos ac disertos homines accedere, sed cum a summis viris maximae res admini- strarentur, arbitror alios fuisse non incallidos homines, qui ad parvas controversias privatorum accederent. quibus in controversiis cum saepe a mendacio contra verum stare homines consuescerent, dicendi assiduitas induit audaciam, ut necessario superiores illi propter iniurias civium resistere audacibus et opitulari suis quisque necessariis cogeretur. itaque cum in dicendo saepe par, nonnumquam etiam superior visus esset is, qui omisso studio sapientiae nihil sibi praeter eloquen- tiam comparasset, fiebat, ut et multitudinis et suo iudi- cio dignus, qui rem publicam gereret, videretur. hinc nimirum non iniuria, cum ad gubernacula rei publicae temerarii atque audaces homines accesserant, maxima ac miserrima naufragia fiebant. quibus rebus tantum odii atque invidiae suscepit eloquentia, ut homines in- geniosissimi, quasi ex aliqua turbida tempestate in por- tum, sic ex seditiosa ac tumultuosa vita se in studium aliquod traderent quietum. quare mihi videntur postea cetera studia recta atque honesta per otium concele- brata ab optimis enituisse, hoc vero a plerisque eorum desertum obsolevisse tempore, quo multo vehementius erat retinendum et studiosius adaugendum.

atque hic quoque exordium malus quoniam princi pius bonus dico explico verus similis ego video quidam tempus neque in publicus res infer et insipiens homo soleo sum versaris neque verus ad privo causa magnus atque dissero homo accedo sed cum ab summus vis magnus res admini strarentur arbitror alius sum non incallidus homo qui ad parvus controversia privator accedo qui in controversia cum saepe ab mendacium contra verus sto homo consuesco dico assiduitas induo audacia ut necessarius superus ille propter injuria civis resisto audax et opitularis suus quisque necessarius cogo itaque cum in dico saepe par nonnumquam etiam superus video sum is qui omitto studium sapientia nihil sui praeter eloquen tiam comparo fio ut et multitudo et suus iudi cichorium dignus qui res publicus gero video hinc nimirum non iniuria cum ad gubernaculum res publicus temerarius atque audax homo accedo maximus atque miser naufragium fio qui res tantus odium atque invidia suscipio eloquentia ut homo in geniosissimi quasi ex aliqui turbidus tempestas in por tum sic ex seditiosus atque tumultuosus vito sui in studium aliqui trado quiesco quare ego video postea ceterus studium recta atque honestus per otium concelis brata ab bonus eniteo hic verus ab plerusque is desertum obsolesco tempus quo multus vehemens sum retineo et studiosus adaugeo


teria tripertita versari existimanda est. nam Herma- goras quidem nec quid dicat attendere nec quid polli- ceatur intellegere videtur, qui oratoris materiam in cau- sam et in quaestionem dividat, causam esse dicat rem, quae habeat in se controversiam in dicendo positam cum personarum certarum interpositione; quam nos quoque oratori dicimus esse adtributam (nam tres eas partes, quas ante diximus, subponimus, iudicialem, de- liberativam, demonstrativam). quaestionem autem eam appellat, quae habeat in se controversiam in dicendo positam sine certarum personarum interpositione, ad hunc modum: ecquid sit bonum praeter honestatem? verine sint sensus? quae sit mundi forma? quae sit solis magnitudo? quas quaestiones procul ab oratoris officio remotas facile omnes intellegere existimamus; nam quibus in rebus summa ingenia philosophorum plurimo cum labore consumpta intellegimus, eas sicut aliquas parvas res oratori adtribuere magna amentia videtur. quodsi magnam in his Hermagoras habuisset facultatem studio et disciplina comparatam, videretur fretus sua scientia falsum quiddam constituisse de oratoris artificio et non quid ars, sed quid ipse posset, exposuisse. nunc vero ea vis est in homine, ut ei multo rhetoricam citius quis ademerit, quam philosophiam concesserit: neque eo, quo eius ars, quam edidit, mihi mendosissime scripta videatur; nam satis in ea videtur ex antiquis artibus ingeniose et diligenter electas res collocasse et nonnihil ipse quoque novi protulisse; ve- rum oratori minimum est de arte loqui, quod hic fecit, multo maximum ex arte dicere, quod eum minime po- tuisse omnes videmus.

teria tripertita versaris existimo sum nam hermes goras quidem neque quis dico attendo neque quis polli ceatur intellego video qui orator materia in cau sam et in quaestio divido causa sum dico res qui habeo in sui controversia in dico pono cum personaris certaris interpositio quam nos quoque orator dico sum adtribuo nam tres is pars qui ante dico subpono iudicial de liberativam demonstrativa quaestio autem is appello qui habeo in sui controversia in dico pono sine certaris personaris interpositio ad hic modus ecquis sum bonus praeter honestas verus sum sensus qui sum mundus forma qui sum sol magnitudo qui quaestio procul ab orator officium removeo facilis omnis intellego existimo nam qui in res summus ingenium philosophus multus cum labor consumo intellego is sicut aliqui parvus res orator adtribuo magnus amentia video quodsi magnus in hic hermagoras habeo facultas studium et disciplina comparo video fretus suus scientia falsus quidam constituo de orator artificium et non quis ars sed quis ipse possum expono nunc verus is volo sum in homo ut is multus rhetorice cieo quis adimo quam philosophia concedo neque is quo is ars quam edo ego mendosus scribo video nam satis in is video ex antiquus ars ingeniosus et diligenter eligo res colloco et nonnihil ipse quoque nosco profero ve rus orator paruus sum de ars loquor qui hic facio multus magnus ex ars dico qui is paruus other tuisse omnis video


tatis, in communes locos conferuntur. quare non, ut causarum, sic oratorum quoque multorum communes loci sunt. nam nisi ab iis, qui multa in exercitatione magnam sibi verborum et sententiarum copiam con- paraverint, tractari non poterunt ornate et graviter, quemadmodum natura ipsorum desiderat.

libertas in communis locus confero quare non ut causaris sic orator quoque multus communis locus sum nam nisi ab is qui multus in exercitatio magnus sui verbum et sententiaris copia continuo paraverint tractaris non possum orno et gravis quemadmodum natura ipse desidero


Si quadam in argumentatione satis est uti pro- positione et non oportet adiungere adprobationem pro- positionis, quadam autem in argumentatione infirma est propositio, nisi adiuncta sit adprobatio, separatum est quiddam a propositione adprobatio. quod enim et adiungi et separari ab aliquo potest, id non potest idem esse, quod est id, ad quod adiungitur et a quo separatur; est autem quaedam argumentatio, in qua propositio non indiget approbationis, et quaedam, in qua nihil valet sine approbatione, ut ostendemus. sepa- rata igitur est a propositione approbatio. Ostendetur autem id, quod polliciti sumus, hoc modo: quae propo- sitio in se quiddam continet perspicuum et quod stare inter omnes necesse est, hanc velle approbare et firmare nihil attinet. ea est huiusmodi:

si quidam in argumentatio satis sum uti pro positio et non oportet adiungo adprobatio pro positio quidam autem in argumentatio infirmo sum propositio nisi adjungo sum approbatio separo sum quidam ab propositio approbatio qui enim et adjungo et separaris ab aliquis possum is non possum idem sum qui sum is ad qui adjungo et ab quo separo sum autem quidam argumentatio in qui propositio non indigeo approbatio et quidam in qui nihil valeo sine approbatio ut ostendo sepa reor igitur sum ab propositio approbatio ostendo autem is qui polliceor sum hic modo qui propo sitio in sui quidam contineo perspicuus et qui sto inter omnis necesse sum hic volo approbaris et firmaris nihil attineo is sum huiusmodi


Omnis igitur argumentatio aut per inductionem tractanda est aut per ratiocinationem.

omnis igitur argumentatio aut per inductio tracto sum aut per ratiocinatio


cui diligentiae praeesse apud nos iure consulti existimantur. ac iuridicialis quidem ipsa in duas tribuitur partes, absolutam et adsumptivam. absoluta est, quae ipsa in se continet iuris et iniuriae quae- stionem; adsumptiva, quae ipsa ex se nihil dat firmi ad recusationem, foris autem aliquid defensionis ad- sumit. eius partes sunt quattuor, concessio, remotio criminis, relatio criminis, conparatio. concessio est, cum reus non id, quod factum est, defendit, sed ut ignoscatur, postulat. haec in duas partes dividitur, purgationem et deprecationem. purgatio est, cum fac- tum conceditur, culpa removetur. haec partes habet tres, inprudentiam, casum, necessitatem. deprecatio est, cum et peccasse et consulto peccasse reus se con- fitetur et tamen, ut ignoscatur, postulat; quod genus perraro potest accidere. remotio criminis est, cum id crimen, quod infertur, ab se et ab sua culpa et potestate in alium reus removere conatur. id dupliciter fieri pot- erit, si aut causa aut factum in alium transferetur. causa transferetur, cum aliena dicitur vi et potestate fac- tum, factum autem, cum alius aut debuisse aut potuisse facere dicitur. relatio criminis est, cum ideo iure fac- tum dicitur, quod aliquis ante iniuria lacessierit. con- paratio est, cum aliud aliquid factum rectum aut utile contenditur, quod ut fieret, illud, quod arguitur, dicitur esse commissum.

qui diligentia praesum apud nos ius consulo existimo atque iuridicial quidem ipse in duo tribuo pars absolvo et assumptivus absolvo sum qui ipse in sui contineo ius et iniuria qui stio assumptivus qui ipse ex sui nihil do firmus ad recusatio foris autem aliquis defensio ad sumo is pars sum quattuor concessio remotio crimen relatio crimen comparatio concessio sum cum reus non is qui facio sum defendo sed ut ignosco postulo hic in duo pars divido purgatio et deprecatio purgatio sum cum facio tum concedo culpa removeo hic pars habeo tres imprudentia casus necessitas deprecatio sum cum et pecco et consultum pecco reus sui continuo fitetur et tamen ut ignosco postulo qui genus perrarus possum accido remotio crimen sum cum is crimen qui infero ab sui et ab suus culpa et potestas in alius reus removeo conor is dupliciter fio pot sum si aut causa aut facio in alius transfero causa transfero cum alienus dico vis et potestas facio tum facio autem cum alius aut debeo aut possum facio dico relatio crimen sum cum ideo ius facio tum dico qui aliquis ante iniuria lacesso continuo paratio sum cum alius aliquis facio recingo aut utilis contendo qui ut fio ille qui arguo dico sum committo


munt. quare omnibus cognitis non erit difficile in unam quamque causam transferre, quod ex eo quoque genere conveniet; ut in his exemplis concessionis inest omnibus scripti controversia, ea quae ex scripto et sententia nominatur; sed, quia de concessione loque- bamur, in eam praecepta dedimus, alio autem loco de scripto et de sententia dicemus.

munt quare omnis cognosco non sum difficilis in unus quisque causa transfero qui ex is quoque genus convenio ut in hic exemplum concessio insum omnis scribo controversia is qui ex scribo et sententia nomino sed quia de concessio loque bamur in is praecipio do alius autem locus de scribo et de sententia dico


Prima pars his fere locis confirmabitur: scriptori neque ingenium neque operam neque ullam faculta- tem defuisse, quo minus aperte posset perscribere id, quod cogitaret; non fuisse ei grave nec difficile eam causam excipere, quam adversarii proferant, si quic- quam excipiendum putasset:

primus pars hic fere locus confirmo scriptor neque ingenium neque opera neque ullus faculta tem desum quo paruus apertus possum perscribo is qui cogito non sum is gravis neque difficilis is causa excipio quam adversarius profero si quic quam excipio puto


veritas, per quam inmutata ea, quae sunt aut fuerunt aut futura sunt, dicuntur. consuetudine ius est, quod aut leviter a natura tractum aluit et maius fecit usus, ut religionem, aut si quid eorum, quae ante diximus, ab natura profectum maius factum propter consuetudinem videmus, aut quod in morem vetustas vulgi adprobatione perduxit; quod genus pac- tum est, par, iudicatum. pactum est, quod inter ali- quos convenit; par, quod in omnes aequabile est; iudicatum, de quo alicuius aut aliquorum iam senten- tiis constitutum est. lege ius est, quod in eo scripto, quod populo expositum est, ut observet, continetur.

vereor per quam immutatus is qui sum aut sum aut sum sum dico consuetudo ius sum qui aut levis ab natura traho alo et magnus facio utor ut religio aut si quis is qui ante dico ab natura proficiscor magnus facio propter consuetudo video aut qui in mos vetustus vulgus adprobatio perduco qui genus pac tum sum par iudico paciscor sum qui inter al qui convenio par qui in omnis aequabilis sum iudico de quo aliquis aut aliqui iam sentis tiis constituo sum lex ius sum qui in is scribo qui populus expono sum ut observo contineo


Defensor autem cum cetera, si qua ex aliis incident constitutionibus, pertractarit, de ipsa remotione sic ar-

defenso autem cum ceterus si qui ex alius incido constitutio pertracto de ipse remotio sic ar


Nunc de narratione ea, quae causae continet ex- positionem, dicendum videtur. oportet igitur eam tres habere res: ut brevis, ut aperta, ut probabilis sit. Brevis erit, si, unde necesse est, inde initium sumetur et non ab ultimo repetetur, et si, cuius rei satis erit summam dixisse, eius partes non dicentur—nam saepe satis est, quid factum sit, dicere, ut ne narres, quemadmo- dum sit factum—, et si non longius, quam quo opus est, in narrando procedetur, et si nullam in rem aliam transibitur; et si ita dicetur, ut nonnumquam ex eo, quod dictum est, id, quod non est dictum, intellegatur; et si non modo id, quod obest, verum etiam id, quod nec obest nec adiuvat, praeteribitur; et si semel unum quicque dicetur; et si non ab eo, quo in proxime desi- tum erit, deinceps incipietur. ac multos imitatio brevi- tatis decipit, ut, cum se breves putent esse, longissimi sint; cum dent operam, ut res multas brevi dicant, non ut omnino paucas res dicant et non plures, quam ne- cesse sit. nam plerisque breviter videtur dicere, qui ita dicit: Accessi ad aedes. puerum vocavi. respondit. quaesivi dominum. domi negavit esse. hic, tametsi tot res brevius non potuit dicere, tamen, quia satis fuit dixisse: domi negavit esse, fit rerum multitudine longus. quare hoc quoque in genere vitanda est bre- vitatis imitatio et non minus rerum non necessaria- rum quam verborum multitudine supersedendum est.

nunc de narratio is qui causa contineo ex positio dico video oportet igitur is tres habeo res ut brevis ut apertus ut probabilis sum brevis sum si unde necesse sum inde initium sumo et non ab ultimo repeto et si qui res satis sum summa dico is pars non dico nam saepe satis sum quis facio sum dico ut ne narro quemadmo dum sum facio et si non longus quam quo opus sum in narro procedo et si nullus in res alius transeo et si ita dico ut nonnumquam ex is qui dico sum is qui non sum dico intellego et si non modo is qui obsum verus etiam is qui neque obsum neque adjuvo praetereo et si semel unus quisque dico et si non ab is quo in propior deedo tum sum deinceps incipio atque multus imitatio brevis libertas decipio ut cum sui brevis puto sum longus sum cum do opera ut res multus brevis dico non ut omnino paucus res dico et non multus quam ne cesse sum nam plerusque brevis video dico qui ita dico accedo ad aedes puer voco respondeo quaero dominus domus nego sum hic tametsi tot res brevis non possum dico tamen quia satis sum dico domus nego sum fio res multitudo longus quare hic quoque in genus vito sum bre vitas imitatio et non paruus res non necessarius rus quam verbum multitudo supersedeo sum


Indignatio est oratio, per quam conficitur, ut in aliquem hominem magnum odium aut in rem gravis offensio concitetur. in hoc genere illud primum in- tellegi volumus, posse omnibus ex locis iis, quos in confirmandi praeceptione posuimus, tractari indigna- tionem. nam ex iis rebus, quae personis aut quae negotiis sunt attributae, quaevis amplificationes et indignationes nasci possunt, sed tamen ea, quae se- paratim de indignatione praecipi possunt, considere-

indignatio sum oratio per quam confacio ut in aliquis homo magnus odium aut in res gravis offensio concito in hic genus ille primus in tellegi volo possum omnis ex locus is qui in confirmo praeceptio pono tractaris indignus tio nam ex is res qui persona aut qui negotium sum attribuo quivis amplificatio et indignatio nascor possum sed tamen is qui sui paratim de indignatio praecipio possum consido


Nunc ad aliam constitutionem transeamus.


hoc modo ser- monis plurimum Socrates usus est, propterea quod nihil ipse afferre ad persuadendum volebat, sed ex eo, quod sibi ille dederat, quicum disputabat, aliquid conficere malebat, quod ille ex eo, quod iam con- cessisset, necessario adprobare deberet.

hic modo seruius monis multus socrates utor sum propterea qui nihil ipse affero ad persuadeo volo sed ex is qui sui ille do qui disputo aliquis confacio malo qui ille ex is qui iam continuo cedo necessarius adprobaris debeo


si, iudices, id, quod Epaminondas ait legis scriptorem sensisse, adscribat ad legem et addat hanc ex- ceptionem: extra quam si quis rei publicae causa exercitum non tradiderit, patiemini? non opinor. quid, si vosmet ipsi, quod a vestra religione et a sa- pientia remotissimum est, istius honoris causa hanc eandem exceptionem iniussu populi ad legem adscribi iubeatis, populus Thebanus id patieturne fieri? pro- fecto non patietur. quod ergo adscribi ad legem nefas est, id sequi, quasi adscriptum sit, rectum vobis vi- deatur? novi vestram intellegentiam; non potest ita videri, iudices. quodsi litteris corrigi neque ab illo ne- que a vobis scriptoris voluntas potest, videte, ne multo indignius sit id re et iudicio vestro mutari, quod ne verbo quidem commutari potest.

si iudex is qui epaminondas aio lex scriptor sentio adscribo ad lex et addo hic ex ceptio extra quam si quis res publicus causa exercitus non trado patior non opinor quis si tu ipse qui ab vester religio et ab sa pientia removeo sum iste honor causa hic idem exceptio injussus populus ad lex adscribo jubeo populus thebanus is patior fio pro fecto non patior qui ergo adscribo ad lex nefas sum is sequor quasi adscribo sum recingo tu vis deatur nosco vester intellegentia non possum ita video iudex quodsi littera corrigo neque ab ille ne que ab tu scriptor voluntas possum video ne multus indignus sum is res et iudicium vester muto qui ne verbum quidem commutaris possum


contra ratiocinationem huiusmodi: coniecturam divinationem esse et stulti scriptoris esse non posse om- nibus de rebus cavere, quibus velit.

contra ratiocinatio huiusmodi conicio divinatio sum et stultus scriptor sum non possum om nibus de res caveo qui volo


Hoc in genere praecipiendum nobis videtur primum, ut illud, quod inducimus per similitudinem, eiusmodi sit, ut sit necesse concedere. nam ex quo postulabimus nobis illud, quod dubium sit, concedi, dubium esse id ipsum non oportebit. deinde illud, cuius confirmandi causa fiet inductio, videndum est, ut simile iis rebus sit, quas res quasi non dubias ante induxerimus, nam aliquid ante concessum nobis esse nihil proderit, si ei dissimile erit id, cuius causa illud concedi primum voluerimus; deinde ne intellegat, quo spectent illae primae inductiones et ad quem sint exitum perven-

hic in genus praecipio nos video primus ut ille qui induco per similitudo eiusmodi sum ut sum necesse concedo nam ex quo postulo nos ille qui dubius sum concedo dubius sum is ipse non oportet deinde ille qui confirmo causa fio inductio video sum ut similis is res sum qui res quasi non dubius ante induco nam aliquis ante concedo nos sum nihil prosum si is dissimilis sum is qui causa ille concedo primus volo deinde ne intellego quo specto ille primus inductio et ad qui sum exitus perven


Laudes autem et vituperationes ex iis locis sumentur, qui loci personis sunt adtributi, de quibus ante dic- tum est. sin distributius tractare qui volet, partiatur in animum et corpus et extraneas res licebit. animi virtus, cuius de partibus paulo ante dictum est; corporis valetudo, dignitas, vires, velocitas; extraneae honos, pecunia, adfinitas, genus, amici, patria, poten- tia, cetera, quae simili esse in genere intellegentur.

laus autem et vituperatio ex is locus sumo qui locus persona sum adtribuo de qui ante dico tum sum sin distribuo tractaris qui volo partio in animus et corpus et extraneus res liceo animus virtus qui de pars paulus ante dico sum corpus valetudo dignitas vireo velocitas extraneus honor pecunia affinitas genus amicus patria poten tia ceterus qui similis sum in genus intellego


tra. quaeremus autem res aut maiore aut minore aut pari in negotio similes, ex quibus affirmetur nostra descriptio. iam si res plures erunt definiendae: ut, si quaeratur, fur sit an sacrilegus, qui vasa ex privato sacra subripuerit, erit utendum pluribus definitionibus; deinde simili ratione causa tractanda. Locus autem communis in eius malitiam, qui non modo rerum, verum etiam verborum potestatem sibi arrogare cona- tus et faciat, quod velit, et id, quod fecerit, quo velit nomine appellet.

tra quaero autem res aut magnus aut paruus aut par in negotium similis ex qui affirmo noster descriptio iam si res multus sum definio ut si quaero fur sum an sacrilegus qui vasum ex privo sacer surripio sum utor multus definitio deinde similis ratio causa tracto locus autem communis in is malitia qui non modo res verus etiam verbum potestas sui arrogaris cona tus et facio qui volo et is qui facio quo volo nomen appello


Quod pro credibili sumptum erit, id infirmabitur, si aut perspicue falsum erit, hoc modo: nemo est, quin pecuniam quam sapientiam malit; aut ex contrario quoque credibile aliquid habebit, hoc modo: quis est, qui non officii cupidior quam pecuniae sit? aut erit omnino incredibile, ut si aliquis, quem constet esse avarum, dicat alicuius mediocris officii causa se maxi- mam pecuniam neglexisse, aut si, quod in quibusdam rebus aut hominibus accidit, id omnibus dicitur usu venire, hoc pacto: qui pauperes sunt, iis antiquior of- ficio pecunia est; qui locus desertus est, in eo caedem factam esse oportet; in loco celebri homo occidi qui potuit? aut si id, quod raro fit, fieri omnino negatur, ut Curio pro Fulvio: nemo potest uno aspectu neque praeteriens in amorem incidere.

qui pro credibilis sumo sum is infirmo si aut perspicuus falsus sum hic modo nemo sum quin pecunia quam sapientia malo aut ex contrarius quoque credibilis aliquis habeo hic modo quis sum qui non officium cupidus quam pecunia sum aut sum omnino incredibilis ut si aliquis qui consto sum avaris dico aliquis mediocris officium causa sui maxi mam pecunia neglego aut si qui in quidam res aut homo accido is omnis dico usus venio hic pacisco qui pauper sum is antiquus of ficio pecunia sum qui locus desero sum in is caedes facio sum oportet in locus celeber homo occido qui possum aut si is qui rarus fio fio omnino nego ut curius pro fulvius nemo possum unus aspectus neque praetereo in amor incido


id fit bipertito; nam tum causa, tum res ipsa removetur. causae remotioni hoc nobis exem- plo sit: Rhodii quosdam legarunt Athenas. legatis quaestores sumptum, quem oportebat dari, non dede- runt. legati profecti non sunt. accusantur. intentio est: proficisci oportuit. depulsio est: non oportuit. quaestio est: oportueritne? ratio est: sumptus enim, qui de publico dari solet, is ab quaestore non est datus. infirmatio est: vos tamen id, quod publice vobis erat negotii datum, conficere oportebat. iudi- catio est: cum iis, qui legati erant, sumptus, qui de- bebatur de publico, non daretur, oportueritne eos con- ficere nihilo minus legationem? hoc in genere pri- mum sicut in ceteris, si quid aut ex coniecturali aut ex alia constitutione sumi possit, videri oportebit. deinde pleraque et ex comparatione et ex relatione criminis in hanc quoque causam convenire poterunt.

is fio bipertito nam tum causa tum res ipse removeo causa remotio hic nos exem plo sum rhodius quidam lego athenae legatus quaestor sumo qui oportet do non dedo runt legatus proficiscor non sum accuso intentio sum proficisco oportet depulsio sum non oportet quaestio sum oportet ratio sum sumptus enim qui de publicus do soleo is ab quaestor non sum do infirmatio sum tu tamen is qui publicus tu sum negotium do confacio oportet iudi catio sum cum is qui legatus sum sumptus qui de bebatur de publicus non do oportet is continuo ficere nihilum paruus legatio hic in genus other mum sicut in ceterus si quis aut ex coniectural aut ex alius constitutio sumo possum video oportet deinde plerusque et ex comparatio et ex relatio crimen in hic quoque causa convenio possum


tate totius est defensionis deminutum. si nulli affinis poterit vitio reus ante admisso demonstrari, locus inducetur ille, per quem hortandi iudices erunt, ut veterem famam hominis nihil ad rem putent per- tinere. nam eum ante celasse, nunc manifesto teneri; quare non oportere hanc rem ex superiore vita spec- tari, sed superiorem vitam ex hac re inprobari, et aut potestatem ante peccandi non fuisse aut causam; aut, si haec dici non poterunt, dicendum erit illud extremum, non esse mirum, si nunc primum deliquerit: nam necesse esse eum, qui velit peccare, aliquando primum delinquere. sin vita ante acta ignorabitur, hoc loco praeterito et, cur praetereatur, demonstrato argu- mentis accusationem statim confirmare oportebit.

tate totus sum defensio deminuo si nullus affinis possum vitio reus ante admitto demonstro locus induco ille per qui horto iudex sum ut vetus fama homo nihil ad res puto per tineo nam is ante celo nunc manifesto teneo quare non oportet hic res ex superus vito spec taris sed superus vita ex hic res inprobaris et aut potestas ante pecco non sum aut causa aut si hic dico non possum dico sum ille exter non sum mirus si nunc primus delinquo nam necesse sum is qui volo peccaris aliquando primus delinquo sin vito ante ago ignoro hic locus praetereo et cur praetereo demonstro argu mens accusatio statim confirmo oportet


ratiocina- tionis autem suspiciones infirmabit, si aut commodum nullum esse aut parvum aut aliis maius esse aut nihilo sibi maius quam aliis aut incommodum sibi maius quam commodum dicet, ut nequaquam fuerit illius commodi, quod expetitum dicatur, magnitudo aut cum eo incom- modo, quod acciderit, aut cum illo periculo, quod subea- tur, comparanda;

ratiocina tio autem suspicio infirmo si aut commodus nullus sum aut parvus aut alius magnus sum aut nihilum sui magnus quam alius aut incommodus sui magnus quam commodus dico ut nequaquam sum ille commodus qui expeto dico magnitudo aut cum is incom modo qui accido aut cum ille periculum qui subea tur comparo


Si non ad id, quod instituitur, accommodabitur ali- qua pars argumentationis, horum aliquo in vitio re- perietur: si plura pollicitus pauciora demonstrabit; aut si, cum totum debebit ostendere, de parte aliqua lo- quatur, hoc modo: Mulierum genus avarum est; nam Eriphyla auro viri vitam vendidit; aut si non id, quod accusabitur, defendet, ut, si qui, cum ambitus accusa- bitur, manu se fortem esse defendet; aut ut Amphion apud Euripidem, qui vituperata musica sapientiam laudat; aut si res ex hominis vitio vituperabitur, ut, si qui doctrinam ex alicuius docti vitiis reprehendat; aut si qui, cum aliquem volet lau- dare, de felicitate eius, non de virtute dicat; aut si rem cum re ita comparabit, ut alteram se non putet laudare, nisi alteram vituperarit;

si non ad is qui instituo accommodo al qui pars argumentatio hic aliquis in vitio res perietur si multus polliceor paucus demonstro aut si cum totus debeo ostendo de pars aliqui lo quatur hic modo mulier genus avaris sum nam eriphyla aurum vir vita vendo aut si non is qui accuso defendo ut si qui cum ambitus accuso bitur manus sui fortis sum defendo aut ut amphion apud euripides qui vitupero musica sapientia laudo aut si res ex homo vitio vitupero ut si qui doctrina ex aliquis doceo vitium reprehendo aut si qui cum aliquis volo lau do de felicitas is non de virtus dico aut si res cum res ita comparo ut alter sui non puto laudo nisi alter vitupero


post erit infirmanda ad- versariorum descriptio. ea autem infirmabitur, si falsa demonstrabitur. hoc ex opinione hominum sumetur, cum, quemadmodum et quibus in rebus homines in consuetudine scribendi aut sermocinandi eo verbo uti soleant, considerabitur. item infirmabitur, si turpis aut inutilis esse eius descriptionis adprobatio et, quae incommoda consecutura sint eo concesso, ostendetur—id autem ex honestatis et ex utilitatis partibus sumetur, de quibus in deliberationis praecep- tis exponemus—et si cum definitione nostra adver- sariorum definitionem conferemus et nostram veram, honestam, utilem esse demonstrabimus, illorum con-

post sum infirmo ad versariorum descriptio is autem infirmo si fallo demonstro hic ex opinio homo sumo cum quemadmodum et qui in res homo in consuetudo scribo aut sermocino is verbum uti soleo considero item infirmo si turpis aut inutilis sum is descriptio approbatio et qui incommodus consequor sum is concedo ostendo is autem ex honestas et ex utilitas pars sumo de qui in deliberatio praecep tis expono et si cum definitio noster adver sariorum definitio confero et noster verus honestus utilis sum demonstro ille continuo


ac mihi qui- dem hoc nec tacita videtur nec inops dicendi sapientia perficere potuisse, ut homines a consuetudine subito converteret et ad diversas rationes vitae traduceret. age vero urbibus constitutis, ut fidem colere et iusti- tiam retinere discerent et aliis parere sua voluntate consuescerent ac non modo labores excipiendos com- munis commodi causa, sed etiam vitam amittendam existimarent, qui tandem fieri potuit, nisi homines ea, quae ratione invenissent, eloquentia persuadere po- tuissent? profecto nemo nisi gravi ac suavi commotus oratione, cum viribus plurimum posset, ad ius voluisset sine vi descendere, ut inter quos posset excellere, cum iis se pateretur aequari et sua voluntate a iucundissi- ma consuetudine recederet, quae praesertim iam natu- rae vim optineret propter vetustatem. ac primo quidem sic et nata et progressa longius eloquentia videtur et item postea maximis in rebus pacis et belli cum sum- mis hominum utilitatibus esse versata; postquam vero commoditas quaedam, prava virtutis imitatrix, sine ra- tione officii dicendi copiam consecuta est, tum ingenio freta malitia pervertere urbes et vitas hominum labe- factare assuevit.

atque ego qui do hic neque taceo video neque inops dico sapientia perficio possum ut homo ab consuetudo subeo converto et ad diverto ratio vita traduco ago verus urbs constitus ut fides colo et justus tiam retineo disco et alius pareo suus voluntas consuesco atque non modo labor excipio com munio commodus causa sed etiam vita amitto existimo qui tandem fio possum nisi homo is qui ratio invenio eloquentia persuadeo other tuissent profecto nemo nisi gravis atque suavis commoueo oratio cum vis multus possum ad ius volo sine vis descendo ut inter qui possum excello cum is sui pateo aequaris et suus voluntas ab iucundissi ma consuetudo recedo qui praesertim iam natus rae vis obtineo propter vetustas atque primus quidem sic et nata et progredior longus eloquentia video et item postea magnus in res pax et bellum cum sum mis homo utilitas sum verso postquam verus commoditas quidam pravus virtus imitatrix sine ra tio officium dico copia consequor sum tum ingenium fretus malitia perverto urbs et vito homo labes factaris assuesco


Nunc expositis iis argumentationibus, quae in iudi- ciale causarum genus adcommodantur, deinceps in deliberativum genus et demonstrativum argumentandi locos et praecepta dabimus, non quo non in aliqua constitutione omnis semper causa versetur, sed quia proprii tamen harum causarum quidam loci sunt, non a constitutione separati, sed ad fines horum generum accommodati.

nunc expono is argumentatio qui in iudi cial causaris genus adcommodo deinceps in deliberativus genus et demonstrativus argumentor locus et praecipio do non quo non in aliqui constitutio omnis semper causa verso sed quia proprius tamen haris causaris quidam locus sum non ab constitutio separo sed ad finis hic gener accommodo


Omnis argumentatio reprehenditur, si aut ex iis, quae sumpta sunt, non conceditur aliquid unum plu- rave aut his concessis conplexio confici ne- gatur, aut si genus ipsum argumentationis vitiosum ostenditur, aut si contra firmam argumentationem alia aeque firma aut firmior ponitur.

omnis argumentatio reprehendo si aut ex is qui sumo sum non concedo aliquis unus plu rave aut hic concedo complexio conficio ne gatur aut si genus ipse argumentatio vitiosus ostendo aut si contra firmus argumentatio alius aequus firmo aut firmus pono


maretur. variare autem orationem magnopere oporte- bit; nam omnibus in rebus similitudo mater est satietatis. id fieri poterit, si non similiter semper ingre- diamur in argumentationem. nam primum omnium generibus ipsis distinguere convenit, hoc est, tum in- ductione uti, tum ratiocinatione, deinde in ipsa ar- gumentatione non semper a propositione incipere nec semper quinque partibus abuti neque eadem partes ratione expolire, sed tum ab assumptione incipere, tum adprobatione alterutra, tum utraque, tum hoc, tum illo genere conplexionis uti. id ut perspiciatur, scribamus * in quolibet exemplo de iis, quae proposita sunt, quam facile factu sit, periclitari licet.

maretur variaris autem oratio magnopere oporte bit nam omnis in res similitudo mater sum satietas is fio possum si non similis semper ingre diamur in argumentatio nam primus omnis genus ipse distinguo convenio hic sum tum in ductio uti tum ratiocinatio deinde in ipse ar gumentatio non semper ab propositio incipio neque semper quinque pars abutor neque idem pars ratio expolio sed tum ab assumptio incipio tum adprobatio alteruter tum uter tum hic tum ille genus conplexio uti is ut perspicio scribo in quilibet exemplum de is qui propono sum quam facilis factus sum periclitaris licet


honesti autem et utilis et necessarii vis et natura in deliberationis praecep- tis cognoscetur. deinde oportebit ipsam illam com- parativam iudicationem exponere tamquam causam deliberativam et de ea ex deliberationis praeceptis dicere. sit enim haec iudicatio, quam ante expo- suimus: cum omnes perituri milites essent, nisi ad hanc pactionem venissent, utrum satius fuerit perire milites, an ad hanc pactionem venire? hoc ex locis deliberationis, quasi aliquam in consultationem res veniat, tractari oportebit. Defensor autem, quibus in locis ab accusatore aliae constitutiones erunt inductae, in iis ipse quoque ex isdem constitutionibus defensionem comparabit; ceteros autem omnes locos, qui ad ipsam comparationem pertinebunt, ex contrario tractabit.

honestus autem et utilis et necessarius volo et natura in deliberatio praecep tis cognosco deinde oportet ipse ille com parativam iudicatio expono tamquam causa deliberativus et de is ex deliberatio praecipio dico sum enim hic judicatio quam ante expo suimus cum omnis pereo miles sum nisi ad hic pactio venio utrum sero sum pereo miles an ad hic pactio venio hic ex locus deliberatio quasi aliqui in consultatio res venio tractaris oportet defenso autem qui in locus ab accusator alius constitutio sum induco in is ipse quoque ex idem constitutio defensio comparo ceterus autem omnis locus qui ad ipse comparatio pertineo ex contrarius tracto


Quarta autem pars est ex iis rebus, quas negotiis dicebamus esse adtributas, consecutio. in hac eae res quaeruntur, quae gestum negotium consequuntur: pri- mum, quod factum est, quo id nomine appellari con- veniat; deinde eius facti qui sint principes et inven- tores, qui denique auctoritatis eius et inventionis com- probatores atque aemuli; deinde ecquae de ea re aut eius rei sit lex, consuetudo, pactio, iudicium, scientia, artificium; deinde natura eius, evenire vulgo soleat an insolenter et raro; postea homines id sua auctoritate comprobare an offendere in iis consueverint; et cetera, quae factum aliquid similiter confestim aut ex inter- vallo solent consequi. deinde postremo adtendendum est, num quae res ex iis rebus, quae positae sunt in par- tibus honestatis aut utilitatis, consequantur; de quibus in deliberativo genere causae distinctius erit dicendum.

quartus autem pars sum ex is res qui negotium dico sum adtribuo consecutio in hic is res quaero qui gero negotium consequor other mum qui facio sum quo is nomen appello continuo venio deinde is facio qui sum princeps et in tores qui denique auctoritas is et inventio com probator atque aemulis deinde ecqui de is res aut is res sum lex consuetudo pactio iudicium scientia artificium deinde natura is evenio vulgo soleo an insolenter et rarus postea homo is suus auctoritas comprobaris an offendo in is consuesco et ceterus qui facio aliquis similis confestim aut ex inter vallo soleo consequor deinde postremo adtendo sum num qui res ex is res qui pono sum in par tibus honestas aut utilitas consequor de qui in deliberativus genus causa distincte sum dico


sunt et cum facti suspicione iunguntur. maxime enim quaerere oportet in hac constitutione, primum po- tueritne aliquid fieri; deinde ecquo ab alio potuerit; deinde facultas, de qua ante diximus; deinde utrum id facinus sit, quod paenitere fuerit necesse, quod spem celandi non haberet; deinde necessitudo, in qua necesse fuerit id aut fieri aut ita fieri, quaeritur. quorum pars ad consilium pertinet, quod personis adtributum est, ut in ea causa, quam exposuimus: ante rem, quod in itinere se tam familiariter adplicaverit, quod sermonis causam quaesierit, quod simul deverterit, deinde cena- rit. in re nox, somnus. post rem, quod solus exierit, quod illum tam familiarem tam aequo animo reli-

sum et cum facio suspicio jungo magnus enim quaero oportet in hic constitutio primus other tueritne aliquis fio deinde ecquis ab alius possum deinde facultas de qui ante dico deinde utrum is facinus sum qui paeniteo sum necesse qui spes celo non habeo deinde necessitudo in qui necesse sum is aut fio aut ita fio quaero qui pars ad consilium pertineo qui persona adtribuo sum ut in is causa quam expono ante res qui in iter sui tam familiaris adplicaverit qui sermo causa quaero qui simul deverto deinde cena rit in res nox somnus post res qui solus exeo qui ille tam familiaris tam aequus animus relis


pus exspectare oportebit, modo illud adtendatur, di- gnane causa videatur ea, quae ad utilitatem pertine- bit, quare de magnificentia aut de honestate quiddam derogetur. atque in hoc loco mihi caput illud vide- tur esse, ut quaeramus, quid sit illud, quod si adi- pisci aut effugere velimus, aliqua res nobis sit ne- cessaria, hoc est, quae sit adiunctio, ut proinde, uti quaeque res erit, elaboremus et gravissimam quamque causam vehementissime necessariam iudicemus.

pus exspectaris oportet modo ille adtendo deus gnane causa video is qui ad utilitas pertineo bit quare de magnificentia aut de honestas quidam derogo atque in hic locus ego caput ille video tur sum ut quaero quis sum ille qui si adeo piscis aut effugio volo aliqui res nos sum ne cessaria hic sum qui sum adjunctio ut proinde uti quisque res sum elaboro et gravis quisque causa vehemens necessaria judico


que propter rem amicitiam esse expetendam. ami- citiarum autem ratio, quoniam partim sunt religioni- bus iunctae, partim non sunt, et quia partim veteres sunt, partim novae, partim ab illorum, partim ab nostro beneficio profectae, partim utiliores, partim minus utiles, ex causarum dignitatibus, ex temporum opportunitatibus, ex officiis, ex religionibus, ex vetu- statibus habebitur.

que propter res amicitia sum expeto ami citiaris autem ratio quoniam pars sum religio bus jungo pars non sum et quia pars vetus sum pars novus pars ab ille pars ab noster beneficium proficio pars utilis pars paruus utilis ex causaris dignitas ex tempus opportunitas ex officium ex religio ex vetu stas habeo


adversarium est, quod ipsi causae aliqua ex parte officit, ut si quis hostium vim et copias et felicitatem augeat, cum ad pugnandum milites adhortetur.

adversarius sum qui ipse causa aliqui ex pars officio ut si quis hostis vis et copia et felicitas augeo cum ad pugno miles adhortor


hoc commode reprehenditur, si dici possit ex hostibus equus esse captus, cuius praedae sectio non venierit; quo inlato infirmatur enumeratio, quon- iam id sit inductum, quod praeteritum sit in enume- ratione. altero autem modo reprehendetur, si aut con- tra aliquid dicetur, hoc est, si exempli causa, ut in eodem versemur, poterit ostendi hereditate venisse, aut si illud extremum non erit turpe concedere, ut si qui, cum dixerint adversarii: aut insidias facere voluisti aut amico morem gessisti aut cupiditate elatus es, amico se morem gessisse fateatur.

hic commodus reprehendo si dico possum ex hostis equus sum capio qui praeda sectio non venierit quo infero infirmo enumeratio cum iam is sum induco qui praetereo sum in enume ratio alter autem modo reprehendo si aut continuo tra aliquis dico hic sum si exemplum causa ut in idem verso possum ostendo hereditas venio aut si ille exter non sum turpis concedo ut si qui cum dico adversarius aut insidiae facio volo aut amicus mos gero aut cupiditas effero sum amicus sui mos gero fateor


Enumeratio est, per quam res disperse et diffuse dictae unum in locum coguntur et reminiscendi causa unum sub aspectum subiciuntur. haec si semper eodem modo tractabitur, perspicue ab omnibus artificio quo- dam tractari intellegetur; sin varie fiet, et hanc suspi- cionem et satietatem vitare poterit. quare tum oporte- bit ita facere, ut plerique faciunt propter facilitatem, singillatim unam quamque rem adtingere et ita omnes transire breviter argumentationes; tum autem, id quod difficilius est, dicere, quas partes exposueris in par- titione, de quibus te pollicitus sis dicturum, et reducere in memoriam, quibus rationibus unam quamque partem confirmaris; tum ab iis, qui audiunt, quaerere, quid sit, quod sibi velle debeant demonstrari, hoc modo: illud docuimus, illud planum fecimus. ita simul et in memoriam redibit auditor et putabit nihil esse praeterea, quod debeat desiderare.

enumeratio sum per quam res dispermulceo et diffundo dico unus in locus cogo et reminisco causa unus sub aspectus subicio hic si semper idem modo tracto perspicuus ab omnis artificium quo dam tractaris intellego sin varius fio et hic suspi cio et satietas vitaris possum quare tum oporte bit ita facio ut plerusque facio propter facilitas singillatim unus quisque res attingo et ita omnis transeo brevis argumentatio tum autem is qui difficilis sum dico qui pars expono in par titio de qui tu polliceor sum dico et reduco in memoria qui ratio unus quisque pars confirmaris tum ab is qui audio quaero quis sum qui sui volo debeo demonstro hic modo ille doceo ille planus facio ita simul et in memoria redeo auditor et puto nihil sum praeterea qui debeo desideraris


per aliquam constitutionem illum, in quem crimen transferetur, defendere; deinde, levius esse illud, quod in alterum peccatum reus transferat, quam quod ipse susceperit; postea translationis partibus uti et osten- dere, a quo et per quos et quo modo et quo tem- pore aut agi aut iudicari aut statui de ea re convene- rit; ac simul ostendere non oportuisse ante supplicium quam iudicium interponere. tum leges quoque et iudi- cia demonstranda sunt, per quae potuerit id pecca- tum, quod sponte sua reus poenitus sit, moribus et iudicio vindicari. deinde negare audire oportere id, quod in eum criminis conferatur, de quo is ipse, qui conferat,

per aliqui constitutio ille in qui crimen transfero defendo deinde levis sum ille qui in alter peccatum reus transfero quam qui ipse suscipio postea translatio pars uti et ostes do ab quo et per qui et quo modo et quo tem porus aut ago aut iudico aut statuo de is res convene rit atque simul ostendo non oportet ante supplicium quam iudicium interpono tum lex quoque et iudi cichorium demonstro sum per qui possum is pecco tum qui sponte suus reus poenio sum mos et iudicium vindicaris deinde nego audio oportet is qui in is crimen confero de quo is ipse qui confero


Quod aut totum aut aliqua ex parte propter se pe- titur, honestum nominabimus. quare, cum eius duae partes sint, quarum altera simplex, altera iuncta sit, simplicem prius consideremus. est igitur in eo genere omnes res una vi atque uno nomine amplexa virtus. nam virtus est animi habitus naturae modo atque rationi consentaneus. quamobrem omnibus eius par- tibus cognitis tota vis erit simplicis honestatis con- siderata. habet igitur partes quattuor: prudentiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam.

qui aut totus aut aliqui ex pars propter sui pe titur honestus nomino quare cum is duo pars sum qui alter simplex alter iungo sum simplex prior considero sum igitur in is genus omnis res unus vis atque unus nomen amplector virtus nam virtus sum animus habitus natura modo atque ratio consentaneus quamobrem omnis is par tibus cognosco totus volo sum simplex honestas continuo sideror habeo igitur pars quattuor prudentia iustitia fortitudo temperantia


utrum negare ausus sit, se dicere desiturum. si neu- trum neget et contra tamen dicat: nihil esse quo hominem inpudentiorem quisquam se visurum arbi- tretur. in hoc ita commorari conveniet, quasi nihil praeterea dicendum sit et quasi contra dici nihil possit, saepe id, quod scriptum est, recitando, saepe cum scrip- to factum adversarii confligendo atque interdum acri- ter ad iudicem ipsum revertendo. quo in loco iudici demonstrandum est, quid iuratus sit, quid sequi debeat: duabus de causis iudicem dubitare oportere, si aut scriptum sit obscure aut neget aliquid adversarius;

utrum nego audeo sum sui dico desino si neu trum nego et contra tamen dico nihil sum quo homo impudens quisquam sui video arbi tretur in hic ita commoraris convenio quasi nihil praeterea dico sum et quasi contra dico nihil possum saepe is qui scribo sum recito saepe cum scrip to facio adversarius confligo atque interdum acer ter ad judico ipse revorto quo in locus judicium demonstro sum quis juro sum quis sequor debeo duo de causa judico dubitaris oportet si aut scribo sum obscurus aut nego aliquis adversarius


Nunc de praemiis consideremus. L. Licinius Crassus consul quosdam in citeriore Gallia nullo inlustri neque certo duce neque eo nomine neque numero praeditos, uti digni essent, qui hostes populi Romani esse diceren- tur, qui tamen excursionibus et latrociniis infestam provinciam redderent, consectatus est et confecit. Ro- mam redit: triumphum ab senatu postulat. hic et in deprecatione nihil ad nos attinet rationibus et infir- mationibus rationum subponendis ad iudicationem pervenire, propterea quod, nisi alia quoque incidet constitutio aut pars constitutionis, simplex erit iudi- catio et in quaestione ipsa continebitur: in depreca- tione, huiusmodi: oporteatne poena affici? in hac, huiusmodi: oporteatne dari praemium?

nunc de praemium considero l licinius crassus consul quidam in citer gallia nullus illustris neque certus dux neque is nomen neque numerus praeditus uti dignus sum qui hostis populus romanus sum diceren tur qui tamen excursio et latrocinium infestus provincia reddo consector sum et confacio rus mam redeo triumphus ab senatus postulo hic et in deprecatio nihil ad nos attineo ratio et infir matio ratio subpono ad iudicatio pervenio propterea qui nisi alius quoque incido constitutio aut pars constitutio simplex sum iudi catio et in quaestio ipse contineo in depreco tio huiusmodi oportet poena afficio in hic huiusmodi oportet do praemium


quare hoc genere magnopere talibus in causis uti oportebit: hoc modo scripsisset, isto verbo usus non esset, non isto loco verbum istud con- locasset. nam ex his sententia scriptoris maxime perspicitur. deinde quo tempore scriptum sit, quaeren- dum est, ut, quid eum voluisse in eiusmodi tempore veri simile sit, intellegatur. post ex deliberationis partibus, quid utilius et quid honestius et illi ad scri- bendum et his ad conprobandum sit, demonstrandum; et ex his, si quid amplificationis dabitur, communi- bus utrimque locis uti oportebit.

quare hic genus magnopere talis in causa uti oportet hic modo scribo iste verbum utor non sum non iste locus verbum iste continuo loco nam ex hic sententia scriptor magnus perspicio deinde quo tempus scribo sum quaeren dum sum ut quis is volo in eiusmodi tempus verus similis sum intellego post ex deliberatio pars quis utilis et quis honestus et ille ad scri bendum et hic ad conprobo sum demonstro et ex hic si quis amplificatio do communis bus utrimque locus uti oportet


Ac de reprehensione haec existimavimus esse dicenda.

atque de reprehensio hic existimo sum dico


Iustitia est habitus animi communi utilitate con- servata suam cuique tribuens dignitatem. eius initium est ab natura profectum; deinde quaedam in con- suetudinem ex utilitatis ratione venerunt; postea res et ab natura profectas et ab consuetudine probatas legum metus et religio sanxit.

iustitia sum habitus animus communis utilitas continuo servo suus quisque tribuo dignitas is initium sum ab natura proficiscor deinde quidam in continuo suetudo ex utilitas ratio venio postea res et ab natura proficio et ab consuetudo probo lex metus et religio sancio


nunc ipsum reum causam afferre, quare deliquerit. deinde hanc inducere partitionem, cuius in singulas partes multae convenient argumentationes: primum, nulla in lege ullam causam contra scriptum accipi con- venire; deinde, si in ceteris legibus conveniat, hanc esse eiusmodi legem, ut in ea non oporteat; postremo, si in hac quoque lege oporteat, hanc quidem causam accipi minime oportere.

nunc ipse reus causa affero quare delinquo deinde hic induco partitio qui in singulus pars multus convenio argumentatio primus nullus in lex ullus causa contra scribo accipio continuo venio deinde si in ceterus lex convenio hic sum eiusmodi lex ut in is non oportet postremo si in hic quoque lex oportet hic quidem causa accipio paruus oportet


accusatur maiestatis. incurrit huc definitio. sed nos hunc locum, de quo agimus, consideremus. intentio est: non oportuit arma et inpedimenta relinquere. de- pulsio est: oportuit. quaestio est: oportueritne? ratio est: milites enim omnes perissent. infirmatio est aut coniecturalis: non perissent; aut altera coniecturalis: non ideo fecisti ; aut haec comparativa, cuius nunc indigemus: at enim satius fuit amittere milites quam arma et inpedimenta concedere hostibus. ex quo iudi- catio nascitur: cum omnes perituri milites essent, nisi ad hanc pactionem venissent, utrum satius fuerit amit- tere milites, an ad hanc condicionem venire?

accuso maiestas incurro huc definitio sed nos hic locus de quo ago considero intentio sum non oportet arma et impedimentum relinquo de pulsio sum oportet quaestio sum oportet ratio sum miles enim omnis pereo infirmatio sum aut coniectural non pereo aut alter coniectural non ideo facio aut hic comparativus qui nunc indigeo at enim sero sum amitto miles quam arma et impedimentum concedo hostis ex quo iudi catio nascor cum omnis pereo miles sum nisi ad hic pactio venio utrum sero sum amit tero miles an ad hic condicio venio


Hoc loco confirmato tum diluere ea, quae contra dici poterunt, oportebit. contra autem dicetur, si aut pror- sus aliud sensisse scriptor et scripsisse aliud demon- strabitur, ut in illa de testamento, quam posuimus, controversia, aut causa assumptiva inferetur, quamob- rem scripto non potuerit aut non oportuerit optem- perari.

hic locus confirmo tum diluo is qui contra dico possum oportet contra autem dico si aut pror sus alius sentio scriptor et scribo alius demeo strabitur ut in ille de testamentum quam pono controversia aut causa assumptivus infero quamob res scribo non possum aut non oportet opto peraris


rum pleraeque. Videre igitur primum oportebit, quae sint continentia cum ipso negotio, hoc est, quae ab re separari non possint. quo in loco satis erit dili- genter considerasse, quid sit ante rem factum, ex quo spes perficiundi nata et faciundi facultas quaesita vi- deatur; quid in ipsa re gerenda, quid postea conse- cutum sit. Deinde ipsius est negotii gestio pertrac- tanda. nam hoc genus earum rerum, quae negotio sunt adtributae, secundo in loco nobis est expositum.

rus plerus video igitur primus oportet qui sum continentia cum ipse negotium hic sum qui ab res separaris non possum quo in locus satis sum dilis genter considero quis sum ante res facio ex quo spes perficio nata et facio facultas quaero vis deatur quis in ipse res gero quis postea conse cutum sum deinde ipse sum negotium gestio pertrac tanda nam hic genus is res qui negotium sum adtribuo secundus in locus nos sum expono


Atque his de partitione praeceptis in omni dictione meminisse oportebit, ut et prima quaeque pars, ut expo- sita est in partitione, sic ordine transigatur et omnibus explicatis peroratum sit , ut ne quid po- sterius praeter conclusionem inferatur. partitur apud Terentium breviter et commode senex in Andria, quae cognoscere libertum velit: Eo pacto et gnati vitam et consilium meum Cognosces et quid facere in hac re te velim. itaque quemadmodum in partitione proposuit, ita narrat, primum nati vitam: Nam is postquam excessit ex ephebis ; deinde suum consilium: Et nunc id operam do deinde quid Sosiam velit facere, id quod postremum posuit in partitione, postremum di- cit: Nunc tuum est officium quemadmodum igitur hic et ad primam quamque partem primum accessit et omnibus absolutis finem dicendi fecit, sic nobis pla- cet et ad singulas partes accedere et omnibus abso- lutis perorare.

atque hic de partitio praecipio in omnis dictio memini oportet ut et primus quisque pars ut expo sino sum in partitio sic ordo transigo et omnis explico peroro sum ut ne quis other sterius praeter conclusio infero partio apud terentius brevis et commodus senex in andrius qui cognosco libertus volo eos pacisco et nascor vita et consilium meus cognosco et quis facio in hic res tu volo itaque quemadmodum in partitio propono ita narro primus nascor vita nam is postquam excedo ex ephebus deinde suus consilium et nunc is opera do deinde quis sosia volo facio is qui posterus pono in partitio posterus deus cit nunc tuus sum officium quemadmodum igitur hic et ad primus quisque pars primus accedo et omnis absolvo finis dico facio sic nos pla cet et ad singulus pars accedo et omnis abso lutum peroraris


Ac personis quidem res hae sunt adtributae, ex qui- bus omnibus unum in locum coactis accusatoris erit inprobatione hominis uti. nam causa facti parum fir- mitudinis habet, nisi animus eius, qui insimulatur, in eam suspicionem adducitur, uti a tali culpa non videa- tur abhorruisse. ut enim animum alicuius inprobare nihil attinet, cum causa, quare peccaret, non intercessit, sic causam peccati intercedere leve est, si animus nulli minus honestae rationi affinis ostenditur. quare vitam eius, quem arguit, ex ante factis accusator inprobare debebit et ostendere, si quo in pari ante peccato con- victus sit; si id non poterit, si quam in similem ante suspicionem venerit, ac maxime, si fieri poterit, simili quo in genere eiusdemmodi causa aliqua commotum peccasse aut in aeque magna re aut in maiore aut in minore, ut si qui, quem pecunia dicat inductum fecisse, possit demonstrare aliqua in re eius aliquod factum avarum.

atque persona quidem res hic sum adtribuo ex qui bus omnis unus in locus cogo accusator sum inprobatio homo uti nam causa facio parum fir mitudo habeo nisi animus is qui insimulo in is suspicio adduco uti ab talis culpa non videa tur abhorreo ut enim animus aliquis inprobaris nihil attineo cum causa quare pecco non intercedo sic causa pecco intercedo levis sum si animus nullus paruus honestus ratio affinis ostendo quare vita is qui arguo ex ante facio accusator inprobaris debeo et ostendo si quo in par ante pecco continuo vinco sum si is non possum si quam in similis ante suspicio venio atque magnus si fio possum similis quo in genus eiusdemmodi causa aliqui commoveo pecco aut in aequus magnus res aut in magnus aut in paruus ut si qui qui pecunia dico induco facio possum demonstro aliqui in res is aliqui facio avaris


nibus infirmare. illa autem acerrima accusatorum criminatio, per quam perturbationem fore omnium iu- diciorum demonstrant, si de indamnato supplicii su- mendi potestas data sit, levabitur, primum si eius- modi demonstrabitur iniuria, ut non modo viro bono, verum omnino homini libero videatur non fuisse tole- randa; deinde ita perspicua, ut ne ab ipso quidem, qui fecisset, in dubium vocaretur; deinde eiusmodi, ut in eam is maxime debuerit animum advertere, qui ani- mum advertit; ut non tam rectum, non tam fuerit ho- nestum in iudicium illam rem pervenire, quam eo modo atque ab eo vindicari, quo modo et ab quo sit vindicata;

nibus infirmaris ille autem acer accusator criminatio per quam perturbatio sum omnis iu diciorum demonstro si de indamno supplicium su mendi potestas do sum levo primus si is modus demonstro iniuria ut non modo vir bonus verus omnino homo liber video non sum tole randa deinde ita perspicuus ut ne ab ipse quidem qui facio in dubius voco deinde eiusmodi ut in is is magnus debeo animus adverto qui anus mum adverto ut non tam recingo non tam sum ho nestum in iudicium ille res pervenio quam is modo atque ab is vindicaris quo modo et ab quo sum vindico


Sed quoniam satis, ut videmur, de omnibus orationis partibus diximus et huius voluminis magnitudo lon- gius processit, quae sequuntur deinceps, in secundo libro dicemus.

sed quoniam satis ut video de omnis oratio pars dico et hic volumen magnitudo lon gius procedo qui sequor deinceps in secundus liber dico


Loci communes: a ratiocinatione, oportere coniec- tura ex eo, quod scriptum sit, ad id, quod non sit scriptum, pervenire; et neminem posse omnes res per scripturam amplecti, sed eum commodissime scribere, qui curet, ut quaedam ex quibusdam intellegantur;

locus communis ab ratiocinatio oportet coniec tus ex is qui scribo sum ad is qui non sum scribo pervenio et nemo possum omnis res per scribo amplector sed is commodus scribo qui curo ut quidam ex quidam intellego


habitum autem appellamus animi aut corporis constantem et absolutam aliqua in re perfectionem, ut virtutis aut artis alicuius perceptionem aut quamvis scientiam et item corporis aliquam commoditatem non natura datam, sed studio et industria partam. affectio est animi aut corporis ex tempore aliqua de causa commutatio, ut laetitia, cupiditas, metus, molestia, morbus, debilitas et alia, quae in eodem genere re- periuntur. studium est autem animi assidua et vehe- menter ad aliquam rem adplicata magna cum voluptate occupatio, ut philosophiae, poe+ticae, geometricae, lit- terarum. consilium est aliquid faciendi aut non fa- ciendi excogitata ratio. facta autem et casus et ora- tiones tribus ex temporibus considerabuntur: quid fecerit quid ipsi acciderit quid dixerit; aut quid faciat, quid ipsi accidat, quid dicat; aut quid fac- turus sit, quid ipsi casurum sit, qua sit usurus oratione.

habitus autem appello animus aut corpus consto et absolvo aliqui in res perfectio ut virtus aut ars aliquis perceptio aut quivis scientia et item corpus aliqui commoditas non natura do sed studium et industria pario affectio sum animus aut corpus ex tempus aliqui de causa commutatio ut laetitia cupiditas metus molestia morbus debilito et alius qui in idem genus res periuntur studium sum autem animus assiduus et vehe menter ad aliqui res adplicata magnus cum voluptas occupatio ut philosophia poe ticae geometrice lit teraris consilium sum aliquis facio aut non for cieo excogito ratio facio autem et casus et os tio tres ex tempus considero quis facio quis ipse accido quis dico aut quis facio quis ipse accido quis dico aut quis facio turus sum quis ipse cado sum qui sum utor oratio


tatem. religionem eam, quae in metu et caerimonia deorum sit, appellant; pietatem, quae erga patriam aut parentes aut alios sanguine coniunctos officium conservare moneat; gratiam, quae in memoria et re- muneratione officiorum et honoris et amicitiarum ob- servantiam teneat; vindicationem, per quam vim et contumeliam defendendo aut ulciscendo propulsamus a nobis et nostris, qui nobis cari esse debent, et per quam peccata punimur; observantiam, per quam aetate aut sapientia aut honore aut aliqua dignitate antecedentes veremur et colimus; veritatem, per quam damus operam, ne quid aliter, quam confirmaverimus, fiat aut factum aut futurum sit.

tatem religio is qui in metus et caerimonia deus sum appello pietas qui erga patria aut parens aut alius sanguis coniungo officium conservaris moneo gratia qui in memoria et res muneratio officium et honor et amicitiaris ob servantiam teneo vindicatio per quam vis et contumelia defendo aut ulciscor propulso ab nos et noster qui nos carus sum debeo et per quam pecco punior observantia per quam aetas aut sapientia aut honor aut aliqui dignitas antecedo vereor et colo veritas per quam do opera ne quis aliter quam confirmo fio aut facio aut sum sum


firmamentum est firmissima argu- mentatio defensoris et appositissima ad iudicationem: ut si velit Orestes dicere eiusmodi animum matris suae fuisse in patrem suum, in se ipsum ac sorores, in regnum, in famam generis et familiae, ut ab ea poenas liberi sui potissimum petere debuerint. Et in ceteris quidem constitutionibus ad hunc modum iudicationes reperiuntur; in coniecturali autem constitutione, quia ratio non est—factum enim non conceditur—, non potest ex deductione rationis nasci iudicatio. quare ne- cesse est eandem esse quaestionem et iudicationem: factum est, non est factum, factumne sit? quot autem in causa constitutiones aut earum partes erunt, totidem necesse erit quaestiones, rationes, iudicationes, firma- menta reperire.

firmamentum sum firmus argu mentatio defensor et applumbo ad iudicatio ut si volo orestes dico eiusmodi animus mater suus sum in pater suus in sui ipse atque soror in regnum in fama genus et familia ut ab is poena liber suus potis peto debeo et in ceterus quidem constitutio ad hic modus iudicatio reperio in coniectural autem constitutio quia ratio non sum facio enim non concedo non possum ex deductio ratio nascor judicatio quare ne cesse sum idem sum quaestio et iudicatio facio sum non sum facio facio sum quot autem in causa constitutio aut is pars sum totidem necesse sum quaestio ratio iudicatio firmo mentum reperio


Recte habita in causa partitio inlustrem et per- spicuam totam efficit orationem. partes eius sunt duae, quarum utraque magno opere ad aperiendam causam et constituendam pertinet controversiam. una pars est, quae, quid cum adversariis conveniat et quid in controversia relinquatur, ostendit; ex qua certum quiddam destinatur auditori, in quo animum debeat habere occupatum. altera est, in qua rerum earum, de quibus erimus dicturi, breviter expositio ponitur distributa; ex qua conficitur, ut certas animo res te- neat auditor, quibus dictis intellegat fore peroratum.

rectus habeo in causa partitio illustris et per spicuam totus efficio oratio pars is sum duo qui uter magnus opus ad aperio causa et constituo pertineo controversia unus pars sum qui quis cum adversarius convenio et quis in controversia relinquo ostendo ex qui certus quidam destino auditor in quo animus debeo habeo occupo alter sum in qui res is de qui sum dico brevis expositio pono distribuo ex qui confacio ut certo animus res tu neo auditor qui dictum intellego sum peroro


ex quo, quid mali sit eventurum, demonstrabimus. quartus locus est, per quem demonstramus multos alacres exspectare, quid statuatur, ut ex eo, quod uni concessum sit, sibi quo- que tali de re quid liceat, intellegere possint. quintus locus est, per quem ostendimus ceteras res perperam constitutas intellecta veritate commutatas corrigi posse; hanc esse rem, quae si sit semel iudicata, ne- que alio commutari iudicio neque ulla potestate cor- rigi possit. sextus locus est, per quem consulto et de industria factum demonstratur et illud adiungitur, vo- luntario maleficio veniam dari non oportere, inpru- dentiae concedi nonnumquam convenire. septimus lo- cus est, per quem indignamur, quod taetrum, crudele, nefarium, tyrannicum factum esse dicamus per vim

ex quo quis malus sum evenio demonstro quartus locus sum per qui demonstro multus alacer exspectaris quis statuo ut ex is qui unus concedo sum sui quo que talis de res quis licet intellego possum quintus locus sum per qui ostendo ceterus res perperam constituo intellego veritas commuto corrigo possum hic sum res qui si sum semel judico ne que alius commutaris iudicium neque ullus potestas cor rigi possum sextus locus sum per qui consultum et de industria facio demonstro et ille adjungo vo luntario maleficium venio do non oportet inpru dentiae concedo nonnumquam convenio septimus lo cus sum per qui indignor qui taeter crudelis nefarius tyrannicus facio sum dico per vis


Iuridicialem causam esse dicebamus, in qua aequi et iniqui natura et praemii aut poenae ratio quaere- retur.

iuridicial causa sum dico in qui aequum et iniquus natura et praemium aut poena ratio quaero reor


cemus. quacumque autem in re, quamvis leviter probabili, scripto ipso se defenderit, cum aequitate causa abundabit, necessario multum proficiet, ideo quod, si id, quo nititur adversariorum causa, subduxe- rit, omnem eius illam vim et acrimoniam lenierit ac diluerit.

cemus quicumque autem in res quivis levis probabilis scribo ipse sui defendo cum aequitas causa abundo necessarius multus proficio ideo qui si is quo nitor adversarius causa subduxe rit omnis is ille vis et acrimonia lenio atque diluo


Atque hoc sit nobis dictum communiter de omni genere locorum communium; nunc exponemus, in coniecturalem constitutionem qui loci communes in- cidere soleant: suspicionibus credi oportere et non oportere; rumoribus credi oportere et non oportere; testibus credi oportere et non oportere; quaestionibus credi oportere et non oportere; vitam ante actam spectari oportere et non oportere; eiusdem esse, qui in illa re peccarit, et hoc quoque admisisse et non esse eiusdem; causam maxime spectari oportere et non oportere. atque hi quidem et si qui eiusmodi ex proprio argumento communes loci na-

atque hic sum nos dico communis de omnis genus locus communis nunc expono in coniectural constitutio qui locus communis in accido soleo suspicio credo oportet et non oportet rumor credo oportet et non oportet testis credo oportet et non oportet quaestio credo oportet et non oportet vita ante ago specto oportet et non oportet idem sum qui in ille res pecco et hic quoque admitto et non sum idem causa magnus specto oportet et non oportet atque hic quidem et si qui eiusmodi ex proprius argumentum communis locus no


In praemii autem genere, quid et quantum et quam- obrem postuletur et quo et quanto quaeque res prae- mio digna sit, considerabitur; deinde, apud maiores quibus hominibus et quibus de causis talis honos habi- tus sit, quaeretur;

in praemium autem genus quis et quantus et quam obrem postulo et quo et quantus quisque res prae mio dignus sum considero deinde apud magnus qui homo et qui de causa talis honor habi tus sum quaero


si, quo die ista caedes Romae facta est, ego Athenis eo die fui, in caede in- teresse non potui. hoc quia perspicue verum est, nihil attinet approbari. quare assumi statim oportet, hoc modo: fui autem Athenis eo die. hoc si non constat, indiget approbationis; qua inducta complexio conse- quitur. est igitur quaedam propositio, quae non indiget approbatione. nam esse quidem quandam, quae indi- geat, quid attinet ostendere, quod cuivis facile perspi- cuum est? quodsi ita est, ex hoc et ex eo, quod propo- sueramus, hoc conficitur, separatum esse quiddam a propositione approbationem. sin autem ita est, falsum est non esse plus quam tripertitam argumentationem.

si quo dies iste caedes roma facio sum ego athenae is dies sum in caedes in teresse non possum hic quia perspicuus verus sum nihil attineo approbo quare assumo statim oportet hic modo sum autem athenae is dies hic si non consto indigeo approbatio qui induco complexio conse quitur sum igitur quidam propositio qui non indigeo approbatio nam sum quidem quidam qui indo geat quis attineo ostendo qui quivis facilis perspi cuum sum quodsi ita sum ex hic et ex is qui propo sueramus hic confacio separo sum quidam ab propositio approbatio sin autem ita sum falsus sum non sum multus quam tripertitam argumentatio


Nunc exponemus locos, quorum pars aliqua in omnem coniecturalem incidit controversiam. hoc au- tem et in horum locorum expositione et in ceterorum oportebit attendere, non omnes in omnem causam convenire. nam ut omne nomen ex aliquibus, non ex omnibus litteris scribitur, sic omnem in causam non omnis argumentorum copia, sed eorum necessario pars aliqua conveniet. omnis igitur ex causa, ex persona, ex facto ipso coniectura capienda est.

nunc expono locus qui pars aliqui in omnis coniectural incido controversia hic au tem et in hic locus expositio et in ceterus oportet attendo non omnis in omnis causa convenio nam ut omnis nomen ex aliqui non ex omnis littera scribo sic omnis in causa non omnis argumentor copia sed is necessarius pars aliqui convenio omnis igitur ex causa ex persono ex facio ipse conicio capio sum


scentur, in contrarias partes diducuntur. certus autem locus est accusatoris, per quem auget facti atrocitatem, et alter, per quem negat malorum misereri oportere: defensoris, per quem calumnia accusatorum cum in- dignatione ostenditur et per quem cum conquestione misericordia captatur. hi et ceteri loci omnes com- munes ex iisdem praeceptis sumuntur, quibus ceterae argumentationes; sed illae tenuius et subtilius et acu- tius tractantur, hi autem gravius et ornatius et cum verbis tum etiam sententiis excellentibus. in illis enim finis est, ut id, quod dicitur, verum esse videatur, in his, tametsi hoc quoque videri oportet, tamen finis est amplitudo.

scentur in contrarius pars diduco certus autem locus sum accusator per qui augeo facio atrocitas et alter per qui nego malus misereo oportet defensor per qui calumnia accusator cum in dignatio ostendo et per qui cum conquestio misericordia capto hic et ceterus locus omnis com munes ex idem praecipio sumo qui ceterus argumentatio sed ille tenuis et subtilis et acus tius tracto hic autem gravis et orno et cum verbum tum etiam sententia excello in ille enim finis sum ut is qui dico verus sum video in hic tametsi hic quoque video oportet tamen finis sum amplitudo


tae. ergo in hoc quoque iudicio desinite litteras legis perscrutari et legem, ut aequum est, ex utilitate rei publicae considerate. quid magis utile fuit Thebanis quam Lacedaemonios opprimi? cui magis Epaminon- dam, Thebanorum imperatorem, quam victoriae The- banorum consulere decuit? quid hunc tanta Thebano- rum gloria, tam claro atque exornato tropaeo carius aut antiquius habere convenit? scripto videlicet legis omisso scriptoris sententiam considerare debebat. at hoc quidem satis consideratum est, nullam esse legem nisi rei publicae causa scriptam. summam igitur amen- tiam esse existimabat, quod scriptum esset rei publicae salutis causa, id non ex rei publicae salute interpretari. quodsi leges omnes ad utilitatem rei publicae referri convenit, hic autem saluti rei publicae profuit, profecto non potest eodem facto et communibus fortunis con- suluisse et legibus non optemperasse.”

taos ergo in hic quoque iudicium desino littera lex perscrutaris et lex ut aequus sum ex utilitas res publicus considero quis magis utilis sum thebanus quam lacedaemonii opprimo qui magis epaminon dam thebanus imperator quam victoria thos banorum consulo decet quis hic tantus thebanus rus gloria tam clarus atque exorno tropaeum carus aut antiquus habeo convenio scribo videlicet lex omitto scriptor sententia considero debeo at hic quidem satis considero sum nullus sum lex nisi res publicus causa scribo summa igitur amen tiam sum existimo qui scribo sum res publicus salus causa is non ex res publicus salus interpretaris quodsi lex omnis ad utilitas res publicus refero convenio hic autem salus res publicus prosum profecto non possum idem facio et communis fortuna continuo suluisse et lex non optemperasse


Constitutione causae reperta statim placet conside- rare, utrum causa sit simplex an iuncta; et si iuncta erit, utrum sit ex pluribus quaestionibus iuncta an ex aliqua conparatione. simplex est, quae absolutam in se continet unam quaestionem, hoc modo: Corinthiis bellum indicamus an non? coniuncta ex pluribus quaestionibus, in qua plura quaeruntur, hoc pacto: utrum Carthago diruatur an Carthaginiensibus redda- tur an eo colonia deducatur. ex conparatione, in qua per contentionem, utrum potius aut quid potissimum , quaeritur, ad hunc modum: utrum exercitus in Mace- doniam contra Philippum mittatur, qui sociis sit auxilio, an teneatur in Italia, ut quam maximae contra Hannibalem copiae sint.

constitutio causa reperio statim placeo consido raris utrum causa sum simplex an iungo et si iungo sum utrum sum ex multus quaestio iungo an ex aliqui conparatio simplex sum qui absolvo in sui contineo unus quaestio hic modo corinthius bellum indico an non conjungo ex multus quaestio in qui multus quaero hic pacisco utrum carthago diruo an carthaginiensis redda tur an is colonia deduco ex conparatio in qui per contentio utrum potis aut quis potis quaero ad hic modus utrum exercitus in mace doniam contra philippus mitto qui socius sum auxilium an teneo in italia ut quam magnus contra hannibal copia sum


tempus autem est—id quo nunc utimur, nam ipsum quidem generaliter definire difficile est—pars quaedam aeternitatis cum alicuius annui, menstrui, diurni nocturnive spatii certa significatione. in hoc et quae praeterierint, considerantur: et eorum ipsorum, quae aut propter vetustatem obsoleverint aut incredi- bilia videantur, ut iam in fabularum numerum repo- nantur; et quae iam diu gesta et a memoria nostra re- mota tamen faciant fidem vere tradita esse, quia eorum monumenta certa in litteris exstent; et quae nuper gesta sint, quae scire plerique possint; et item quae instent in praesentia et cum maxime fiant; et quae consequan- tur, in quibus potest considerari, quid ocius et quid serius futurum sit. et item communiter in tempore per- spiciendo longinquitas eius est consideranda. nam saepe oportet commetiri cum tempore negotium et vi- dere, potueritne aut magnitudo negotii aut multitudo rerum in eo transigi tempore.

tempus autem sum is quo nunc utor nam ipse quidem generalis definio difficilis sum pars quidam aeternitas cum aliquis annuo menstruus diurnus nocturnus spatium certus significatio in hic et qui praetereo considero et is ipse qui aut propter vetustas obsolesco aut incredi bilia video ut iam in fabula numerus repo no et qui iam diu gero et ab memoria noster res moueo tamen facio fides verus trado sum quia is monumentum certus in littera exsto et qui nuper gero sum qui scio plerusque possum et item qui insto in praesens et cum magnus fio et qui consequan tur in qui possum consideraris quis ocior et quis serus sum sum et item communis in tempus per spiciendo longinquitas is sum considero nam saepe oportet commetior cum tempus negotium et vis do possum aut magnitudo negotium aut multitudo res in is transigo tempus


Generis est controversia, cum et, quid factum sit, convenit et, quo id factum nomine appellari oporteat, constat et tamen, quantum et cuiusmodi et omnino quale sit, quaeritur, hoc modo: iustum an iniustum, utile an inutile, et omnia, in quibus, quale sit id, quod factum est, quaeritur sine ulla nominis controversia. huic generi Hermagoras partes quattuor subposuit, de- liberativam, demonstrativam, iuridicialem, negotialem. quod eius, ut nos putamus, non mediocre peccatum reprehendendum videtur, verum brevi, ne aut, si taciti praeterierimus, sine causa non secuti putemur aut, si diutius in hoc constiterimus, moram atque impedimen- tum reliquis praeceptis intulisse videamur. si delibe- ratio et demonstratio genera sunt causarum, non pos- sunt recte partes alicuius generis causae putari; eadem enim res alii genus esse, alii pars potest, eidem genus esse et pars non potest. deliberatio autem et demon- stratio genera sunt causarum. nam aut nullum causae genus est aut iudiciale solum aut et iudiciale et demon- strativum et deliberativum. nullum dicere causae esse genus, cum causas esse multas dicat et in eas praecepta det, amentia est; unum iudiciale autem solum esse qui potest, cum deliberatio et demonstratio neque ipsae similes inter se sint et ab iudiciali genere plurimum dissideant et suum quaeque finem habeat, quo referri debeat? relinquitur ergo, ut omnia tria genera sint cau- sarum.

genus sum controversia cum et quis facio sum convenio et quo is facio nomen appello oportet consto et tamen quantus et cuiusmodi et omnino qualis sum quaero hic modo iustus an iniustus utilis an inutilis et omnis in qui qualis sum is qui facio sum quaero sine ullus nomen controversia hic gener hermagoras pars quattuor subpono de liberativam demonstrativa iuridicial negotial qui is ut nos puto non mediocris peccatum reprehendo video verus brevis ne aut si taceo praetereo sine causa non sequor puto aut si diu in hic consto mora atque impedimen tum reliquus praecipio infero video si delibe ratio et demonstratio genus sum causaris non pos sum rectus pars aliquis genus causa putaris idem enim res alius genus sum alius pars possum idem genus sum et pars non possum deliberatio autem et demeo stratio genus sum causaris nam aut nullus causa genus sum aut iudicial solus aut et iudicial et demeo strativum et deliberativus nullus dico causa sum genus cum causa sum multus dico et in is praecipio do amentia sum unus iudicial autem solus sum qui possum cum deliberatio et demonstratio neque ipse similis inter sui sum et ab iudicial genus multus dissideant et suus quisque finis habeo quo refero debeo relinquo ergo ut omnis tres genus sum cau saris


strabitur afuisse. hoc autem ipsum genus erit eo firmius, si eo ipso in genere, quo arguetur, integer ante fuisse demonstrabitur: ut si, cum avaritiae causa fecisse arguatur, minime omni in vita pecuniae cupi- dus fuisse doceatur. hic illa magna cum gravitate inducetur indignatio, iuncta conquestioni, per quam miserum facinus esse et indignum demonstrabitur, cum animus in vita fuerit omni a vitiis remotissimus, eam causam putare, quae homines audaces in fraudem rapere soleat, castissimum quoque hominem ad pec- candum potuisse inpellere; aut: iniquum esse et op- timo cuique perniciosissimum non vitam honeste actam tali in tempore quam plurimum prodesse, sed subita ex criminatione, quae confingi quamvis false possit, non ex ante acta vita, quae neque ad tempus fingi neque ullo modo mutari possit, facere iudicium.

strabitur asum hic autem ipse genus sum is firmus si is ipse in genus quo arguo integer ante sum demonstro ut si cum avaritia causa facio arguo paruus omnis in vito pecunia cupio dus sum doceo hic ille magnus cum gravitas induco indignatio iungo conquestio per quam miser facinus sum et indignus demonstro cum animus in vito sum omnis ab vitium removeo is causa puto qui homo audax in fraudo rapio soleo castus quoque homo ad pec candum possum inpello aut iniquus sum et op timo quisque perniciosus non vita honestus ago talis in tempus quam multus prosum sed subeo ex criminatio qui confingo quivis fallo possum non ex ante ago vito qui neque ad tempus fingo neque ullus modo muto possum facio iudicium


cordiam ducatur. sextus, per quem praeter spem in miseriis demonstratur esse, et, cum aliquid exspectaret, non modo id non adeptus esse, sed in summas miserias incidisse. septimus, per quem ad ipsos, qui audiunt, convertimus et petimus, ut de suis liberis aut parentibus aut aliquo, qui illis carus debeat esse, nos cum videant, recordentur. octavus, per quem aliquid dicitur esse factum, quod non oportuerit, aut non factum, quod oportuerit, hoc modo: non affui, non vidi, non postremam vocem eius audivi, non extremum spiritum eius excepi. item: inimicorum in manibus mortuus est, hostili in terra turpiter iacuit insepultus, a feris diu vexatus, communi quoque honore in morte caruit.

cordiam duco sextus per qui praeter spes in miseria demonstro sum et cum aliquis exspecto non modo is non adipiscor sum sed in superus miseria incido septimus per qui ad ipse qui audio converto et peto ut de suus liber aut parens aut aliquis qui ille carus debeo sum nos cum video recordor octavus per qui aliquis dico sum facio qui non oportet aut non facio qui oportet hic modo non adsum non video non posterus voco is audio non exter spiritus is excipio item inimicus in manus mortuus sum hostilis in terra turpis iaceo insepultus ab fera diu vexo communis quoque honor in mors careo


ac, si ipse quoque poterit ratiocinationibus uti, isdem rationibus, quibus ante praedictum est, ute- tur; si non poterit, negabit oportere quicquam, nisi quod scriptum sit, considerare; multas de similibus rebus et in unam quamque rem tamen singulas esse leges; omnia posse inter se vel similia vel dissimilia demonstrari.

atque si ipse quoque possum ratiocinatio uti idem ratio qui ante praedico sum uto tur si non possum nego oportet quisquam nisi qui scribo sum considero multus de similis res et in unus quisque res tamen singulus sum lex omnis possum inter sui vel similis vel dissimilis demonstro


Cum autem his concessis conplexio ex his non con- ficitur, haec erunt consideranda: num aliud conficiatur, aliud dicatur, hoc modo: si, cum aliquis dicat se pro- fectum esse ad exercitum, contra eum quis velit hac uti argumentatione: si venisses ad exercitum, a tri- bunis militaribus visus esses; non es autem ab his visus: non es igitur ad exercitum profectus. hic cum concesseris propositionem et assumptionem, conplexio est infirmanda.

cos autem hic concedo complexio ex hic non continuo ficitur hic sum considero num alius confacio alius dico hic modo si cum aliquis dico sui pro fectum sum ad exercitus contra is quis volo hic uti argumentatio si venio ad exercitus ab tri bunis militaris video sum non sum autem ab hic video non sum igitur ad exercitus proficiscor hic cum concedo propositio et assumptio complexio sum infirmo


Cum autem pro conparabili aliquid inducetur, quon- iam id per similitudinem maxime tractatur, in repre- hendendo conveniet simile id negare esse, quod con- feretur, ei, quicum conferetur. id fieri poterit, si de- monstrabitur diversum esse genere, natura, vi, magni- tudine, tempore, loco, persona, opinione; ac si, quo in numero illud, quod per similitudinem afferetur, et quo in loco hoc, cuius causa afferetur, haberi con- veniat, ostendetur. deinde, quid res cum re differat, demonstrabimus: ex quo docebimus aliud de eo, quod comparabitur, et de eo, quicum comparabitur, existi- mare oportere. huius facultatis maxime indigemus, cum ea ipsa argumentatio, quae per inductionem trac- tatur, erit reprehendenda.

cos autem pro conparabilis aliquis induco cum iam is per similitudo magnus tracto in repre hendendo convenio similis is nego sum qui continuo fero is qui confero is fio possum si de monstro diverto sum genus natura vis magnus tudo tempus locus persono opinio atque si quo in numerus ille qui per similitudo affero et quo in locus hic qui causa affero habeo continuo venio ostendo deinde quis res cum res differo demonstro ex quo doceo alius de is qui comparo et de is qui comparo exeo mare oportet hic facultas magnus indigeo cum is ipse argumentatio qui per inductio trac tatur sum reprehendo


Nunc quoniam exordium princeps debet esse, nos quoque primum in rationem exordiendi praecepta da- bimus.

nunc quoniam exordium princeps debeo sum nos quoque primus in ratio exordior praecipio do bimus


atque in his ge- neribus, ut ante dictum est, tum tuas argumentationes transire separatim, tum, id quod artificiosius est, cum tuis contrarias coniungere; et cum tuam dixeris argu- mentationem, tum, contra eam quod adferretur, quem- admodum dilueris, ostendere. ita per brevem conpara- tionem auditoris memoria et de confirmatione et de reprehensione redintegrabitur. atque haec aliis actionis quoque modis variare oportebit. nam tum ex tua per- sona enumerare possis, ut, quid et quo quidque loco dixeris, admoneas; tum vero personam aut rem ali- quam inducere et enumerationem ei totam attribuere. personam hoc modo: nam si legis scriptor exsistat et quaerat sic id a vobis, quid dubitetis: quid possitis dicere, cum vobis hoc et hoc sit demonstratum? atque hic, item ut in nostra persona, licebit alias singillatim transire omnes argumentationes, alias ad partitionis singula genera referre, alias ab auditore, quid desideret, quaerere, alias haec facere per comparationem suarum et contrariarum argumentationum.

atque in hic ge neribus ut ante dico sum tum tuus argumentatio transeo separatim tum is qui artificiosus sum cum tuus contrarius coniungo et cum tuus dico argu mentatio tum contra is qui affero qui admodum diluo ostendo ita per brevis conparo tio auditor memoria et de confirmatio et de reprehensio redintegro atque hic alius actio quoque modus variaris oportet nam tum ex tuus per sono enumero possum ut quis et quo quisque locus dico admoneo tum verus persona aut res al quam induco et enumeratio is totus attribuo persona hic modo nam si lex scriptor exsisto et quaero sic is ab tu quis dubito quis possum dico cum tu hic et hic sum demonstro atque hic item ut in noster persono liceo alius singillatim transeo omnis argumentatio alius ad partitio singulus genus refero alius ab auditor quis desidero quaero alius hic facio per comparatio suus et contrariaris argumentatio


qui locus id- circo est huic necessarius, quod semper is, qui contra scriptum dicet, aequitatis aliquid afferat oportet. nam summa inpudentia sit eum, qui contra quam scriptum sit aliquid probare velit, non aequitatis praesidio id facere conari. si quid igitur ex hac ipsa ac- cusator derogat, omnibus partibus iustius et probabi- lius accusare videatur. nam superior oratio hoc omnis faciebat, ut, iudices etiamsi nollent, necesse esset; haec autem, etiamsi necesse non esset, ut vellent contra iudicare.

qui locus is circus sum hic necessarius qui semper is qui contra scribo dico aequitas aliquis affero oportet nam summus impudens sum is qui contra quam scribo sum aliquis probaris volo non aequitas praesidium is facio conor si quis igitur ex hic ipse atque cusator derogo omnis pars iustus et probabi lius accuso video nam superus oratio hic omnis facio ut iudex etiamsi nolo necesse sum hic autem etiamsi necesse non sum ut volo contra iudicaris


Iuridicialis est, in qua aequi et iniqui natura et praemii aut poenae ratio quaeritur. huius partes sunt duae, quarum alteram absolutam, adsumptivam alteram nominamus. Absoluta est, quae ipsa in se, non ut neg- otialis implicite et abscondite, sed patentius et expedi- tius recti et non recti quaestionem continet. ea est huiuscemodi: cum Thebani Lacedaemonios bello su- peravissent et fere mos esset Graiis, cum inter se bellum gessissent, ut ii, qui vicissent, tropaeum ali- quod in finibus statuerent victoriae modo in praesen- tiam declarandae causa, non ut in perpetuum belli memoria maneret, ae+neum statuerunt tropaeum. accu- santur apud Amphictyonas . intentio est:

iuridicial sum in qui aequum et iniquus natura et praemium aut poena ratio quaero hic pars sum duo qui alter absolvo assumptivus alter nomino absolvo sum qui ipse in sui non ut neg otial implico et abscondo sed pateo et expedio tius recingo et non recingo quaestio contineo is sum huiuscemodi cum thebanus lacedaemonii bellum su peravissent et fere mos sum graius cum inter sui bellum gero ut is qui vinco tropaeum al qui in finis statuo victoria modo in praesen tiam declaro causa non ut in perpetuus bellum memoria maneo ae neum statuo tropaeum accu santur apud amphictyonas intentio sum


ac diligenter illud quoque adtendere oportebit, num illo probato, quod adversarius intellegat, res uti- lior aut honestior aut magis necessaria ab scriptore neglecta videatur. id fiet, si id, quod nos demon- strabimus, honestum aut utile aut necessarium demon- strabimus, et si id, quod ab adversariis dicetur, minime eiusmodi esse dicemus. deinde si in lege erit ex amb- iguo controversia, dare operam oportebit, ut de eo, quod adversarius intellegat, alia in re lege cautum esse doceatur.

atque diligenter ille quoque adtendo oportet num ille probo qui adversarius intellego res uti lior aut honestus aut magis necessarius ab scriptor neglego video is fio si is qui nos demeo stro honestus aut utilis aut necessarius demeo stro et si is qui ab adversarius dico paruus eiusmodi sum dico deinde si in lex sum ex amb iguo controversia do opera oportet ut de is qui adversarius intellego alius in res lex caueo sum doceo


nonus, per quem oratio ad mutas et expertes animi res referetur, ut si ad equum, domum, vestem sermonem alicuius accommodes, quibus animus eorum, qui audiunt et aliquem dilexerunt, vehementer com- movetur. decimus, per quem inopia, infirmitas, soli- tudo demonstratur. undecimus, per quem liberorum aut parentum aut sui corporis sepeliundi aut alicuius eiusmodi rei commendatio fit. duodecimus, per quem disiunctio deploratur ab aliquo, cum diducaris ab eo, quicum libentissime vixeris, ut a parente filio, a fratre familiari. tertius decimus, per quem cum indignatione conquerimur, quod ab iis, a quibus minime conveniat, male tractemur, propinquis, amicis, quibus benigne fecerimus, quos adiutores fore putarimus, aut a qui- bis indignum , servis, libertis, clientibus, sup- plicibus. quartus decimus, qui per obsecrationem sumitur; in quo orantur modo illi, qui audiunt, hu- mili et supplici oratione, ut misereantur. quintus de- cimus, per quem non nostras, sed eorum, qui cari nobis debent esse, fortunas conqueri nos demonstra- mus. sextus decimus, per quem animum nostrum in alios misericordem esse ostendimus et tamen amplum et excelsum et patientem incommodorum esse et fu- turum esse, si quid acciderit, demonstramus. nam saepe virtus et magnificentia, in quo gravitas et auctoritas est, plus proficit ad misericordiam commo- vendam quam humilitas et obsecratio. commotis au- tem animis diutius in conquestione morari non opor- tebit. quemadmodum enim dixit rhetor Apollonius, lacrima nihil citius arescit.

nonus per qui oratio ad muto et expers animus res refero ut si ad equus domus vestis sermo aliquis accommodo qui animus is qui audio et aliquis diligo vehemens com moveo decimus per qui inopia infirmitas solus tudo demonstro undecimus per qui liberi aut parens aut suus corpus sepelio aut aliquis eiusmodi res commendatio fio duodecimus per qui disjunctio deploro ab aliquis cum diducaris ab is qui libet vivo ut ab pareo filius ab frater familiaris tertius decimus per qui cum indignatio conqueror qui ab is ab qui paruus convenio malus tracto propinquus amicus qui benignus facio qui adiutor sum puto aut ab qui bis indignus servio libertus cliens sup plicibus quartus decimus qui per obsecratio sumo in quo oro modo ille qui audio hu milis et supplicium oratio ut misereo quintus de cimus per qui non noster sed is qui carus nos debeo sum fortuna conqueror nos demonstro mus sextus decimus per qui animus nos in alius misericordem sum ostendo et tamen amplus et excello et patior incommodus sum et fu tus sum si quis accido demonstro nam saepe virtus et magnificentia in quo gravitas et auctoritas sum multus proficio ad misericordia commeo vendo quam humilitas et obsecratio commoveo au tem animus diu in conquestio moraris non opor tebit quemadmodum enim dico rhetor apollonius lacrimo nihil cieo aresco


ficio poenam sumi oportere. deinde turpe esse aut inutile ignosci. deinde, de quo ut potestas esset saepe optarint, in eum * ob potestatem non uti summam esse stultitiam; cogitare oportere, quem animum in eum et quod odium habuerint.

ficio poena sumo oportet deinde turpis sum aut inutilis ignosco deinde de quo ut potestas sum saepe opto in is ob potestas non uti summa sum stultitia cogito oportet qui animus in is et qui odium habeo


cum et scriptum aperte sit et adversarius omnia con- fiteatur, tum iudicem legi parere, non interpretari legem oportere.

cum et scribo apertus sum et adversarius omnis continuo fiteatur tum judico lego pareo non interpretaris lex oportet


Narratio est rerum gestarum aut ut gestarum expo- sitio. narrationum genera tria sunt: unum genus est, in quo ipsa causa et omnis ratio controversiae con- tinetur; alterum, in quo digressio aliqua extra causam aut criminationis aut similitudinis aut delectationis non alienae ab eo negotio, quo de agitur, aut amplificationis causa interponitur. tertium genus est remotum a civi- libus causis, quod delectationis causa non inutili cum exercitatione dicitur et scribitur. eius partes sunt duae, quarum altera in negotiis, altera in personis maxime versatur. ea, quae in negotiorum expositione posita est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumen- tum. fabula est, in qua nec verae nec veri similes res continentur, cuiusmodi est: Angues ingentes alites, iuncti iugo historia est gesta res, ab aetatis nostrae memoria remota; quod genus: Appius indixit Cartha- giniensibus bellum. argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit. huiusmodi apud Terentium: Nam is postquam excessit ex ephebis, illa autem narratio, quae versatur in personis, eiusmodi est, ut in ea simul cum rebus ipsis personarum sermones et animi perspici possint, hoc modo: Venit ad me saepe clamans: Quid agis, Micio? Cur perdis adulescentem nobis? cur amat? Cur potat? cur tu his rebus sumptum suggeris, Vestitu nimio indulges? nimium ineptus es. Nimium ipse est durus praeter aequumque et bonum. hoc in genere narrationis multa debet inesse festivitas, confecta ex rerum varietate, animorum dissimilitudine, gravitate, lenitate, spe, metu, suspicione, desiderio, dissimulatione, errore, misericordia, fortunae commu- tatione, insperato incommodo, subita laetitia, iucundo exitu rerum. verum haec ex iis, quae postea de elocu- tione praecipientur, ornamenta sumentur.

narratio sum res gero aut ut gero expo sitio narratio genus tres sum unus genus sum in quo ipse causa et omnis ratio controversia continuo tinetur alter in quo digressio aliqui extra causa aut criminatio aut similitudo aut delectatio non alienus ab is negotium quo de ago aut amplificatio causa interpono tertius genus sum removeo ab cieo libus causa qui delectatio causa non inutilis cum exercitatio dico et scribo is pars sum duo qui alter in negotium alter in persona magnus verso is qui in negotium expositio pono sum tres habeo pars fabula historia argumen tum fabula sum in qui neque verus neque verus similis res contineo cuiusmodi sum anguis ingens aliter jungo iugum historia sum gero res ab aetas noster memoria remoueo qui genus appius indico cartha giniensibus bellum argumentum sum fictum res qui tamen fio possum huiusmodi apud terentius nam is postquam excedo ex ephebus ille autem narratio qui verso in persona eiusmodi sum ut in is simul cum res ipse personaris sermo et animus perspicio possum hic modo venio ad ego saepe clamo quis ago micio cur perdo adulescens nos cur amo cur poto cur tu hic res sumo suggero vestio nimius indulgeo nimium ineptus sum nimium ipse sum durus praeter aequus et bonus hic in genus narratio multus debeo insum festivitas conficio ex res varietas animus dissimilitudo gravitas lenitas spes metus suspicio desiderium dissimulatio error misericordia fortuna commu tatio insperatus incommodus subeo laetitia jucundus exeo res verus hic ex is qui postea de elocu tio praecipio ornamentum sumo


Concessio est, per quam non factum ipsum pro- batur ab reo, sed ut ignoscatur, id petitur. cuius partes sunt duae: purgatio et deprecatio. Purgatio est, per quam eius, qui accusatur, non factum ipsum, sed vo- luntas defenditur. ea habet partes tres: inprudentiam, casum, necessitudinem.

concessio sum per quam non facio ipse pro batur ab reor sed ut ignosco is peto qui pars sum duo purgatio et deprecatio purgatio sum per quam is qui accuso non facio ipse sed vo luntas defendo is habeo pars tres imprudentia casus necessitudo


Ex persona autem coniectura capietur, si eae res, quae personis adtributae sunt, diligenter considera- buntur, quas omnes in primo libro exposuimus. nam et de nomine nonnumquam aliquid suspicionis na- scitur—nomen autem cum dicimus, cognomen quoque intellegatur oportet; de hominis enim certo et proprio vocabulo agitur—, ut si dicamus idcirco aliquem Cal- dum vocari, quod temerario et repentino consilio sit;

ex persono autem conicio capio si is res qui persona adtribuo sum diligenter considero buntur qui omnis in primus liber expono nam et de nomen nonnumquam aliquis suspicio no scio nomen autem cum dico cognomen quoque intellego oportet de homo enim certus et proprius vocabulum ago ut si dico idcirco aliquis cal dum vocaris qui temerarius et repentinus consilium sum