Ac fons quidem confirmationis, ut facultas tulit, apertus est nec minus dilucide, quam rei natura fere- bat, demonstratus est; quemadmodum autem quaeque constitutio et pars constitutionis et omnis contro- versia, sive in ratione sive in scripto versabitur, tractari debeat et quae in quamque argumentationes conve- niant, singillatim in secundo libro de uno quoque ge- nere dicemus. in praesentia tantummodo numeros et modos et partes argumentandi confuse et permixtim dispersimus; post discripte et electe in genus quodque causae, quid cuique conveniat, ex hac copia digeremus.

atque fons quidem confirmatio ut facultas fero aperio sum neque paruus dilucidus quam res natura fere bat demonstro sum quemadmodum autem quisque constitutio et pars constitutio et omnis contro versia sive in ratio sive in scribo verso tractaris debeo et qui in quisque argumentatio conve niant singillatim in secundus liber de unus quoque ge no dico in praesens tantummodo numerus et modus et pars argumentor confundo et permixtim dispersimus post discribo et eligo in genus quisque causa quis quisque convenio ex hic copia digero


Adiunctum negotio autem id intellegitur, quod maius et quod minus et quod aeque magnum et quod simile erit ei negotio, quo de agitur, et quod contrarium et quod disparatum, et genus et pars et eventus. maius et minus et aeque magnum ex vi et ex numero et ex figura negotii, sicut ex statura corporis, consideratur.

adjungo negotium autem is intellego qui magnus et qui paruus et qui aequus magnus et qui similis sum is negotium quo de ago et qui contrarius et qui disparo et genus et pars et evenio magnus et paruus et aequus magnus ex vis et ex numerus et ex figuro negotium sicut ex sto corpus considero


Fortitudo est considerata periculorum susceptio et laborum perpessio. eius partes magnificentia, fidentia, patientia, perseverantia. magnificentia est rerum ma- gnarum et excelsarum cum animi ampla quadam et splendida propositione cogitatio atque administratio; fidentia est, per quam magnis et honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certa cum spe con- locavit; patientia est honestatis aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium voluntaria ac diuturna perpessio; perseverantia est in ratione bene considerata stabilis et perpetua permansio.

fortitudo sum considero periculum susceptio et labor perpessio is pars magnificentia fido patientia persevero magnificentia sum res ma gnaris et excelsaris cum animus amplus quidam et splendidus propositio cogitatio atque administratio fido sum per quam magnus et honestus in res multus ipse animus in sui fiducia certus cum spes continuo loco patientia sum honestas aut utilitas causa res arduaris atque difficilis voluntarius atque diuturnus perpessio persevero sum in ratio bene considero stabilis et perpetuus permansio


Ac ne qui forte arbitretur nos non intellegere aliam quoque incidere constitutionem in hanc causam, eam nos partem solam sumimus, in quam praecepta nobis danda sunt. omnibus autem partibus hoc in libro explicatis quivis omni in causa, si diligenter adtendet, omnes videbit constitutiones et earum partes et contro- versias, si quae forte in eas incident; nam de omnibus praescribemus.

atque ne qui fors arbitror nos non intellego alius quoque incido constitutio in hic causa is nos pars solus sumo in quam praecipio nos do sum omnis autem pars hic in liber explico quivis omnis in causa si diligenter adtendo omnis video constitutio et is pars et contro versias si qui fors in is incido nam de omnis praescribo


Ac de inductione quidem satis in praesentia dictum videtur.

atque de inductio quidem satis in praesens dico video


Ex scripto et sententia controversia consistit, cum alter verbis ipsis, quae scripta sunt, utitur, alter ad id, quod scriptorem sensisse dicet, omnem adiungit dictionem.

ex scribo et sententia controversia consisto cum alter verbum ipse qui scribo sum uto alter ad is qui scriptor sentio dico omnis adjungo dictio


iudicium fieri noluerit, et id, quod iudicatum non sit, pro infecto habere oportere; postea inpuden- tiam demonstrare eorum, qui eum nunc apud iudices accusent, quem sine iudicibus ipsi condemnarint, et de eo iudicium faciant, de quo iam ipsi supplicium sump- serint; postea perturbationem iudicii futuram et iudices longius, quam potestatem habeant, progressuros, si simul et de reo et de eo, quem reus arguat, iudicarint; deinde, si hoc constitutum sit, ut peccata homines peccatis et iniurias iniuriis ulciscantur, quan- tum incommodorum consequatur; ac si idem facere ipse, qui nunc accusat, voluisset, ne hoc quidem ipso quicquam opus fuisse iudicio;

iudicium fio nolo et is qui iudico non sum pro inficio habeo oportet postea inpuden tiam demonstro is qui is nunc apud iudex accuso qui sine judex ipse condemno et de is iudicium facio de quo iam ipse supplicium sump serint postea perturbatio iudicium sum et iudex longus quam potestas habeo progredior si simul et de reor et de is qui reus arguo judico deinde si hic constituo sum ut pecco homo peccatum et injuria iniuria ulciscor qui tum incommodus consequor atque si idem facio ipse qui nunc accuso volo ne hic quidem ipse quisquam opus sum iudicium


occasio au- tem est pars temporis habens in se alicuius rei idoneam faciendi aut non faciendi opportunitatem. quare cum tempore hoc differt: nam genere quidem utrumque idem esse intellegitur, verum in tempore spatium quo- dam modo declaratur, quod in annis aut in anno aut in aliqua anni parte spectatur, in occasione ad spatium temporis faciendi quaedam opportunitas intellegitur adiuncta. (quare cum genere idem sit, fit aliud, quod parte quadam et specie, ut diximus, differat.) haec distribuitur in tria genera: publicum, commune, sin- gulare. publicum est, quod civitas universa aliqua de causa frequentat, ut ludi, dies festus, bellum. commune, quod accidit omnibus eodem fere tempore, ut messis, vindemia, calor, frigus. singulare autem est, quod ali- qua de causa privatim alicui solet accidere, ut nup-

occasio au tem sum pars tempus habeo in sui aliquis res idoneus facio aut non facio opportunitas quare cum tempus hic differo nam genus quidem uterque idem sum intellego verus in tempus spatium quo dam modo declaro qui in annus aut in annus aut in aliqui annus pars specto in occasio ad spatium tempus facio quidam opportunitas intellego adjungo quare cum genus idem sum fio alius qui pars quidam et species ut dico differo hic distribuo in tres genus publicus communis sin gularis publicus sum qui civitas universus aliqui de causa frequento ut ludo dies festus bellum communis qui accido omnis idem fere tempus ut messis vindemio calor frigus singularis autem sum qui al qui de causa privatim aliqui soleo accido ut nup


tere accipi demonstrabit. et quemadmodum ei dice- bamus, qui ab scripto diceret, hoc fore utilissimum, si quid de aequitate ea, quae cum adversario staret, derogasset, sic huic, qui contra scriptum dicet, pluri- mum proderit, ex ipsa scriptura aliquid ad suam cau- sam convertere aut ambigue aliquid scriptum osten- dere; deinde ex illo ambiguo eam partem, quae sibi prosit, defendere aut verbi definitionem inducere et illius verbi vim, quo urgeri videatur, ad suae causae commodum traducere aut ex scripto non scriptum aliquid inducere per ratiocinationem, de qua post di-

tero accipio demonstro et quemadmodum is dico bamus qui ab scribo dico hic sum utilis si quis de aequitas is qui cum adversarius sto derogo sic hic qui contra scribo dico pluri mum prosum ex ipse scribo aliquis ad suus cau sam converto aut ambiguus aliquis scribo ostes do deinde ex ille ambiguus is pars qui sui prosum defendo aut verbum definitio induco et ille verbum vis quo urgeo video ad suus causa commodus traduco aut ex scribo non scribo aliquis induco per ratiocinatio de qui post deus


Nunc utroque genere partitionis quemadmodum con- veniat uti, breviter dicendum videtur. Quae partitio, quid conveniat aut quid non conveniat, ostendit, haec debet illud, quod convenit, inclinare ad suae causae commodum, hoc modo: interfectam matrem esse a filio convenit mihi cum adversariis. item contra: interfec- tum esse a Clytaemestra Agamemnonem convenit. nam hic uterque et id posuit, quod conveniebat, et tamen suae causae commodo consuluit. deinde, quid contro- versiae sit, ponendum est in iudicationis expositione;

nunc uterque genus partitio quemadmodum continuo venio uti brevis dico video qui partitio quis convenio aut quis non convenio ostendo hic debeo ille qui convenio inclinaris ad suus causa commodus hic modo interfacio mater sum ab filius convenio ego cum adversarius item contra interfec tum sum ab clytaemestra agamemnon convenio nam hic uterque et is pono qui convenio et tamen suus causa commodum consulo deinde quis contro versiae sum pono sum in iudicatio expositio


Temperantia est rationis in libidinem atque in alios non rectos impetus animi firma et moderata domina- tio. eius partes continentia, clementia, modestia. con- tinentia est, per quam cupiditas consilii gubernatione regitur; clementia, per quam animi temere in odium alicuius * iniectionis concitati comitate retinentur; modestia, per quam pudor honesti curam et stabilem comparat auctoritatem. atque haec omnia propter se solum, ut nihil adiungatur emolumenti, petenda sunt. quod ut demonstretur, neque ad hoc nostrum institutum pertinet et a brevitate praecipiendi remo-

tempero sum ratio in libido atque in alius non recingo impetus animus firmo et modero domina tio is pars continentia clemens modestia continuo tinentia sum per quam cupiditas consilium gubernatio rego clemens per quam animus temere in odium aliquis iniectio concitas comitas retineo modestia per quam pudor honestus cura et stabilis comparo auctoritas atque hic omnis propter sui solus ut nihil adjungo emolumentum peto sum qui ut demonstro neque ad hic nos institus pertineo et ab brevitas praecipio remus


In hoc genere utramque in partem idem loci atque eadem praecepta convenient, ideo quod uterque suam legem confirmare, contrariam infirmare debebit.

in hic genus uter in pars idem locus atque idem praecipio convenio ideo qui uterque suus lex confirmo contrarius infirmaris debeo


Necessarie demonstrantur ea, quae aliter ac dicun- tur nec fieri nec probari possunt, hoc modo: si peperit, cum viro concubuit. hoc genus argumentandi, quod in necessaria demonstratione versatur, maxime tractatur in dicendo aut per complexionem aut per enumera-

necessarius demonstro is qui aliter atque dicun tur neque fio neque probaris possum hic modo si pario cum vir concubo hic genus argumentor qui in necessarius demonstratio verso magnus tracto in dico aut per complexio aut per enumero


Loci autem communes: accusatoris in confessionem, et quanta potestas peccandi relinquatur, si semel in- stitutum sit, ut non de facto, sed de facti causa quaera-

locus autem communis accusator in confessio et quantus potestas pecco relinquo si semel in stitus sum ut non de facio sed de facio causa quaera


strabit. deinde ex superiore et ex inferiore scriptura docendum id, quod quaeratur, fieri perspicuum. quare si ipsa separatim ex se verba considerentur, omnia aut pleraque ambigua visum iri; quae autem ex omni considerata scriptura perspicua fiant, haec ambigua non oportere existimare. deinde, qua in sententia scriptor fuerit, ex ceteris eius scriptis et ex factis, dic- tis, animo atque vita eius sumi oportebit et eam ipsam scripturam, in qua inerit illud ambiguum, de quo quae- retur, totam omnibus ex partibus pertemptare, si quid aut ad id appositum sit, quod nos interpretemur, aut ei, quod adversarius intellegat, adversetur. nam facile, quid veri simile sit eum voluisse, qui scripsit, ex omni scriptura et ex persona scriptoris atque iis rebus, quae personis attributae sunt, considerabitur.

stro deinde ex superus et ex inferus scribo doceo is qui quaero fio perspicuus quare si ipse separatim ex sui verbum considero omnis aut plerusque ambiguus video eo qui autem ex omnis considero scribo perspicuus fio hic ambiguus non oportet existimaris deinde qui in sententia scriptor sum ex ceterus is scribo et ex facio dico tis animus atque vito is sumo oportet et is ipse scribo in qui insum ille ambiguus de quo qui reor totus omnis ex pars pertemptaris si quis aut ad is applumbo sum qui nos interpretor aut is qui adversarius intellego adverso nam facilis quis verus similis sum is volo qui scribo ex omnis scribo et ex persono scriptor atque is res qui persona attribuo sum considero


signum est, quod sub sensum ali- quem cadit et quiddam significat, quod ex ipso pro- fectum videtur, quod aut ante fuerit aut in ipso neg- otio aut post sit consecutum et tamen indiget testi- monii et gravioris confirmationis, ut cruor, fuga, pallor, pulvis, et quae his sunt similia. credibile est, quod sine ullo teste auditoris opinione firmatur, hoc modo: nemo est, qui non liberos suos incolumes et beatos esse cupiat. iudicatum est res assensione aut auctori- tate aut iudicio alicuius aut aliquorum conprobata. id tribus in generibus spectatur, religioso, communi, adprobato. religiosum est, quod iurati legibus iudica- runt. commune est, quod omnes vulgo probarunt et secuti sunt, huiusmodi: ut maioribus natu assurgatur, ut supplicum misereatur. adprobatum est, quod ho- mines, cum dubium esset, quale haberi oporteret, sua constituerunt auctoritate: velut Gracchi patris factum populus Romanus, qui eum eo quod insciente collega in censura nonnihil gessit post censuram consulem fecit.

signum sum qui sub sensus al qui cado et quidam significo qui ex ipse pro fectum video qui aut ante sum aut in ipse neg otium aut post sum consequor et tamen indigeo testis monii et gravis confirmatio ut cruor fuga pallor pulvis et qui hic sum similis credibilis sum qui sine ullus testis auditor opinio firmo hic modo nemo sum qui non liber suus incolumis et beatus sum cupio iudico sum res assensio aut auctor tate aut iudicium aliquis aut aliqui conprobo is tres in genus specto religiosus communis adprobo religiosus sum qui juro lex judico runt communis sum qui omnis vulgo probo et sequor sum huiusmodi ut magnus natus assurgo ut supplex misereo approbo sum qui ho mino cum dubius sum qualis habeo oportet suus constituo auctoritas velut gracchus pater facio populus romanus qui is is qui insciens collega in censeo nonnihil gero post censeo consul facio


In quarta constitutione, quam translativam nomi- namus, eius constitutionis est controversia, cum aut quem aut quicum aut quomodo aut apud quos aut quo iure aut quo tempore agere oporteat, quaeritur aut omnino aliquid de commutatione aut infirmatione actionis agitur. huius constitutionis Hermagoras in- ventor esse existimatur, non quo non usi sint ea veteres oratores saepe multi, sed quia non animadverte- runt artis scriptores eam superiores nec rettulerunt in numerum constitutionum. post autem ab hoc inventam multi reprehenderunt, quos non tam inprudentia falli putamus (res enim perspicua est) quam invidia atque obtrectatione quadam inpediri.

in quartus constitutio quam translativus nomi namus is constitutio sum controversia cum aut qui aut qui aut quomodo aut apud qui aut quo ius aut quo tempus ago oportet quaero aut omnino aliquis de commutatio aut infirmatio actio ago hic constitutio hermagoras in ventor sum existimo non quo non utor sum is vetus orator saepe multus sed quia non animadverto runt ars scriptor is superus neque refero in numerus constitutio post autem ab hic invenio multus reprehendo qui non tam imprudens fallo puto res enim perspicuus sum quam invidia atque obtrectatio quidam inpediri


quare in longis argumentationibus ex conductionibus aut ex contrario complecti oportet, in brevibus id solum, quod conficitur, exponere, in iis, in quibus exitus perspicuus est, consecutione uti.

quare in longus argumentatio ex conductio aut ex contrarius complector oportet in brevis is solus qui confacio expono in is in qui exitus perspicuus sum consecutio uti


haec ergo argumenta, quae transferri in multas causas possunt, locos communes nominamus. nam locus communis aut certae rei quandam continet amplificationem, ut si quis hoc velit ostendere, eum, qui parentem ne- carit, maximo supplicio esse dignum; quo loco nisi perorata causa non est utendum; aut dubiae, quae ex contrario quoque habeat probabiles rationes argumentandi, ut suspicionibus credi oportere, et contra, suspicionibus credi non oportere. ac pars locorum communium per indignationem aut per con- questionem inducitur, de quibus ante dictum est, pars per aliquam probabilem utraque ex parte rationem.

hic ergo argumentum qui transfero in multus causa possum locus communis nomino nam locus communis aut certus res quidam contineo amplificatio ut si quis hic volo ostendo is qui parens ne carit maximus supplicium sum dignus quo locus nisi peroro causa non sum utor aut dubius qui ex contrarius quoque habeo probabilis ratio argumentor ut suspicio credo oportet et contra suspicio credo non oportet atque pars locus communis per indignatio aut per continuo questio induco de qui ante dico sum pars per aliqui probabilis uter ex pars ratio


alterum singulari cuiusque vitio est adtributum. quare nos quidem sine ulla affirmatione simul quaerentes dubitanter unum quicque dicemus, ne, dum parvulum consequamur, ut satis haec commode perscripsisse vi- deamur, illud amittamus, quod maximum est, ut ne cui rei temere atque arroganter assenserimus. Verum hoc quidem nos et in hoc tempore et in omni vita studiose, quoad facultas feret, consequemur: nunc autem, ne longius oratio progressa videatur, de reliquis, quae praecipienda videntur esse, dicemus.

alter singularis quisque vitio sum adtribuo quare nos quidem sine ullus affirmatio simul quaero dubitanter unus quisque dico ne dum parvulis consequor ut satis hic commodus perscribo vis deamur ille amitto qui magnus sum ut ne qui res temere atque arroganter adsentio verus hic quidem nos et in hic tempus et in omnis vito studiosus quoad facultas fero consequor nunc autem ne longus oratio progredior video de reliquus qui praecipio video sum dico


Omnis res, quae habet in se positam in dictione ac disceptatione aliquam controversiam, aut facti aut no- minis aut generis aut actionis continet quaestionem. eam igitur quaestionem, ex qua causa nascitur, consti- tutionem appellamus. constitutio est prima conflictio causarum ex depulsione intentionis profecta, hoc modo: fecisti: non feci aut iure feci. cum facti con- troversia est, quoniam coniecturis causa firmatur, con- stitutio coniecturalis appellatur. cum autem nominis, quia vis vocabuli definienda verbis est, constitutio de- finitiva nominatur. cum vero, qualis res sit, quaeritur, quia et de vi et de genere negotii controversia est, con- stitutio generalis vocatur. at cum causa ex eo pendet, quia non aut is agere videtur, quem oportet, aut non cum eo, quicum oportet, aut non apud quos, quo tem- pore, qua lege, quo crimine, qua poena oportet, transla- tiva dicitur constitutio, quia actio translationis et com- mutationis indigere videtur. atque harum aliquam in omne causae genus incidere necesse est; nam in quam rem non inciderit, in ea nihil esse poterit controversiae. quare eam ne causam quidem convenit putari.

omnis res qui habeo in sui pono in dictio atque disceptatio aliqui controversia aut facio aut no minae aut genus aut actio contineo quaestio is igitur quaestio ex qui causa nascor consti tutio appello constitutio sum primus conflictio causaris ex depulsio intentio proficio hic modo facio non facio aut ius facio cum facio continuo troversia sum quoniam conicio causa firmo continuo stitutio coniectural appello cum autem nomen quia volo vocabulis definio verbum sum constitutio de finitiva nomino cum verus qualis res sum quaero quia et de vis et de genus negotium controversia sum continuo stitutio general voco at cum causa ex is pendeo quia non aut is ago video qui oportet aut non cum is qui oportet aut non apud qui quo tem porus qui lex quo crimen qui poena oportet transla tiva dico constitutio quia actium translatio et com mutatio indigeo video atque haris aliqui in omnis causa genus incido necesse sum nam in quam res non incido in is nihil sum possum controversia quare is ne causa quidem convenio putaris


postea aliquanto ipsos quoque tempestas vehementius iactare coepit, usque adeo, ut dominus navis, cum idem gubernator esset, in scapham confugeret et inde funiculo, qui a puppi religatus scapham adnexam tra- hebat, navi, quod posset, moderaretur, ille autem, cuius merces erant, in gladium in navi ibidem in- cumberet. hic ille naufragus ad gubernaculum ac- cessit et navi, quod potuit, est opitulatus. sedatis autem fluctibus et tempestate iam commutata navis in portum pervehitur. ille autem, qui in gladium in- cubuerat, leviter saucius facile ex vulnere est recrea- tus. navem cum onere horum trium suam quisque esse dicit. Hic omnes scripto ad causam accedunt et ex nominis vi nascitur controversia. nam et relinquere navem et remanere in navi, denique navis ipsa quid sit, definitionibus quaeretur. isdem autem ex locis om- nibus, quibus definitiva constitutio, tractabitur.

postea aliquantus ipse quoque tempestas vehemens iactaris coepio usque adeo ut dominus navus cum idem gubernator sum in scapha confugio et inde funiculus qui ab puppis religo scapha adnecto tra hebat no qui possum modero ille autem qui merces sum in gladius in no ibidem in cumberet hic ille naufragus ad gubernaculis atque cedo et no qui possum sum opitulo sedo autem fluctus et tempestas iam commuto navus in portus perveho ille autem qui in gladius in cubo levis saucius facilis ex vulnus sum recreo tus navo cum onus hic tres suus quisque sum dico hic omnis scribo ad causa accedo et ex nomen vis nascor controversia nam et relinquo navo et remaneo in no denique navus ipse quis sum definitio quaero idem autem ex locus om nibus qui definitivus constitutio tracto


Conquestio est oratio auditorum misericordiam cap- tans. in hac primum animum auditoris mitem et misericordem conficere oportet, quo facilius conque- stione commoveri possit. id locis communibus efficere oportebit, per quos fortunae vis in omnes et hominum infirmitas ostenditur; qua oratione habita graviter et sententiose maxime demittitur animus hominum et ad misericordiam conparatur, cum in alieno malo suam infirmitatem considerabit.

conquestio sum oratio auditor misericordia cap tans in hic primus animus auditor mitis et misericordem confacio oportet quo facilis conque stio commoveo possum is locus communis efficio oportet per qui fortuna volo in omnis et homo infirmitas ostendo qui oratio habeo gravis et sententiosus magnus demitto animus homo et ad misericordia conparo cum in alienus malus suus infirmitas considero


Cum et facto et facti nomine concesso neque ulla actionis inlata controversia vis et natura et genus ipsius negotii quaeritur, constitutionem generalem ap- pellamus. huius primas esse partes duas nobis videri diximus, negotialem et iuridicialem.

cos et facio et facio nomen concedo neque ullus actio infero controversia volo et natura et genus ipse negotium quaero constitutio general ap pello hic primus sum pars duo nos video dico negotial et iuridicial


Locorum autem communium quoniam, ut ante dic- tum est, duo genera sunt, quorum alterum dubiae rei, alterum certae continet amplificationem, quid ipsa causa det et quid augeri per communem locum possit et oporteat, considerabitur. nam certi, qui in omnes incidant, loci praescribi non possunt; in plerisque for- tasse ab auctoritate iuris consultorum et contra auctoritatem dici oportebit. adtendendum est autem et in hac et in omnibus, num quos locos communes praeter eos, quos nos exponimus, ipsa res ostendat.

locus autem communis quoniam ut ante dico tum sum duo genus sum qui alter dubius res alter certus contineo amplificatio quis ipse causa do et quis augeo per communis locus possum et oportet considero nam certus qui in omnis incido locus praescribo non possum in plerusque for tasse ab auctoritas ius consultor et contra auctoritas dico oportet adtendo sum autem et in hic et in omnis num qui locus communis praeter is qui nos expono ipse res ostendo


illum somno inpeditum non respondere existimavit; ipse gladium et cetera, quae secum adtulerat, sustulit, solus profectus est. copo non multum post conclamat hominem esse occisum et cum quibusdam devorsoribus illum, qui ante exierat, consequitur in itinere. hominem conpre- hendit, gladium eius e vagina educit, reperit cruentum. homo in urbem ab illis deducitur ac reus fit. in hac intentio est criminis: occidisti. depulsio: non occidi. ex quibus constitutio est eadem quae iudicatio: occideritne?

ille somnus inpeditum non respondeo existimo ipse gladius et ceterus qui sui affero tollo solus proficiscor sum copo non multus post conclamo homo sum occido et cum quidam devorsor ille qui ante exeo consequor in iter homo conpre hendit gladius is e vagina educo reperio cruentus homo in urbs ab ille deduco atque reus fio in hic intentio sum crimen occido depulsio non occido ex qui constitutio sum idem qui judicatio occido


cum propositio sit hoc pacto adprobata et duae partes transierint ratiocinationis, tertia in parte aiunt, quod ostendere velis, id ex vi propositionis oportere assu- mere, hoc pacto: nihil autem omnium rerum melius, quam omnis mundus, administratur. huius assump- tionis quarto in loco aliam porro inducunt adproba- tionem, hoc modo: nam et signorum ortus et obitus definitum quendam ordinem servant et annuae commu- tationes non modo quadam ex necessitudine semper eodem modo fiunt, verum ad utilitates quoque rerum omnium sunt accommodatae, et diurnae nocturnaeque vicissitudines nulla in re umquam mutatae quicquam nocuerunt; quae signo sunt omnia non mediocri quo- dam consilio naturam mundi administrari. quinto in- ducunt loco conplexionem eam, quae aut id infert so- lum, quod ex omnibus partibus cogitur, hoc modo: consilio igitur mundus administratur; aut unum in locum cum conduxerit breviter propositionem et ad- sumptionem, adiungit, quid ex his conficiatur, ad hunc modum: quodsi melius geruntur ea, quae consilio, quam quae sine consilio administrantur, nihil autem omnium rerum melius administratur, quam omnis mun- dus, consilio igitur mundus administratur. quinque- pertitam igitur hoc pacto putant esse argumentationem.

cum propositio sum hic pacisco adprobo et duo pars transeo ratiocinatio tertius in pars aio qui ostendo velis is ex vis propositio oportet assu mereo hic pacisco nihil autem omnis res bonus quam omnis mundus administro hic assump tio quartum in locus alius porro induco approbus tio hic modo nam et signum ortus et obeo definio quidam ordo servo et annuus commu tatio non modo quidam ex necessitudo semper idem modo fio verus ad utilitas quoque res omnis sum accommodo et diurnus nocturnus vicissitudo nullus in res umquam muto quisquam noceo qui signum sum omnis non mediocris quo dam consilium natura mundus administraris quintus in duco locus conplexio is qui aut is infero so lum qui ex omnis pars cogo hic modo consilium igitur mundus administro aut unus in locus cum conduco brevis propositio et ad sumptio adjungo quis ex hic confacio ad hic modus quodsi bonus gero is qui consilium quam qui sine consilium administro nihil autem omnis res bonus administro quam omnis mus dus consilium igitur mundus administro quinque pertitam igitur hic pacisco puto sum argumentatio


turum neminem arbitratus sit; postea multis in le- gibus multa praeterita esse, quae idcirco praeterita nemo arbitretur, quod ex ceteris, de quibus scriptum sit, intellegi possint; deinde aequitas rei demon- stranda est, ut in iuridiciali absoluta.

tus nemo arbitror sum postea multus in le gibus multus praetereo sum qui idcirco praetereo nemo arbitror qui ex ceterus de qui scribo sum intellego possum deinde aequitas res demeo stranda sum ut in iuridicial absolvo


Ipsius autem rei fit remotio, cum id, quod datur crimini, negat neque ad se neque ad officium suum reus pertinuisse; nec, si quid in eo sit delictum, sibi adtribui oportere. id causae genus est huiusmodi: in eo foedere, quod factum est quondam cum Samnitibus, quidam adulescens nobilis porcum sustinuit iussu im- peratoris. foedere autem ab senatu inprobato et im- peratore Samnitibus dedito quidam in senatu eum quoque dicit, qui porcum tenuerit, dedi oportere.

ipse autem res fio remotio cum is qui do crimen nego neque ad sui neque ad officium suus reus pertineo neque si quis in is sum delinquo sui adtribuo oportet is causa genus sum huiusmodi in is foedus qui facio sum quondam cum samnites quidam adulescens nobilis porcus sustineo iussus im perator foedus autem ab senatus inprobo et im perator samnites dedo quidam in senatus is quoque dico qui porcus teneo do oportet


Ac personis quidem haec videntur esse adtributa:

atque persona quidem hic video sum adtribuo


Ergo is, qui scriptum defendet, his locis plerumque omnibus, maiore autem parte semper poterit uti: pri- mum scriptoris conlaudatione et loco communi, nihil eos, qui iudicent, nisi id, quod scriptum, spectare oportere; et hoc eo magis, si legitimum scriptum pro- feretur, id est aut lex ipsa aut aliquid ex lege; postea, quod vehementissimum est, facti aut intentionis adver- sariorum cum ipso scripto contentione, quid scriptum sit, quid factum, quid iuratus iudex; quem locum mul- tis modis variare oportebit, tum ipsum secum admi- rantem, quidnam contra dici possit, tum ad iudicis officium revertentem et ab eo quaerentem, quid prae- terea audire aut exspectare debeat; tum ipsum ad- versarium quasi in testis loco producendo, hoc est interrogando, utrum scriptumne neget esse eo modo, an ab se contra factum esse aut contra contendi neget;

ergo is qui scribo defendo hic locus plerusque omnis magnus autem pars semper possum uti other mum scriptor conlaudatio et locus communis nihil is qui judico nisi is qui scribo specto oportet et hic is magis si legitimus scribo pro fero is sum aut lex ipse aut aliquis ex lex postea qui vehemens sum facio aut intentio adver sariorum cum ipse scribo contentio quis scribo sum quis facio quis juro iudex qui locus mul tis modus variaris oportet tum ipse sui admi rantem quisnam contra dico possum tum ad judex officium revorto et ab is quaero quis prae terea audio aut exspectaris debeo tum ipse ad versarium quasi in testis locus produco hic sum interrogo utrum scribo nego sum is modo an ab sui contra facio sum aut contra contendo nego


Nominis est controversia, cum de facto convenit et quaeritur, id quod factum est quo nomine appelletur. quo in genere necesse est ideo nominis esse controver- siam, quod de re ipsa non conveniat; non quod de facto non constet, sed quod id, quod factum sit, aliud alii videatur esse et idcirco alius alio nomine id appellet. quare in eiusmodi generibus definienda res erit verbis et breviter describenda, ut, si quis sacrum ex privato subripuerit, utrum fur an sacrilegus sit iudicandus; nam id cum quaeritur, necesse erit definire utrumque, quid sit fur, quid sacrilegus, et sua descriptione ostendere alio nomine illam rem, de qua agitur, appellare opor- tere atque adversarii dicunt.

nomen sum controversia cum de facio convenio et quaero is qui facio sum quo nomen appello quo in genus necesse sum ideo nomen sum controver siam qui de res ipse non convenio non qui de facio non consto sed qui is qui facio sum alius alius video sum et idcirco alius alius nomen is appello quare in eiusmodi genus definio res sum verbum et brevis describo ut si quis sacer ex privo surripio utrum fur an sacrilegus sum judico nam is cum quaero necesse sum definio uterque quis sum fur quis sacrilegus et suus descriptio ostendo alius nomen ille res de qui ago appello opor tero atque adversarius dico


Quod autem pro signo sumetur, id ex isdem locis, quibus confirmatur, infirmabitur. nam in signo primum verum esse ostendi oportet; deinde esse eius rei signum proprium, qua de agitur, ut cruorem caedis; deinde factum esse, quod non oportuerit, aut non factum, quod oportuerit; postremo scisse eum, de quo quaeritur, eius rei legem et consuetudinem. nam eae res sunt signo adtributae; quas diligentius aperiemus, cum separatim de ipsa coniecturali constitutione dicemus. ergo horum unum quodque in reprehensione aut non esse signo aut parum magno esse aut a se potius quam ab ad- versariis stare aut omnino falso dici aut in aliam quo- que suspicionem duci posse demonstrabitur.

qui autem pro signum sumo is ex idem locus qui confirmo infirmo nam in signum primus verus sum ostendo oportet deinde sum is res signum proprius qui de ago ut cruor caedes deinde facio sum qui non oportet aut non facio qui oportet postremo scio is de quo quaero is res lex et consuetudo nam is res sum signum adtribuo qui diligo aperio cum separatim de ipse coniectural constitutio dico ergo hic unus quisque in reprehensio aut non sum signum aut parum magnus sum aut ab sui potis quam ab ad versariis sto aut omnino fallo dico aut in alius quo que suspicio duco possum demonstro


Exemplum autem translationis in causa positum no- bis sit huiusmodi: cum ad vim faciendam quidam armati venissent, armati contra praesto fuerunt et cuidam equiti Romano quidam ex armatis resistenti gladio manum praecidit. agit is, cui manus praecisa est, iniuriarum. postulat is, quicum agitur, a praetore exceptionem: extra quam in reum capitis prae-

exemplum autem translatio in causa pono no bis sum huiusmodi cum ad vis facio quidam armatus venio armatus contra praesto sum et quidam equio romanus quidam ex armo resisto gladius manus praecido ago is qui manus praecido sum iniuriaris postulo is qui ago ab praetor exceptio extra quam in reus capio prae


Nunc ab coniecturali constitutione proficiscamur; cuius exemplum sit hoc expositum: in itinere qui- dam proficiscentem ad mercatum quendam et secum aliquantum nummorum ferentem est comitatus. cum hoc, ut fere fit, in via sermonem contulit; ex quo factum est, ut illud iter familiarius facere vellent. quare cum in eandem tabernam devertissent, simul ce- nare et in eodem loco somnum capere voluerunt. cenati discubuerunt ibidem. copo autem—nam ita dicitur post inventum, cum in alio maleficio deprehensus est —cum illum alterum, videlicet qui nummos haberet, animum advertisset, noctu postquam illos artius iam ut ex lassitudine dormire sensit, accessit et alterius eorum, qui sine nummis erat, gladium propter adposi- tum e vagina eduxit et illum alterum occidit, nummos abstulit, gladium cruentum in vaginam recondidit, ipse se in suum lectum recepit. ille autem, cuius gladio occisio erat facta, multo ante lucem surrexit, comitem illum suum inclamavit semel et saepius.

nunc ab coniectural constitutio proficisco qui exemplum sum hic expono in iter qui dam proficisco ad mercor quidam et sui aliquantus nummus fero sum comitor cum hic ut fere fio in via sermo confero ex quo facio sum ut ille iter familiaris facio volo quare cum in idem taberna deverto simul ce naris et in idem locus somnus capio volo ceno discumbo ibidem copo autem nam ita dico post invenio cum in alius maleficium deprehendo sum cum ille alter videlicet qui nummus habeo animus adverto nox postquam ille artus iam ut ex lassitudo dormio sentio accedo et alter is qui sine nummus sum gladius propter adposi tum e vagina educo et ille alter occido nummus aufero gladius cruentus in vagina recondo ipse sui in suus lectus recipio ille autem qui gladius occisio sum facio multus ante lux surgo comes ille suus inclamo semel et saepis


tiae, sacrificium, funus, convivium, somnus. modus autem est, in quo, quemadmodum et quo animo factum sit, quaeritur. eius partes sunt prudentia et inprudentia. prudentiae ratio quaeritur ex iis, quae clam, palam, vi, persuasione fecerit. inprudentia autem in purgationem confertur, cuius partes sunt inscientia, casus, necessitas, et in affectionem animi, hoc est molestiam, iracundiam, amorem et cetera, quae in simili genere versantur. facultates sunt, aut quibus fa- cilius fit aut sine quibus aliquid confici non potest.

tiae sacrificium funus convivium somnus modus autem sum in quo quemadmodum et quo animus facio sum quaero is pars sum prudentia et imprudens prudentia ratio quaero ex is qui clam palam vis persuasio facio imprudens autem in purgatio confero qui pars sum insciens casus necessitas et in affectio animus hic sum molestia iracundia amor et ceterus qui in similis genus verso facultas sum aut qui for cilius fio aut sine qui aliquis conficio non possum


cuius ipsius quam constet esse artem non in- venimus. discipulorum autem atque eorum, qui pro- tinus ab hac sunt disciplina profecti, multa de arte praecepta reperimus. ex his duabus diversis sicuti fa- miliis, quarum altera cum versaretur in philosophia, nonnullam rhetoricae quoque artis sibi curam assume- bat, altera vero omnis in dicendi erat studio et prae- ceptione occupata, unum quoddam est conflatum ge- nus a posterioribus, qui ab utrisque ea, quae com- mode dici videbantur, in suas artes contulerunt; quos ipsos simul atque illos superiores nos nobis omnes, quoad facultas tulit, proposuimus et ex nostro quoque nonnihil in commune contulimus.

qui ipse quam consto sum ars non in venio discipulus autem atque is qui pro tinus ab hic sum disciplina proficiscor multus de ars praecipio reperio ex hic duo diverto sicut for miliis qui alter cum verso in philosophia nonnullus rhetorica quoque ars sui cura assume bat alter verus omnis in dico sum studium et prae ceptio occupo unus quidam sum conflo ge nus ab posterus qui ab uterque is qui com modus dico video in suus ars confero qui ipse simul atque ille superus nos nos omnis quoad facultas fero propono et ex noster quoque nonnihil in communis confero


aut si ea re hominibus Graecis inperitis verba dederit, quod Clodius aut Caecilius aut Mutius vocaretur. et de natura licet aliquantum ducere suspicionis. omnia enim haec, vir an mulier, huius an illius civitatis sit, quibus sit maioribus, quibus consanguineis, qua aetate, quo animo, quo corpore, quae naturae sunt ad- tributa, ad aliquam coniecturam faciendam pertinebunt. et ex victu multae trahuntur suspiciones, cum, quemad- modum et apud quos et a quibus educatus et eruditus sit, quaeritur, et quibuscum vivat, qua ratione vitae,

aut si is res homo graecum imperitus verbum do qui claudius aut caecilius aut mutus voco et de natura licet aliquantus duco suspicio omnis enim hic vir an mulier hic an ille civitas sum qui sum magnus qui consanguineus qui aetas quo animus quo corpus qui natura sum ad tribuo ad aliqui conicio facio pertineo et ex vinco multus traho suspicio cum quemad modus et apud qui et ab qui educo et erudio sum quaero et qui vivo qui ratio vita


si foris essent, quod prope muros hostes castra haberent; tum relatio criminis, ut in eo milite, qui, cum communis lex omnium hominem occi- dere vetaret, tribunum militum , qui vim sibi afferre conaretur, occidit; tum remotio criminis, ut in eo, qui, cum lex, quibus diebus in legationem pro- ficisceretur, praestituerat, quia sumptum quaestor non dedit, profectus non est; tum concessio per purgatio- nem et per inprudentiam, ut in vituli immolatione, et per vim, ut in nave rostrata, et per casum, ut in Eurotae magnitudine. quare aut ita sententia induce- tur, ut unum quiddam voluisse scriptor demonstre- tur, aut sic, ut in eiusmodi re et tempore hoc voluisse doceatur.

si foris sum qui prope murus hostis castrum habeo tum relatio crimen ut in is miles qui cum communis lex omnis homo obcieo do veto tribunus miles qui vis sui affero conor occido tum remotio crimen ut in is qui cum lex qui dies in legatio pro ficisceretur praestituo quia sumo quaestor non do proficiscor non sum tum concessio per purgatio no et per imprudentia ut in vitulis immolatio et per vis ut in navus rostratus et per casus ut in eurotas magnitudo quare aut ita sententia induco tur ut unus quidam volo scriptor demonstre tur aut sic ut in eiusmodi res et tempus hic volo doceo


Hoc in genere causae primum, si quid ex ceteris dabitur constitutionibus, sumi oportebit, sicuti in com- paratione praeceptum est; postea, si qua facultas erit,

hic in genus causa primus si quis ex ceterus do constitutio sumo oportet sicut in com paratio praeceptum sum postea si qui facultas sum


tertius decimus locus est, si cum iniuria contumelia iuncta demonstratur, per quem locum in superbiam et arrogantiam odium concitatur. quartus decimus locus est, per quem petimus ab iis, qui audiunt, ut ad suas res nostras iniurias referant; si ad pueros pertinebit, de liberis suis cogitent; si ad mulieres, de uxoribus; si ad senes, de patribus aut parentibus. quintus decimus locus est, per quem dicimus inimicis quoque et hostibus ea, quae nobis acciderint, indigna videri solere.

tertius decimus locus sum si cum iniuria contumelia iungo demonstro per qui locus in superbia et arrogantia odium concito quartus decimus locus sum per qui peto ab is qui audio ut ad suus res noster injuria refero si ad puer pertineo de liber suus cogito si ad mulier de uxor si ad senex de pater aut parens quintus decimus locus sum per qui dico inimicus quoque et hostis is qui nos accido indignus video soleo


mus. primus locus sumitur ab auctoritate, cum com- memoramus, quantae curae res ea fuerit iis, quorum auctoritas gravissima debeat esse: diis inmortalibus, qui locus sumetur ex sortibus, ex oraculis, vatibus, ostentis, prodigiis, responsis, similibus rebus; item maioribus nostris, regibus, civitatibus, gentibus, hominibus sapientissimis, senatui, populo, legum scripto- ribus. secundus locus est, per quem, illa res ad quos pertineat, cum amplificatione per indignationem osten- ditur, aut ad omnes aut ad maiorem partem, quod atrocissimum est; aut ad superiores, quales sunt ii, quorum ex auctoritate indignatio sumitur, quod in- dignissimum est; aut ad pares animo, fortuna, cor- pore, quod iniquissimum est; aut ad inferiores, quod superbissimum est. tertius locus est, per quem quae- rimus, quidnam sit eventurum, si idem ceteri faciant; et simul ostendimus, huic si concessum sit, multos aemulos eiusdem audaciae futuros;

mus primus locus sumo ab auctoritas cum com memoro quantus cura res is sum is qui auctoritas gravis debeo sum diuus immortalis qui locus sumo ex sors ex oraculis vates ostendo prodigium respondeo similis res item magnus noster rex civitas gens homo sapio senatus populus lex scribo ribus secundus locus sum per qui ille res ad qui pertineo cum amplificatio per indignatio ostes ditur aut ad omnis aut ad magnus pars qui atrox sum aut ad superus qualis sum is qui ex auctoritas indignatio sumo qui in dignus sum aut ad par animus fortuna cor porus qui iniquus sum aut ad inferus qui superbus sum tertius locus sum per qui qui rimus quisnam sum evenio si idem ceterus facio et simul ostendo hic si concedo sum multus aemulus idem audacia sum


ac naturae quidem iura minus ipsa quaeruntur ad hanc controversiam, quod neque in hoc civili iure versantur et a vulgari intellegentia remotiora sunt; ad similitudinem vero aliquam aut ad rem amplificandam saepe sunt inferenda. consuetu- dine autem ius esse putatur id, quod voluntate omnium sine lege vetustas comprobarit. In ea autem quaedam sunt iura ipsa iam certa propter vetustatem. quo in genere et alia sunt multa et eorum multo maxima pars, quae praetores edicere consuerunt. quaedam autem genera iuris iam certa consuetudine facta sunt;

atque natura quidem ius paruus ipse quaero ad hic controversia qui neque in hic civilis ius verso et ab vulgaris intellego removeo sum ad similitudo verus aliqui aut ad res amplifico saepe sum infero consuesco dine autem ius sum puto is qui voluntas omnis sine lex vetustus comprobo in is autem quidam sum ius ipse iam certus propter vetustas quo in genus et alius sum multus et is multus maximus pars qui praetor edico consuo quidam autem genus ius iam certus consuetudo facio sum


Loci autem communes idem utrisque fere, qui in superioribus assumptivis, incident; hi tamen certissi- me: accusatoris, facti indignatio; defensoris, cum in alio culpa sit, in ipso non sit, supplicio se affici non oportere.

locus autem communis idem uterque fere qui in superus assumptivus incido hic tamen certissi ego accusator facio indignatio defensor cum in alius culpa sum in ipse non sum supplicium sui afficio non oportet


alterius autem partis infirmatione hoc modo reprehendetur: verum si veretur, accusatione tua correctus ab errato recedet.

alter autem pars infirmatio hic modo reprehendo verus si vereor accusatio tuus corrigo ab erro recedo


Tum his omnibus in causa repertis denique sin- gulae partes totius causae considerandae sunt. nam non ut quidque dicendum primum est, ita primum animad- vertendum videtur; ideo quod illa, quae prima dicun- tur, si vehementer velis congruere et cohaerere cum causa, ex iis ducas oportet, quae post dicenda sunt. quare cum iudicatio et ea, quae ad iudicationem oportet argumenta inveniri, diligenter erunt artificio reperta, cura et cogitatione pertractata, tum denique ordinandae sunt ceterae partes orationis. eae partes sex esse om- nino nobis videntur: exordium, narratio, partitio, con- firmatio, reprehensio, conclusio.

tum hic omnis in causa reperio denique sin gula pars totus causa considero sum nam non ut quisque dico primus sum ita primus animad verto video ideo qui ille qui primus dicun tur si vehemens velis congruo et cohaereo cum causa ex is duco oportet qui post dico sum quare cum judicatio et is qui ad iudicatio oportet argumentum invenio diligenter sum artificium reperio cura et cogitatio pertracto tum denique ordino sum ceterus pars oratio is pars sex sum om nino nos video exordium narratio partitio continuo firmatio reprehensio conclusio


Utraque approbatione praeterita tripertita fit, hoc pacto: aut metuamus Carthaginienses oportet, si incolumes eos reliquerimus, aut eorum urbem diruamus. at metuere quidem non oportet. restat igitur, ut urbem diruamus.

uter approbatio praetereo tripertita fio hic pacisco aut metuo carthaginiensis oportet si incolumis is relinquo aut is urbs diruo at metuo quidem non oportet resto igitur ut urbs diruo


Qui autem tripertitam putant esse, ii non aliter tractari putant oportere argumentationem, sed parti- tionem horum reprehendunt. negant enim neque a pro- positione neque ab adsumptione adprobationes earum separari oportere, neque propositionem absolutam ne- que adsumptionem sibi perfectam videri, quae appro- batione confirmata non sit. quare quas illi duas partes numerent, propositionem et adprobationem, sibi unam partem videri, propositionem; quae si adprobata non sit, propositio non sit argumentationis. item, quae ab illis adsumptio et adsumptionis adprobatio dicatur, eandem sibi adsumptionem solam videri. ita fit, ut eadem ratione argumentatio tractata aliis tripertita, aliis quinquepertita videatur. quare evenit, ut res non tam ad usum dicendi pertineat quam ad rationem praeceptionis.

qui autem tripertitam puto sum is non aliter tractaris puto oportet argumentatio sed pario tio hic reprehendo nego enim neque ab pro positio neque ab adsumptio adprobatio is separaris oportet neque propositio absolvo ne que adsumptio sui perficio video qui appro batio confirmo non sum quare qui ille duo pars numero propositio et adprobatio sui unus pars video propositio qui si adprobo non sum propositio non sum argumentatio item qui ab ille assumptio et adsumptio approbatio dico idem sui adsumptio solus video ita fio ut idem ratio argumentatio tracto alius tripertita alius quinquepertita video quare evenio ut res non tam ad usus dico pertineo quam ad ratio praeceptio


aliud enim, quam cogebatur, inlatum est. ac nunc quidem, quo facilius res cognosceretur, perspicuo et grandi vitio praeditum posuimus exem- plum; sed saepe obscurius positum vitium pro vero probatur, cum aut parum memineris, quid concesseris, aut ambiguum aliquid pro certo concesseris. ambiguum si concesseris ex ea parte, quam ipse intellexeris, adversarius ad aliam partem per conplexionem velit accommodare, demonstrare oportebit non ex eo, quod ipse concesseris, sed ex eo, quod ille sumpserit, confici conplexionem, ad hunc modum: si indigetis pecuniae, pecuniam non habetis; si pecuniam non habetis, pauperes estis: indigetis autem pecuniae; mer- caturae enim, ni ita esset, operam non daretis: pauperes igitur estis. hoc sic reprehenditur: cum dicebas: si indigetis pecuniae, pecuniam non habetis, hoc intelle- gebam: si propter inopiam in egestate estis, pecuniam non habetis, et idcirco concedebam; cum autem hoc sumebas: indigetis autem pecuniae, illud accipiebam: vultis autem pecuniae plus habere. ex quibus conces- sionibus non conficitur hoc: pauperes igitur estis; con- ficeretur autem, si tibi primo quoque hoc concessissem, qui pecuniam maiorem vellet habere, eum pecuniam non habere.

alius enim quam cogo infero sum atque nunc quidem quo facilis res cognosco perspicuus et grandis vitio praeditus pono exem plum sed saepe obscurus pono vitium pro verus probo cum aut parum memini quis concedo aut ambiguus aliquis pro certus concedo ambiguus si concedo ex is pars quam ipse intellego adversarius ad alius pars per conplexio volo accommodaris demonstro oportet non ex is qui ipse concedo sed ex is qui ille sumo conficio conplexio ad hic modus si indigeo pecunia pecunia non habeo si pecunia non habeo pauper sum indigeo autem pecunia mer caturae enim ni ita sum opera non do pauper igitur sum hic sic reprehendo cum dico si indigeo pecunia pecunia non habeo hic intelle gebam si propter inopia in egestas sum pecunia non habeo et idcirco concedo cum autem hic sumo indigeo autem pecunia ille accipio volo autem pecunia multus habeo ex qui conces sio non confacio hic pauper igitur sum continuo ficeretur autem si tu primus quoque hic concedo qui pecunia magnus volo habeo is pecunia non habeo


Loci autem communes ceteris ex assumptionis parti- bus in utramque partem convenient. praeterea autem eius, qui a scripto dicet: leges ex se, non ex eius, qui contra commiserit, utilitate spectari oportere et legibus antiquius haberi nihil oportere. contra scrip- tum: leges in consilio scriptoris et utilitate com- muni, non in verbis consistere; quam indignum sit aequitatem litteris urgeri, quae voluntate eius, qui scripserit, defendatur.

locus autem communis ceterus ex assumptio pario bus in uter pars convenio praeterea autem is qui ab scribo dico lex ex sui non ex is qui contra committo utilitas specto oportet et lex antiquus habeo nihil oportet contra scrip tum lex in consilium scriptor et utilitas com munio non in verbum consisto quam indignus sum aequitas littera urgeo qui voluntas is qui scribo defendo


Quarta autem pars rebus erat ex iis, quas negotiis di- cebamus esse adtributas, consecutio. in ea quaeruntur ea, quae gestum negotium confestim aut intervallo con- sequuntur. in quo videbimus, ecqua consuetudo sit, ecqua lex, ecqua pactio, ecquod eius rei artificium aut usus aut exercitatio, hominum aut adprobatio aut offensio; ex quibus nonnumquam elicitur aliquid suspicionis.

quartus autem pars res sum ex is qui negotium deus cebamus sum adtribuo consecutio in is quaero is qui gero negotium confestim aut intervallum continuo sequor in quo video ecqui consuetudo sum ecqui lex ecqui pactio ecqui is res artificium aut utor aut exercitatio homo aut approbatio aut offensio ex qui nonnumquam elicio aliquis suspicio


deinde locis commu- nibus misericordiam captare oportebit ex iis praecep- tis, quae in primo libro sunt exposita.

deinde locus commu nibus misericordia captaris oportet ex is praecep tis qui in primus liber sum expono


Ipsum autem genus argumentationis vitiosum his de causis ostendetur, si aut in ipso vitium erit aut non ad id, quod instituitur, accommodabitur. atque in ipso vitium erit, si omnino totum falsum erit, si commune, si vulgare, si leve, si remotum, si mala definitione, si controversum, si perspicuum, si non concessum, si turpe, si offensum, si contrarium, si in-

ipse autem genus argumentatio vitiosus hic de causa ostendo si aut in ipse vitium sum aut non ad is qui instituo accommodo atque in ipse vitium sum si omnino totus falsus sum si communis si vulgaris si levis si removeo si malus definitio si controversus si perspicuus si non concedo si turpis si offendo si contrarius si in


Quare materia quidem nobis rhetoricae videtur artis ea, quam Aristoteli visam esse diximus; partes autem eae, quas plerique dixerunt, inventio, dispositio, elo- cutio, memoria, pronuntiatio. inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam proba- bilem reddant; dispositio est rerum inventarum in or- dinem distributio; elocutio est idoneorum verborum ad inventionem accommodatio; memoria est firma animi rerum ac verborum ad inventionem perceptio; pronuntiatio est ex rerum et verborum dignitate vocis et corporis moderatio.

quaris materia quidem nos rhetorica video ars is quam aristotelis video sum dico pars autem is qui plerusque dico inventio dispositio elo cutio memoria pronuntiatio inventio sum excogitatio res veraris aut verus similis qui causa probus bilis reddo dispositio sum res inventaris in or disno distributio elocutio sum idoneus verbum ad inventio accommodatio memoria sum firmo animus res atque verbum ad inventio perceptio pronuntiatio sum ex res et verbum dignitas vox et corpus moderatio


simile autem ex specie conparabili aut ex conferunda at- que assimulanda natura iudicatur. contrarium est, quod positum in genere diverso ab eodem, cui contrarium di- citur, plurimum distat, ut frigus calori, vitae mors. disparatum autem est id, quod ab aliqua re praeposi- tione negationis separatur, hoc modo: sapere et non sapere. genus est, quod partes aliquas amplectitur, ut cupiditas. pars est, quae subest generi, ut amor, ava- ritia. eventus est exitus alicuius negotii, in quo quaeri solet, quid ex quaque re evenerit, eveniat, eventurum sit. quare hoc in genere, ut commode, quid eventurum sit, ante animo colligi possit, quid quaque ex re soleat evenire, considerandum est, hoc modo: ex arrogantia odium, ex insolentia arrogantia.

similis autem ex species conparabilis aut ex confero at que assimulo natura judico contrarius sum qui pono in genus diverto ab idem qui contrarius deus citur multus disto ut frigus calor vita mors disparo autem sum is qui ab aliqui res praeposi tio negatio separo hic modo sapio et non sapio genus sum qui pars aliqui amplector ut cupiditas pars sum qui subsum gener ut amor avia ritia evenio sum exitus aliquis negotium in quo quaero soleo quis ex quisque res evenio evenio evenio sum quare hic in genus ut commodus quis evenio sum ante animus colligo possum quis quisque ex res soleo evenio considero sum hic modo ex arrogo odium ex insolentia arrogo


Quartus modus erat reprehensionis, per quem contra firmam argumentationem aeque firma aut firmior po- nitur. hoc genus in deliberationibus maxime versa- bitur, cum aliquid, quod contra dicatur, aequum esse concedimus, sed id, quod nos defendimus, necessarium esse demonstramus; aut cum id, quod illi defendant, utile esse fateamur, quod nos dicamus, honestum esse demonstremus.

quartus modus sum reprehensio per qui contra firmus argumentatio aequus firmo aut firmus other nitur hic genus in deliberatio magnus verso bitur cum aliquis qui contra dico aequus sum concedo sed is qui nos defendo necessarius sum demonstro aut cum is qui ille defendo utilis sum fateor qui nos dico honestus sum demonstro


agnatum gentiliumque esto. Quidam iudicatus est pa- rentem occidisse et statim, quod effugiendi potestas non fuit, ligneae soleae in pedes inditae sunt; os autem ob- volutum est folliculo et praeligatum; deinde est in car- cerem deductus, ut ibi esset tantisper, dum culleus, in quem coniectus in profluentem deferretur, compararetur. interea quidam eius familiares in carcerem tabulas af- ferunt et testes adducunt; heredes, quos ipse iubet, scribunt; tabulae obsignantur. de illo post suppli- cium sumitur. inter eos, qui heredes in tabulis scripti sunt, et inter agnatos de hereditate controversia est. Hic certa lex, quae testamenti faciendi iis, qui in eo loco sint, adimat potestatem, nulla profertur. ex ce- teris legibus et quae hunc ipsum supplicio eiusmodi afficiunt et quae ad testamenti faciendi potestatem pertinent, per ratiocinationem veniundum est ad eius- modi rationem, ut quaeratur, habueritne testamenti fa- ciendi potestatem.

agnascor gentilis sum quidam iudico sum pa reor occido et statim qui effugio potestas non sum ligneus solea in pes indo sum os autem ob volutum sum folliculus et praeligo deinde sum in car cero deduco ut ibi sum tantisper dum culleus in qui coniectus in profluo defero comparo interea quidam is familiaris in carcer tabula af fero et testis adduco heres qui ipse iubeo scribo tabula obsigno de ille post suppli cichorium sumo inter is qui heres in tabula scribo sum et inter agnascor de hereditas controversia sum hic certus lex qui testamentum facio is qui in is locus sum adimo potestas nullus profero ex ce tero lex et qui hic ipse supplicium eiusmodi afficio et qui ad testamentum facio potestas pertineo per ratiocinatio venio sum ad is modus ratio ut quaero habeo testamentum for cieo potestas


Sunt autem aliae suspiciones, quae communiter et ex negotiorum et ex personarum adtributionibus su- muntur. nam et ex fortuna et ex natura et ex victu, studio, factis, casu, orationibus, consilio et ex habitu animi aut corporis pleraque pertinent ad easdem res, quae rem credibilem aut incredibilem facere pos-

sum autem alius suspicio qui communis et ex negotium et ex personaris adtributio su muntur nam et ex fortuna et ex natura et ex vinco studium facio casus oratio consilium et ex habitus animus aut corpus plerusque pertineo ad idem res qui res credibilis aut incredibilis facio pos


Ex ambiguo autem nascitur controversia, cum, quid senserit scriptor, obscurum est, quod scriptum duas pluresve res significat, ad hunc modum: paterfami- lias, cum filium heredem faceret, vasorum argenteo- rum centum pondo uxori suae sic legavit: heres meus uxori meae vasorum argenteorum pondo cen- tum, quae volet, dato. post mortem eius vasa ma- gnifica et pretiose caelata petit a filio mater. ille se, quae ipse vellet, debere dicit. primum, si fieri poterit, demonstrandum est non esse ambigue scrip- tum, propterea quod omnes in consuetudine sermo- nis sic uti solent eo verbo uno pluribusve in eam sen- tentiam, in quam is, qui dicet, accipiendum esse demon-

ex ambiguus autem nascor controversia cum quis sentio scriptor obscurus sum qui scribo duo multus res significo ad hic modus paterfami lio cum filius heres facio vasor argenteus rus centum pondo uxor suus sic lego heres meus uxor meus vasor argenteus pondo cen tum qui volo do post mors is vasum ma gnifica et pretiosus caelo peto ab filius mater ille sui qui ipse volo debeo dico primus si fio possum demonstro sum non sum ambiguus scrip tum propterea qui omnis in consuetudo sermo nis sic uti soleo is verbum unus multus in is sui tentiam in quam is qui dico accipio sum demeo


plicatorem revertantur. atque hic quidem ipse et sese ipsum nobis et eos, qui ante fuerunt, in medio po- suit, ut ceteros et se ipsum per se cognosceremus; ab hoc autem qui profecti sunt, quamquam in maximis philosophiae partibus operae plurimum con- sumpserunt, sicuti ipse, cuius instituta sequebantur, fe- cerat, tamen permulta nobis praecepta dicendi relique- runt. atque alii quoque alio ex fonte praeceptores di- cendi emanaverunt, qui item permultum ad dicendum, si quid ars proficit, opitulati sunt. nam fuit tempore eodem, quo Aristoteles, magnus et nobilis rhetor Iso- crates;

plicator revorto atque hic quidem ipse et sui ipse nos et is qui ante sum in medium other suo ut ceterus et sui ipse per sui cognosco ab hic autem qui proficiscor sum quamquam in magnus philosophia pars opera multus continuo sumo sicut ipse qui institutum sequor fe cero tamen permultus nos praecipio dico relique runt atque alius quoque alius ex fons praeceptor deus cendi emano qui item permultus ad dico si quis ars proficio opitulor sum nam sum tempus idem quo aristotelis magnus et nobilis rhetor iso cratis


Ac de eo quidem genere honestatis, quod omni ex parte propter se petitur, satis dictum est.

atque de is quidem genus honestas qui omnis ex pars propter sui peto satis dico sum


id autem fiet, si, quibus ex locis culpa de- monstrabitur esse in eo, qui comparatione aut remotione aut relatione criminis aut concessionis partibus se defendet—de quibus ante, ut potuimus, diligenter perscripsimus—, si de iis locis, quae res postulabit, ad causam adversariorum inprobandam transferemus; aut causae et rationes afferentur, quare et quo consilio ita sit in lege aut in testamento scriptum, ut sententia quoque et voluntate scriptoris, non ipsa solum scrip- tura causa confirmata esse videatur; aut aliis quoque constitutionibus factum coarguetur.

is autem fio si qui ex locus culpa de monstro sum in is qui comparatio aut remotio aut relatio crimen aut concessio pars sui defendo de qui ante ut possum diligenter perscribo si de is locus qui res postulo ad causa adversarius inprobo transfero aut causa et ratio affero quare et quo consilium ita sum in lex aut in testamentum scribo ut sententia quoque et voluntas scriptor non ipse solus scrip tus causa confirmo sum video aut alius quoque constitutio facio coarguo


deinde primus locus est misericordiae, per quem, quibus in bonis fuerint et nunc quibus in malis sint, ostenditur. se- cundus, qui in tempora tribuitur, per quem, quibus in malis fuerint et sint et futuri sint, demonstratur. ter- tius, per quem unum quodque deploratur incom- modum, ut in morte filii pueritiae delectatio, amor, spes, solatium, educatio et, si qua simili in genere quo- libet de incommodo per conquestionem dici poterunt. quartus, per quem res turpes et humiles et inliberales proferentur et indigna aetate, genere, fortuna pristina, honore, beneficiis, quae passi perpessurive sint. quin- tus, per quem omnia ante oculos singillatim incom- moda ponuntur, ut videatur is, qui audit, videre et re quoque ipsa, quasi assit, non verbis solum ad miseri-

deinde primus locus sum misericordia per qui qui in bonus sum et nunc qui in malus sum ostendo sui cundus qui in tempus tribuo per qui qui in malus sum et sum et sum sum demonstro ter tius per qui unus quisque deploro incom modus ut in mors filius pueritia delectatio amor spes solacium educatio et si qui similis in genus quo libet de incommodus per conquestio dico possum quartus per qui res turpis et humilis et inliberal profero et indignus aetas genus fortuna pristinus honor beneficium qui patior perpetior sum quin tus per qui omnis ante oculus singillatim incom moda pono ut video is qui audio video et res quoque ipse quasi adsum non verbum solus ad miser


Probabile autem est id, quod fere solet fieri aut quod in opinione positum est aut quod habet in se ad haec quandam similitudinem, sive id falsum est sive verum. in eo genere, quod fere fieri solet, probabile huiusmodi est: si mater est, diligit filium; si avarus est, neglegit ius iurandum. in eo autem, quod in opinione positum est, huiusmodi sunt probabilia: impiis apud inferos poenas esse praeparatas; eos, qui philosophiae dent operam, non arbitrari deos esse. similitudo autem in contrariis et ex paribus et in iis rebus, quae sub ean- dem rationem cadunt, maxime spectatur. in contrariis, hoc modo: nam si iis, qui inprudentes laeserunt, ignosci convenit, iis, qui necessario profuerunt, haberi gratiam non oportet. ex pari, sic:

probabilis autem sum is qui fere soleo fio aut qui in opinio pono sum aut qui habeo in sui ad hic quidam similitudo sive is falsus sum sive verus in is genus qui fere fio soleo probabilis huiusmodi sum si mater sum diligo filius si avarus sum neglego ius iuro in is autem qui in opinio pono sum huiusmodi sum probabilis impius apud inferi poena sum praeparo is qui philosophia do opera non arbitraris deus sum similitudo autem in contrarius et ex par et in is res qui sub eo do ratio cado magnus specto in contrarius hic modo nam si is qui imprudens laedo ignosco convenio is qui necessarius prosum habeo gratia non oportet ex par sic


Quoniam ergo de honestate et de utilitate dixi- mus, nunc restat, ut de iis rebus, quas his adtributas esse dicebamus, necessitudine et affectione, perscriba- mus. puto igitur esse hanc necessitudinem, cui nulla vi resisti potest, quo ea setius id, quod facere pot- est, perficiat, quae neque mutari neque leniri potest. huiusmodi necessitudines cum in di- cendi rationes incident, recte necessitudines appella- buntur;

quoniam ergo de honestas et de utilitas dico mus nunc resto ut de is res qui hic adtribuo sum dico necessitudo et affectio perscriba mus puto igitur sum hic necessitudo qui nullus vis requiro possum quo is setius is qui facio pot sum perficio qui neque muto neque lenio possum huiusmodi necessitudo cum in deus cendi ratio incido rectus necessitudo appello buntur


Cum autem actio translationis aut commutationis indigere videtur, quod non aut is agit, quem oportet, aut cum eo, quicum oportet, aut apud quos, qua lege, qua poena, quo crimine, quo tempore oportet, con- stitutio translativa appellatur. eius nobis exempla permulta opus sint, si singula translationum genera quaeramus; sed quia ratio praeceptorum similis est, exemplorum multitudine supersedendum est. atque in nostra quidem consuetudine multis de causis fit, ut rarius incidant translationes. nam et praetoris excep- tionibus multae excluduntur actiones et ita ius civile habemus constitutum, ut causa cadat is, qui non quem-

cos autem actium translatio aut commutatio indigeo video qui non aut is ago qui oportet aut cum is qui oportet aut apud qui qui lex qui poena quo crimen quo tempus oportet continuo stitutio translativus appello is nos exemplum permultus opus sum si singulus translatio genus quaero sed quia ratio praeceptor similis sum exemplum multitudo supersedeo sum atque in noster quidem consuetudo multus de causa fio ut rarus incido translatio nam et praetor excep tio multus excludo actio et ita ius civilis habeo constituo ut causa cado is qui non qui


ergo, ut dico, illud, quod adiungitur, semper, cuius- modi sit, erit considerandum. nam omni tempore id pertinebit, ut hoc modo expo- nenda necessitudo sit: necesse est, si honeste volu- mus vivere; ne- cesse est, si incolumes volumus esse; necesse est, si sine incommodo volumus vivere. ac summa quidem necessitudo vi- detur esse honestatis; huic proxima incolumitatis;

ergo ut dico ille qui adjungo semper qui modus sum sum considero nam omnis tempus is pertineo ut hic modo expo neo necessitudo sum necesse sum si honestus volu mus vivo ne cesse sum si incolumis volo sum necesse sum si sine incommodus volo vivo atque summus quidem necessitudo vis do sum honestas hic propior incolumitas


Secunda pars est, in qua est ostendendum, si in cete- ris legibus oporteat, in hac non oportere. hoc de- monstrabitur, si lex aut ad res maximas, utilissimas, honestissimas, religiosissimas videbitur pertinere; aut inutile aut turpe aut nefas esse tali in re non diligen- tissime legi optemperare; aut ita lex diligenter per- scripta demonstrabitur, ita cautum una quaque de re, ita, quod oportuerit, exceptum, ut minime conveniat quicquam in tam diligenti scriptura praeteritum ar- bitrari.

secundus pars sum in qui sum ostendo si in cetus rus lex oportet in hic non oportet hic de monstro si lex aut ad res magnus utilis honestus religiosus video pertineo aut inutilis aut turpis aut nefas sum talis in res non diligo tissime lego optemperaris aut ita lex diligenter per scribo demonstro ita caueo unus quisque de res ita qui oportet excipio ut paruus convenio quisquam in tam diligo scribo praetereo ar bitraris


quod facile est, si quam plurimis constitu- tionibus aggredietur id inprobare. ipsa autem compara- tio separata a ceteris generibus controversiarum sic ex sua vi considerabitur, si illud, quod comparabitur, aut non honestum aut non utile aut non necessarium fuisse aut non tantopere utile aut non tantopere honestum aut non tantopere necessarium fuisse demonstrabitur. deinde oportet accusatorem illud, quod ipse arguat, ab eo, quod defensor conparat, separare. id autem faciet, si demonstrabit non ita fieri solere neque oportere neque esse rationem, quare hoc propter hoc fiat, ut propter salutem militum ea, quae salutis causa comparata sunt, hostibus tradantur. postea com- parare oportet cum beneficio maleficium et omnino id, quod arguitur, cum eo, quod factum ab defensore laudatur aut faciendum fuisse demonstratur, conten- dere et hoc extenuando maleficii magnitudinem simul adaugere. id fieri poterit, si demonstrabitur honestius, utilius, magis necessarium fuisse illud, quod vitarit reus, quam illud, quod fecerit.

qui facilis sum si quam multus consto tio aggredio is inprobaris ipse autem comparo tio separo ab ceterus genus controversiaris sic ex suus vis considero si ille qui comparo aut non honestus aut non utilis aut non necessarius sum aut non tantopere utilis aut non tantopere honestus aut non tantopere necessarius sum demonstro deinde oportet accusator ille qui ipse arguo ab is qui defenso conparo separaris is autem facio si demonstro non ita fio soleo neque oportet neque sum ratio quare hic propter hic fio ut propter salus miles is qui salus causa comparo sum hostis trado postea com paro oportet cum beneficium maleficium et omnino is qui arguo cum is qui facio ab defensor laudo aut facio sum demonstro contus do et hic extenuo maleficium magnitudo simul adaugeo is fio possum si demonstro honestus utilis magis necessarius sum ille qui vito reus quam ille qui facio


tuus sit. in hoc genere non potest hoc dici, ad tem- pus et ad eventum aliquem sententiam scriptoris opor- tere accommodari, propterea quod ea sola esse demon- stratur, qua fretus ille, qui contra scriptum dicit, suam esse hereditatem defendit. aliud autem genus est eorum, qui sententiam inducunt, in quo non simplex voluntas scriptoris ostenditur, quae in omne tempus et in omne factum idem valeat, sed ex quodam facto aut eventu ad tempus interpretanda dicitur. ea par- tibus iuridicialis assumptivae maxime sustinetur. nam tum inducitur comparatio, ut in eo, qui, cum lex ape- riri portas noctu vetaret, aperuit quodam in bello et auxilia quaedam in oppidum recepit, ne ab hostibus opprimerentur,

tuus sum in hic genus non possum hic dico ad tem pus et ad evenio aliquis sententia scriptor opor tero accommodaris propterea qui is solus sum demeo stratur qui fretus ille qui contra scribo dico suus sum hereditas defendo alius autem genus sum is qui sententia induco in quo non simplex voluntas scriptor ostendo qui in omnis tempus et in omnis facio idem valeo sed ex quidam facio aut evenio ad tempus interpretor dico is par tibus iuridicial assumptivus magnus sustineo nam tum induco comparatio ut in is qui cum lex apis riri porta nox veto aperio quidam in bellum et auxilium quidam in oppidum recipio ne ab hostis opprimo


infirmatio haec erit: non est una pecunia, propterea quod altera pupilli iam erat adventicia, cuius heres non illo in testamento quisquam scriptus erat, si quid pupillo accidisset; et de altera patris etiamnunc mortui vo- luntas plurimum valebat, quae iam mortuo pupillo suis heredibus concedebat. iudicatio est: unane pe- cunia fuerit; aut, si hac erunt usi infirmatione: posse plures esse unius heredes pecuniae dissimilibus de cau- sis et de eo ipso esse controversiam, iudicatio nascitur: possintne eiusdem pecuniae plures dissimilibus gene- ribus heredes esse? ergo una in constitutione intel- lectum est, quomodo et rationes et rationum infirma- tiones et propterea iudicationes plures fiant.

infirmatio hic sum non sum unus pecunia propterea qui alter pupillus iam sum adventicius qui heres non ille in testamentum quisquam scribo sum si quis pupillus accido et de alter pater etiamnum mortuus vo luntas multus valeo qui iam mortuus pupillus suus heres concedo judicatio sum unus pe cunia sum aut si hic sum utor infirmatio possum multus sum unus heres pecunia dissimilis de cau sum et de is ipse sum controversia judicatio nascor possum idem pecunia multus dissimilis genus ribus heres sum ergo unus in constitutio intel lectus sum quomodo et ratio et ratio infirmo tio et propterea iudicatio multus fio


vendo hac ipsa ratione confirmat accusationem. in hac ab utroque ex omnibus honestatis et ex om- nibus utilitatis partibus, exemplis, signis, ratiocinando, quid cuiusque officii, iuris, potestatis sit, quaeri opor- tebit et fueritne ei, quo de agetur, id iuris, officii, potestatis attributum necne.

vendo hic ipse ratio confirmo accusatio in hic ab uterque ex omnis honestas et ex om nibus utilitas pars exemplum signum ratiocinor quis quisque officium ius potestas sum quaero opor tebit et sum is quo de ago is ius officium potestas attribuo necne


legem iudiciariam laudet. contrarium est, quod contra dicitur atque ii, qui audiunt, fecerunt: ut si quis apud Alexandrum Macedonem dicens contra aliquem urbis expugnatorem diceret nihil esse crudelius quam urbes diruere, cum ipse Alexander Thebas diruisset. in- constans est, quod ab eodem de eadem re diverse dicitur: ut, si qui, cum dixerit, qui virtutem habeat, eum nullius rei ad bene vivendum indigere, neget postea sine bona valetudine posse bene vivi: aut, se amico adesse propter benivolentiam, sperare autem aliquid commodi ad se perventurum.

lex judiciarius laudo contrarius sum qui contra dico atque is qui audio facio ut si quis apud alexander macedonem dico contra aliquis urbs expugnator dico nihil sum crudelis quam urbs diruo cum ipse alexander thebae diruo in consto sum qui ab idem de idem res diverto dico ut si qui cum dico qui virtus habeo is nullus res ad bene vivo indigeo nego postea sine bonus valetudo possum bene vivo aut sui amicus adsum propter benevolentia spero autem aliquis commodus ad sui pervenio


gumentabitur: primum, cuius acciderit culpa, demon- strabit; deinde, cum id aliena culpa accidisset, ostendet se aut non potuisse aut non debuisse id facere, quod accusator dicat oportuisse; quid potuerit, ex utilitatis partibus, in quibus est necessitudinis vis implicata, quid debuerit, ex honestate considera- bitur. de utroque distinctius in deliberativo genere dicetur. deinde omnia facta esse ab reo, quae in ipsius fuerint potestate;

gumentabitur primus qui accido culpa demeo stro deinde cum is alienus culpa accido ostendo sui aut non possum aut non debeo is facio qui accusator dico oportet quis possum ex utilitas pars in qui sum necessitudo volo implicata quis debeo ex honestas considero bitur de uterque distincte in deliberativus genus dico deinde omnis facio sum ab reor qui in ipse sum potestas


in eius autem, qui sumpserit, audaciam et crudelitatem indignatio. ab defensore, in eius, quem ultus sit, audaciam cum sui conquestione; rem non ex nomine ipsius negotii, sed ex consilio eius, qui fecerit, et causa et tempore considerari oportere; quid mali futurum sit aut ex iniuria aut scelere alicuius, nisi tanta et tam perspicua audacia ab eo, ad cuius famam aut ad parentes aut ad liberos pertineret aut ad aliquam rem, quam caram esse omnibus aut necesse est aut oportet esse, vin- dicata.

in is autem qui sumo audacia et crudelitas indignatio ab defensor in is qui ulciscor sum audacia cum suus conquestio res non ex nomen ipse negotium sed ex consilium is qui facio et causa et tempus consideraris oportet quis malus sum sum aut ex iniuria aut scelus aliquis nisi tantus et tam perspicuus audacia ab is ad qui fama aut ad parens aut ad liber pertineo aut ad aliqui res quam caveo sum omnis aut necesse sum aut oportet sum volo dico


neque tum eos illa opinio fefellit. nam Zeuxis ilico quaesivit ab iis, quasnam virgines formosas haberent. illi autem statim hominem deduxerunt in palaestram atque ei pueros ostenderunt multos, magna praeditos dignitate. etenim quodam tempore Crotoniatae multum omnibus corporum viribus et dignitatibus antisteterunt atque honestissimas ex gymnico certamine victorias domum cum laude maxima rettulerunt. cum puerorum igitur formas et corpora magno hic opere miraretur: Horum, inquiunt illi, sorores sunt apud nos virgines. quare, qua sint illae dignitate, potes ex his suspicari. Praebete igitur mihi, quaeso, inquit, ex istis virgini- bus formonsissimas, dum pingo id, quod pollicitus sum vobis, ut mutum in simulacrum ex animali exemplo veritas transferatur.

neque tum is ille opinio fallo nam zeuxis ilico quaero ab is quisnam virgo formosus habeo ille autem statim homo deduco in palaestra atque is puer ostendo multus magnus praeditus dignitas etenim quidam tempus crotoniatae multus omnis corpus vis et dignitas antisteterunt atque honestus ex gymnicus certamen victoria domus cum laus maximus refero cum puer igitur forma et corpus magnus hic opus miro horus inquam ille soror sum apud nos virgo quare qui sum ille dignitas possum ex hic suspicaris praebeo igitur ego quaeso inquam ex iste virgo bus formonsissimas dum pingo is qui polliceor sum tu ut mutus in simulacrum ex animal exemplum vereor transfero


Ostendemus autem, quod polliciti sumus, hoc modo: quae perspicuam omnibus veritatem continet assump- tio, nihil indiget approbationis. ea est huiusmodi: si oportet velle sapere, dare operam philosophiae con- venit. hic propositio indiget approbationis; non enim perspicua est neque constat inter omnes, propterea quod multi nihil prodesse philosophiam, plerique etiam obesse arbitrantur; assumptio perspicua; est enim haec: oportet autem velle sapere. hoc quia ipsum ex se perspicitur et verum esse intellegitur, nihil attinet approbari. quare statim concludenda est argumentatio. est ergo assumptio quaedam, quae approbationis non indiget; nam quandam indigere perspicuum est. se- parata est igitur ab adsumptione approbatio. falsum ergo est non esse plus quam tripertitam argumenta-

ostendo autem qui polliceor sum hic modo qui perspicuus omnis veritas contineo assump tio nihil indigeo approbatio is sum huiusmodi si oportet volo sapio do opera philosophia continuo venio hic propositio indigeo approbatio non enim perspicuus sum neque consto inter omnis propterea qui multus nihil prosum philosophia plerusque etiam obsum arbitror assumptio perspicuus sum enim hic oportet autem volo sapio hic quia ipse ex sui perspicio et verus sum intellego nihil attineo approbo quare statim concludo sum argumentatio sum ergo assumptio quidam qui approbatio non indigeo nam quidam indigeo perspicuus sum sui paro sum igitur ab adsumptio approbatio falsus ergo sum non sum multus quam tripertitam argumentum


Definitio est, cum in scripto verbum aliquod est positum, cuius de vi quaeritur, hoc modo: lex: qui in adversa tempestate navem reliquerint, omnia amittunto; eorum navis et onera sunto, qui in nave remanserint. Duo quidam, cum iam in alto navigarent, et cum eorum alterius navis, alterius onus esset, naufragum quendam natantem et manus ad se tendentem animum adverterunt; misericordia commoti navem ad eum adplicarunt, hominem ad se sustulerunt.

definitio sum cum in scribo verbum aliqui sum pono qui de vis quaero hic modo lex qui in adverso tempestas navo relinquo omnis amitto is navus et onus sum qui in navus remaneo duo quidam cum iam in altus navigo et cum is alter navus alter onus sum naufragus quidam nato et manus ad sui tendo animus adverto misericordia commoveo navo ad is adplicarunt homo ad sui tollo


Accusator autem illum, cuius culpa id factum reus dicet, primum defendet, si poterit; sin minus poterit, negabit ad hoc iudicium illius, sed huius, quem ipse accuset, culpam pertinere. postea dicet suo quemque officio consulere oportere; nec, si ille peccasset, hunc oportuisse peccare; deinde, si ille deliquerit, separatim illum sicut hunc accusari oportere et non cum huius defensione coniungi illius accusationem.

accusator autem ille qui culpa is facio reus dico primus defendo si possum sin paruus possum nego ad hic iudicium ille sed hic qui ipse accuso culpa pertineo postea dico suus quisque officium consulo oportet neque si ille pecco hic oportet peccaris deinde si ille delinquo separatim ille sicut hic accusaris oportet et non cum hic defensio conjungo ille accusatio


Nunc ad praemii quaestionem appositos locos ex- ponemus. ratio igitur praemii quattuor est in partes distributa: in beneficia, in hominem, in praemii genus, in facultates.

nunc ad praemium quaestio applumbo locus ex pono ratio igitur praemium quattuor sum in pars distribuo in beneficium in homo in praemium genus in facultas


quemadmodum autem accusator, cum ab aliis culpam demovebit, defensoris locis utetur, sic iis locis, qui accusatori dati sunt, utetur reus, cum in alios ab se crimen volet transferre.

quemadmodum autem accusator cum ab alius culpa demoveo defensor locus uto sic is locus qui accusator do sum uto reus cum in alius ab sui crimen volo transfero


assumptionis autem approbatione praeterita quadri- pertita sic fiet argumentatio: qui saepenumero nos per fidem fefellerunt, eorum orationi fidem habere non debemus. si quid enim perfidia illorum detrimenti acceperimus, nemo erit praeter nosmet ipsos, quem iure accusare possimus. ac primo quidem decipi in- commodum est; iterum, stultum; tertio, turpe. Cartha- ginienses autem persaepe iam nos fefellerunt. summa igitur amentia est in eorum fide spem habere, quorum perfidia totiens deceptus sis.

assumptio autem approbatio praetereo quadriduum pertita sic fio argumentatio qui saepenumero nos per fides fallo is oratio fides habeo non debeo si quis enim perfidia ille detrimentum accipio nemo sum praeter nos ipse qui ius accuso possum atque primus quidem decipio in commodus sum iterum stultus tertius turpis cartha ginienses autem persaepe iam nos fallo summus igitur amentia sum in is fides spes habeo qui perfidia totiens decipio sum


Simili modo liquet alteram quoque approbationem separatam esse ab assumptione. si quadam in argu- mentatione satis est uti assumptione et non oportet adiungere approbationem assumptioni, quadam autem in argumentatione infirma est assumptio, nisi adiuncta sit approbatio, separatum quiddam est extra assump- tionem approbatio. est autem argumentatio quaedam, in qua assumptio non indiget approbationis, quaedam autem, in qua nihil valet sine approbatione, ut osten- demus. separata igitur est ab adsumptione approbatio.

similis modo liquo alter quoque approbatio separo sum ab assumptio si quidam in argu mentatio satis sum uti assumptio et non oportet adiungo approbatio assumptio quidam autem in argumentatio infirmo sum assumptio nisi adjungo sum approbatio separo quidam sum extra assump tio approbatio sum autem argumentatio quidam in qui assumptio non indigeo approbatio quidam autem in qui nihil valeo sine approbatio ut ostes do separo igitur sum ab adsumptio approbatio


Ac separatim quidem, quae de principio et de insi- nuatione dicenda videbantur, haec fere sunt: nunc quiddam brevi communiter de utroque praecipiendum videtur.

atque separatim quidem qui de principium et de insi nuatio dico video hic fere sum nunc quidam brevis communis de uterque praecipio video


Haec ergo constitutio, quam generalem nominamus, partes videtur nobis duas habere, iuridicialem et neg- otialem. iuridicialis est, in qua aequi et recti natura aut praemii aut poenae ratio quaeritur; negotialis, in qua, quid iuris ex civili more et aequitate sit, conside- ratur;

hic ergo constitutio quam general nomino pars video nos duo habeo iuridicial et neg otial iuridicial sum in qui aequum et recingo natura aut praemium aut poena ratio quaero negotial in qui quis ius ex civilis mos et aequitas sum consido ratur


nem iam intendemus. Deprecatio est, in qua non de- fensio facti, sed ignoscendi postulatio continetur. hoc genus vix in iudicio probari potest, ideo quod con- cesso peccato difficile est ab eo, qui peccatorum vindex esse debet, ut ignoscat, impetrare. quare parte eius generis, cum causam non in eo constitueris, uti licebit; ut si pro aliquo claro aut forti viro, cuius in rem publi- cam multa sunt beneficia, diceres, posses, cum videaris non uti deprecatione, uti tamen, ad hunc modum: quodsi, iudices, hic pro suis beneficiis, pro suo studio, quod in vos semper habuit, tali suo tempore multorum suorum recte factorum causa uni delicto ut ignosce- retis postularet, tamen dignum vestra mansuetudine, dignum virtute huius esset, iudices, a vobis hanc rem hoc postulante impetrari. deinde augere beneficia licebit et iudices per locum communem ad ignoscendi voluntatem ducere.

no iam intendo deprecatio sum in qui non de fensio facio sed ignosco postulatio contineo hic genus vix in iudicium probaris possum ideo qui continuo cedo pecco difficilis sum ab is qui peccator vindex sum debeo ut ignosco impetro quare pars is genus cum causa non in is constituo uti liceo ut si pro aliquis clarus aut fortis vir qui in res publi cam multus sum beneficium dico possum cum videaris non uti deprecatio uti tamen ad hic modus quodsi iudex hic pro suus beneficium pro suus studium qui in tu semper habeo talis suus tempus multus suus rectus factor causa unus delinquo ut ignosco reor postulo tamen dignus vester mansuetudo dignus virtus hic sum iudex ab tu hic res hic postulo impetraris deinde augeo beneficium liceo et iudex per locus communis ad ignosco voluntas duco


Inprudentia est, cum scisse aliquid is, qui arguitur, negatur; ut apud quosdam lex erat: ne quis Dianae vitulum immolaret. nautae quidam, cum adversa tem- pestate in alto iactarentur, voverunt, si eo portu, quem conspiciebant, potiti essent, ei deo, qui ibi esset, se vitulum immolaturos. casu erat in eo portu fanum Dianae eius, cui vitulum immolare non licebat. in- prudentes legis, cum exissent, vitulum immolaverunt. accusantur. intentio est: vitulum immolastis ei deo, cui non licebat. depulsio est in concessione posita. ratio est: nescivi non licere. infirmatio est: tamen, quoniam fecisti, quod non licebat ex lege, supplicio dignus es. iudicatio est: cum id fecerit, quod non oportuerit, et id non oportere nescierit, sitne supplicio dignus?

imprudens sum cum scio aliquis is qui arguo nego ut apud quidam lex sum ne quis diana vitulis immolo nauta quidam cum adverso tem pestas in altus jacto voveo si is portus qui conspicio potior sum is deus qui ibi sum sui vitulis immolo casus sum in is portus fanum diana is qui vitulis immolaris non licet in prudens lex cum exeo vitulis immolo accuso intentio sum vitulis immolo is deus qui non licet depulsio sum in concessio pono ratio sum nescio non licet infirmatio sum tamen quoniam facio qui non licet ex lex supplicium dignus sum judicatio sum cum is facio qui non oportet et is non oportet nescio sum supplicium dignus


negotiis autem quae sunt adtributa, partim sunt con- tinentia cum ipso negotio, partim in gestione negotii considerantur, partim adiuncta negotio sunt, partim negotium consequuntur.

negotium autem qui sum adtribuo pars sum continuo tinentia cum ipse negotium pars in gestio negotium considero pars adjungo negotium sum pars negotium consequor


nihil erit quod multa dicamus, cum eam nulla ratione lenire possimus; cum autem ita necesse erit, si aliquid effugere aut adipisci velimus, tum adiunctio illa quid habeat utilitatis aut quid honestatis, erit considerandum. nam si velis attendere, ita tamen, ut id quaeras, quod conveniat ad usum civitatis, re- perias nullam esse rem, quam facere necesse sit, nisi propter aliquam causam, quam adiunctionem nomi- namus; pariter autem esse multas res , ad quas similis adiunctio non accedit; quod genus homines necesse est interire, sine ad- iunctione; ut cibo utantur, non necesse est nisi cum illa exceptione extra quam si nolint fame perire.

nihil sum qui multus dico cum is nullus ratio lenio possum cum autem ita necesse sum si aliquis effugio aut adipisci volo tum adjunctio ille quis habeo utilitas aut quis honestas sum considero nam si velis attendo ita tamen ut is quaero qui convenio ad usus civitas res perias nullus sum res quam facio necesse sum nisi propter aliqui causa quam adiunctio nomi namus pariter autem sum multus res ad qui similis adjunctio non accedo qui genus homo necesse sum intereo sine ad iunctio ut cibus utor non necesse sum nisi cum ille exceptio extra quam si nolo fames pereo


Saepe et multum hoc mecum cogitavi, bonine an mali plus attulerit hominibus et civitatibus copia di- cendi ac summum eloquentiae studium. nam cum et nostrae rei publicae detrimenta considero et maxi- marum civitatum veteres animo calamitates colligo, non minimam video per disertissimos homines in- vectam partem incommodorum; cum autem res ab nostra memoria propter vetustatem remotas ex litte- rarum monumentis repetere instituo, multas urbes constitutas, plurima bella restincta, firmissimas socie- tates, sanctissimas amicitias intellego cum animi ra- tione tum facilius eloquentia comparatas. ac me quidem diu cogitantem ratio ipsa in hanc potissimum sententiam ducit, ut existimem sapientiam sine elo- quentia parum prodesse civitatibus, eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse numquam. quare si quis omissis rectissimis atque honestissimis studiis rationis et officii consumit omnem operam in exercitatione dicendi, is inutilis sibi, per- niciosus patriae civis alitur; qui vero ita sese armat eloquentia, ut non oppugnare commoda patriae, sed pro his propugnare possit, is mihi vir et suis et pu- blicis rationibus utilissimus atque amicissimus civis fore videtur.

saepe et multus hic ego cogito bonus an malus multus affero homo et civitas copia deus cendi atque superus eloquentia studium nam cum et noster res publicus detrimentum considero et maxi mas civitas vetus animus calamitas colligo non minimus video per dissero homo in veho pars incommodus cum autem res ab noster memoria propter vetustas removeo ex litte raris monumentum repeto instituo multus urbs constituo multus bellum restinguo firmus socie tates sancio amicitia intellego cum animus ra tio tum facilis eloquentia comparo atque ego quidem diu cogito ratio ipse in hic potis sententia duco ut existimo sapientia sine elo quentia parum prosum civitas eloquentia verus sine sapientia nimium obsum plerusque prosum numquam quare si quis omitto recingo atque honestus studium ratio et officium consumo omnis opera in exercitatio dico is inutilis sui per niciosus patria civis alo qui verus ita sui armo eloquentia ut non oppugnaris commodus patria sed pro hic propugnaris possum is ego vir et suus et pu blicis ratio utilis atque amicus civis sum video


constans, si adversarium. falsum est, in quo per- spicue mendacium est, hoc modo: non potest esse sapiens, qui pecuniam neglegit. Socrates autem pecuniam neglegebat: non igitur sapiens erat. com- mune est, quod nihilo magis ab adversariis quam a nobis facit, hoc modo: idcirco, iudices, quia veram causam habebam, brevi peroravi. vulgare est, quod in aliam quoque rem non probabilem, si nunc con- cessum sit, transferri possit, ut hoc: si causam veram non haberet, vobis se, iudices, non commisisset. leve est, quod aut post tempus dicitur, hoc modo: si in mentem venisset, non commisisset; aut perspicue tur- pem rem levi tegere vult defensione, hoc modo: Cum te expetebant omnes florentissimo Regno, reliqui: nunc desertum ab omnibus Summo periclo sola ut restituam paro.

consto si adversarius falsus sum in quo per spicue mendacium sum hic modo non possum sum sapio qui pecunia neglego socrates autem pecunia neglego non igitur sapio sum com munis sum qui nihilum magis ab adversarius quam ab nos facio hic modo idcirco iudex quia verus causa habeo brevis peroro vulgaris sum qui in alius quoque res non probabilis si nunc continuo cedo sum transfero possum ut hic si causa verus non habeo tu sui iudex non committo levis sum qui aut post tempus dico hic modo si in mens venio non committo aut perspicuus tur pem res levis tego volo defensio hic modo cos tu expeto omnis floreo regnum reliquus nunc desertum ab omnis superus periculum solus ut restituo paro


Omni autem in causa pars argumentorum est ad- iuncta ei causae solum, quae dicitur, et ex ipsa ita ducta, ut ab ea separatim in omnes eiusdem generis causas transferri non satis commode possit; pars au- tem est pervagatior et aut in omnes eiusdem generis aut in plerasque causas adcommodata.

omnis autem in causa pars argumentor sum ad iungo is causa solus qui dico et ex ipse ita duco ut ab is separatim in omnis idem genus causa transfero non satis commodus possum pars au tem sum pervagor et aut in omnis idem genus aut in plerusque causa adcommodo


nunc de eo, in quo utilitas quoque adiungitur, quod tamen honestum vocamus, dicendum videtur. sunt igitur multa, quae nos cum dignitate tum quoque fructu suo ducunt; quo in genere est gloria, dignitas, ampli- tudo, amicitia. gloria est frequens de aliquo fama cum laude; dignitas est alicuius honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas; ampli- tudo potentiae aut maiestatis aut aliquarum copiarum magna abundantia; amicitia voluntas erga aliquem rerum bonarum illius ipsius causa, quem diligit, cum eius pari voluntate.

nunc de is in quo utilitas quoque adjungo qui tamen honestus voco dico video sum igitur multus qui nos cum dignitas tum quoque fructus suus duco quo in genus sum gloria dignitas amplus tudo amicitia gloria sum frequens de aliquis fama cum laus dignitas sum aliquis honestus et cultus et honor et verecundia dignus auctoritas amplus tudo potentia aut maiestas aut aliquaris copia magnus abundantia amicitia voluntas erga aliquis res bonus ille ipse causa qui diligo cum is par voluntas


Loci communes autem erunt: accusatoris in eum, qui, cum de facto turpi aliquo aut inutili aut utroque fateatur, quaerat tamen aliquam defensionem; defensoris est, nullum factum inutile neque turpe neque item utile neque honestum putari opor- tere, nisi, quo animo, quo tempore, qua de causa fac- tum sit, intellegatur; qui locus ita communis est, ut bene tractatus in hac causa magno ad persuadendum momento futurus sit; et alter locus, per quem magna cum amplificatione beneficii magnitudo ex utilitate aut honestate aut facti necessitudine demonstratur;

locus communis autem sum accusator in is qui cum de facio turpis aliquis aut inutilis aut uterque fateor quaero tamen aliqui defensio defensor sum nullus facio inutilis neque turpis neque item utilis neque honestus putaris opor tero nisi quo animus quo tempus qui de causa facio tum sum intellego qui locus ita communis sum ut bene tracto in hic causa magnus ad persuadeo momentum sum sum et alter locus per qui magnus cum amplificatio beneficium magnitudo ex utilitas aut honestas aut facio necessitudo demonstro


In admirabili genere causae, si non omnino infesti auditores erunt, principio benivolentiam conparare li- cebit. sin erunt vehementer abalienati, confugere ne- cesse erit ad insinuationem. nam ab iratis si perspicue pax et benivolentia petitur, non modo ea non inve- nitur, sed augetur atque inflammatur odium. in humili autem genere causae contemptionis tollendae causa ne- cesse est attentum efficere auditorem. anceps genus causae si dubiam iudicationem habebit, ab ipsa iudi- catione exordiendum est. sin autem partem turpitu- dinis, partem honestatis habebit, benivolentiam captare oportebit, ut in genus honestum causa translata vi- deatur. cum autem erit honestum causae genus, vel praeteriri principium poterit vel, si commodum fuerit, aut a narratione incipiemus aut a lege aut ab aliqua firmissima ratione nostrae dictionis; sin uti prin- cipio placebit, benivolentiae partibus utendum est, ut id, quod est, augeatur. in obscuro causae genere per principium dociles auditores efficere oportebit.

in admirabilis genus causa si non omnino infestus auditor sum principium benevolentia conpararis li cebit sin sum vehemens abalieno confugio ne cesse sum ad insinuatio nam ab irascor si perspicuus pax et benevolens peto non modo is non in nitur sed augeo atque inflammo odium in humilis autem genus causa contemptio tollo causa ne cesse sum attendo efficio auditor anceps genus causa si dubius iudicatio habeo ab ipse iudi catio exordior sum sin autem pars turpitu dine pars honestas habeo benevolentia captaris oportet ut in genus honestus causa transfero vis deatur cum autem sum honestus causa genus vel praetereo principium possum vel si commodus sum aut ab narratio incipio aut ab lex aut ab aliqui firmus ratio noster dictio sin uti prin cipio placeo benevolentia pars utor sum ut is qui sum augeo in obscurum causa genus per principium docilis auditor efficio oportet


Enumeratio vitiosa intellegitur, si aut praeteritum quiddam dicimus, quod velimus concedere, aut infir- mum aliquid adnumeratum, quod aut contra dici possit aut causa non sit, quare non honeste possimus concedere. praeteritur quiddam in eiusmodi enumerationi- bus: quoniam habes istum equum, aut emeris oportet aut hereditate possideas aut munere acceperis aut domi tibi natus sit aut, si eorum nihil est, subripueris ne- cesse est: si neque emisti neque hereditate venit ne- que donatus est neque domi natus est: necesse est ergo subripueris.

enumeratio vitiosus intellego si aut praetereo quidam dico qui volo concedo aut infir mum aliquis adnumero qui aut contra dico possum aut causa non sum quare non honestus possum concedo praetereo quidam in eiusmodi enumeratio bus quoniam habeo iste equus aut emo oportet aut hereditas possideo aut munus accipio aut domus tu nascor sum aut si is nihil sum surripio ne cesse sum si neque emo neque hereditas venio ne que dono sum neque domus nascor sum necesse sum ergo surripio


Tres igitur haec constitutiones, quae partes non ha- bent, ad hunc modum tractabuntur. nunc generalem constitutionem et partes eius consideremus.

tres igitur hic constitutio qui pars non hic bent ad hic modus tracto nunc general constitutio et pars is considero


hic, quia de civilibus causis lo- quimur, fructus ad amicitiam adiungimus, ut eorum quoque causa petenda videatur, ne forte, qui nos de omni amicitia dicere existimant, reprehendere inci- piant. quamquam sunt qui propter utilitatem modo petendam putant amicitiam; sunt qui propter se so- lum; sunt qui propter se et utilitatem. quorum quid verissime constituatur, alius locus erit considerandi. nunc hoc sic ad usum oratorium relinquatur, utram-

hic quia de civilis causa lo quimur fructus ad amicitia adjungo ut is quoque causa peto video ne fors qui nos de omnis amicitia dico existimo reprehendo incieo piant quamquam sum qui propter utilitas modo peto puto amicitia sum qui propter sui so lum sum qui propter sui et utilitas qui quis verus constituo alius locus sum considero nunc hic sic ad usus oratorius relinquo uter


oportet autem animadvertere, ne, cum aliter sint multa iudicata, solitarium aliquid aut rarum iudicatum afferatur. nam sic his rebus auctoritas iudicati maxime potest infirmari. atque ea quidem, quae quasi probabilia sumentur, ad hunc modum temptari oportebit.

oportet autem animadverto ne cum aliter sum multus judico solitarius aliquis aut raris iudico affero nam sic hic res auctoritas iudico magnus possum infirmaris atque is quidem qui quasi probabilis sumo ad hic modus temptaris oportet