Ac si volumus huius rei, quae vocatur eloquentia, sive artis sive studii sive exercitationis cuiusdam sive facultatis ab natura profectae considerare principium, reperiemus id ex honestissimis causis natum atque optimis rationibus profectum. nam fuit quoddam tem- pus, cum in agris homines passim bestiarum modo vagabantur et sibi victu fero vitam propagabant nec ratione animi quicquam, sed pleraque viribus corporis administrabant, nondum divinae religionis, non hu- mani officii ratio colebatur, nemo nuptias viderat legi- timas, non certos quisquam aspexerat liberos, non, ius aequabile quid utilitatis haberet, acceperat. ita propter errorem atque inscientiam caeca ac temeraria domi- natrix animi cupiditas ad se explendam viribus cor- poris abutebatur, perniciosissimis satellitibus. quo tem- pore quidam magnus videlicet vir et sapiens cognovit, quae materia esset et quanta ad maximas res opportunitas in animis inesset hominum, si quis eam posset elicere et praecipiendo meliorem reddere; qui dispersos homines in agros et in tectis silvestribus abditos ratione quadam conpulit unum in locum et congregavit et eos in unam quamque rem inducens utilem atque honestam primo propter insolentiam reclamantes, deinde propter rationem atque orationem studiosius audientes ex feris et inmanibus mites reddidit et mansuetos.

atque si volo hic res qui voco eloquentia sive ars sive studium sive exercitatio quidam sive facultas ab natura proficio considero principium reperio is ex honestus causa natus atque bonus ratio proficiscor nam sum quidam tem pus cum in ager homo passim bestia modo vago et sui vinco fero vita propago neque ratio animus quisquam sed plerusque vis corpus administro nondum divina religio non hu manon officium ratio colo nemo nuptiae video lego timas non certus quisquam aspicio liber non ius aequabilis quis utilitas habeo accipio ita propter error atque inscientia caecus atque temerarius domus natrix animus cupiditas ad sui expleo vis cor porus abutor perniciosus satelles quo tem porus quidam magnus videlicet vir et sapio cognosco qui materia sum et quantus ad magnus res opportunitas in animus insum homo si quis is possum elices et praecipio bonus reddo qui dispermulceo homo in ager et in tectum silvestris abdo ratio quidam compello unus in locus et congrego et is in unus quisque res induco utilis atque honestus primus propter insolentia reclamo deinde propter ratio atque oratio studiosus audio ex fera et immanis mitis reddo et mansuetos


In hominem autem, quibus rationibus vixerit, quid sumptus in eam rem aut laboris insumpserit; ecquid aliquando tale fecerit; num alieni laboris aut deorum bonitatis praemium sibi postulet; num aliquando ipse talem ob causam aliquem praemio affici negarit opor- tere; aut num iam satis pro eo, quod fecerit, honos habitus sit; aut num necesse fuerit ei facere id, quod fecerit; aut num eiusmodi sit factum, ut, nisi fecisset, supplicio dignus esset, non, quia fecerit, praemio; aut num ante tempus praemium petat et spem incertam certo venditet pretio; aut num, quod supplicium ali- quod vitet, eo praemium postulet, uti de se praeiudi- cium factum esse videatur.

in homo autem qui ratio vivo quis sumptus in is res aut labor insumo ecquis aliquando talis facio num alienus labor aut deus bonitas praemium sui postulo num aliquando ipse talis ob causa aliquis praemium afficio nego opor tero aut num iam satis pro is qui facio honor habitus sum aut num necesse sum is facio is qui facio aut num eiusmodi sum facio ut nisi facio supplicium dignus sum non quia facio praemium aut num ante tempus praemium peto et spes incertus certus vendito pretium aut num qui supplicium al qui vito is praemium postulo uti de sui praeiudi cichorium facio sum video


eam re ipsa et iudicio maximo commutare; deinde indignum esse de lege aliquid derogari aut legem abrogari aut aliqua ex parte com- mutari, cum populo cognoscendi et probandi aut in- probandi potestas nulla fiat; hoc ipsis iudicibus in- vidiosissimum futurum; non hunc locum esse neque hoc tempus legum corrigendarum; apud populum haec et per populum agi convenire; quodsi nunc id agant, velle se scire, qui lator sit, qui sint accepturi; se factiones videre et dissuadere velle; quodsi haec cum summe inutilia tum multo turpissima sint, legem, cuicuimodi sit, in praesentia conservari ab iudicibus, post, si displiceat, a populo corrigi convenire; deinde, si scriptum non exstaret, magnopere quaereremus ne- que isti, ne si extra periculum quidem esset, credere- mus; nunc cum scriptum sit, amentiam esse eius , qui peccarit, potius quam legis ipsius verba cogno- scere. his et huiusmodi rationibus ostenditur causam extra scriptum accipi non oportere.

is res ipse et iudicium maximus commutaris deinde indignus sum de lex aliquis derogaris aut lex abrogaris aut aliqui ex pars com muto cum populus cognosco et probo aut in probo potestas nullus fio hic ipse judex in vidiosissimum sum non hic locus sum neque hic tempus lex corrigendaris apud populus hic et per populus ago convenio quodsi nunc is ago volo sui scio qui lator sum qui sum accipio sui factio video et dissuadeo volo quodsi hic cum summus inutilis tum multus turpis sum lex cuicuimodi sum in praesens conservaris ab judex post si displiceo ab populus corrigo convenio deinde si scribo non exsto magnopere quaero ne que iste ne si extra periculum quidem sum credo mus nunc cum scribo sum amentia sum is qui pecco potis quam lex ipse verbum cogno scere hic et huiusmodi ratio ostendo causa extra scribo accipio non oportet


Reprehensio est, per quam argumentando adver- sariorum confirmatio diluitur aut ele- vatur. haec fonte inventionis eodem utetur, quo utitur confirmatio, propterea quod, quibus ex locis ali- qua res confirmari potest, isdem potest ex locis in- firmari. nihil enim considerandum est in his omnibus nisi id, quod personis aut negotiis adtributum est. quare inventionem et argumentationum expolitionem ex illis, quae ante praecepta sunt, hanc quoque in partem orationis transferri oportebit. verum- tamen, ut quaedam praeceptio detur huius quoque partis, exponemus modos reprehensionis; quos qui ob- servabunt, facilius ea, quae contra dicentur, diluere aut infirmare poterunt.

reprehensio sum per quam argumentor adver sariorum confirmatio diluo aut other vatur hic fons inventio idem uto quo uto confirmatio propterea qui qui ex locus al qui res confirmaris possum idem possum ex locus in firmaris nihil enim considero sum in hic omnis nisi is qui persona aut negotium adtribuo sum quare inventio et argumentatio expolitio ex ille qui ante praecipio sum hic quoque in pars oratio transfero oportet verus tamen ut quidam praeceptio do hic quoque pars expono modus reprehensio qui qui ob servo facilis is qui contra dico diluo aut infirmaris possum


et hoc eum magno opere consi- derare oportebit, non quid in veritate modo, verum etiam vehementius, quid in opinione eius, quem arguet, fuerit. nihil enim refert non fuisse aut non esse aliquid commodi aut incommodi, si ostendi potest ei visum esse, qui arguatur. nam opinio dupliciter fallit ho- mines, cum aut res alio modo est, ac putatur, aut non is eventus est, quem arbitrati sunt. res alio modo est tum, cum aut id, quod bonum est, malum putant, aut contra, quod malum est, bonum, aut, quod nec malum est nec bonum, malum aut bonum, aut, quod malum aut bonum est, nec malum nec bonum.

et hic is magnus opus consi deraris oportet non quis in veritas modo verus etiam vehemens quis in opinio is qui arguo sum nihil enim refero non sum aut non sum aliquis commodus aut incommodus si ostendo possum is video sum qui arguo nam opinio dupliciter fallo ho mino cum aut res alius modo sum atque puto aut non is evenio sum qui arbitror sum res alius modo sum tum cum aut is qui bonus sum malus puto aut contra qui malus sum bonus aut qui neque malus sum neque bonus malus aut bonus aut qui malus aut bonus sum neque malus neque bonus


In scripto versatur controversia, cum ex scriptio- nis ratione aliquid dubii nascitur. id fit ex ambiguo, ex scripto et sententia, ex contrariis legibus, ex ratio- cinatione, ex definitione.

in scribo verso controversia cum ex scriptio nis ratio aliquis dubius nascor is fio ex ambiguus ex scribo et sententia ex contrarius lex ex ratio cinatio ex definitio


Tertius est locus ei, qui pro scripto dicet, maxime necessarius, per quem oportet ostendat, si conveniat causam contra scriptum accipi, eam tamen minime oportere, quae ab adversariis afferatur.

tertius sum locus is qui pro scribo dico magnus necessarius per qui oportet ostendo si convenio causa contra scribo accipio is tamen paruus oportet qui ab adversarius affero


Confirmatio est, per quam argumentando nostrae causae fidem et auctoritatem et firmamentum adiungit oratio. huius partis certa sunt praecepta, quae in singula causarum genera dividentur. verumtamen non incommodum videtur quandam silvam atque materiam universam ante permixtim et confuse exponere omnium argumentationum, post autem tradere, quemadmodum unum quodque causae genus hinc omnibus argumen- tandi rationibus tractis confirmari oporteat.

confirmatio sum per quam argumentor noster causa fides et auctoritas et firmamentum adjungo oratio hic pars certus sum praecipio qui in singulus causaris genus divido verumtamen non incommodus video quidam silva atque materia universus ante permixtim et confundo expono omnis argumentatio post autem trado quemadmodum unus quisque causa genus hinc omnis argumen tandi ratio traho confirmaris oportet


postea sic rem fuisse apertam, ut iudicium de ea re fieri nihil adtinuerit. atque hic demonstran- dum est rationibus et similibus rebus permultas ita atroces et perspicuas res esse, ut de his non modo non necesse sit, sed ne utile quidem, quam mox iu- dicium fiat, exspectare.

postea sic res sum aperio ut iudicium de is res fio nihil adteneo atque hic demonstran dum sum ratio et similis res permultus ita atrox et perspicuus res sum ut de hic non modo non necesse sum sed ne utilis quidem quam mox iu dicium fio exspectaris


non oportuit. de- pulsio est: oportuit. quaestio est: oportueritne? ratio est: eam enim ex bello gloriam virtute peperimus, ut eius aeterna insignia posteris nostris relinquere velle- mus. infirmatio est: at tamen aeternum inimicitiarum monumentum Graios de Graiis statuere non oportet. iudicatio est: cum summae virtutis concelebrandae causa Graii de Graiis aeternum inimicitiarum monu- mentum statuerunt, rectene an contra fecerint? hanc ideo rationem subiecimus, ut hoc causae genus ipsum, de quo agimus, cognosceretur. nam si eam subpo- suissemus, qua fortasse usi sunt: non enim iuste neque pie bellum gessistis, in relationem criminis de- laberemur, de qua post loquemur. utrumque autem causae genus in hanc causam incidere perspicuum est. in hanc argumentationes ex isdem locis sumendae sunt atque in causam negotialem, qua de ante dictum est.

non oportet de pulsio sum oportet quaestio sum oportet ratio sum is enim ex bellum gloria virtus pario ut is aeternus insigne posterus noster relinquo volo mus infirmatio sum at tamen aeternus inimicitiaris monumentum graii de graius statuo non oportet judicatio sum cum summa virtus concelebro causa graius de graius aeternus inimicitiaris monu mentum statuo recingo an contra facio hic ideo ratio subjacio ut hic causa genus ipse de quo ago cognosco nam si is subpo suissemus qui fortasse utor sum non enim justus neque pius bellum gero in relatio crimen de labor de qui post loquor uterque autem causa genus in hic causa incido perspicuus sum in hic argumentatio ex idem locus sumo sum atque in causa negotial qui de ante dico sum


item in omni causa naturam aut victum aut studium aut fortunam aut aliquid eorum, quae personis adtributa sunt, ad eam causam, qua commotum pec- casse dicet, adiungere atque ex dispari quoque genere culparum, si ex pari sumendi facultas non erit, inpro- bare animum adversarii oportebit: si avaritia inductum arguas fecisse et avarum eum, quem accuses, demon- strare non possis, aliis adfinem vitiis esse doceas, et ex ea re non esse mirandum, qui in illa re turpis aut cupidus aut petulans fuerit, hac quoque in re eum deliquisse. quantum enim de honestate et auctoritate eius, qui arguitur, detractum est, tantundem de facul-

item in omnis causa natura aut vinco aut studium aut fortuna aut aliquis is qui persona adtribuo sum ad is causa qui commoveo pec caveo dico adiungo atque ex disparus quoque genus culparis si ex par sumo facultas non sum inpro baris animus adversarius oportet si avaritia induco arguo facio et avaris is qui accuso demeo straris non possum alius affinis vitium sum doceo et ex is res non sum miror qui in ille res turpis aut cupidus aut petulans sum hic quoque in res is delinquo quantus enim de honestas et auctoritas is qui arguo detraho sum tantus de facul


nunc deinceps ratiocinationis vim et naturam consideremus.

nunc deinceps ratiocinatio vis et natura considero


tum Crotoniatae publico de con- silio virgines unum in locum conduxerunt et pictori quam vellet eligendi potestatem dederunt. ille autem quinque delegit; quarum nomina multi poe+tae memo- riae prodiderunt, quod eius essent iudicio probatae, qui pulchritudinis habere verissimum iudicium de- buisset. neque enim putavit omnia, quae quaereret ad venustatem, uno se in corpore reperire posse ideo, quod nihil simplici in genere omnibus ex partibus per- fectum natura expolivit. itaque, tamquam ceteris non sit habitura quod largiatur, si uni cuncta concesserit, aliud alii commodi aliquo adiuncto incommodo mu- neratur.

tum crotoniatae publicus de continuo silio virgo unus in locus conduco et pictor quam volo eligo potestas do ille autem quinque deligo qui nomen multus poe taos memo riae prodo qui is sum iudicium probo qui pulchritudo habeo verus iudicium de buisset neque enim puto omnis qui quaero ad venustas unus sui in corpus reperio possum ideo qui nihil simplex in genus omnis ex pars per fectum natura expolio itaque tamquam ceterus non sum habeo qui largior si unus cunctus concedo alius alius commodus aliquis adjungo incommodus mu neratur


sin aliquae res accident difficiles, in illa su- periore, possitne fieri, quaestione considerabimus. at- que etiam hoc mihi videor videre, esse quasdam cum adiunctione necessitudines, quasdam simplices et ab- solutas. nam aliter dicere solemus: necesse est Casilinenses se dedere Hannibali; aliter autem: ne- cesse est Casilinum venire in Hannibalis potestatem. illic, in superiore, adiunctio est haec: nisi si malunt fame perire; si enim id malunt, non est necesse; hoc inferius non item, propterea quod, sive velint Casili- nenses se dedere sive famem perpeti atque ita perire, necesse est Casilinum venire in Hannibalis potestatem. quid igitur haec perficere potest necessitudinis distri- butio? prope dicam plurimum, cum locus necessi- tudinis videbitur incurrere. nam cum simplex erit necessitudo,

sin aliqui res accido difficilis in ille su periore possum fio quaestio considero at que etiam hic ego video video sum quidam cum adiunctio necessitudo quidam simplex et ab solvo nam aliter dico solo necesse sum casilinenses sui do hannibal aliter autem ne cesse sum casilinus venio in hannibal potestas illic in superus adjunctio sum hic nisi si malo fames pereo si enim is malo non sum necesse hic inferus non item propterea qui sive volo casilis nenses sui do sive fames perpetior atque ita pereo necesse sum casilinus venio in hannibal potestas quis igitur hic perficio possum necessitudo distri butio prope dico multus cum locus necessi tudo video incurro nam cum simplex sum necessitudo


manum opulentiam; quae res ab legibus et ab aequabili iure remotissima sit. octavus locus est, per quem de- monstramus non vulgare neque factitatum esse ne ab audacissimis quidem hominibus id maleficium, de quo agatur; atque id a feris quoque hominibus et a bar- baris gentibus et inmanibus bestiis esse remotum. haec erunt, quae in parentes, liberos, coniuges, consangui- neos, supplices crudeliter facta dicentur, et deinceps si qua proferantur in maiores natu, in hospites, in vicinos, in amicos, in eos, quibuscum vitam egeris, in eos, apud quos educatus sis, in eos, ab quibus eruditus, in mortuos, in miseros et misericordia dignos, in ho- mines claros, nobiles et honore usos, in eos, qui neque laedere alium nec se defendere potuerunt, ut in pueros, senes, mulieres; quibus ex omnibus acriter excitata in- dignatio summum in eum, qui violarit horum aliquid,

manus opulentia qui res ab lex et ab aequabilis ius removeo sum octavus locus sum per qui de monstro non vulgaris neque factitas sum ne ab audax quidem homo is maleficium de quo ago atque is ab fera quoque homo et ab bar baris gens et immanis bestia sum removeo hic sum qui in parens liber coniunx consangui neos supplex crudeliter facio dico et deinceps si qui profero in magnus natus in hospes in vicinus in amicus in is qui vita ago in is apud qui educo sum in is ab qui erudio in mortuus in miser et misericordia dignus in ho mino clarus nobilis et honor utor in is qui neque laedo alius neque sui defendo possum ut in puer senex mulier qui ex omnis acer excito in dignatio superus in is qui violo hic aliquis


naturae ius est, quod non opinio genuit, sed quaedam in natura vis insevit, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem, ob- servantiam, veritatem. religio est, quae superioris cuiusdam naturae, quam divinam vocant, curam caeri- moniamque affert; pietas, per quam sanguine con- iunctis patriaeque benivolum officium et diligens tri- buitur cultus; gratia, in qua amicitiarum et officiorum alterius memoria et remunerandi voluntas continetur; vindicatio, per quam vis aut iniuria et omnino omne, quod obfuturum est, defendendo aut ulciscendo pro- pulsatur; observantia, per quam homines aliqua digni- tate antecedentes cultu quodam et honore dignantur;

natura ius sum qui non opinio gigno sed quidam in natura volo insero ut religio pietas gratia vindicatio ob servantiam veritas religio sum qui superus quidam natura quam divina voco cura caeri moniamque affero pietas per quam sanguis continuo iungo patria benevolus officium et diligo tri buitur cultus gratia in qui amicitiaris et officium alter memoria et remunero voluntas contineo vindicatio per quam volo aut iniuria et omnino omnis qui obsum sum defendo aut ulciscor pro pulso observo per quam homo aliqui dignus tate antecedo cultus quidam et honor digno


Aperta autem narratio poterit esse, si, ut quidque primum gestum erit, ita primum exponetur, et rerum ac temporum ordo servabitur, ut ita narrentur, ut gestae res erunt aut ut potuisse geri videbuntur. hic erit considerandum, ne quid perturbate, ne quid con- torte dicatur, ne quam in aliam rem transeatur, ne ab ultimo repetatur, ne ad extremum prodeatur, ne quid, quod ad rem pertineat, praetereatur; et omnino, quae praecepta de brevitate sunt, hoc quoque in ge- nere sunt conservanda. nam saepe res parum est in- tellecta longitudine magis quam obscuritate narra- tionis. ac verbis quoque dilucidis utendum est; quo de genere dicendum est in praeceptis elocutionis. Pro- babilis erit narratio, si in ea videbuntur inesse ea, quae solent apparere in veritate; si personarum dignitates servabuntur; si causae factorum exstabunt; si fuisse facultates faciundi videbuntur; si tempus idoneum, si spatii satis, si locus opportunus ad eandem rem, qua de re narrabitur, fuisse ostendetur; si res et ad eorum, qui agent, naturam et ad vulgi morem et ad eorum, qui audient, opinionem accommodabitur. Ac veri quidem similis ex his rationibus esse poterit:

apertus autem narratio possum sum si ut quisque primus gero sum ita primus expono et res atque tempus ordo servo ut ita narro ut gero res sum aut ut possum gero video hic sum considero ne quis perturbo ne quis continuo torqueo dico ne quam in alius res transeo ne ab ultimo repeto ne ad exter proeo ne quis qui ad res pertineo praetereo et omnino qui praecipio de brevitas sum hic quoque in ge no sum conservo nam saepe res parum sum in tellecta longitudo magis quam obscuritas narro tio atque verbum quoque dilucidus utor sum quo de genus dico sum in praecipio elocutio pro babilis sum narratio si in is video insum is qui soleo appareo in veritas si personaris dignitas servo si causa factor exsto si sum facultas facio video si tempus idoneus si spatium satis si locus opportunus ad idem res qui de res narro sum ostendo si res et ad is qui ago natura et ad vulgus mos et ad is qui audio opinio accommodo atque verus quidem similis ex hic ratio sum possum


Benivolentia quattuor ex locis comparatur: ab nostra, ab adversariorum, ab iudicum persona, a causa. ab nostra, si de nostris factis et officiis sine arrogantia dicemus; si crimina inlata et aliquas minus honestas suspiciones iniectas diluemus; si, quae incommoda acci- derint aut quae instent difficultates, proferemus; si prece et obsecratione humili ac supplici utemur. ab ad- versariorum autem, si eos aut in odium aut in invidiam aut in contemptionem adducemus. in odium ducentur, si quod eorum spurce, superbe, crudeliter, malitiose factum proferetur; in invidiam, si vis eorum, potentia, divitiae, cognatio proferentur atque eorum usus arrogans et intolerabilis, ut his rebus magis vi- deantur quam causae suae confidere; in contemp- tionem adducentur, si eorum inertia, neglegentia, igna- via, desidiosum studium et luxuriosum otium profe- retur. ab auditorum persona benivolentia captabitur, si res ab iis fortiter, sapienter, mansuete gestae profe- rentur, ut ne qua assentatio nimia significetur, si de iis quam honesta existimatio quantaque eorum iudicii et auctoritatis exspectatio sit ostendetur; ab rebus, si nostram causam laudando extollemus, adversariorum causam per contemptionem deprimemus.

benevolens quattuor ex locus comparo ab noster ab adversarius ab iudex persono ab causa ab noster si de noster facio et officium sine arrogo dico si crimen infero et aliqui paruus honestus suspicio injecto diluo si qui incommodus accio derint aut qui insto difficultas profero si prex et obsecratio humilis atque supplicium uto ab ad versariorum autem si is aut in odium aut in invidia aut in contemptio adduco in odium duco si qui is spurcus superbus crudeliter malitiosus facio profero in invidia si volo is potentia divitiae cognatio profero atque is utor arrogo et intolerabilis ut hic res magis vis deantur quam causa suus confido in contemp tio adduco si is inertia neglegentia igna via desidiosus studium et luxuriosus otium profe reor ab auditor persono benevolens capto si res ab is fortis sapienter mansuete gero profe reor ut ne qui assentatio nimius significo si de is quam honestus existimatio quantus is iudicium et auctoritas exspectatio sum ostendo ab res si noster causa laudo extollo adversarius causa per contemptio deprimo


Ex contrariis autem legibus controversia nascitur, cum inter se duae videntur leges aut plures discrepare, hoc modo: lex: qui tyrannum occiderit, olympio- nicarum praemia capito et quam volet sibi rem a magistratu deposcito et magistratus ei con- cedito. et altera lex: tyranno occiso quinque eius proximos cognatione magistratus necato. Alexan- drum, qui apud Pheraeos in Thessalia tyrannidem occu- parat, uxor sua, cui Thebe nomen fuit, noctu, cum si- mul cubaret, occidit. haec filium suum, quem ex ty- ranno habebat, sibi in praemii loco deposcit. sunt qui ex lege occidi puerum dicant oportere. res in iudicio est.

ex contrarius autem lex controversia nascor cum inter sui duo video lex aut multus discreparis hic modo lex qui tyrannus occido olympio nicaris praemium capito et quam volo sui res ab magistratus deposco et magistratus is continuo cedo et alter lex tyrannus occido quinque is propior cognatio magistratus neco alexa drum qui apud pheraei in thessalia tyrannis occu paro uxor suus qui thebe nomen sum nox cum si mul cubo occido hic filius suus qui ex ty ranno habeo sui in praemium locus deposco sum qui ex lex occido puer dico oportet res in iudicium sum