De Oratore

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Nam quod ius civile, Crasse, tam vehementer amplexus es, video quid egeris; tum, cum dicebas, videbam; primum Scaevolae te dedisti, quem omnes amare meritissimo pro eius eximia suavitate debemus; cuius artem cum indotatam esse et incomptam videres, verborum eam dote locupletasti et ornasti; deinde quod in ea tu plus operae laborisque consumpseras, cum eius studi tibi et hortator et magister esset domi, veritus es, nisi istam artem oratione exaggerasses, ne operam perdidisses.

nam qui ius civilis crassus tam vehemens amplector sum video quis ago tum cum dico video primus scaevola tu do qui omnis amo mereo pro is eximius suavitas debeo qui ars cum indotatus sum et incomis video verbum is dos locupleto et orno deinde qui in is tu multus opera labor consumo cum is studium tu et hortator et magister sum domus vereor sum nisi iste ars oratio exaggero ne opera perdo


Cuius responso iudices sic exarserunt, ut capitis hominem innocentissimum condemnarent; qui quidem si absolutus esset, quod me hercule, etiam si nihil ad nos pertinet, tamen propter eius ingeni magnitudinem vellem, quonam modo istos philosophos ferre possemus, qui nunc, cum ille damnatus est nullam aliam ob culpam nisi propter dicendi inscientiam, tamen a se oportere dicunt peti praecepta dicendi? Quibuscum ego non pugno, utrum sit melius aut verius: tantum dico et aliud illud esse atque hoc et hoc sine illo summum esse posse.

qui respondeo iudex sic exardeo ut capio homo innocens condemno qui quidem si absolvo sum qui ego herculis etiam si nihil ad nos pertineo tamen propter is ingenium magnitudo volo quonam modo iste philosophus fero possum qui nunc cum ille damno sum nullus alius ob culpa nisi propter dico inscientia tamen ab sui oportet dico peto praecipio dico qui ego non pugno utrum sum bonus aut verus tantus dico et alius ille sum atque hic et hic sine ille superus sum possum


'Ita,' inquit Antonius 'et in eo quidem genere scio et me et omnis, qui adfuerunt, delectatos esse vehementer, cum a te est Popilia, mater vestra, laudata, cui primum mulieri hunc honorem in nostra civitate tributum puto. Sed non omnia, quaecumque loquimur, mihi videntur ad artem et ad praecepta esse revocanda;

ita inquam antonius et in is quidem genus scio et ego et omnis qui adsum delecto sum vehemens cum ab tu sum popilius mater vester laudo qui primus mulier hic honor in noster civitas tribuo puto sed non omnis quicumque loquor ego video ad ars et ad praecipio sum revoco


Ac tamen, quae causae sunt eius modi, ut de earum iure dubium esse non possit, omnino in iudicium vocari non solent. Num quis eo testamento, quod paterfamilias ante fecit quam ei filius natus esset, hereditatem petit? Nemo; quia constat agnascendo rumpi testamentum; ergo in hoc genere iuris iudicia nulla sunt: licet igitur impune oratori omnem hanc partem iuris non controversi ignorare, quae pars sine dubio multo maxima est;

atque tamen qui causa sum is modus ut de is ius dubius sum non possum omnino in iudicium vocaris non soleo num quis is testamentum qui paterfamilias ante facio quam is filius nascor sum hereditas peto nemo quia consto agnascor rumpo testamentum ergo in hic genus ius iudicium nullus sum licet igitur impunis orator omnis hic pars ius non controversus ignoro qui pars sine dubius multus maximus sum


Potuit hic locus tam anceps, tam inauditus, tam lubricus, tam novus sine quadam incredibili vi ac facultate dicendi tractari? Quid ego de Cn. Manli, quid de Q. Regis commiseratione dicam? Quid de aliis innumerabilibus? In quibus hoc non maxime enituit quod tibi omnes dant, acumen quoddam singulare, sed haec ipsa, quae nunc ad me delegare vis, ea semper in te eximia et praestantia fuerunt.'

possum hic locus tam anceps tam inaudio tam lubricus tam novus sine quidam incredibilis vis atque facultas dico tractaris quis ego de cn manlius quis de q rex commiseratio dico quis de alius innumerabilis in qui hic non magnus eniteo qui tu omnis do acumen quidam singularis sed hic ipse qui nunc ad ego delegaris volo is semper in tu eximius et praesto sum


Saepe etiam in eam partem ferebatur oratione, ut omnino disputaret nullam artem esse dicendi; idque cum argumentis docuerat, quod ita nati essemus, ut et blandiri eis subtiliter, a quibus esset petendum, et adversarios minaciter terrere possemus et rem gestam exponere et id, quod intenderemus, confirmare et, quod contra diceretur, refellere, ad extremum deprecari aliquid et conqueri, quibus in rebus omnis oratorum versaretur facultas; et quod consuetudo exercitatioque intellegendi prudentiam acueret atque eloquendi celeritatem incitaret;

saepe etiam in is pars fero oratio ut omnino disputo nullus ars sum dico is cum argumentum doceo qui ita nascor sum ut et blandio is subtilis ab qui sum peto et adversarius minax terreo possum et res gero expono et is qui intendo confirmo et qui contra dico refello ad exter deprecor aliquis et conqueror qui in res omnis orator verso facultas et qui consuetudo exercitatio intellego prudentia acuo atque eloquor celeritas incito


Legendi etiam poetae, cognoscendae historiae, omnium bonarum artium doctores atque scriptores eligendi et pervolutandi et exercitationis causa laudandi, interpretandi, corrigendi, vituperandi ; disputandumque de omni re in contrarias partis et, quicquid erit in quaque re, quod probabile videri possit, eliciendum ;

lego etiam poeta cognosco historia omnis bonus ars doctor atque scriptor eligo et pervoluto et exercitatio causa laudo interpretor corrigo vitupero disputo de omnis res in contrarius pars et quisquis sum in quisque res qui probabilis video possum elicio


Tum ille 'verum' inquit 'ex me audies, Catule: semper ego existimavi iucundiorem et probabiliorem huic populo oratorem fore, qui primum quam minimam artifici alicuius, deinde nullam Graecarum rerum significationem daret: atque ego idem existimavi pecudis esse, non hominis, cum tantas res Graeci susciperent, profiterentur, agerent seseque et videndi res obscurissimas et bene vivendi et copiose dicendi rationem daturos hominibus pollicerentur, non admovere aurem et, si palam audire eos non auderes, ne minueres apud tuos civis auctoritatem tuam, subauscultando tamen excipere voces eorum et procul quid narrarent attendere. Itaque feci, Catule, et istorum omnium summatim causas et genera ipsa gustavi.'

tum ille verus inquam ex ego audio catulis semper ego existimo jucundus et probabilis hic populus orator sum qui primus quam minimus artifex aliquis deinde nullus graecaris res significatio do atque ego idem existimo pecus sum non homo cum tantus res graecum suscipio profiteor ago sesequor et video res obscurus et bene vivo et copiosus dico ratio do homo polliceor non admoveo auris et si palam audio is non audeo ne minuo apud tuus civis auctoritas tuus subausculto tamen excipio voco is et procul quis narro attendo itaque facio catulis et iste omnis summatim causa et genus ipse gusto


sed cum erit utendum principio, quod plerumque erit, aut ex reo aut ex adversario aut ex re aut ex eis, apud quos agetur, sententias duci licebit. Ex reo (reos appello, quorum res est), quae significent bonum virum, quae liberalem, quae calamitosum, quae misericordia dignum, quae valeant contra falsam criminationem; ex adversario eisdem ex locis fere contraria;

sed cum sum utor principium qui plerusque sum aut ex reor aut ex adversarius aut ex res aut ex is apud qui ago sententia duco liceo ex reor reus appello qui res sum qui significo bonus vir qui liberal qui calamitosus qui misericordia dignus qui valeo contra falsus criminatio ex adversarius idem ex locus fere contrarius


'Plane' inquit Catulus 'adsentior.' 'Age vero,' inquit Antonius 'qualis oratoris et quanti hominis in dicendo putas esse historiam scribere?' 'Si, ut Graeci scripserunt, summi,' inquit Catulus; 'si, ut nostri, nihil opus est oratore; satis est non esse mendacem.' 'Atqui, ne nostros contemnas,' inquit Antonius, 'Graeci quoque ipsi sic initio scriptitarunt, ut noster Cato, ut Pictor, ut Piso;

planus inquam catulus adsentio ago verus inquam antonius qualis orator et quantus homo in dico puto sum historia scribo si ut graecum scribo superus inquam catulus si ut noster nihil opus sum orator satis sum non sum mendacem atqui ne noster contemno inquam antonius graecum quoque ipse sic initium scriptito ut noster cato ut pictor ut piso


De me autem ipso, cui uni tu concedis, ut sine ulla iuris scientia tamen causis satis facere possim, tibi hoc, Crasse, respondeo, neque me umquam ius civile didicisse neque tamen in eis causis, quas in iure possem defendere, umquam istam scientiam desiderasse; aliud est enim esse artificem cuiusdam generis atque artis, aliud in communi vita et vulgari hominum consuetudine nec hebetem nec rudem.

de ego autem ipse qui unus tu concedo ut sine ullus ius scientia tamen causa satis facio possum tu hic crassus respondeo neque ego umquam ius civilis disco neque tamen in is causa qui in ius possum defendo umquam iste scientia desidero alius sum enim sum artifex quidam genus atque ars alius in communis vito et vulgaris homo consuetudo neque hebeto neque rudis


quem si patiuntur eundem esse philosophum, sublata controversia est; sin eos diiungent, hoc erunt inferiores, quod in oratore perfecto inest illorum omnis scientia, in philosophorum autem cognitione non continuo inest eloquentia; quae quamvis contemnatur ab eis, necesse est tamen aliquem cumulum illorum artibus adferre videatur.' Haec cum Crassus dixisset, parumper et ipse conticuit et a ceteris silentium fuit.

qui si patior idem sum philosophus tollo controversia sum sin is diiungent hic sum inferus qui in orator perficio insum ille omnis scientia in philosophus autem cognitio non continuo insum eloquentia qui quivis contemno ab is necesse sum tamen aliquis cumulis ille ars affero video hic cum crassus dico parumper et ipse conticesco et ab ceterus silentium sum


Quid? qua de re inter Marcellos et Claudios patricios centumviri iudicarunt, cum Marcelli ab liberti filio stirpe, Claudii patricii eiusdem hominis hereditatem gente ad se redisse dicerent, nonne in ea causa fuit oratoribus de toto stirpis et gentilitatis iure dicendum?

quis qui de res inter marcellus et claudius patricius centumviri judico cum marcellus ab libertus filius stirps claudius patricius idem homo hereditas gens ad sui redeo dico nonne in is causa sum orator de totus stirps et gentilitas ius dico


Consequentur etiam illi loci, qui quamquam proprii causarum et inhaerentes in earum nervis esse debent, tamen quia de universa re tractari solent, communes a veteribus nominati sunt; quorum partim habent vitiorum et peccatorum acrem quandam cum amplificatione incusationem aut querelam, contra quam dici nihil solet nec potest, ut in depeculatorem, in proditorem, in parricidam; quibus uti confirmatis criminibus oportet, aliter enim ieiuni sunt atque inanes;

consequor etiam ille locus qui quamquam proprius causaris et inhaereo in is nervus sum debeo tamen quia de universus res tractaris soleo communis ab vetus nomino sum qui pars habeo vitium et peccator acer quidam cum amplificatio incusatio aut querela contra quam dico nihil soleo neque possum ut in depeculator in proditor in parricida qui uti confirmo crimen oportet aliter enim jejunus sum atque inanis


Verum hoc, ut dixi, nihil ad me; illud ad me ac multo etiam magis ad vos, Cotta noster et Sulpici: quo modo nunc se istorum artes habent, pertimescenda est multitudo causarum; est enim infinita, si in personis ponitur; quot homines, tot causae; sin ad generum universas quaestiones referuntur, ita modicae et paucae sunt, ut eas omnis diligentes et memores et sobrii oratores percursas animo et prope dicam decantatas habere debeant; nisi forte existimatis a M'. Curio causam didicisse L. Crassum et ea re multa attulisse, quam ob rem postumo non nato Curium tamen heredem Coponi esse oporteret:

verus hic ut dico nihil ad ego ille ad ego atque multus etiam magis ad tu cotta noster et sulpicius quo modo nunc sui iste ars habeo pertimesco sum multitudo causaris sum enim infinitus si in persona pono quot homo tot causa sin ad gener universus quaestio refero ita modicus et paucus sum ut is omnis diligo et memor et sobrius orator percurro animus et prope dico decanto habeo debeo nisi fors existimo ab m curius causa disco l crassus et is res multus affero quam ob res postumus non natus curiatii tamen heres coponius sum oportet


Quod si in nobis, qui adsumus, tantae dissimilitudines sunt, tam certae res cuiusque propriae et in ea varietate fere melius a deteriore facultate magis quam genere distinguitur atque omne laudatur, quod in suo genere perfectum est, quid censetis, si omnis, qui ubique sunt aut fuerunt oratores, amplecti voluerimus, nonne fore ut, quot oratores, totidem paene reperiantur genera dicendi? Ex qua mea disputatione forsitan occurrat illud, si paene innumerabiles sint quasi formae figuraeque dicendi, specie dispares, genere laudabiles, non posse ea, quae inter se discrepant, eisdem praeceptis atque una institutione formari.

qui si in nos qui adsum tantus dissimilitudo sum tam certus res quisque proprius et in is varietas fere bonus ab deterior facultas magis quam genus distinguo atque omnis laudo qui in suus genus perficio sum quis censeo si omnis qui ubique sum aut sum orator amplector volo nonne sum ut quot orator totidem paene reperio genus dico ex qui meus disputatio forsitan occurro ille si paene innumerabilis sum quasi forma figura dico species disparis genus laudabilis non possum is qui inter sui discrepo idem praecipio atque unus institutio formaris


Hic cum adrisisset ipse Crassus, 'ac tamen,' inquit Antonius 'cum artem esse facetiarum, Iuli, negares, aperuisti quiddam, quod praecipiendum videretur: haberi enim dixisti rationem oportere hominum, rei, temporis, ne quid iocus de gravitate decerperet; quod quidem in primis a Crasso observari solet. Sed hoc praeceptum praetermittendarum est facetiarum, cum eis nihil opus sit; nos autem quo modo utamur, cum opus sit, quaerimus, ut in adversarium et maxime, si eius stultitia poterit agitari; in testem stultum, cupidum, levem, si facile homines audituri videbuntur.

hic cum adrideo ipse crassus atque tamen inquam antonius cum ars sum facetiaris iulis negaris aperio quidam qui praecipio video habeo enim dico ratio oportet homo res tempus ne quis iocus de gravitas decerpo qui quidem in primus ab crassus observaris soleo sed hic praeceptum praetermittendaris sum facetiaris cum is nihil opus sum nos autem quo modo uto cum opus sum quaero ut in adversarius et magnus si is stultitia possum agitaris in testo stultus cupidus levo si facilis homo audio video


Ibi, ut ex pristino sermone relaxarentur animi omnium, solebat Cotta narrare Crassum sermonem quendam de studio dicendi intulisse.

ibi ut ex pristinus sermo relaxo animus omnis soleo cotta narro crassus sermo quidam de studium dico infero


Quos tum, ut pueri, refutare domesticis testibus patre et C. Aculeone propinquo nostro et L. Cicerone patruo solebamus, quod de Crasso pater et Aculeo, quocum erat nostra matertera, quem Crassus dilexit ex omnibus plurimum, et patruus, qui cum Antonio in Ciliciam profectus una decesserat, multa nobis de eius studio et doctrina saepe narravit; cumque nos cum consobrinis nostris, Aculeonis filiis, et ea disceremus, quae Crasso placerent, et ab eis doctoribus, quibus ille uteretur, erudiremur, etiam illud saepe intelleximus, cum essemus eius domi, quod vel pueri sentire poteramus, illum et Graece sic loqui, nullam ut nosse aliam linguam videretur, et doctoribus nostris ea ponere in percontando eaque ipsum omni in sermone tractare, ut nihil esse ei novum, nihil inauditum videretur.

qui tum ut puer refutaris domesticus testis pater et que aculeo propinquo noster et l cicero patruus soleo qui de crassus pater et aculeus qui sum noster matertera qui crassus diligo ex omnis multus et patruus qui cum antonius in cilicia proficiscor unus decedo multus nos de is studium et doctrina saepe narro cum nos cum consobrinus noster aculeo filius et is disco qui crassus placeo et ab is doctor qui ille uto erudio etiam ille saepe intellego cum sum is domus qui vel puer sentio possum ille et graecum sic loquor nullus ut nosco alius lingua video et doctor noster is pono in perconto is ipse omnis in sermo tractaris ut nihil sum is novus nihil inaudio video


Hisce ego rebus exempla adiungerem, nisi apud quos haec haberetur oratio cernerem; nunc complectar, quod proposui, brevi: si enim aut mihi facere licuerit, quod iam diu cogito, aut alius quispiam aut me impedito occuparit aut mortuo effecerit, ut primum omne ius civile in genera digerat, quae perpauca sunt, deinde eorum generum quasi quaedam membra dispertiat, tum propriam cuiusque vim definitione declaret, perfectam artem iuris civilis habebitis, magis magnam atque uberem quam difficilem et obscuram.

hic ego res exemplum adjungo nisi apud qui hic habeo oratio cerno nunc complector qui propono brevis si enim aut ego facio liceo qui iam diu cogo aut alius quispiam aut ego impedio occupo aut mortuus efficio ut primus omnis ius civilis in genus digero qui perpaucus sum deinde is gener quasi quidam membrum dispertiat tum proprius quisque vis definitio declaro perficio ars ius civilis habeo magis magnus atque uber quam difficilis et obscurus


'At enim vereor,' inquit Crassus 'ne haec aut difficiliora istis ad persequendum esse videantur aut, quia non traduntur in vulgari ista disciplina, nos ea maiora ac difficiliora videri velle videamur.' Tum Catulus 'erras,' inquit 'Crasse, si aut me aut horum quemquam putas a te haec opera cotidiana et pervagata exspectare. Ista, quae dicis, dici volumus; neque tam dici quam isto dici modo; neque tibi hoc pro me solum, sed pro his omnibus sine ulla dubitatione respondeo.'

at enim vereor inquam crassus ne hic aut difficilis iste ad persequor sum video aut quia non trado in vulgaris iste disciplina nos is magnus atque difficilis video volo video tum catulus erro inquam crassus si aut ego aut hic quisquam puto ab tu hic opus cottidianus et pervagor exspectaris iste qui dico dico volo neque tam dico quam iste dico modo neque tu hic pro ego solus sed pro hic omnis sine ullus dubitatio respondeo


Verum, quoniam sententiae atque opinionis meae voluistis esse participes, nihil occultabo et, quoad potero, vobis exponam, quid de quaque re sentiam. Antoni incredibilis quaedam et prope singularis et divina vis ingeni videtur, etiam si hac scientia iuris nudata sit, posse se facile ceteris armis prudentiae tueri atque defendere; quam ob rem hic nobis sit exceptus; ceteros vero non dubitabo primum inertiae condemnare sententia mea, post etiam impudentiae;

verus quoniam sententia atque opinio meus volo sum particeps nihil occulto et quoad possum tu expono quis de quisque res sentio antonius incredibilis quidam et prope singularis et divino volo ingenium video etiam si hic scientia ius nudo sum possum sui facilis ceterus arma prudentia tueor atque defendo quam ob res hic nos sum excipio ceterus verus non dubito primus inertia condemnaris sententia meus post etiam impudentia


viris, diligentia est. Inter ingenium quidem et diligentiam perpaulum loci reliquum est arti: ars demonstrat tantum, ubi quaeras, atque ubi sit illud, quod studeas invenire; reliqua sunt in cura, attentione animi, cogitatione, vigilantia, adsiduitate, labore; complectar uno verbo, quo saepe iam usi sumus, diligentia; qua una virtute omnes virtutes reliquae continentur.

vis diligentia sum inter ingenium quidem et diligentia perpaulis locus reliquus sum artus ars demonstro tantus ubi quaero atque ubi sum ille qui studeo invenio reliquus sum in cura attentio animus cogitatio vigilo adsiduitas labor complector unus verbum quo saepe iam utor sum diligentia qui unus virtus omnis virtus reliquus contineo


tum autem quod amore patriae censes nos nostrorum maiorum inventa nosse debere, non vides veteres leges aut ipsas sua vetustate consenuisse aut novis legibus esse sublatas? Quod vero viros bonos iure civili fieri putas, quia legibus et praemia proposita sint virtutibus et supplicia vitiis, equidem putabam virtutem hominibus, si modo tradi ratione possit, instituendo et persuadendo, non minis et vi ac metu tradi. Nam ipsum quidem illud etiam sine cognitione iuris, quam sit bellum cavere malum, scire possumus.

tum autem qui amor patria censeo nos noster magnus invenio nosco debeo non video vetus lex aut ipse suus vetustas consenesco aut novus lex sum suffero qui verus vir bonus ius civilis fio puto quia lex et praemium propono sum virtus et supplicium vitium equidem puto virtus homo si modo trado ratio possum instituo et persuadeo non minae et vis atque metus trado nam ipse quidem ille etiam sine cognitio ius quam sum bellum caveo malus scio possum


Verum ego hanc vim intellego esse in praeceptis omnibus, non ut ea secuti oratores eloquentiae laudem sint adepti, sed, quae sua sponte homines eloquentes facerent, ea quosdam observasse atque collegisse; sic esse non eloquentiam ex artificio, sed artificium ex eloquentia natum; quod tamen, ut ante dixi, non eicio; est enim, etiam si minus necessarium ad bene dicendum, tamen ad cognoscendum non inliberale;

verus ego hic vis intellego sum in praecipio omnis non ut is sequor orator eloquentia laus sum adipiscor sed qui suus sponte homo eloquor facio is quidam observo atque colligo sic sum non eloquentia ex artificium sed artificium ex eloquentia natus qui tamen ut ante dico non eicio sum enim etiam si paruus necessarius ad bene dico tamen ad cognosco non inliberal


Nam et subitae ad propositas causas exercitationes et accuratae ac meditatae commentationes ac stilus ille tuus, quem tu vere dixisti perfectorem dicendi esse ac magistrum, multi sudoris est; et illa orationis suae cum scriptis alienis comparatio et de alieno scripto subita vel laudandi vel vituperandi vel comprobandi vel refellendi causa disputatio non mediocris contentionis est vel ad memoriam vel ad imitandum.

nam et subeo ad propono causa exercitatio et accuro atque meditor commentatio atque stilus ille tuus qui tu verus dico perfector dico sum atque magister multus sudor sum et ille oratio suus cum scribo alienus comparatio et de alienus scribo subeo vel laudo vel vitupero vel comprobo vel refello causa disputatio non mediocris contentio sum vel ad memoria vel ad imito


Et quoniam attigi cogitatione vim varietatemque fortunae, non vagabitur oratio mea longius atque eis fere ipsis definietur viris, qui hoc sermone, quem referre suscepimus, continentur. Quis enim non iure beatam L. Crassi mortem illam, quae est a multis saepe defleta, dixerit, cum horum ipsorum sit, qui tum cum illo postremum fere conlocuti sunt, eventum recordatus? Tenemus enim memoria Q. Catulum, virum omni laude praestantem, cum sibi non incolumem fortunam, sed exsilium et fugam deprecaretur, esse coactum, ut vita se ipse privaret.

et quoniam attingo cogitatio vis varietas fortuna non vago oratio meus longus atque is fere ipse definio vis qui hic sermo qui refero suscipio contineo quis enim non ius beatus l crassus mors ille qui sum ab multus saepe defleo dico cum hic ipse sum qui tum cum ille posterus fere conloquor sum evenio recordor teneo enim memoria q catulis vir omnis laus praesto cum sui non incolumis fortuna sed exsilium et fuga deprecor sum cogo ut vito sui ipse privo


Tum ille 'ut ita ista esse concedam,' inquit 'Antoni, quae sunt valde secus, quid mihi tandem hodie aut cuiquam homini quod dici possit reliquisti? Dicam enim vere, amicissimi homines, quod sentio: saepe ego doctos homines, quid dico saepe? immo non numquam; saepe enim qui potui, qui puer in forum venerim neque inde umquam diutius quam quaestor afuerim? Sed tamen audivi, ut heri dicebam, et Athenis cum essem, doctissimos viros et in Asia istum ipsum Scepsium Metrodorum, cum de his ipsis rebus disputaret; neque vero mihi quisquam copiosius umquam visus est neque subtilius in hoc genere dicendi quam iste hodie esse versatus: quod si esset aliter et aliquid intellegerem ab Antonio praetermissum, non essem tam inurbanus et paene inhumanus, ut in eo gravarer, quod vos cupere sentirem.'

tum ille ut ita iste sum concedo inquam antonius qui sum validus secus quis ego tandem hodie aut quisquam homo qui dico possum relinquo dico enim verus amicus homo qui sentio saepe ego doceo homo quis dico saepe immo non numquam saepe enim qui possum qui puer in forum venio neque inde umquam diu quam quaestor asum sed tamen audio ut heri dico et athenae cum sum doceo vir et in asia iste ipse scepsis metrodorus cum de hic ipse res disputo neque verus ego quisquam copiosus umquam video sum neque subtilis in hic genus dico quam iste hodie sum verso qui si sum aliter et aliquis intellego ab antonius praetermitto non sum tam inurbanus et paene inhumanus ut in is gravo qui tu cupio sentio


Tum Caesar 'equidem,' inquit 'Crasse, ita sum cupidus in illa longiore te ac perpetua disputatione audiendi, ut, si id mihi minus contingat, vel hoc sim cotidiano tuo sermone contentus; itaque experiar equidem illud, ut ne Sulpicius familiaris meus aut Cotta plus quam ego apud te valere videantur, et te exorabo profecto, ut mihi quoque et Catulo tuae suavitatis aliquid impertias; sin tibi id minus libebit, non te urgebo neque committam, ut, dum vereare tu ne sis ineptus, me esse iudices.'

tum caesar equidem inquam crassus ita sum cupidus in ille longus tu atque perpetuus disputatio audio ut si is ego paruus contingo vel hic sum cottidianus tuus sermo contineo itaque experior equidem ille ut ne sulpicius familiaris meus aut cotta multus quam ego apud tu valeo video et tu exoro profecto ut ego quoque et catulus tuus suavitas aliquis impertio sin tu is paruus libet non tu urgeo neque committo ut dum verearis tu ne sum ineptus ego sum iudex


Sed est quaedam in his duobus generibus, quorum alterum lene, alterum vehemens esse volumus, difficilis ad distinguendum similitudo; nam et ex illa lenitate, qua conciliamur eis, qui audiunt, ad hanc vim acerrimam, qua eosdem excitamus, influat oportet aliquid, et ex hac vi non numquam animi aliquid inflandum est illi lenitati; neque est ulla temperatior oratio quam illa, in qua asperitas contentionis oratoris ipsius humanitate conditur, remissio autem lenitatis quadam gravitate et contentione firmatur.

sed sum quidam in hic duo genus qui alter lenis alter vehemens sum volo difficilis ad distinguo similitudo nam et ex ille lenitas qui concilio is qui audio ad hic vis acer qui idem excito influo oportet aliquis et ex hic vis non numquam animus aliquis inflo sum ille lenitas neque sum ullus tempero oratio quam ille in qui asperitas contentio orator ipse humanitas condio remissio autem lenitas quidam gravitas et contentio firmo


Hinc discidium illud exstitit quasi linguae atque cordis, absurdum sane et inutile et reprehendendum, ut alii nos sapere, alii dicere docerent. Nam cum essent plures orti fere a Socrate, quod ex illius variis et diversis et in omnem partem diffusis disputationibus alius aliud apprehenderat, proseminatae sunt quasi familiae dissentientes inter se et multum disiunctae et dispares, cum tamen omnes se philosophi Socraticos et dici vellent et esse arbitrarentur.

hinc discidium ille exsisto quasi lingua atque chordus absurdus sanus et inutilis et reprehendo ut alius nos sapio alius dico doceo nam cum sum multus orior fere ab socrates qui ex ille varius et diverto et in omnis pars diffundo disputatio alius alius apprehendo prosemino sum quasi familia dissentio inter sui et multus disjungo et disparis cum tamen omnis sui philosophus socratici et dico volo et sum arbitror


'Ego vero' inquit Crassus 'neque Antonium verbum facere patiar et ipse obmutescam, nisi prius a vobis impetraro'—'Quidnam?' inquit Catulus. 'Ut hic sitis hodie.' Tum, cum ille dubitaret, quod ad fratrem promiserat, 'ego' inquit Iulius 'pro utroque respondeo: sic faciemus; atque ista quidem condicione, vel ut verbum nullum faceres, me teneres.'

ego verus inquam crassus neque antonius verbum facio patior et ipse obmutesco nisi prior ab tu impetraro quisnam inquam catulus ut hic sum hodie tum cum ille dubito qui ad frater promitto ego inquam iulius pro uterque respondeo sic facio atque iste quidem condicio vel ut verbum nullus facio ego teneo


Nam et commoratio una in re permultum movet et inlustris explanatio rerumque, quasi gerantur, sub aspectum paene subiectio; quae et in exponenda re plurimum valent et ad inlustrandum id, quod exponitur, et ad amplificandum; ut eis, qui audient, illud, quod augebimus, quantum efficere oratio poterit, tantum esse videatur; et huic contraria saepe percursio est et plus ad intellegendum, quam dixeris, significatio et distincte concisa brevitas et extenuatio et huic adiuncta inlusio a praeceptis Caesaris non abhorrens;

nam et commoratio unus in res permultus moveo et illustris explanatio res quasi gero sub aspectus paene subjectio qui et in expono res multus valeo et ad inlustro is qui expono et ad amplifico ut is qui audio ille qui augeo quantus efficio oratio possum tantus sum video et hic contrarius saepe percursio sum et multus ad intellego quam dico significatio et distinguo concaedes brevitas et extenuatio et hic adjungo illusio ab praecipio caesar non abhorreo


Harum trium partium prima lenitatem orationis, secunda acumen, tertia vim desiderat; nam hoc necesse est, ut is, qui nobis causam adiudicaturus sit, aut inclinatione voluntatis propendeat in nos aut defensionis argumentis adducatur aut animi permotione cogatur. Sed quoniam illa pars, in qua rerum ipsarum explicatio ac defensio posita est, videtur omnem huius generis quasi doctrinam continere, de ea primum loquemur et pauca dicemus: pauca enim sunt, quae usu iam tractata et animo quasi notata habere videamur.

haris tres pars primus lenitas oratio secundus acumen tertius vis desidero nam hic necesse sum ut is qui nos causa adjudico sum aut inclinatio voluntas propendeo in nos aut defensio argumentum adduco aut animus permotio cogo sed quoniam ille pars in qui res ipsaris explicatio atque defensio pono sum video omnis hic genus quasi doctrina contineo de is primus loquor et paucus dico paucus enim sum qui usus iam tracto et animus quasi noto habeo video


Vis enim, ut mihi saepe dixisti, quoniam, quae pueris aut adulescentulis nobis ex commentariolis nostris incohata ac rudia exciderunt, vix sunt hac aetate digna et hoc usu, quem ex causis, quas diximus, tot tantisque consecuti sumus, aliquid eisdem de rebus politius a nobis perfectiusque proferri; solesque non numquam hac de re a me in disputationibus nostris dissentire, quod ego eruditissimorum hominum artibus eloquentiam contineri statuam, tu autem illam ab elegantia doctrinae segregandam putes et in quodam ingeni atque exercitationis genere ponendam.

volo enim ut ego saepe dico quoniam qui puer aut adulescentulis nos ex commentariolum noster incoho atque rudis excido vix sum hic aetas dignus et hic usus qui ex causa qui dico tot tantus consequor sum aliquis idem de res polio ab nos perficio profero solo non numquam hic de res ab ego in disputatio noster dissentio qui ego erudio homo ars eloquentia contineo statua tu autem ille ab elegantia doctrina segrego puto et in quidam ingenium atque exercitatio genus pono


nam ego mihi benevolum iudicem facilius facere possum, cum sum in cursu orationis, quam cum omnia sunt inaudita; docilem autem non cum polliceor me demonstraturum, sed tum, cum doceo et explano; attentum vero tota actione excitandis mentibus iudicum, non prima denuntiatione efficere possumus.

nam ego ego benevolus judico facilis facio possum cum sum in cursus oratio quam cum omnis sum inaudio docilis autem non cum polliceor ego demonstro sed tum cum doceo et explano attendo verus totus actio excito mens iudex non primus denuntiatio efficio possum


Ecce tibi est exortus Isocrates, cuius e ludo tamquam ex equo Troiano meri principes exierunt; sed eorum partim in pompa, partim in acie inlustres esse voluerunt. Atque et illi, Theopompi, Ephori, Philisti, Naucratae multique alii naturis differunt, voluntate autem similes sunt et inter sese et magistri; et hi, qui se ad causas contulerunt, ut Demosthenes, Hyperides, Lycurgus, Aeschines, Dinarchus aliique complures, etsi inter se pares non fuerunt, tamen omnes sunt in eodem veritatis imitandae genere versati, quorum quam diu mansit imitatio, tam diu genus illud dicendi studiumque vixit;

ecce tu sum exorior isocrates qui e ludo tamquam ex equus trojanus merus princeps exeo sed is pars in pompa pars in acies illustris sum volo atque et ille theopompos ephorus philistus naucratae multus alius natura differo voluntas autem similis sum et inter sui et magister et hic qui sui ad causa confero ut demosthenes hyperides lycurgus aeschines dinarchus alius complures etsi inter sui par non sum tamen omnis sum in idem veritas imito genus verso qui quam diu maneo imitatio tam diu genus ille dico studium vivo


Hic omnes adsensi significare inter sese et conloqui coeperunt; fuit enim mirificus quidam in Crasso pudor, qui tamen non modo non obesset eius orationi, sed etiam probitatis commendatione prodesset. Tum Antonius 'saepe, ut dicis,' inquit 'animadverti, Crasse, et te et ceteros summos oratores, quamquam tibi par mea sententia nemo umquam fuit, in dicendi exordio permoveri;

hic omnis adsentio significaris inter sui et colloquium coepio sum enim mirificus quidam in crassus pudor qui tamen non modo non obsum is oratio sed etiam probitas commendatio prosum tum antonius saepe ut dico inquam animadverto crassus et tu et ceterus summus orator quamquam tu par meus sententia nemo umquam sum in dico exordior permoveo


Habetis de inveniendis rebus disponendisque quid sentiam; adiungam etiam de memoria, ut labore Crassum levem neque ei quicquam aliud, de quo disserat, relinquam nisi ea, quibus haec exornentur.' 'Perge vero,' inquit Crassus 'libenter enim te cognitum iam artificem aliquandoque evolutum illis integumentis dissimulationis tuae nudatumque perspicio; et quod mihi nihil aut non multum relinquis, percommode facis estque mihi gratum.'

habeo de invenio res dispono quis sentio adjungo etiam de memoria ut labor crassus levo neque is quisquam alius de quo dissero relinquo nisi is qui hic exorno pergus verus inquam crassus libet enim tu cognosco iam artifex aliqua exvolvo ille integumentum dissimulatio tuus nudo perspicio et qui ego nihil aut non multus relinquo percommodus facio edo ego gratus


Quid? nuper, cum ego C. Sergi Oratae contra hunc nostrum Antonium iudicio privato causam defenderem, nonne omnis nostra in iure versata defensio est? Cum enim M. Marius Gratidianus aedis Oratae vendidisset neque servire quandam earum aedium partem in mancipi lege dixisset, defendebamus, quicquid fuisset incommodi in mancipio, id si venditor scisset neque declarasset, praestare debere.

quis nuper cum ego que sergius orata contra hic nos antonius iudicium privo causa defendo nonne omnis noster in ius verso defensio sum cos enim m marius gratidianus aedes orata vendo neque servio quidam is aedes pars in mancipium lex dico defendo quisquis sum incommodus in mancipium is si vendito scio neque declaro praesto debeo


ipsus hortatur me frater, ut meos malis miser

ipse hortor ego frater ut meus malus miser


Est etiam gradatio quaedam et conversio et verborum concinna transgressio et contrarium et dissolutum et declinatio et reprehensio et exclamatio et imminutio et quod in multis casibus ponitur et quod de singulis rebus propositis ductum refertur ad singula et ad propositum subiecta ratio et item in distributis supposita ratio et permissio et rursum alia dubitatio et improvisum quiddam et dinumeratio et alia correctio et dissipatio et continuatum et interruptum et imago et sibi ipsi responsio et immutatio et diiunctio et ordo et relatio et digressio et circumscriptio.

sum etiam gradatio quidam et conversio et verbum concinno transgressio et contrarius et dissoluo et declinatio et reprehensio et exclamatio et imminutio et qui in multus casus pono et qui de singuli res propono duco refero ad singulus et ad propono subiectum ratio et item in distribuo suppono ratio et permissio et rursum alius dubitatio et improvide quidam et dinumeratio et alius correctio et dissipatio et continuo et interrumpo et imago et sui ipse responsio et immutatio et disjunctio et ordo et relatio et digressio et circumscriptio


Cogitanti mihi saepe numero et memoria vetera repetenti perbeati fuisse, Quinte frater, illi videri solent, qui in optima re publica, cum et honoribus et rerum gestarum gloria florerent, eum vitae cursum tenere potuerunt, ut vel in negotio sine periculo vel in otio cum dignitate esse possent; ac fuit cum mihi quoque initium requiescendi atque animum ad utriusque nostrum praeclara studia referendi fore iustum et prope ab omnibus concessum arbitrarer, si infinitus forensium rerum labor et ambitionis occupatio decursu honorum, etiam aetatis flexu constitisset.

cogito ego saepe numerus et memoria vetero repeto perbeatus sum quintus frater ille video soleo qui in bonus res publicus cum et honor et res gero gloria floreo is vita cursus teneo possum ut vel in negotium sine periculum vel in otium cum dignitas sum possum atque sum cum ego quoque initium requiesco atque animus ad uterque nos praeclarus studium refero sum iustus et prope ab omnis concedo arbitror si infinitus forensis res labor et ambitio occupatio decurro honor etiam aetas flecto consto


Atque hoc idem, quod est in naturis rerum, transferri potest etiam ad artis; una fingendi est ars, in qua praestantes fuerunt Myro, Polyclitus, Lysippus, qui omnes inter se dissimiles fuerunt, sed ita tamen, ut neminem sui velis esse dissimilem; una est ars ratioque picturae, dissimillimique tamen inter se Zeuxis, Aglaophon, Apelles, neque eorum quisquam est, cui quicquam in arte sua deesse videatur. Et si hoc in his quasi mutis artibus est mirandum et tamen verum, quanto admirabilius in oratione atque in lingua? Quae cum in eisdem sententiis verbisque versetur, summas habet dissimilitudines; non sic, ut alii vituperandi sint, sed ut ei, quos constet esse laudandos, in dispari tamen genere laudentur.

atque hic idem qui sum in natura res transfero possum etiam ad ars unus fingo sum ars in qui praesto sum myrus polyclitus lysippus qui omnis inter sui dissimilis sum sed ita tamen ut nemo suus velis sum dissimilis unus sum ars ratio pingo dissimilis tamen inter sui zeuxis aglaophon apello neque is quisquam sum qui quisquam in ars suus desum video et si hic in hic quasi mutus ars sum miror et tamen verus quantus admirabilis in oratio atque in lingua qui cum in idem sententia verbum verso superus habeo dissimilitudo non sic ut alius vitupero sum sed ut is qui consto sum laudo in disparus tamen genus laudo


Equidem soleo dare operam, ut de sua quisque re me ipse doceat et ut ne quis alius adsit, quo liberius loquatur, et agere adversari causam, ut ille agat suam et quicquid de sua re cogitarit in medium proferat: itaque cum ille discessit, tris personas unus sustineo summa animi aequitate, meam, adversari, iudicis. Qui locus est talis, ut plus habeat adiumenti quam incommodi, hunc iudico esse dicendum; ubi plus mali quam boni reperio, id totum abiudico atque eicio.

equidem soleo do opera ut de suus quisque res ego ipse doceo et ut ne quis alius adsum quo liber loquor et ago adversaris causa ut ille ago suus et quisquis de suus res cogito in medius profero itaque cum ille discedo tres persono unus sustineo summus animus aequitas meus adversaris judex qui locus sum talis ut multus habeo adjumentum quam incommodus hic judico sum dico ubi multus malus quam bonus reperio is totus abjudico atque eicio


nam et omne, quod eloquimur sic, ut id aut esse dicamus aut non esse, et, si simpliciter dictum sit, suscipiunt dialectici, ut iudicent, verumne sit an falsum, et, si coniuncte sit elatum et adiuncta sint alia, iudicant, rectene adiuncta sint et verane summa sit unius cuiusque rationis, et ad extremum ipsi se compungunt suis acuminibus et multa quaerendo reperiunt non modo ea, quae iam non possint ipsi dissolvere, sed etiam quibus ante exorsa et potius detexta prope retexantur.

nam et omnis qui eloquor sic ut is aut sum dico aut non sum et si simplex dico sum suscipio dialecticus ut judico verus sum an falsus et si conjungo sum effero et adjungo sum alius judico recingo adjungo sum et verus summus sum unus quisque ratio et ad exter ipse sui compungo suus acumen et multus quaero reperio non modo is qui iam non possum ipse dissolvo sed etiam qui ante exordior et potis detexo prope retexantur


Quid, si, quae vitia aut incommoda sunt in aliquo iudice uno aut pluribus, ea tu in adversariis exprobrando non intellegas te in iudices invehi, mediocrene peccatum est? Quid, si, cum pro altero dicas, litem tuam facias aut laesus efferare iracundia, causam relinquas, nihilne noceas? In quo ego, non quo libenter male audiam, sed quia causam non libenter relinquo, nimium patiens et lentus existimor; ut, cum te ipsum, Sulpici, obiurgabam, quod ministratorem peteres, non adversarium; ex quo etiam illud adsequor, ut, si quis mihi male dicat, petulans aut plane insanus esse videatur.

quis si qui vitio aut incommodus sum in aliquis iudex unus aut multus is tu in adversarius exprobro non intellego tu in iudex inveho mediocrene peccatum sum quis si cum pro alter dico lito tuus facio aut laedo efferaris iracundia causa relinquo nihil noceo in quo ego non quo libet malus audio sed quia causa non libet relinquo nimium patior et lentus existimo ut cum tu ipse sulpicius objurgo qui ministrator peto non adversarius ex quo etiam ille assequor ut si quis ego malus dico petulans aut planus insanus sum video


Quid enim meus familiaris C. Velleius adferre potest, quam ob rem voluptas sit summum bonum, quod ego non copiosius possim vel tutari, si velim, vel refellere ex illis locis, quos exposuit Antonius, hac dicendi exercitatione, in qua Velleius est rudis, unus quisque nostrum versatus? Quid est, quod aut Sex. Pompeius aut duo Balbi aut meus amicus, qui cum Panaetio vixit, M. Vigellius de virtute hominum Stoici possint dicere, qua in disputatione ego his debeam aut vestrum quisquam concedere?

quis enim meus familiaris que velleius affero possum quam ob res voluptas sum superus bonus qui ego non copiosus possum vel tutaris si volo vel refello ex ille locus qui expono antonius hic dico exercitatio in qui velleius sum rudis unus quisque nos verso quis sum qui aut sex pompejus aut duo balbus aut meus amicus qui cum panaetius vivo m vigellius de virtus homo stoicus possum dico qui in disputatio ego hic debeo aut vester quisquam concedo


Sed causarum, quae sint a communi quaestione seiunctae, partim in iudiciis versari, partim in deliberationibus; esse etiam genus tertium, quod in laudandis aut vituperandis hominibus poneretur; certosque esse locos, quibus in iudiciis uteremur, in quibus aequitas quaereretur; alios in deliberationibus, quae omnes ad utilitatem dirigerentur eorum quibus consilium daremus; alios item in laudationibus, in quibus ad personarum dignitatem omnia referrentur;

sed causaris qui sum ab communis quaestio sejungo pars in iudicium versaris pars in deliberatio sum etiam genus tertius qui in laudo aut vitupero homo pono certus sum locus qui in iudicium uto in qui aequitas quaero alius in deliberatio qui omnis ad utilitas dirigo is qui consilium do alius item in laudatio in qui ad personaris dignitas omnis refero


Sed hoc nihil ad me; nullum enim nobis certamen cum istis esse debet; tantum satis est intellegi ne hoc quidem eos consecutos, quod in tanto otio etiam sine hac forensi exercitatione efficere potuerunt, ut genera rerum discernerent eaque paulo subtilius explicarent.

sed hic nihil ad ego nullus enim nos certamen cum iste sum debeo tantus satis sum intellego ne hic quidem is consequor qui in tantus otium etiam sine hic forensis exercitatio efficio possum ut genus res discerno is paulus subtilis explico


Haec properans ut et apud doctos et semidoctus ipse percurro, ut aliquando ad illa maiora veniamus: nihil est enim in dicendo, Catule, maius, quam ut faveat oratori is, qui audiet, utique ipse sic moveatur, ut impetu quodam animi et perturbatione magis quam iudicio aut consilio regatur: plura enim multo homines iudicant odio aut amore aut cupiditate aut iracundia aut dolore aut laetitia aut spe aut timore aut errore aut aliqua permotione mentis quam veritate aut praescripto aut iuris norma aliqua aut iudici formula aut legibus.

hic propero ut et apud doceo et semidoctus ipse percurro ut aliquando ad ille magnus venio nihil sum enim in dico catulis magnus quam ut faveo orator is qui audio utique ipse sic moveo ut impetus quidam animus et perturbatio magis quam iudicium aut consilium rego multus enim multus homo judico odium aut amor aut cupiditas aut iracundia aut dolor aut laetitia aut spes aut timor aut error aut aliqui permotio mens quam veritas aut praescribo aut ius norma aliqui aut judicium formula aut lex


Fit autem ut, quia maxima quasi oratoris scaena videatur contionis esse, natura ipsa ad ornatius dicendi genus excitemur; habet enim multitudo vim quandam talem, ut, quem ad modum tibicen sine tibiis canere, sic orator sine multitudine audiente eloquens esse non possit.

fio autem ut quia maximus quasi orator scaena video contio sum natura ipse ad orno dico genus excito habeo enim multitudo vis quidam talis ut qui ad modus tibicen sine tibia cano sic orator sine multitudo audio eloquor sum non possum


Et Crassus 'nox te' inquit 'nobis, Antoni, expolivit hominemque reddidit; nam hesterno sermone unius cuiusdam operis, ut ait Caecilius, remigem aliquem aut baiulum nobis oratorem descripseras, inopem quendam humanitatis atque inurbanum.' Tum Antonius 'heri enim' inquit 'hoc mihi proposueram, ut, si te refellissem, hos a te discipulos abducerem; nunc, Catulo audiente et Caesare, videor debere non tam pugnare tecum quam quid ipse sentiam dicere.

et crassus nox tu inquam nos antonius expolio homo reddo nam hesternus sermo unus quidam opus ut aio caecilius remigo aliquis aut baiulis nos orator describo inops quidam humanitas atque inurbanus tum antonius heri enim inquam hic ego propono ut si tu refello hic ab tu discipulus abduco nunc catulus audio et caesaris video debeo non tam pugno tu quam quis ipse sentio dico


quidnam est, obsecro? Quid te adirier abnutas? melius esset vetas, prohibes, absterres; quoniam ille dixerat:

quisnam sum obsecro quis tu adeo abnuto bonus sum veto prohibeo absterreo quoniam ille dico


O fallacem hominum spem fragilemque fortunam et inanis nostras contentiones, quae medio in spatio saepe franguntur et corruunt aut ante in ipso cursu obruuntur, quam portum conspicere potuerunt! Nam quam diu Crassi fuit ambitionis labore vita districta, tam diu privatis magis officiis et ingeni laude floruit quam fructu amplitudinis aut rei publicae dignitate; qui autem annus ei primus ab honorum perfunctione aditum omnium concessu ad summam auctoritatem dabat, is eius omnem spem atque omnia vitae consilia morte pervertit.

o fallax homo spes fragilis fortuna et inanis noster contentio qui medium in spatium saepe frango et corruo aut ante in ipse cursus obruo quam portus conspicio possum nam quam diu crassus sum ambitio labor vito distringo tam diu privo magis officium et ingenium laus floreo quam fructus amplitudo aut res publicus dignitas qui autem annus is primus ab honor perfunctio aditus omnis concedo ad summa auctoritas do is is omnis spes atque omnis vita consilium mors perverto


et docemur non infinitis concertationumque plenis disputationibus, sed auctoritate nutuque legum domitas habere libidines, coercere omnis cupiditates, nostra tueri, ab alienis mentis, oculos, manus abstinere.

et doceo non infinitus concertatio plenus disputatio sed auctoritas nutus lex domo habeo libido coerceo omnis cupiditas noster tueor ab alienus mens oculus manus abstineo


est enim sine dubio domus iuris consulti totius oraculum civitatis; testis est huiusce Q. Muci ianua et vestibulum, quod in eius infirmissima valetudine adfectaque iam aetate maxima cotidie frequentia civium ac summorum hominum splendore celebratur.

sum enim sine dubius domus ius consulo totus oraculis civitas testis sum hic q mucius ianua et vestibulis qui in is infirmis valetudo afficio iam aetas maximus cottidie frequentia civis atque summus homo splendor celebro


Nam prima aetate incidimus in ipsam perturbationem disciplinae veteris, et consulatu devenimus in medium rerum omnium certamen atque discrimen, et hoc tempus omne post consulatum obiecimus eis fluctibus, qui per nos a communi peste depulsi in nosmet ipsos redundarent. Sed tamen in his vel asperitatibus rerum vel angustiis temporis obsequar studiis nostris et quantum mihi vel fraus inimicorum vel causae amicorum vel res publica tribuet oti, ad scribendum potissimum conferam; tibi vero, frater, neque hortanti deero neque roganti, nam neque auctoritate quisquam apud me plus valere te potest neque voluntate.

nam primus aetas incido in ipse perturbatio disciplina veto et consulatus devenio in medius res omnis certamen atque discrimen et hic tempus omnis post consulatus objacio is fluctus qui per nos ab communis pestis depello in nos ipse redundo sed tamen in hic vel asperitas res vel angustia tempus obsequor studium noster et quantus ego vel fraus inimicus vel causa amicus vel res publicus tribuo otium ad scribo potis confero tu verus frater neque horto desum neque rogo nam neque auctoritas quisquam apud ego multus valeo tu possum neque voluntas


Deinde quinque faciunt quasi membra eloquentiae, invenire quid dicas, inventa disponere, deinde ornare verbis, post memoriae mandare, tum ad extremum agere ac pronuntiare; rem sane non reconditam; quis enim hoc non sua sponte viderit, neminem posse dicere, nisi et quid diceret et quibus verbis et quo ordine diceret haberet et ea meminisset? Atque haec ego non reprehendo, sed ante oculos posita esse dico, ut eas item quattuor, quinque, sexve partis vel etiam septem, quoniam aliter ab aliis digeruntur, in quas est ab his omnis oratio distributa:

deinde quinque facio quasi membrum eloquentia invenio quis dico invenio dispono deinde ornaris verbum post memoria mando tum ad exter ago atque pronuntiaris res sanus non recondo quis enim hic non suus sponte video nemo possum dico nisi et quis dico et qui verbum et quo ordo dico habeo et is memini atque hic ego non reprehendo sed ante oculus pono sum dico ut is item quattuor quinque sex pars vel etiam septem quoniam aliter ab alius digero in qui sum ab hic omnis oratio distribuo


Sed, ut eo revocetur, unde huc declinavit oratio, ex tribus istis clarissimis philosophis, quos Romam venisse dixisti, videsne Diogenem eum fuisse, qui diceret artem se tradere bene disserendi et vera ac falsa diiudicandi, quam verbo Graeco dialektikh/n appellaret? In hac arte, si modo est haec ars, nullum est praeceptum, quo modo verum inveniatur, sed tantum est, quo modo iudicetur;

sed ut is revoco unde huc declino oratio ex tres iste clarus philosophus qui roma venio dico video diogenes is sum qui dico ars sui trado bene dissero et verus atque fallo dijudico quam verbum graecum dialektikh n appello in hic ars si modo sum hic ars nullus sum praeceptum quo modo verus invenio sed tantus sum quo modo judico


Sed ego ne cum ista quidem arte pugno. Sit sane tanta quantam tu illam esse vis—etenim sine controversia et magna est et late patet et ad multos pertinet et summo in honore semper fuit et clarissimi cives ei studio etiam hodie praesunt—sed vide, Crasse, ne dum novo et alieno ornatu velis ornare iuris civilis scientiam, suo quoque eam concesso et tradito spolies atque denudes.

sed ego ne cum iste quidem ars pugno sum sanus tantus quantus tu ille sum volo etenim sine controversia et magnus sum et latus pateo et ad multus pertineo et superus in honor semper sum et clarus civis is studium etiam hodie praesum sed video crassus ne dum novo et alienus orno velis ornaris ius civilis scientia suus quoque is concedo et trado spolio atque denudo


Nam si ex scriptis cognosci ipsi suis potuissent, minus hoc fortasse mihi esse putassem laborandum; sed cum alter non multum, quod quidem exstaret, et id ipsum adulescens, alter nihil admodum scripti reliquisset, deberi hoc a me tantis hominum ingeniis putavi, ut, cum etiam nunc vivam illorum memoriam teneremus, hanc immortalem redderem, si possem.

nam si ex scribo cognosco ipse suus possum paruus hic fortasse ego sum puto laboro sed cum alter non multus qui quidem exsto et is ipse adulescens alter nihil admodum scribo relinquo debeo hic ab ego tantus homo ingenium puto ut cum etiam nunc vivo ille memoria teneo hic immortal reddo si possum


Quis enim est qui, si clarorum hominum scientiam rerum gestarum vel utilitate vel magnitudine metiri velit, non anteponat oratori imperatorem?

quis enim sum qui si clarus homo scientia res gero vel utilitas vel magnitudo metior volo non antepono orator imperator


Sed redeo ad cetera. Est huic finitimum dissimulationi, cum honesto verbo vitiosa res appellatur; ut cum Africanus censor tribu movebat eum centurionem, qui in Pauli pugna non adfuerat, cum ille se custodiae causa diceret in castris remansisse quaereretque, cur ab eo notaretur, "non amo" inquit

sed redeo ad ceterus sum hic finitimus dissimulatio cum honestus verbum vitiosus res appello ut cum africanus censor tribus moveo is centurio qui in paulis pugno non adsum cum ille sui custodia causa dico in castrum remaneo quaero cur ab is noto non amo inquam


quae cum abs te modo commemorarentur, equidem nulla praecepta desiderabam; ipsam tamen istam demonstrationem defensionum tuarum doctrinam esse non mediocrem puto.'

qui cum abs tu modo commemoro equidem nullus praecipio desidero ipse tamen iste demonstratio defensio tuus doctrina sum non mediocris puto


fideliter possit et scias etiam ipse discere, sed si tota vita nihil velis aliud agere, ipsa tractatio et quaestio cotidie ex se gignit aliquid, quod cum desidiosa delectatione vestiges. Ita fit, ut agitatio rerum sit infinita, cognitio facilis, si usus doctrinam confirmet, mediocris opera tribuatur, memoria studiumque permaneat. Libet autem semper discere; ut si velim ego talis optime ludere aut pilae studio tenear, etiam fortasse, si adsequi non possim; at alii, quia praeclare faciunt, vehementius, quam causa postulat, delectantur, ut Titius pila, Brulla talis.

fidelis possum et scio etiam ipse disco sed si totus vito nihil velis alius ago ipse tractatio et quaestio cottidie ex sui gigno aliquis qui cum desidiosus delectatio vestigo ita fio ut agitatio res sum infinitus cognitio facilis si utor doctrina confirmo mediocris opus tribuo memoria studium permaneo libet autem semper disco ut si volo ego talis optume ludo aut pila studium teneo etiam fortasse si assequor non possum at alius quia praeclaris facio vehemens quam causa postulo delecto ut titius pilum brulla talis


Iam illud videmus nequaquam satis esse reperire quid dicas, nisi id inventum tractare possis;

iam ille video nequaquam satis sum reperio quis dico nisi is invenio tractaris possum


Illud vero fuit horribile, quod me hercule vereor ne maiorem vim ad deterrendum habuerit quam ad cohortandum: voluisti enim in suo genere unum quemque nostrum quasi quendam esse Roscium; dixistique non tam ea, quae recta essent, probari, quam quae prava, fastidiis adhaerescere; quod ego non tam fastidiose in nobis quam in histrionibus spectari puto;

ille verus sum horribilis qui ego herculis vereor ne magnus vis ad deterreo habeo quam ad cohorto volo enim in suus genus unus quisque nos quasi quidam sum roscius dico non tam is qui recta sum probaris quam qui pravus fastidium adhaeresco qui ego non tam fastidiosus in nos quam in histrio specto puto


Antiquissimi fere sunt, quorum quidem scripta constent, Pericles atque Alcibiades et eadem aetate Thucydides, subtiles, acuti, breves, sententiisque magis quam verbis abundantes: non potuisset accidere, ut unum genus esset omnium, nisi aliquem sibi proponerent ad imitandum. Consecuti sunt hos Critias, Theramenes, Lysias: multa Lysiae scripta sunt; non nulla Critiae; de Theramene audimus; omnes etiam tum retinebant illum Pericli sucum, sed erant paulo uberiore filo.

antiquus fere sum qui quidem scribo consto pericles atque alcibiades et idem aetas thucydides subtilis acuo brevis sententia magis quam verbum abundo non possum accido ut unus genus sum omnis nisi aliquis sui propono ad imito consequor sum hic critias theramenes lysias multus lysias scribo sum non nullus critias de theramenes audio omnis etiam tum retineo ille periculum sucus sed sum paulus uber filum


'Quem tu mihi' inquit Mucius 'Staseam, quem Peripateticum narras? Gerendus est tibi mos adulescentibus, Crasse, qui non Graeci cotidianam loquacitatem sine usu neque ex scholis cantilenam requirunt, sed ex homine omnium sapientissimo atque eloquentissimo atque ex eo, qui non in libellis, sed in maximis causis et in hoc domicilio imperi et gloriae sit consilio linguaque princeps, cuius vestigia persequi cupiunt, eius sententiam sciscitantur.

qui tu ego inquam mucius staseas qui peripateticus narro gero sum tu mos adulescens crassus qui non graecum cottidianus loquacitas sine usus neque ex schola cantilena requiro sed ex homo omnis sapio atque eloquens atque ex is qui non in libellus sed in magnus causa et in hic domicilium imperium et gloria sum consilium lingua princeps qui vestigium persequor cupio is sententia sciscitor


Equidem saepe hoc audivi de patre et de socero meo, nostros quoque homines, qui excellere sapientiae gloria vellent, omnia, quae quidem tum haec civitas nosset, solitos esse complecti. Meminerant illi Sex. Aelium; M'. vero Manilium nos etiam vidimus transverso ambulantem foro; quod erat insigne eum, qui id faceret, facere civibus suis omnibus consili sui copiam; ad quos olim et ita ambulantis et in solio sedentis domi sic adibatur, non solum ut de iure civili ad eos, verum etiam de filia conlocanda, de fundo emendo, de agro colendo, de omni denique aut officio aut negotio referretur.

equidem saepe hic audio de pater et de socer meus noster quoque homo qui excello sapientia gloria volo omnis qui quidem tum hic civitas nosco soleo sum complector memini ille sex aelius m verus manilius nos etiam video transverto ambulo forum qui sum insignis is qui is facio facio civis suus omnis consilium suus copia ad qui olim et ita ambulo et in solium sedeo domus sic adeo non solus ut de ius civilis ad is verus etiam de filia conloco de fundo emo de ager colo de omnis denique aut officium aut negotium refero


Artem vero negabat esse ullam, nisi quae cognitis penitusque perspectis et in unum exitum spectantibus et numquam fallentibus rebus contineretur; haec autem omnia, quae tractarentur ab oratoribus, dubia esse et incerta; quoniam et dicerentur ab eis, qui omnia ea non plane tenerent, et audirentur ab eis, quibus non scientia esset tradenda, sed exigui temporis aut falsa aut certe obscura opinio.

ars verus nego sum ullus nisi qui cognosco penitus perspicio et in unus exitus specto et numquam fallo res contineo hic autem omnis qui tracto ab orator dubius sum et incertus quoniam et dico ab is qui omnis is non planus teneo et audio ab is qui non scientia sum trado sed exiguus tempus aut fallo aut certus obscurus opinio


Et primum genus illud earum rerum, quae ad oratorem deferuntur, meditatum nobis in perpetuum ad omnem usum similium rerum esse debebit; nam et pro tabulis et contra tabulas et pro testibus et contra testis et pro quaestionibus et contra quaestiones et item de ceteris rebus eiusdem generis vel separatim dicere solemus de genere universo vel definite de singulis temporibus, hominibus, causis; quos quidem locos—vobis hoc, Cotta et Sulpici, dico—multa commentatione atque meditatione paratos atque expeditos habere debetis.

et primus genus ille is res qui ad orator defero meditas nos in perpetuus ad omnis usus similis res sum debeo nam et pro tabula et contra tabula et pro testis et contra testis et pro quaestio et contra quaestio et item de ceterus res idem genus vel separatim dico solo de genus universus vel definio de singuli tempus homo causa qui quidem locus tu hic cotta et sulpicius dico multus commentatio atque meditatio paro atque expedio habeo debeo


Accedebat ut haec tu adulescens pro re publica queri summa cum dignitate existimarere; ego, homo censorius, vix satis honeste viderer seditiosum civem et in hominis consularis calamitate crudelem posse defendere. Erant optimi cives iudices, bonorum virorum plenum forum, vix ut mihi tenuis quaedam venia daretur excusationis, quod tamen eum defenderem, qui mihi quaestor fuisset. Hic ego quid dicam me artem aliquam adhibuisse? Quid fecerim, narrabo; si placuerit, vos meam defensionem in aliquo artis loco reponetis.

accedo ut hic tu adulescens pro res publicus queror summus cum dignitas existimo ego homo censorius vix satis honestus video seditiosus civis et in homo consularis calamitas crudelis possum defendo sum bonus civis iudex bonus vir plenus forum vix ut ego tenuis quidam venia do excusatio qui tamen is defendo qui ego quaestor sum hic ego quis dico ego ars aliqui adhibeo quis facio narro si placeo tu meus defensio in aliquis ars locus repono


Quid est enim tam furiosum, quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis, nulla subiecta sententia nec scientia? Quicquid erit igitur quacumque ex arte, quocumque de genere, orator id, si tamquam clientis causam didicerit, dicet melius et ornatius quam ipse ille eius rei inventor atque artifex.

quis sum enim tam furiosus quam verbum vel bonus atque orno sono inanis nullus subiectum sententia neque scientia quisquis sum igitur quicumque ex ars quicumque de genus orator is si tamquam cliens causa disco dico bonus et orno quam ipse ille is res inventor atque artifex


hic parvae consuetudinis causa huius mortem tam fert familiariter: quid si ipse amasset? Quid hic mihi faciet patri? Ex pari: "est eiusdem et eripere et contra rem publicam

hic parvus consuetudo causa hic mors tam fero familiaris quis si ipse amo quis hic ego facio pater ex par sum idem et eripio et contra res publicus


Quod si nihil fuisset, nisi "in ignem imposita est," tamen res tota cognosci facile potuisset. Sed et festivitatem habet narratio distincta personis et interpuncta sermonibus, et est et probabilius, quod gestum esse dicas, cum quem ad modum actum sit exponas, et multo apertius ad intellegendum est, si †constituitur aliquando ac non ista brevitate percurritur.

qui si nihil sum nisi in ignis impono sum tamen res totus cognosco facilis possum sed et festivitas habeo narratio distinguo persona et interpungo sermo et sum et probabilis qui gero sum dico cum qui ad modus ago sum expono et multus aperio ad intellego sum si constituo aliquando atque non iste brevitas percurro


Atque illud optandum est oratori, ut aliquam permotionem animorum sua sponte ipsi adferant ad causam iudices ad id, quod utilitas oratoris feret, accommodatam; facilius est enim currentem, ut aiunt, incitare quam commovere languentem; sin id aut non erit aut erit obscurius, sicut medico diligenti, priusquam conetur aegro adhibere medicinam, non solum morbus eius, cui mederi volet, sed etiam consuetudo valentis et natura corporis cognoscenda est, sic equidem cum adgredior in ancipiti causa et gravi ad animos iudicum pertractandos, omni mente in ea cogitatione curaque versor, ut odorer, quam sagacissime possim, quid sentiant, quid existiment, quid exspectent, quid velint, quo deduci oratione facillime posse videantur.

atque ille opto sum orator ut aliqui permotio animus suus sponte ipse affero ad causa iudex ad is qui utilitas orator fero accommodo facilis sum enim curro ut aio incitaris quam commoveo langueo sin is aut non sum aut sum obscurus sicut medico diligo priusquam conor aeger adhibeo medicina non solus morbus is qui medeor volo sed etiam consuetudo valeo et natura corpus cognosco sum sic equidem cum aggredior in anceps causa et gravis ad animus iudex pertracto omnis mens in is cogitatio curo verso ut odoro quam sagax possum quis sentio quis existimo quis exspecto quis volo quo deduco oratio facilis possum video


Neque vero, si quis utrumque potest, aut ille consili publici auctor ac senator bonus ob eam ipsam causam orator est aut hic disertus atque eloquens, si est idem in procuratione civitatis egregius, illam scientiam dicendi copia est consecutus: multum inter se distant istae facultates longeque sunt diversae atque seiunctae neque eadem ratione ac via M. Cato, P. Africanus, Q. Metellus, C. Laelius, qui omnes eloquentes fuerunt, orationem suam et rei publicae dignitatem exornabant. Neque enim est interdictum aut a rerum natura aut a lege aliqua atque more, ut singulis hominibus ne amplius quam singulas artis nosse liceat.

neque verus si quis uterque possum aut ille consilium publicus auctor atque senator bonus ob is ipse causa orator sum aut hic dissero atque eloquor si sum idem in procuratio civitas egregius ille scientia dico copia sum consequor multus inter sui disto iste facultas longus sum diverto atque sejungo neque idem ratio atque via m cato p africanus q metellus que laelius qui omnis eloquor sum oratio suus et res publicus dignitas exorno neque enim sum interdictum aut ab res natura aut ab lex aliqui atque mos ut singuli homo ne amplus quam singulus ars nosco licet


Qua re ego tibi oratorem sic iam instituam, si potuero, ut quid efficere possit ante perspiciam: sit enim mihi tinctus litteris; audierit aliquid, legerit, ista ipsa praecepta acceperit; temptabo quid deceat, quid voce, quid viribus, quid spiritu, quid lingua efficere possit. Si intellegam posse ad summos pervenire, non solum hortabor, ut elaboret, sed etiam, si vir quoque bonus mihi videbitur esse, obsecrabo; tantum ego in excellenti oratore et eodem bono viro pono esse ornamenti universae civitati; sin videbitur, cum omnia summe fecerit, tamen ad mediocris oratores esse venturus, permittam ipsi quid velit; molestus magno opere non ero; sin plane abhorrebit et erit absurdus, ut se contineat aut ad aliud studium transferat, admonebo;

qui res ego tu orator sic iam instituo si possum ut quis efficio possum ante perspicio sum enim ego tingo littera audio aliquis lego iste ipse praecipio accipio tempto quis decet quis vox quis vis quis spiritus quis lingua efficio possum si intellego possum ad summus pervenio non solus horto ut elaboro sed etiam si vir quoque bonus ego video sum obsecro tantus ego in excello orator et idem bonus vir pono sum ornamentum universus civitas sin video cum omnis summus facio tamen ad mediocris orator sum venio permitto ipse quis volo molestus magnus opus non sum sin planus abhorreo et sum absurdus ut sui contineo aut ad alius studium transfero admoneo


item timor incutitur aut ex ipsorum periculis aut ex communibus: interior est ille proprius; sed hic quoque communis ad eandem similitudinem est perducendus. Par atque una ratio est spei, laetitiae, molestiae; sed haud sciam an acerrimus longe sit omnium motus invidiae nec minus virium opus sit in ea comprimenda quam in excitanda. Invident autem homines maxime paribus aut inferioribus, cum se relictos sentiunt, illos autem dolent evolasse; sed etiam superioribus invidetur saepe vehementer et eo magis, si intolerantius se iactant et aequabilitatem communis iuris praestantia dignitatis aut fortunae suae transeunt; quae si inflammanda sunt, maxime dicendum est non esse virtute parata, deinde etiam vitiis atque peccatis, tum, si erunt honestiora atque graviora, tamen non esse tanta illa merita, quantam insolentiam hominis quantumque fastidium;

item timor incutio aut ex ipse periculum aut ex communis intereo sum ille proprius sed hic quoque communis ad idem similitudo sum perduco par atque unus ratio sum spes laetitia molestia sed haud scio an acer longus sum omnis moueo invidia neque paruus vis opus sum in is comprimo quam in excito invideo autem homo magnus par aut inferus cum sui relinquo sentio ille autem doleo evolo sed etiam superus invideo saepe vehemens et is magis si intolero sui iacto et aequabilitas communis ius praesto dignitas aut fortuna suus transeo qui si inflammo sum magnus dico sum non sum virtus paro deinde etiam vitium atque peccatum tum si sum honestus atque gravis tamen non sum tantus ille mereo quantus insolentia homo quantus fastidium


Sed hoc eisdem verbis; ex eisdem locis omnia. Nam quod Sp. Carvilio graviter claudicanti ex vulnere ob rem publicam accepto et ob eam causam verecundanti in publicum prodire mater dixit "quin prodis, mi Spuri? quotienscumque gradum facies, totiens tibi tuarum virtutum veniat in mentem," praeclarum et grave est: quod Calvino Glaucia claudicanti "ubi est vetus illud: num claudicat? at hic clodicat"! hoc ridiculum est; et utrumque ex eo, quod in claudicatione animadverti potuit, est ductum. "Quid hoc Navio ignavius?" severe Scipio; at in male olentem "video me a te circumveniri" subridicule Philippus; at utrumque genus continet verbi ad litteram immutati similitudo.

sed hic idem verbum ex idem locus omnis nam qui spurius carvilius gravis claudico ex vulnus ob res publicus accipio et ob is causa verecundor in publicus prodeo mater dico quin prodeo ego spurius quotienscumque gradus facies totiens tu tuus virtus venio in mens praeclaris et gravis sum qui calvinus glaucion claudico ubi sum vetus ille num claudico at hic clodicat hic ridiculus sum et uterque ex is qui in claudicatio animadverto possum sum duco quis hic navius ignavus sero scipio at in malus oleo video ego ab tu circumvenio subridiculis philippus at uterque genus contineo verbum ad littera immutas similitudo


Hic Sulpicius 'me quidem' inquit 'recte mones, idque mihi gratum est; sed ne te quidem, Antoni, multum scriptitasse arbitror.' Tum ille 'quasi vero' inquit 'non ea praecipiam aliis, quae mihi ipsi desint: sed tamen ne tabulas quidem conficere existimor: verum et in hoc ex re familiari mea et in illo ex eo, quod dico, quantulum id cumque est, quid faciam iudicari potest.

hic sulpicius ego quidem inquam rectus moneo is ego gratus sum sed ne tu quidem antonius multus scriptito arbitror tum ille quasi verus inquam non is praecipio alius qui ego ipse desum sed tamen ne tabula quidem confacio existimo verus et in hic ex res familiaris meus et in ille ex is qui dico quantulis is cum sum quis facio iudico possum


Tum Crassus, 'tu vero,' inquit 'Antoni, perge, ut instituisti; neque enim est boni neque liberalis parentis, quem procrearis et eduxeris, eum non et vestire et ornare, praesertim cum te locupletem esse negare non possis. Quod enim ornamentum, quae vis, qui animus, quae dignitas illi oratori defuit, qui in causa peroranda non dubitavit excitare reum consularem et eius diloricare tunicam et iudicibus cicatrices adversas senis imperatoris ostendere? qui idem, hoc accusante Sulpicio, cum hominem seditiosum furiosumque defenderet, non dubitavit seditiones ipsas ornare ac demonstrare gravissimis verbis multos saepe impetus populi non iniustos esse, quos praestare nemo posset; multas etiam e re publica seditiones saepe esse factas, ut cum reges essent exacti, ut cum tribunicia potestas constituta; illam Norbani seditionem ex luctu civium et ex Caepionis odio, qui exercitum amiserat, neque reprimi potuisse et iure esse conflatam?

tum crassus tu verus inquam antonius pergo ut instituo neque enim sum bonus neque liberalis parens qui procrearis et educo is non et vestio et ornaris praesertim cum tu locupleto sum nego non possum qui enim ornamentum qui volo qui animus qui dignitas ille orator desum qui in causa peroro non dubito excitaris reus consularis et is diloricaris tunica et judex cicatrix adverso senex imperator ostendo qui idem hic accuso sulpicius cum homo seditiosus furiosus defendo non dubito seditio ipse ornaris atque demonstro gravis verbum multus saepe impetus populus non injustus sum qui praesto nemo possum multus etiam e res publicus seditio saepe sum facio ut cum rex sum exigo ut cum tribunicius potestas constituo ille norbanus seditio ex luctus civis et ex caepio odium qui exercitus amitto neque reprimo possum et ius sum conflo


Nunc contra plerique ad honores adipiscendos et ad rem publicam gerendam nudi veniunt atque inermes, nulla cognitione rerum, nulla scientia ornati. Sin aliquis excellit unus e multis, effert se, si unum aliquid adfert, aut bellicam virtutem aut usum aliquem militarem; quae sane nunc quidem obsoleverunt; aut iuris scientiam, ne eius quidem universi; nam pontificium, quod est coniunctum, nemo discit; aut eloquentiam, quam in clamore et in verborum cursu positam putant; omnium vero bonarum artium, denique virtutum ipsarum societatem cognationemque non norunt.

nunc contra plerusque ad honor adipiscendos et ad res publicus gero nudus venio atque inermis nullus cognitio res nullus scientia orno sin aliquis excello unus e multus effero sui si unus aliquis affero aut bellicus virtus aut usus aliquis militaris qui sanus nunc quidem obsolesco aut ius scientia ne is quidem universus nam pontificius qui sum conjungo nemo disco aut eloquentia quam in clamor et in verbum cursus pono puto omnis verus bonus ars denique virtus ipsaris societas cognatio non nosco


Quid, noster hic Caesar nonne novam quandam rationem attulit orationis et dicendi genus induxit prope singulare? Quis umquam res praeter hunc tragicas paene comice, tristis remisse, severas hilare, forensis scaenica prope venustate tractavit atque ita, ut neque iocus magnitudine rerum excluderetur nec gravitas facetiis minueretur?

quis noster hic caesar nonne novus quidam ratio affero oratio et dico genus induco prope singularis quis umquam res praeter hic tragicus paene comicus tristis remitto sero hilaris forensis scaenicus prope venustas tracto atque ita ut neque iocus magnitudo res excludo neque gravitas facetia minuo


Cum igitur vehementius inveheretur in causam principum consul Philippus Drusique tribunatus pro senatus auctoritate susceptus infringi iam debilitarique videretur, dici mihi memini ludorum Romanorum diebus L. Crassum quasi conligendi sui causa se in Tusculanum contulisse; venisse eodem, socer eius qui fuerat, Q. Mucius dicebatur et M. Antonius, homo et consiliorum in re publica socius et summa cum Crasso familiaritate coniunctus.

cos igitur vehemens inveho in causa princeps consul philippus drusus tribunatus pro senatus auctoritas suscipio infringo iam debilito video dico ego memini ludus romanus dies l crassus quasi conligendi suus causa sui in tusculanus confero venio idem socer is qui sum q mucius dico et m antonius homo et consilium in res publicus socius et summus cum crassus familiaritas conjungo


Etiam illa cognoram et acceperam, ante quam de re diceremus, initio conciliandos eorum esse animos, qui audirent; deinde rem demonstrandam; postea controversiam constituendam; tum id, quod nos intenderemus, confirmandum; post, quae contra dicerentur, refellenda; extrema autem oratione ea, quae pro nobis essent, amplificanda et augenda, quaeque essent pro adversariis, infirmanda atque frangenda.

etiam ille cognosco et accipio ante quam de res dico initium concilio is sum animus qui audio deinde res demonstro postea controversia constituo tum is qui nos intendo confirmo post qui contra dico refello exter autem oratio is qui pro nos sum amplifico et augeo quisque sum pro adversarius infirmo atque frango


Iam illa non longam orationem desiderant, quam ob rem existimem publica quoque iura, quae sunt propria civitatis atque imperi, tum monumenta rerum gestarum et vetustatis exempla oratori nota esse debere; nam ut in rerum privatarum causis atque iudiciis depromenda saepe oratio est ex iure civili et idcirco, ut ante diximus, oratori iuris civilis scientia necessaria est, sic in causis publicis iudiciorum, contionum, senatus omnis haec et antiquitatis memoria et publici iuris auctoritas et regendae rei publicae ratio ac scientia tamquam aliqua materies eis oratoribus, qui versantur in re publica, subiecta esse debet.

iam ille non longus oratio desidero quam ob res existimo publicus quoque ius qui sum proprius civitas atque imperium tum monumentum res gero et vetustas exemplum orator nosco sum debeo nam ut in res privataris causa atque iudicium depromo saepe oratio sum ex ius civilis et idcirco ut ante dico orator ius civilis scientia necessarius sum sic in causa publicus iudicium contio senatus omnis hic et antiquitas memoria et publicus ius auctoritas et rego res publicus ratio atque scientia tamquam aliqui materies is orator qui verso in res publicus subiectum sum debeo


homo fatuus,

homo fatuus habeo coepio sum emorior similis ego dius fidus


Nihil est facilius, quam amictum imitari alicuius aut statum aut motum; si vero etiam vitiosi aliquid est, id sumere et in eo vitio similem esse non magnum est, ut ille, qui nunc etiam, amissa voce, furit in re publica, Fufius, nervos in dicendo C. Fimbriae, quos tamen habuit ille, non adsequitur, oris pravitatem et verborum latitudinem imitatur; sed tamen ille nec deligere scivit, cuius potissimum similis esset, et in eo ipso, quem delegerat, imitari etiam vitia voluit;

nihil sum facilis quam amicio imitor aliquis aut status aut motus si verus etiam vitiosus aliquis sum is sumo et in is vitio similis sum non magnus sum ut ille qui nunc etiam amitto vox furio in res publicus fufius nervus in dico que fimbria qui tamen habeo ille non assequor ora pravitas et verbum latitudo imito sed tamen ille neque deligo scio qui potis similis sum et in is ipse qui deligo imitor etiam vitio volo


'Hanc igitur' Crassus inquit 'ad legem cum exercitatione tum stilo, qui et alia et hoc maxime ornat ac limat, formanda nobis oratio est. Neque tamen hoc tanti laboris est, quanti videtur, nec sunt haec rhythmicorum aut musicorum acerrima norma dirigenda; efficiendum est illud modo nobis, ne fluat oratio, ne vagetur, ne insistat interius, ne excurrat longius, ut membris distinguatur, ut conversiones habeat absolutas. Neque semper utendum est perpetuitate et quasi conversione verborum, sed saepe carpenda membris minutioribus oratio est, quae tamen ipsa membra sunt numeris vincienda.

hic igitur crassus inquam ad lex cum exercitatio tum stilus qui et alius et hic magnus orno atque limo formo nos oratio sum neque tamen hic tantus labor sum quantus video neque sum hic rhythmicus aut musicus acer norma dirigo efficio sum ille modo nos ne fluo oratio ne vago ne insisto interior ne excurro longus ut membrum distinguo ut conversio habeo absolvo neque semper utor sum perpetuitas et quasi conversio verbum sed saepe carpo membrum minuo oratio sum qui tamen ipse membrum sum numerus vincio


Nam orationis quidem copia videmus ut abundent philosophi, qui, ut opinor—sed tu haec, Catule, melius—nulla dant praecepta dicendi nec idcirco minus, quaecumque res proposita est, suscipiunt, de qua copiose et abundanter loquantur.'

nam oratio quidem copia video ut abundo philosophus qui ut opinor sed tu hic catulis bonus nullus do praecipio dico neque idcirco paruus quicumque res propono sum suscipio de qui copiosus et abundanter loquor


Ergo haec translationes quasi mutuationes sunt, cum quod non habeas aliunde sumas, illae paulo audaciores, quae non inopiam indicant, sed orationi splendoris aliquid arcessunt; quarum ego quid vobis aut inveniendi rationem aut genera ponam?

ergo hic translatio quasi mutuatio sum cum qui non habeo aliunde sumo ille paulus audax qui non inopia indico sed oratio splendor aliquis arcesso qui ego quis tu aut invenio ratio aut genus pono


Comparationis autem duo sunt modi: unus, cum idemne sit an aliquid intersit quaeritur; ut metuere et vereri, ut rex et tyrannus, ut adsentator et amicus; alter, cum quid praestet aliud alii quaeritur, ut illud, optimine cuiusque sapientes an populari laude ducantur. Atque eae quidem disceptationes, quae ad cognitionem referuntur, sic fere a doctissimis hominibus describuntur.

comparatio autem duo sum modus unus cum idem sum an aliquis intersum quaero ut metuo et vereor ut rex et tyrannus ut assentator et amicus alter cum quis praesto alius alius quaero ut ille bonus quisque sapio an populor laus duco atque is quidem disceptatio qui ad cognitio refero sic fere ab doceo homo describo


Haec igitur et horum similia iura suae civitatis ignorantem erectum et celsum, alacri et prompto ore atque vultu, huc atque illuc intuentem vagari cum magna caterva toto foro, praesidium clientibus atque opem amicis et prope cunctis civibus lucem ingeni et consili sui porrigentem atque tendentem, nonne in primis flagitiosum putandum est?

hic igitur et hic similis ius suus civitas ignoro erigo et celsus alacer et promptus os atque vultus huc atque illic intueor vagaris cum magnus caterva totus forum praesidium cliens atque ops amicus et prope cunctus civis lux ingenium et consilium suus porrigo atque tendo nonne in primus flagitiosus puto sum


Agerent enim tecum lege primum Pythagorei omnes atque Democritii ceterique in iure sua physici vindicarent , quibuscum tibi iusto sacramento contendere non liceret; urgerent praeterea philosophorum greges iam ab illo fonte et capite Socrate nihil te de bonis rebus in vita, nihil de malis, nihil de animi permotionibus, nihil de hominum moribus, nihil de ratione vitae didicisse, nihil omnino quaesisse, nihil scire convincerent; et cum universi in te impetum fecissent, tum singulae familiae litem tibi intenderent; instaret Academia, quae, quicquid dixisses, id te ipsum negare cogeret;

ago enim tu lex primus pythagoreus omnis atque democritii ceter in ius suus physicus vindico qui tu justus sacramentum contendo non licet urgeo praeterea philosophus grex iam ab ille fons et caput socrates nihil tu de bonus res in vito nihil de malus nihil de animus permotio nihil de homo mos nihil de ratio vita disco nihil omnino quaero nihil scio convinco et cum universus in tu impetus facio tum singulus familia lito tu intendo insto academia qui quisquis dico is tu ipse nego cogo


Qua re, si hac eloquentia atque hoc oratore contenti sumus, qui sciat aut negare oportere, quod arguare, aut, si id non possis, tum ostendere, quod is fecerit, qui insimuletur, aut recte factum aut alterius culpa aut iniuria aut ex lege aut non contra legem aut imprudentia aut necessario, aut non eo nomine usurpandum, quo arguatur, aut non ita agi, ut debuerit ac licuerit; et, si satis esse putatis ea, quae isti scriptores artis docent, discere, quae multo tamen ornatius, quam ab illis dicuntur, et uberius explicavit Antonius—sed, si his contenti estis atque eis etiam, quae dici voluistis a me, ex ingenti quodam oratorem immensoque campo in exiguum sane gyrum compellitis.

qui res si hic eloquentia atque hic orator contendo sum qui scio aut nego oportet qui arguaris aut si is non possum tum ostendo qui is facio qui insimulo aut rectus facio aut alter culpa aut iniuria aut ex lex aut non contra lex aut imprudens aut necessarius aut non is nomen usurpo quo arguo aut non ita ago ut debeo atque liceo et si satis sum puto is qui iste scriptor ars doceo disco qui multus tamen orno quam ab ille dico et uber explicavit antonius sed si hic contendo sum atque is etiam qui dico volo ab ego ex ingens quidam orator immensus campus in exiguus sanus gyrus compello


"nihil credere." Conliguntur a Graecis, alia non nulla, exsecrationes, admirationes, minationes; sed haec ipsa nimis mihi videor in multa genera discripsisse; nam illa, quae verbi ratione et vi continentur, certa fere ac definita sunt; quae plerumque, ut ante dixi, laudari magis quam rideri solent;

nihil credo conliguntur ab graecum alius non nullus exsecratio admiratio minatio sed hic ipse nimis ego video in multus genus discribo nam ille qui verbum ratio et vis contineo certus fere atque definio sum qui plerusque ut ante dico laudo magis quam rideo soleo


'Ego vero,' inquit 'omni de re facilius puto esse ab homine non inurbano, quam de ipsis facetiis disputari. Itaque cum quosdam Graecos inscriptos libros esse vidissem de ridiculis, non nullam in spem veneram posse me ex eis aliquid discere; inveni autem ridicula et salsa multa Graecorum; nam et Siculi in eo genere et Rhodii et Byzantii et praeter ceteros Attici excellunt; sed qui eius rei rationem quandam conati sunt artemque tradere, sic insulsi exstiterunt, ut nihil aliud eorum nisi ipsa insulsitas rideatur;

ego verus inquam omnis de res facilis puto sum ab homo non inurbanus quam de ipse facetia disputaris itaque cum quidam graeci inscribo liber sum video de ridiculis non nullus in spes venio possum ego ex is aliquis disco invenio autem ridicula et salio multus graecum nam et siculis in is genus et rhodius et byzantium et praeter ceterus atticus excello sed qui is res ratio quidam conor sum arto trado sic insulsus exsisto ut nihil alius is nisi ipse insulsitas rideo


Ex illis autem quae remanent, ea philosophia, quae suscepit patrocinium voluptatis, etsi cui vera videatur, procul abest tamen ab eo viro, quem quaerimus et quem auctorem publici consili et regendae civitatis ducem et sententiae atque eloquentiae principem in senatu, in populo, in causis publicis esse volumus. Nec ulla tamen ei philosophiae fiet iniuria a nobis; non enim repelletur inde, quo adgredi cupiet, sed in hortulis quiescet suis, ubi vult, ubi etiam recubans molliter et delicate nos avocat a Rostris, a iudiciis, a curia, fortasse sapienter, hac praesertim re publica.

ex ille autem qui remaneo is philosophia qui suscipio patrocinium voluptas etsi qui verus video procul absum tamen ab is vir qui quaero et qui auctor publicus consilium et rego civitas dux et sententia atque eloquentia princeps in senatus in populus in causa publicus sum volo neque ullus tamen is philosophia fio iniuria ab nos non enim repello inde quo aggredior cupio sed in hortulis quiesco suus ubi volo ubi etiam recubo mollis et delicatus nos avoco ab rostrum ab iudicium ab curia fortasse sapienter hic praesertim res publicus


Audieram etiam quae de orationis ipsius ornamentis traderentur, in qua praecipitur primum, ut pure et Latine loquamur, deinde ut plane et dilucide, tum ut ornate, post ad rerum dignitatem apte et quasi decore; singularumque rerum praecepta cognoram.

audio etiam qui de oratio ipse ornamentum trado in qui praecipio primus ut purus et latinum loquor deinde ut planus et dilucidus tum ut orno post ad res dignitas aptus et quasi decus singulus res praecipio cognosco


Equidem non arbitror; sic enim video, unam quandam omnium rerum, quae essent homine erudito dignae atque eo, qui in re publica vellet excellere, fuisse doctrinam; quam qui accepissent, si eidem ingenio ad pronuntiandum valuissent et se ad dicendum quoque non repugnante natura dedissent, eloquentia praestitisse.

equidem non arbitror sic enim video unus quidam omnis res qui sum homo erudio dignus atque is qui in res publicus volo excello sum doctrina quam qui accipio si idem ingenium ad pronuntio valeo et sui ad dico quoque non repugno natura do eloquentia praesto


Longissima est igitur complexio verborum, quae volvi uno spiritu potest; sed hic naturae modus est, artis alius. Nam cum sint numeri plures, iambum et trochaeum frequentem segregat ab oratore Aristoteles, Catule, vester, qui natura tamen incurrunt ipsi in orationem sermonemque nostrum; sed sunt insignes percussiones eorum numerorum et minuti pedes. Qua re primum ad heroum nos invitat: in quo impune progredi licet duo dumtaxat pedes aut paulo plus, ne plane in versum aut similitudinem versus incidamus. "Altae sunt geminae, quibus." Hi tres pedes in principia continuandorum verborum satis decore cadunt.

longus sum igitur complexio verbum qui volvo unus spiritus possum sed hic natura modus sum ars alius nam cum sum numerus multus iambus et trochaeus frequens segrego ab orator aristotelis catulis vester qui natura tamen incurro ipse in oratio sermo nos sed sum insignis percussio is numerus et minuo pes qui res primus ad heros nos invito in quo impunis progredior licet duo dumtaxat pes aut paulus multus ne planus in verro aut similitudo verro incido alo sum geminus qui hic tres pes in principia continuo verbum satis decus cado


et ab re digressio, in qua cum fuerit delectatio, tum reditus ad rem aptus et concinnus esse debebit; propositioque quid sis dicturus et ab eo, quod est dictum, seiunctio et reditus ad propositum et iteratio et rationis apta conclusio; tum augendi minuendive causa veritatis supralatio atque traiectio; et rogatio atque huic finitima quasi percontatio expositioque sententiae suae; tum illa, quae maxime quasi inrepit in hominum mentis, alia dicentis ac significantis dissimulatio; quae est periucunda, cum orationis non contentione, sed sermone tractatur; deinde dubitatio, tum distributio, tum correctio vel ante vel postquam dixeris vel cum aliquid a te ipso reicias; praemunitio etiam est ad id, quod adgrediare, et traiectio in alium;

et ab res digressio in qui cum sum delectatio tum redeo ad res aptus et concinnus sum debeo propositio quis sum dico et ab is qui sum dico sejunctio et redeo ad propono et iteratio et ratio apto conclusio tum augeo minuo causa veritas supralatio atque trajectio et rogatio atque hic finitimus quasi percontatio expositio sententia suus tum ille qui magnus quasi inrepo in homo mens alius dico atque significo dissimulatio qui sum perjucundus cum oratio non contentio sed sermo tracto deinde dubitatio tum distributio tum correctio vel ante vel postquam dico vel cum aliquis ab tu ipse reicio praemunitio etiam sum ad is qui adgrediaris et trajectio in alius


Ita tria sunt omnino genera, quae in disceptationem et controversiam cadere possint: quid fiat factum futurumve sit, aut quale sit, aut quo modo nominetur; nam illud quidem, quod quidam Graeci adiungunt, "rectene factum sit," totum in eo est "quale sit." Sed iam ad institutum revertar meum.

ita tres sum omnino genus qui in disceptatio et controversia cado possum quis fio facio sum sum aut qualis sum aut quo modo nomino nam ille quidem qui quidam graecum adjungo recingo facio sum totus in is sum qualis sum sed iam ad institus revorto meus


Tum Crassus 'quorsum igitur haec spectat' inquit 'tam longa et tam alte repetita oratio? Hae duae partes, quae mihi supersunt, inlustrandae orationis ac totius eloquentiae cumulandae, quarum altera dici postulat ornate, altera apte, hanc habent vim, ut sit quam maxime iucunda, quam maxime in sensus eorum, qui audiunt, influat et quam plurimis sit rebus instructa;

tum crassus quorsum igitur hic specto inquam tam longus et tam altus repeto oratio hic duo pars qui ego supersum inlustro oratio atque totus eloquentia cumulo qui alter dico postulo orno alter aptus hic habeo vis ut sum quam magnus iucundus quam magnus in sensus is qui audio influo et quam multus sum res instruo


'Perge vero,' inquit 'Crasse,' Mucius; 'istam enim culpam, quam vereris, ego praestabo.' 'Sic igitur' inquit 'sentio,' Crassus 'naturam primum atque ingenium ad dicendum vim adferre maximam; neque vero istis, de quibus paulo ante dixit Antonius, scriptoribus artis rationem dicendi et viam, sed naturam defuisse; nam et animi atque ingeni celeres quidam motus esse debent, qui et ad excogitandum acuti et ad explicandum ornandumque sint uberes et ad memoriam firmi atque diuturni;

pergus verus inquam crassus mucius iste enim culpa quam vereor ego praesto sic igitur inquam sentio crassus natura primus atque ingenium ad dico vis affero maximus neque verus iste de qui paulus ante dico antonius scriptor ars ratio dico et via sed natura desum nam et animus atque ingenium celer quidam moueo sum debeo qui et ad excogito acuo et ad explico orno sum uber et ad memoria firmus atque diuturnus


Nec illud tertium laudationum genus est difficile, quod ego initio quasi a praeceptis nostris secreveram; sed et quia multa sunt orationum genera et graviora et maioris copiae, de quibus nemo fere praeciperet, et quod nos laudationibus non ita multum uti soleremus, totum hunc segregabam locum; ipsi enim Graeci magis legendi et delectationis aut hominis alicuius ornandi quam utilitatis huius forensis causa laudationes scriptitaverunt; quorum sunt libri, quibus Themistocles, Aristides, Agesilaus, Epaminondas, Philippus, Alexander aliique laudantur; nostrae laudationes, quibus in foro utimur, aut testimoni brevitatem habent nudam atque inornatam aut scribuntur ad funebrem contionem, quae ad orationis laudem minime accommodata est. Sed tamen, quoniam est utendum aliquando, non numquam etiam scribendum, vel ut Q. Tuberoni Africanum avunculum laudanti scripsit C. Laelius, vel ut nosmet ipsi ornandi causa Graecorum more, si quos velimus, laudare possimus, sit a nobis quoque tractatus hic locus.

neque ille tertius laudatio genus sum difficilis qui ego initium quasi ab praecipio noster secerno sed et quia multus sum oratio genus et gravis et magnus copia de qui nemo fere praecipio et qui nos laudatio non ita multus uti soleo totus hic segrego locus ipse enim graecum magis lego et delectatio aut homo aliquis orno quam utilitas hic forensis causa laudatio scriptito qui sum liber qui themistocles aristides agesilaus epaminondas philippus alexander alius laudo noster laudatio qui in forum utor aut testimonium brevitas habeo nudus atque inornatus aut scribo ad funebris contio qui ad oratio laus paruus accommodo sum sed tamen quoniam sum utor aliquando non numquam etiam scribo vel ut q tubero africanus avunculis laudo scribo que laelius vel ut nos ipse orno causa graecum mos si qui volo laudo possum sum ab nos quoque tracto hic locus


comprehenderit; sed primum id difficile est factu, praesertim in hac nostra vita nostrisque occupationibus; deinde illud etiam verendum est ne abstrahamur ab hac exercitatione et consuetudine dicendi populari et forensi. Aliud enim mihi quoddam orationis genus esse videtur eorum hominum, de quibus paulo ante dixisti, quamvis illi ornate et graviter aut de natura rerum aut de humanis rebus loquantur: nitidum quoddam genus est verborum et laetum, et palaestrae magis et olei, quam huius civilis turbae ac fori.

comprehendo sed primus is difficilis sum factus praesertim in hic noster vito noster occupatio deinde ille etiam vereor sum ne abstraho ab hic exercitatio et consuetudo dico populor et forensis alius enim ego quidam oratio genus sum video is homo de qui paulus ante dico quivis ille orno et gravis aut de natura res aut de humanus res loquor nitidus quidam genus sum verbum et laetus et palaestra magis et oleum quam hic civilis turba atque forum


Ea Menedemus exemplis magis quam argumentis conabatur refellere; memoriter enim multa ex orationibus Demostheni praeclare scripta pronuntians docebat illum in animis vel iudicum vel populi in omnem partem dicendo permovendis non fuisse ignarum, quibus ea rebus consequeretur, quae negaret ille sine philosophia quemquam nosse posse.

is menedemus exemplum magis quam argumentum conor refello memoriter enim multus ex oratio demosthenes praeclaris scribo pronuntio doceo ille in animus vel iudex vel populus in omnis pars dico permoveo non sum ignarus qui is res consequor qui nego ille sine philosophia quisquam nosco possum


'Omnia ista' inquit Crassus 'ego alio modo interpretor, qui primum palaestram et sedes et porticus etiam ipsos, Catule, Graecos exercitationis et delectationis causa non disputationis invenisse arbitror; nam et saeculis multis ante gymnasia inventa sunt, quam in eis philosophi garrire coeperunt, et hoc ipso tempore, cum omnia gymnasia philosophi teneant, tamen eorum auditores discum audire quam philosophum malunt; qui simul ut increpuit, in media oratione de maximis rebus et gravissimis disputantem philosophum omnes unctionis causa relinquunt; ita levissimam delectationem gravissimae, ut ipsi ferunt, utilitati anteponunt.

omnis iste inquam crassus ego alius modo interpretor qui primus palaestra et sedes et porticus etiam ipse catulis graeci exercitatio et delectatio causa non disputatio invenio arbitror nam et saeculis multus ante gymnasium invenio sum quam in is philosophus garrio coepio et hic ipse tempus cum omnis gymnasium philosophus teneo tamen is auditor discus audio quam philosophus malo qui simul ut increpo in medius oratio de magnus res et gravis disputo philosophus omnis unctio causa relinquo ita levis delectatio gravis ut ipse fero utilitas antepono


Omne autem principium aut rei totius, quae agetur, significationem habere debebit aut aditum ad causam et communitionem aut quoddam ornamentum et dignitatem; sed oportet, ut aedibus ac templis vestibula et aditus, sic causis principia pro portione rerum praeponere; itaque in parvis atque infrequentibus causis ab ipsa re est exordiri saepe commodius;

omnis autem principium aut res totus qui ago significatio habeo debeo aut aditus ad causa et communitio aut quidam ornamentum et dignitas sed oportet ut aedes atque templum vestibulum et aditus sic causa principia pro portio res praepono itaque in parvus atque infrequentibus causa ab ipse res sum exordior saepe commodus


Sed aliud quiddam, longe aliud, Crasse, quaerimus: acuto homine nobis opus est et natura usuque callido, qui sagaciter pervestiget, quid sui cives eique homines, quibus aliquid dicendo persuadere velit, cogitent, sentiant, opinentur, exspectent; teneat oportet venas cuiusque generis, aetatis, ordinis, et eorum, apud quos aliquid aget aut erit acturus, mentis sensusque degustet;

sed alius quidam longus alius crassus quaero acuo homo nos opus sum et natura utor callidus qui sagax pervestigo quis suus civis is homo qui aliquis dico persuadeo volo cogito sentio opinor exspecto teneo oportet vena quisque genus aetas ordo et is apud qui aliquis ago aut sum ago mens sentio degusto


Sin autem quaereretur quisnam iuris consultus vere nominaretur, eum dicerem, qui legum et consuetudinis eius, qua privati in civitate uterentur, et ad respondendum et ad agendum et ad cavendum peritus esset, et ex eo genere Sex. Aelium, M'. Manilium, P. Mucium nominarem. Atque, ut iam ad leviora artium studia veniam, si musicus, si grammaticus, si poeta quaeratur, possim similiter explicare, quid eorum quisque profiteatur et quo non amplius ab quoque sit postulandum. Philosophi denique ipsius, qui de sua vi ac sapientia unus omnia paene profitetur, est tamen quaedam descriptio, ut is, qui studeat omnium rerum divinarum atque humanarum vim naturam causasque nosse et omnem bene vivendi rationem tenere et persequi, nomine hoc appelletur.

sin autem quaero quisnam ius consulo verus nomino is dico qui lex et consuetudo is qui privo in civitas uto et ad respondeo et ad ago et ad caveo pereo sum et ex is genus sex aelius m manilius p mucius nominaris atque ut iam ad levis ars studium venio si musicus si grammaticus si poeta quaero possum similis explicaris quis is quisque profiteor et quo non amplus ab quoque sum postulo philosophus denique ipse qui de suus vis atque sapientia unus omnis paene profiteor sum tamen quidam descriptio ut is qui studeo omnis res divinaris atque humanus vis natura causa nosco et omnis bene vivo ratio teneo et persequor nomen hic appello