sed ut orator de eis rebus, quae ceterarum artium sunt, si modo eas cognovit, ut heri Crassus dicebat, optime potest dicere, sic ceterarum artium homines ornatius illa sua dicunt, si quid ab hac arte didicerunt.

sed ut orator de is res qui ceteraris ars sum si modo is cognosco ut heri crassus dico optume possum dico sic ceteraris ars homo orno ille suus dico si quis ab hic ars disco


Haec igitur adhibenda est primum in iocando moderatio; itaque ea facillime luduntur, quae neque odio magno neque misericordia maxima digna sunt; quam ob rem materies omnis ridiculorum est in eis vitiis, quae sunt in vita hominum neque carorum neque calamitosorum neque eorum, qui ob facinus ad supplicium rapiendi videntur; eaque belle agitata ridentur.

hic igitur adhibeo sum primus in jocor moderatio itaque is facilis ludo qui neque odium magnus neque misericordia maximus dignus sum quam ob res materies omnis ridiculus sum in is vitium qui sum in vito homo neque carus neque calamitosor neque is qui ob facinus ad supplicium rapio video is bellus agito rideo


Nam, quod addidisti tertium, vos esse eos, qui vitam insuavem sine his studiis putaretis, id me non modo non hortatur ad disputandum, sed etiam deterret. Nam ut C. Lucilius, homo doctus et perurbanus, dicere solebat ea, quae scriberet neque se ab indoctissimis neque a doctissimis legi velle, quod alteri nihil intellegerent, alteri plus fortasse quam ipse; de quo etiam scripsit "Persium non curo legere,"—hic fuit enim, ut noramus, omnium fere nostrorum hominum doctissimus—"Laelium Decumum volo," quem cognovimus virum bonum et non inlitteratum, sed nihil ad Persium; sic ego, si iam mihi disputandum sit de his nostris studiis, nolim equidem apud rusticos, sed multo minus apud vos; malo enim non intellegi orationem meam quam reprehendi.'

nam qui addo tertius tu sum is qui vita insuavis sine hic studium puto is ego non modo non hortor ad disputo sed etiam deterreo nam ut que lucilius homo doceo et perurbanus dico soleo is qui scribo neque sui ab indoctus neque ab doceo lego volo qui alter nihil intellego alter multus fortasse quam ipse de quo etiam scribo persius non curo lego hic sum enim ut noramus omnis fere noster homo doceo laelius decimus volo qui cognosco vir bonus et non illitteratus sed nihil ad persius sic ego si iam ego disputo sum de hic noster studium nolo equidem apud rusticus sed multus paruus apud tu malus enim non intellego oratio meus quam reprehendo


Neque sane iam causa videtur esse cur secernamus ea praecepta, quae de suasionibus tradenda sunt aut laudationibus, sunt enim pleraque communia, sed tamen suadere aliquid aut dissuadere gravissimae mihi personae videtur esse; nam et sapientis est consilium explicare suum de maximis rebus et honesti et diserti, ut mente providere, auctoritate probare, oratione persuadere possis. Atque haec in senatu minore apparatu agenda sunt; sapiens enim est consilium multisque aliis dicendi relinquendus locus, vitanda etiam ingeni ostentationis suspicio:

neque sanus iam causa video sum cur secerno is praecipio qui de suasio trado sum aut laudatio sum enim plerusque commune sed tamen suadeo aliquis aut dissuadeo gravis ego persona video sum nam et sapio sum consilium explicaris suus de magnus res et honestus et dissero ut mens provideo auctoritas probaris oratio persuadeo possum atque hic in senatus paruus apparatus ago sum sapio enim sum consilium multa alius dico relinquo locus vito etiam ingenium ostentatio suspicio


Omnia autem concludenda sunt plerumque rebus augendis vel inflammando iudice vel mitigando; omniaque cum superioribus orationis locis tum maxime extremo ad mentis iudicum quam maxime permovendas et ad utilitatem nostram vocandas conferenda sunt.

omnis autem concludo sum plerusque res augeo vel inflammo iudex vel mitigo omne cum superus oratio locus tum magnus exter ad mens iudex quam magnus permoveo et ad utilitas noster voco confero sum


Sed quoniam haec iam neque in integro nobis esse possunt et summi labores nostri magna compensati gloria mitigantur, pergamus ad ea solacia, quae non modo sedatis molestiis iucunda, sed etiam haerentibus salutaria nobis esse possint, sermonemque L. Crassi reliquum ac paene postremum memoriae prodamus, atque ei, si nequaquam parem illius ingenio, at pro nostro tamen studio meritam gratiam debitamque referamus.

sed quoniam hic iam neque in integer nos sum possum et superus labor noster magnus compenso gloria mitigo pergo ad is solacium qui non modo sedo molestia iucundus sed etiam haereo salutare nos sum possum sermo l crassus reliquus atque paene posterus memoria prodo atque is si nequaquam par ille ingenium at pro noster tamen studium mereo gratia debeo refero


etiam in balneis lotum cum filio scriptum reliquisset." Quis est igitur qui non fateatur hoc lepore atque his facetiis non minus refutatum esse Brutum quam illis tragoediis, quas egit idem, cum casu in eadem causa efferretur anus Iunia. Pro di immortales, quae fuit illa, quanta vis! quam inexspectata! quam repentina! cum coniectis oculis, gestu omni ei imminenti, summa gravitate et celeritate verborum "Brute, quid sedes? Quid illam anum patri nuntiare vis tuo? Quid illis omnibus, quorum imagines duci vides? Quid maioribus tuis? Quid L. Bruto, qui hunc populum dominatu regio liberavit? Quid te agere? Cui rei, cui gloriae, cui virtuti studere? Patrimonione augendo? At id non est nobilitatis.

etiam in balnea lotos cum filius scribo relinquo quis sum igitur qui non fateor hic lepor atque hic facetia non paruus refutas sum brutus quam ille tragoedia qui ago idem cum casus in idem causa effero anus junius pro deus immortalis qui sum ille quantus volo quam inexspectatus quam repentinus cum conicio oculus gestus omnis is immineo summus gravitas et celeritas verbum brutus quis sedes quis ille anus pater nuntiaris volo tuus quis ille omnis qui imago duco video quis magnus tuus quis l brutus qui hic populus dominor regius libero quis tu ago qui res qui gloria qui virtus studeo patrimonio augeo at is non sum nobilitas


Namque haec duo musici, qui erant quondam idem poetae, machinati ad voluptatem sunt, versum atque cantum, ut et verborum numero et vocum modo delectatione vincerent aurium satietatem. Haec igitur duo, vocis dico moderationem et verborum conclusionem, quoad orationis severitas pati posset, a poetica ad eloquentiam traducenda duxerunt.

namque hic duo musicus qui sum quondam idem poeta machinor ad voluptas sum verro atque cano ut et verbum numerus et vox modo delectatio vinco auris satietas hic igitur duo vox dico moderatio et verbum conclusio quoad oratio severitas patior possum ab poeticus ad eloquentia traduco duco


Quod quidem certis de causis a plerisque aliter existimatur: primum, quia veteres illi, qui huic scientiae praefuerunt, obtinendae atque augendae potentiae suae causa pervulgari artem suam noluerunt; deinde, postea quam est editum, expositis a Cn. Flavio primum actionibus, nulli fuerunt, qui illa artificiose digesta generatim componerent; nihil est enim, quod ad artem redigi possit, nisi ille prius, qui illa tenet, quorum artem instituere vult, habet illam scientiam, ut ex eis rebus, quarum ars nondum sit, artem efficere possit.

qui quidem certus de causa ab plerusque aliter existimo primus quia vetus ille qui hic scientia praesum obtineo atque augeo potentia suus causa pervulgaris ars suus nolo deinde postea quam sum edo expono ab cn flavius primus actio nullus sum qui ille artificiosus digero generatim compono nihil sum enim qui ad ars redigo possum nisi ille prior qui ille teneo qui ars instituo volo habeo ille scientia ut ex is res qui ars nondum sum ars efficio possum


quod si tantam vim rerum maximarum arte sua rhetorici illi doctores complecterentur, quaerebat, cur de prooemiis et de epilogis et de huius modi nugis—sic enim appellabat—referti essent eorum libri, de civitatibus instituendis, de scribendis legibus, de aequitate, de iustitia, de fide, de frangendis cupiditatibus, de conformandis hominum moribus littera nulla in eorum libris inveniretur.

qui si tantus vis res maximaris ars suus rhetorici ille doctor complector quaero cur de prooemium et de epilogus et de hic modus nugae sic enim appello refercio sum is liber de civitas instituo de scribo lex de aequitas de iustitia de fides de frango cupiditas de conformo homo mos littera nullus in is liber invenio


illa vis autem eloquentiae tanta est, ut omnium rerum, virtutum, officiorum omnisque naturae, quae mores hominum, quae animos, quae vitam continet, originem, vim mutationesque teneat, eadem mores, leges, iura describat, rem publicam regat, omniaque, ad quamcumque rem pertineant, ornate copioseque dicat.

ille volo autem eloquentia tantus sum ut omnis res virtus officium omne natura qui mos homo qui animus qui vita contineo origo vis mutatio teneo idem mos lex ius describo res publicus rego omne ad quicumque res pertineo orno copiosus dico


Abutimur saepe etiam verbo non tam eleganter quam in transferendo, sed etiam si licentius, tamen interdum non impudenter; ut cum grandem orationem pro longa, minutum animum pro parvo dicimus. Verum illa videtisne esse non verbi, sed orationis, quae ex pluribus, ut exposui, translationibus conexa sunt? haec autem, quae aut immutata esse dixi aut aliter intellegenda ac dicerentur, sunt translata quodam modo.

abutor saepe etiam verbum non tam eleganter quam in transfero sed etiam si licet tamen interdum non impudens ut cum grandis oratio pro longus minuo animus pro parvus dico verus ille video sum non verbum sed oratio qui ex multus ut expono translatio conecto sum hic autem qui aut immuto sum dico aut aliter intellego atque dico sum transfero quidam modo


Ad probandum autem duplex est oratori subiecta materies: una rerum earum, quae non excogitantur ab oratore, sed in re positae ratione tractantur, ut tabulae, testimonia, pacta conventa, quaestiones, leges, senatus consulta, res iudicatae, decreta, responsa, reliqua, si quae sunt, quae non reperiuntur ab oratore, sed ad oratorem a causa deferuntur; altera est, quae tota in disputatione et in argumentatione oratoris conlocata est;

ad probo autem duplex sum orator subiectum materies unus res is qui non excogito ab orator sed in res pono ratio tracto ut tabula testimonium paciscor convenio quaestio lex senatus consulo res judico decretum respondeo reliquus si qui sum qui non reperio ab orator sed ad orator ab causa defero alter sum qui totus in disputatio et in argumentatio orator colloco sum


Sequitur igitur, quoniam nobis est hic, de quo loquimur, in foro atque in oculis civium constituendus, ut videamus, quid ei negoti demus cuique eum muneri velimus esse praepositum; nam Crassus heri, cum vos, Catule et Caesar, non adessetis, posuit breviter in artis distributione idem, quod Graeci plerique posuerunt, neque sane quid ipse sentiret, sed quid ab illis diceretur, ostendit: duo prima genera quaestionum esse, in quibus eloquentia versaretur, unum infinitum, alterum certum.

sequor igitur quoniam nos sum hic de quo loquor in forum atque in oculus civis constituo ut video quis is negotium do quisque is munus volo sum praepono nam crassus heri cum tu catulis et caesar non adsum pono brevis in ars distributio idem qui graecum plerusque pono neque sanus quis ipse sentio sed quis ab ille dico ostendo duo primus genus quaestio sum in qui eloquentia verso unus infinitus alter certus


Quod vero impudentiam admiratus es eorum patronorum, qui aut, cum parva nescirent, magna profiterentur aut ea, quae maxima essent in iure civili, tractare auderent in causis, cum ea nescirent numquamque didicissent, utriusque rei facilis est et prompta defensio. Nam neque illud est mirandum, qui, quibus verbis coemptio fiat, nesciat, eundem eius mulieris, quae coemptionem fecerit, causam posse defendere; nec, si parvi navigi et magni eadem est in gubernando scientia, idcirco qui, quibus verbis erctum cieri oporteat, nesciat, idem erciscundae familiae causam agere non possit.

qui verus impudentia admiror sum is patronus qui aut cum parvus nescio magnus profiteor aut is qui maximus sum in ius civilis tractaris audeo in causa cum is nescio numquam disco uterque res facilis sum et promptus defensio nam neque ille sum miror qui qui verbum coemptio fio nescio idem is mulier qui coemptio facio causa possum defendo neque si parvus navigium et magnus idem sum in guberno scientia idcirco qui qui verbum herctum cieo oportet nescio idem erciscundae familia causa ago non possum


Neque vero istis tragoediis tuis, quibus uti philosophi maxime solent, Crasse, perturbor, quod ita dixisti, neminem posse eorum mentis, qui audirent, aut inflammare dicendo aut inflammatas restinguere, cum eo maxime vis oratoris magnitudoque cernatur, nisi qui naturam et mores hominum atque rationes penitus perspexerit, in quo philosophia sit oratori necessario percipienda; quo in studio hominum ingeniosissimorum otiosissimorumque totas aetates videmus esse contritas. Quorum ego copiam magnitudinemque cognitionis atque artis non modo non contemno, sed etiam vehementer admiror; nobis tamen, qui in hoc populo foroque versamur, satis est ea de motibus animorum et scire et dicere quae non abhorrent ab hominum moribus.

neque verus iste tragoedia tuus qui uti philosophus magnus soleo crassus perturbo qui ita dico nemo possum is mens qui audio aut inflammaris dico aut inflammo restinguo cum is magnus volo orator magnitudo cerno nisi qui natura et mos homo atque ratio penitus perspicio in quo philosophia sum orator necessarius percipio quo in studium homo ingeniosus otiosus totus aetas video sum contero qui ego copia magnitudo cognitio atque ars non modo non contemno sed etiam vehemens admiror nos tamen qui in hic populus foro verso satis sum is de motus animus et scio et dico qui non abhorreo ab homo mos


Sin cuipiam nimis infinitum videtur, quod ita posui "quacumque de re," licet hinc quantum cuique videbitur circumcidat atque amputet, tamen illud tenebo, si, quae ceteris in artibus atque studiis sita sunt, orator ignoret tantumque ea teneat, quae sint in disceptationibus atque usu forensi, tamen his de rebus ipsis si sit ei dicendum, cum cognoverit ab eis, qui tenent, quae sint in quaque re, multo oratorem melius quam ipsos illos, quorum eae sint artes, esse dicturum.

sin qui nimis infinitus video qui ita pono quicumque de res licet hinc quantus quisque video circumcido atque amputo tamen ille teneo si qui ceterus in ars atque studium sino sum orator ignoro tantus is teneo qui sum in disceptatio atque usus forensis tamen hic de res ipse si sum is dico cum cognosco ab is qui teneo qui sum in quisque res multus orator bonus quam ipse ille qui is sum ars sum dico


Equidem primum considerare soleo, postuletne causa; nam neque parvis in rebus adhibendae sunt hae dicendi faces neque ita animatis hominibus, ut nihil ad eorum mentis oratione flectendas proficere possimus, ne aut inrisione aut odio digni putemur, si aut tragoedias agamus in nugis aut convellere adoriamur ea, quae non possint commoveri.

equidem primus considero soleo postulo causa nam neque parvus in res adhibeo sum hic dico fax neque ita animo homo ut nihil ad is mens oratio flecto proficio possum ne aut inrisio aut odium dignus puto si aut tragoedia ago in nugae aut convello adorio is qui non possum commoveo


Tum Crassus 'pervulgatas res requiris' inquit 'et tibi non incognitas, Sulpici: quis enim de isto genere non docuit, non instituit, non scriptum etiam reliquit? Sed geram morem et ea dumtaxat, quae mihi nota sunt, breviter exponam tibi; censebo tamen ad eos, qui auctores et inventores sunt harum sane minutarum rerum, revertendum.

tum crassus pervulgo res requiro inquam et tu non incognitus sulpicius quis enim de iste genus non doceo non instituo non scribo etiam relinquo sed gero mos et is dumtaxat qui ego nosco sum brevis expono tu censeo tamen ad is qui auctor et inventor sum haris sanus minutaris res revorto


quem vero non pudet,—id quod in plerisque video—hunc ego non reprehensione solum, sed etiam poena dignum puto. Equidem et in vobis animum advertere soleo et in me ipso saepissime experior, ut et exalbescam in principiis dicendi et tota mente atque artubus omnibus contremiscam; adulescentulus vero sic initio accusationis exanimatus sum, ut hoc summum beneficium Q. Maximo debuerim, quod continuo consilium dimiserit, simul ac me fractum ac debilitatum metu viderit.'

qui verus non pudeo is qui in plerusque video hic ego non reprehensio solus sed etiam poena dignus puto equidem et in tu animus adverto soleo et in ego ipse saepis experior ut et exalbesco in principia dico et totus mens atque artus omnis contremisco adulescentulus verus sic initium accusatio exanimo sum ut hic superus beneficium q maximus debeo qui continuo consilium dimitto simul atque ego frango atque debilito metus video


Huius est in dando consilio de maximis rebus cum dignitate explicata sententia; eiusdem et languentis populi incitatio et effrenati moderatio; eadem facultate et fraus hominum ad perniciem et integritas ad salutem vocatur. Quis cohortari ad virtutem ardentius, quis a vitiis acrius revocare, quis vituperare improbos asperius, quis laudare bonos ornatius, quis cupiditatem vehementius frangere accusando potest? Quis maerorem levare mitius consolando?

hic sum in do consilium de magnus res cum dignitas explicata sententia idem et langueo populus incitatio et effreno moderatio idem facultas et fraus homo ad pernicies et integritas ad salus voco quis cohortor ad virtus ardeo quis ab vitium acer revocaris quis vituperaris improbus asper quis laudo bonus orno quis cupiditas vehemens frango accuso possum quis maeror levaris mitis consolo


itaque nos raucos saepe attentissime audiri video; tenet enim res ipsa atque causa; at Aesopum, si paulum inrauserit, explodi. A quibus enim nihil praeter voluptatem aurium quaeritur, in eis offenditur, simul atque imminuitur aliquid de voluptate, in eloquenti autem multa sunt quae teneant; quae si omnia summa non sunt et pleraque tamen magna sunt, necesse est ea ipsa, quae sunt, mirabilia videri.

itaque nos raucus saepe attendo audio video teneo enim res ipse atque causa at aesopus si paulus inrauserit explodo ab qui enim nihil praeter voluptas auris quaero in is offendo simul atque imminuo aliquis de voluptas in eloquor autem multus sum qui teneo qui si omnis summus non sum et plerusque tamen magnus sum necesse sum is ipse qui sum mirabile video


Tum Crassus 'cum auctoritas atque amicitia vestra tum Antoni facilitas eripuit' inquit 'mihi in optima mea causa libertatem recusandi: quamquam in partienda disputatione nostra, cum sibi de eis, quae dici ab oratore oporteret, sumeret, mihi autem relinqueret, ut explicarem, quem ad modum illa ornari oporteret, ea divisit, quae seiuncta esse non possunt. Nam cum omnis ex re atque verbis constet oratio, neque verba sedem habere possunt, si rem subtraxeris, neque res lumen, si verba semoveris.

tum crassus cum auctoritas atque amicitia vester tum antonius facilitas eripio inquam ego in bonus meus causa libertas recuso quamquam in partio disputatio noster cum sui de is qui dico ab orator oportet sumo ego autem relinquo ut explicaris qui ad modus ille ornaris oportet is divido qui sejungo sum non possum nam cum omnis ex res atque verbum consto oratio neque verbum sedes habeo possum si res subtraho neque res lumen si verbum semoveo


Trahitur etiam aliquid ex historia, ut, cum Sex. Titius se Cassandram esse diceret, "multos" inquit Antonius "possum tuos Aiaces Oileos nominare." Est etiam ex similitudine, quae aut conlationem habet aut tamquam imaginem: conlationem, ut ille Gallus olim testis in Pisonem, cum innumerabilem Magio praefecto pecuniam dixisset datam idque Scaurus tenuitate Magi redargueret, "erras," inquit "Scaure; ego enim Magium non conservasse dico, sed tamquam nudus nuces legeret, in ventre abstulisse"; ut illud M. Cicero senex, huius viri optimi, nostri familiaris, pater, "nostros homines similis esse Syrorum venalium: ut

traho etiam aliquis ex historia ut cum sex titius sui cassandra sum dico multus inquam antonius possum tuus ajax oileus nominaris sum etiam ex similitudo qui aut conlatio habeo aut tamquam imago conlatio ut ille gallus olim testis in piso cum innumerabilis magius praeficio pecunia dico do is scaurus tenuitas magius redarguo erro inquam scaurus ego enim magius non conservo dico sed tamquam nudus nuces lego in venter aufero ut ille m cicero senex hic vir bonus noster familiaris pater noster homo similis sum syrus venalis ut


Tum Crassus adridens 'quid censes,' inquit 'Cotta, nisi studium et ardorem quendam amoris? sine quo cum in vita nihil quisquam egregium, tum certe hoc, quod tu expetis, nemo umquam adsequetur. Neque vero vos ad eam rem video esse cohortandos, quos, cum mihi quoque sitis molesti, nimis etiam flagrare intellego cupiditate.

tum crassus adrideo quis censeo inquam cotta nisi studium et ardor quidam amor sine quo cum in vito nihil quisquam egregius tum certus hic qui tu expeto nemo umquam assequor neque verus tu ad is res video sum cohorto qui cum ego quoque sum molestus nimis etiam flagraris intellego cupiditas


quo magis est tibi, Cotta, et tibi, Sulpici, vigilandum ac laborandum; non enim ille mediocris orator in vestram quasi succrescit aetatem, sed et ingenio peracri et studio flagranti et doctrina eximia et memoria singulari; cui quamquam faveo, tamen illum aetati suae praestare cupio, vobis vero illum tanto minorem praecurrere vix honestum est.' 'Sed iam surgamus' inquit 'nosque curemus et aliquando ab hac contentione disputationis animos nostros curamque laxemus.'

quo magis sum tu cotta et tu sulpicius vigilo atque laboro non enim ille mediocris orator in vester quasi succresco aetas sed et ingenium peracri et studium flagro et doctrina eximius et memoria singularis qui quamquam faveo tamen ille aetas suus praesto cupio tu verus ille tantus paruus praecurro vix honestus sum sed iam surgo inquam nos curo et aliquando ab hic contentio disputatio animus noster cura laxo


Quatenus autem sint ridicula tractanda oratori, perquam diligenter videndum est, quod in quarto loco quaerendi posueramus. Nam nec insignis improbitas et scelere iuncta nec rursus miseria insignis agitata ridetur: facinerosos maiore quadam vi quam ridiculi vulnerari volunt; miseros inludi nolunt, nisi se forte iactant; parcendum autem maxime est caritati hominum, ne temere in eos dicas, qui diliguntur.

quatenus autem sum ridicula tracto orator perquam diligenter video sum qui in quartum locus quaero pono nam neque insignis improbitas et scelus iungo neque rursus miseria insignis agito rideo facinerosos magnus quidam vis quam ridiculis vulneraris volo miser illudo nolo nisi sui fors iacto parco autem magnus sum caritas homo ne temere in is dico qui diligo


Videndumque hoc loco est ne, quos ob benefacta diligi volemus, eorum laudem atque gloriam, cui maxime invideri solet, nimis efferre videamur; atque eisdem his ex locis et in alios odium struere discemus et a nobis ac nostris demovere; eademque haec genera sunt tractanda in iracundia vel excitanda vel sedanda; nam si, quod ipsis, qui audiunt, perniciosum aut inutile sit, id factum augeas, odium creatur; sin, quod aut in bonos viros aut in eos, quos minime quisque debuerit, aut in rem publicam, tum excitatur, si non tam acerbum odium, tamen aut invidiae aut odi non dissimilis offensio;

video hic locus sum ne qui ob benefacio diligo volo is laus atque gloria qui magnus invideo soleo nimis effero video atque idem hic ex locus et in alius odium struo disco et ab nos atque noster demoveo idem hic genus sum tracto in iracundia vel excito vel sedo nam si qui ipse qui audio perniciosus aut inutilis sum is facio augeo odium creo sin qui aut in bonus vir aut in is qui paruus quisque debeo aut in res publicus tum excito si non tam acerbus odium tamen aut invidia aut odi non dissimilis offensio


Illa vero deridenda adrogantia est, in minoribus navigiis rudem esse se confiteri, quinqueremis autem aut etiam maiores gubernare didicisse. Tu mihi cum in circulo decipiare adversari stipulatiuncula et cum obsignes tabellas clientis tui, quibus in tabellis id sit scriptum, quo ille capiatur, ego tibi ullam causam maiorem committendam putem? Citius hercule is, qui duorum scalmorum naviculam in portu everterit, in Euxino ponto Argonautarum navem gubernarit.

ille verus derideo arrogantia sum in paruus navigium rudis sum sui confiteor quinqueremis autem aut etiam magnus gubernaris disco tu ego cum in circulus decipiaris adversaris stipulatiuncula et cum obsigno tabella cliens tuus qui in tabella is sum scribo quo ille capio ego tu ullus causa magnus committo puto cieo herculis is qui duo scalmus navicula in portus everto in euxinus pontus argonautaris navo guberno


Quibus de causis quis non iure miretur ex omni memoria aetatum, temporum, civitatum tam exiguum oratorum numerum inveniri?

qui de causa quis non ius miro ex omnis memoria aetas tempus civitas tam exiguus orator numerus invenio


largiri pecunias." Foris autem adsumuntur ea, quae non sua vi, sed extranea sublevantur, ut haec: "hoc verum est; dixit enim Q. Lutatius. Hoc falsum est; habita enim quaestio est. Hoc sequi necesse est; recito enim tabulas." De quo genere toto paulo ante dixi.

largior pecunia foris autem adsumo is qui non suus vis sed extraneus sublevo ut hic hic verus sum dico enim q luto hic falsus sum habeo enim quaestio sum hic sequor necesse sum recito enim tabula de quo genus totus paulus ante dico


Nam haec perpetua contra Scaevolam Curiana defensio tota redundavit hilaritate quadam et ioco; dicta illa brevia non habuit; parcebat enim adversari dignitati, in quo ipse conservabat suam; quod est hominibus facetis et dicacibus difficillimum, habere hominum rationem et temporum et ea, quae occurrunt, cum salsissime dici possunt, tenere; itaque non nulli ridiculi homines hoc ipsum non insulse interpretantur;

nam hic perpetuus contra scaevola curianus defensio totus redundo hilaritas quidam et iocus dictum ille brevio non habeo parco enim adversaris dignitas in quo ipse conservo suus qui sum homo facetus et dicax difficilis habeo homo ratio et tempus et is qui occurro cum salio dico possum teneo itaque non nullus ridiculis homo hic ipse non insulsus interpretor


non enim, sicut argumentum, simul atque positum est, adripitur alterumque et tertium poscitur, ita misericordiam aut invidiam aut iracundiam, simul atque intuleris, possis commovere: argumentum ratio ipsa confirmat idque, simul atque emissum est, adhaerescit; illud autem genus orationis non cognitionem iudicis, sed magis perturbationem requirit, quam consequi nisi multa et varia et copiosa oratione et simili contentione actionis nemo potest;

non enim sicut argumentum simul atque pono sum adrapio alter et tertius posco ita misericordia aut invidia aut iracundia simul atque infero possum commoveo argumentum ratio ipse confirmo is simul atque emitto sum adhaeresco ille autem genus oratio non cognitio judex sed magis perturbatio requiro quam consequor nisi multus et vario et copiosus oratio et similis contentio actio nemo possum


Exposui fere, ut potui, quae maxime ad ornatum orationis pertinere arbitrabar. Dixi enim de singulorum laude verborum, dixi de coniunctione eorum, dixi de numero atque forma; sed si habitum etiam orationis et quasi colorem aliquem requiritis, est et plena quaedam, sed tamen teres, et tenuis, non sine nervis ac viribus, et ea, quae particeps utriusque generis quadam mediocritate laudatur. His tribus figuris insidere quidam venustatis non fuco inlitus, sed sanguine diffusus debet color.

expono fere ut possum qui magnus ad orno oratio pertineo arbitror dico enim de singulus laus verbum dico de coniunctio is dico de numerus atque forma sed si habitus etiam oratio et quasi color aliquis requiro sum et plenus quidam sed tamen tero et tenuis non sine nervus atque vis et is qui particeps uterque genus quidam mediocritas laudo hic tres figura insideo quidam venustas non fuco illitus sed sanguis diffundo debeo color


Sed cum plura sint ambigui genera, de quibus est doctrina quaedam subtilior, attendere et aucupari verba oportebit; in quo, ut ea, quae sint frigidiora, vitemus,—est enim cavendum, ne arcessitum dictum putetur—permulta tamen acute dicemus. Alterum genus est, quod habet parvam verbi immutationem, quod in littera positum Graeci vocant paronomasi/an, ut "Nobiliorem mobiliorem" Cato; aut, ut idem, cum cuidam dixisset "eamus deambulatum" et ille "quid opus fuit de?" "Immo vero" inquit "quid opus fuit te?" Aut eiusdem responsio

sed cum multus sum ambiguus genus de qui sum doctrina quidam subtilis attendo et aucuparis verbum oportet in quo ut is qui sum frigidus vito sum enim caveo ne arcesso dico puto permultus tamen acuo dico alter genus sum qui habeo parvus verbum immutatio qui in littera pono graecum voco paronomasi an ut nobilior mobilis cato aut ut idem cum quidam dico eo deambulo et ille quis opus sum de immo verus inquam quis opus sum tu aut idem responsio


nam et testimonium saepe dicendum est ac non numquam etiam accuratius, ut mihi etiam necesse fuit in Sex. Titium, seditiosum civem et turbulentum; explicavi in eo testimonio dicendo omnia consilia consulatus mei, quibus illi tribuno plebis pro re publica restitissem, quaeque ab eo contra rem publicam facta arbitrarer, exposui; diu retentus sum, multa audivi, multa respondi. Num igitur placet, cum de eloquentia praecipias, aliquid etiam de testimoniis dicendis quasi in arte tradere?'

nam et testimonium saepe dico sum atque non numquam etiam accuro ut ego etiam necesse sum in sex titius seditiosus civis et turbulentus explicavi in is testimonium dico omnis consilium consulatus meus qui ille tribunus plebs pro res publicus resto quisque ab is contra res publicus facio arbitror expono diu retendo sum multus audio multus respondeo num igitur placeo cum de eloquentia praecipio aliquis etiam de testimonium dico quasi in ars trado


Ambigua sunt in primis acuta atque in verbo posita, non in re; sed non saepe magnum risum movent; magis ut belle, ut litterate dicta laudantur; ut in illum Titium, qui cum studiose pila luderet et idem signa sacra noctu frangere putaretur gregalesque eum, cum in campum non venisset, requirerent, excusavit Vespa Terentius, quod eum bracchium fregisse diceret; ut illud Africani, quod est apud Lucilium Quid Decius? Nuculam an confixum vis facere? inquit:

ambiguus sum in primus acutus atque in verbum pono non in res sed non saepe magnus risus moveo magis ut bellus ut litteratus dictum laudo ut in ille titius qui cum studiosus pilum ludo et idem signum sacer nox frango puto gregalis is cum in campus non venio requiro excuso vespa tero qui is bracchium frango dico ut ille africanus qui sum apud lucilius quis decius nucula an configo volo facio inquam


Sed quia non dubito quin hoc plerisque immensum infinitumque videatur, et quod Graecos homines non solum ingenio et doctrina, sed etiam otio studioque abundantis partitionem iam quandam artium fecisse video neque in universo genere singulos elaborasse, sed seposuisse a ceteris dictionibus eam partem dicendi, quae in forensibus disceptationibus iudiciorum aut deliberationum versaretur, et id unum genus oratori reliquisse; non complectar in his libris amplius, quam quod huic generi re quaesita et multum disputata summorum hominum prope consensu est tributum;

sed quia non dubito quin hic plerusque immensus infinitus video et qui graeci homo non solus ingenium et doctrina sed etiam otium studium abundo partitio iam quidam ars facio video neque in universus genus singuli elaboro sed sepono ab ceterus dictio is pars dico qui in forensis disceptatio iudicium aut deliberatio verso et is unus genus orator relinquo non complector in hic liber amplus quam qui hic gener res quaero et multus disputo summus homo prope consensus sum tribuo


Neque vero haec tam acrem curam diligentiamque desiderant, quam est illa poetarum; quos necessitas cogit et ipsi numeri ac modi sic verba versu includere, ut nihil sit ne spiritu quidem minimo brevius aut longius, quam necesse est. Liberior est oratio et plane, ut dicitur, sic est vere soluta, non ut fugiat tamen aut erret, sed ut sine vinculis sibi ipsa moderetur. Namque ego illud adsentior Theophrasto, qui putat orationem, quae quidem sit polita atque facta quodam modo, non astricte, sed remissius numerosam esse oportere.

neque verus hic tam acer cura diligentia desidero quam sum ille poetaris qui necessitas cogo et ipse numerus atque modus sic verbum verro includo ut nihil sum ne spiritus quidem paruus brevis aut longus quam necesse sum liber sum oratio et planus ut dico sic sum verus solvo non ut fugio tamen aut erro sed ut sine vinculis sui ipse modero namque ego ille adsentio theophrastus qui puto oratio qui quidem sum polio atque facio quidam modo non astringo sed remitto numerosus sum oportet


Itaque hoc loco nihil sane est quod praecipi posse videatur, nisi ut figuram orationis plenioris et tenuioris et item illius mediocris ad id, quod agemus, accommodatam deligamus. Ornamentis eisdem uti fere licebit alias contentius, alias summissius; omnique in re posse quod deceat facere artis et naturae est, scire quid quandoque deceat prudentiae.

itaque hic locus nihil sanus sum qui praecipio possum video nisi ut figura oratio plenus et tenuis et item ille mediocris ad is qui ago accommodo deligo ornamentum idem uti fere liceo alius contendo alius summitto omne in res possum qui decet facio ars et natura sum scio quis quandoque decet prudentia


Tum omnes oculos in Antonium coniecerunt, et ille 'audite vero, audite,' inquit 'hominem enim audietis de schola atque a magistro et Graecis litteris eruditum, et eo quidem loquar confidentius, quod Catulus auditor accessit, cui non solum nos Latini sermonis, sed etiam Graeci ipsi solent suae linguae subtilitatem elegantiamque concedere.

tum omnis oculus in antonius conicio et ille audio verus audio inquam homo enim audio de schola atque ab magister et graecum littera erudio et is quidem loquor confido qui catulus auditor accedo qui non solus nos latinum sermo sed etiam graecum ipse soleo suus lingua subtilitas elegantia concedo


Quas ego si quis sit unus complexus omnis, idemque si ad eas facultatem istam ornatissimae orationis adiunxerit, non possum dicere eum non egregium quendam hominem atque admirandum fore; sed is, si quis esset aut si etiam umquam fuisset aut vero si esse posset, tu esses unus profecto, qui et meo iudicio et omnium vix ullam ceteris oratoribus—pace horum dixerim— laudem reliquisti.

qui ego si quis sum unus complexus omnis idem si ad is facultas iste orno oratio adjungo non possum dico is non egregius quidam homo atque admiror sum sed is si quis sum aut si etiam umquam sum aut verus si sum possum tu sum unus profecto qui et meus iudicium et omnis vix ullus ceterus orator pax hic dico laus relinquo


Quamquam non haec ita statuo atque decerno, ut desperem Latine ea, de quibus disputavimus, tradi ac perpoliri posse, patitur enim et lingua nostra et natura rerum veterem illam excellentemque prudentiam Graecorum ad nostrum usum moremque transferri, sed hominibus opus est eruditis, qui adhuc in hoc quidem genere nostri nulli fuerunt; sin quando exstiterint, etiam Graecis erunt anteponendi.

quamquam non hic ita statuo atque decerno ut despero latinum is de qui disputo trado atque perpolio possum patior enim et lingua noster et natura res vetus ille excello prudentia graecum ad nos usus mos transfero sed homo opus sum erudio qui adhuc in hic quidem genus noster nullus sum sin quando exsisto etiam graecum sum antepono


gravium autem et iocorum unam esse materiam—ornant igitur in primis orationem verba relata contrarie, quod idem genus saepe est etiam facetum, ut Servius ille Galba cum iudices L. Scribonio tribuno plebis ferret familiaris suos et dixisset Libo "quando tandem, Galba, de triclinio tuo exibis?" "cum tu" inquit "de cubiculo alieno." A quo genere ne illud quidem plurimum distat, quod Glaucia Metello "villam in Tiburti habes, cortem in Palatio."

gravis autem et jocus unus sum materia orno igitur in primus oratio verbum refero contrarius qui idem genus saepe sum etiam facetus ut servus ille galba cum iudex l scribonius tribunus plebs fero familiaris suus et dico libo quando tandem galba de triclinium tuus exeo cum tu inquam de cubiculum alienus ab quo genus ne ille quidem multus disto qui glaucion metellus villa in tiburtus habeo cortem in palatium


Tertius ille modus transferendi verbi late patet, quem necessitas genuit inopia coacta et angustiis, post autem iucunditas delectatioque celebravit. Nam ut vestis frigoris depellendi causa reperta primo, post adhiberi coepta est ad ornatum etiam corporis et dignitatem, sic verbi translatio instituta est inopiae causa, frequentata delectationis. Nam gemmare vitis, luxuriem esse in herbis, laetas segetes etiam rustici dicunt. Quod enim declarari vix verbo proprio potest, id translato cum est dictum, inlustrat id, quod intellegi volumus, eius rei, quam alieno verbo posuimus, similitudo.

tertius ille modus transfero verbum latus pateo qui necessitas gigno inopia cogo et angustia post autem jucunditas delectatio celebro nam ut vestio frigor depello causa reperio primus post adhibeo coepio sum ad orno etiam corpus et dignitas sic verbum translatio institutum sum inopia causa frequento delectatio nam gemmaris vita luxurio sum in herba laeto seges etiam rusticus dico qui enim declararis vix verbum proprius possum is transfero cum sum dico inlustro is qui intellego volo is res quam alienus verbum pono similitudo


Longum est enim nunc me explicare, qua ratione aut confirmare aut infirmare testis, tabulas, quaestiones oporteat. Haec sunt omnia ingeni vel mediocris, exercitationis autem maximae; artem quidem et praecepta dumtaxat hactenus requirunt, ut certis dicendi luminibus ornentur.

longus sum enim nunc ego explicaris qui ratio aut confirmo aut infirmaris testis tabula quaestio oportet hic sum omnis ingenium vel mediocris exercitatio autem magnus ars quidem et praecipio dumtaxat hactenus requiro ut certus dico lumen orno


At Numerius Furius, noster familiaris, cum est commodum, cantat; est enim paterfamilias, est eques Romanus; puer didicit quod discendum fuit. Eadem ratio est harum artium maximarum; dies et noctis virum summa virtute et prudentia videbamus, philosopho cum operam daret, Q. Tuberonem; at eius avunculum vix intellegeres id agere, cum ageret tamen, Africanum. Ista discuntur facile, si et tantum sumas, quantum opus sit, et habeas qui docere

at numerius furius noster familiaris cum sum commodus canto sum enim paterfamilias sum eques romanus puer disco qui disco sum idem ratio sum haris ars maximaris dies et nox vir summus virtus et prudentia video philosophus cum opera do q tubero at is avunculis vix intellego is ago cum ago tamen africanus iste disco facilis si et tantus sumo quantus opus sum et habeo qui doceo


Sed si haec maior esse ratio videtur, quam ut hominum possit sensu aut cogitatione comprehendi, est etiam illa Platonis vera et tibi, Catule, certe non inaudita vox, omnem doctrinam harum ingenuarum et humanarum artium uno quodam societatis vinculo contineri; ubi enim perspecta vis est rationis eius, qua causae rerum atque exitus cognoscuntur, mirus quidam omnium quasi consensus doctrinarum concentusque reperitur.

sed si hic magnus sum ratio video quam ut homo possum sentio aut cogitatio comprehendo sum etiam ille plato verus et tu catulis certus non inaudio vox omnis doctrina haris ingenuaris et humanus ars unus quidam societas vinculum contineo ubi enim perspicio volo sum ratio is qui causa res atque exitus cognosco mirus quidam omnis quasi consentio doctrinaris concentus reperio


Sed hoc si in iure civili, si etiam in parvis aut mediocribus rebus doctiores adsequi possunt, non idem sentio tanta hac in re tamque immensa posse fieri; sin autem qui arbitrantur, deducendi sunt ad eos, qui haec docent; omnia iam explicata et perpolita adsequentur; sunt enim innumerabiles de his rebus libri neque abditi neque obscuri: sed videant quid velint; ad ludendumne an ad pugnandum arma sint sumpturi; aliud enim pugna et acies, aliud ludus campusque noster desiderat; ac tamen ars ipsa ludicra armorum et gladiatori et militi prodest aliquid; sed animus acer et praesens et acutus idem atque versutus invictos viros efficit .

sed hic si in ius civilis si etiam in parvus aut mediocris res doceo assequor possum non idem sentio tantus hic in res tam immensus possum fio sin autem qui arbitror deduco sum ad is qui hic doceo omnis iam explicata et perpolio assequor sum enim innumerabilis de hic res liber neque abdo neque obscurus sed video quis volo ad ludo an ad pugno arma sum sumo alius enim pugno et acies alius ludus campus noster desidero atque tamen ars ipse ludicrum armus et gladiator et miles prodo aliquis sed animus acer et praesens et acutus idem atque versutus invictus vir efficio


Illud vero, quod a te dictum est, esse permulta, quae orator a natura nisi haberet, non multum a magistro adiuvaretur, valde tibi adsentior inque eo vel maxime probavi summum illum doctorem, Alabandensem Apollonium, qui cum mercede doceret, tamen non patiebatur eos, quos iudicabat non posse oratores evadere, operam apud sese perdere, dimittebatque et ad quam quemque artem putabat esse aptum, ad eam impellere atque hortari solebat.

ille verus qui ab tu dico sum sum permultus qui orator ab natura nisi habeo non multus ab magister adjuvo validus tu adsentio in is vel magnus probo superus ille doctor alabandensis apollonius qui cum merces doceo tamen non patior is qui judico non possum orator evado opera apud sui perdo dimitto et ad quam quisque ars puto sum aptus ad is impello atque hortor soleo


Quid ergo est? Est, fatebor, aliquid tamen; ut, cum in sole ambulem, etiam si ego aliam ob causam ambulem, fieri natura tamen, ut colorer, sic, cum istos libros ad Misenum—nam Romae vix licet—studiosius legerim, sentio illorum tactu orationem meam quasi colorari. Sed ne latius hoc vobis patere videatur, haec dumtaxat in Graecis intellego, quae ipsi, qui scripserunt, voluerunt vulgo intellegi:

quis ergo sum sum fateor aliquis tamen ut cum in sol ambulis etiam si ego alius ob causa ambulis fio natura tamen ut coloro sic cum iste liber ad misenus nam roma vix licet studiosus lego sentio ille tango oratio meus quasi coloraris sed ne fero hic tu pateo video hic dumtaxat in graecum intellego qui ipse qui scribo volo vulgo intellego


Sed quod erant quidam eique multi, qui aut in re publica propter ancipitem, quae non potest esse seiuncta, faciendi dicendique sapientiam florerent, ut Themistocles, ut Pericles, ut Theramenes, aut, qui minus ipsi in re publica versarentur, sed huius tamen eiusdem sapientiae doctores essent, ut Gorgias, Thrasymachus, Isocrates, inventi sunt, qui, cum ipsi doctrina et ingeniis abundarent, a re autem civili et a negotiis animi quodam iudicio abhorrerent, hanc dicendi exercitationem exagitarent atque contemnerent;

sed qui sum quidam is multus qui aut in res publicus propter anceps qui non possum sum sejungo facio dico sapientia floreo ut themistocles ut pericles ut theramenes aut qui paruus ipse in res publicus verso sed hic tamen idem sapientia doctor sum ut gorgias thrasymachus isocrates invenio sum qui cum ipse doctrina et ingenium abundo ab res autem civilis et ab negotium animus quidam iudicium abhorreo hic dico exercitatio exagito atque contemno


His autem de rebus sol me ille admonuit, ut brevior essem, qui ipse iam praecipitans me quoque haec praecipitem paene evolvere coegit. Sed tamen huius generis demonstratio est et doctrina ipsa vulgaris; usus autem gravissimus et in hoc toto dicendi studio difficillimus.

hic autem de res sol ego ille admoneo ut brevis sum qui ipse iam praecipito ego quoque hic praecipito paene evolvo cogo sed tamen hic genus demonstratio sum et doctrina ipse vulgaris utor autem gravis et in hic totus dico studium difficilis


in quo admirari soleo non equidem istos, qui nullam huic rei operam dederunt, sed hominem in primis disertum atque eruditum, Philippum, qui ita solet surgere ad dicendum, ut quod primum verbum habiturus sit, nesciat; et ait idem, cum bracchium concalfecerit, tum se solere pugnare; neque attendit eos ipsos, unde hoc simile ducat, primas illas hastas ita iactare leniter, ut et venustati vel maxime serviant et reliquis viribus suis consulant.

in quo admiraris soleo non equidem iste qui nullus hic res opera do sed homo in primus dissero atque erudio philippus qui ita soleo surgo ad dico ut qui primus verbum habeo sum nescio et aio idem cum bracchium concalfecerit tum sui soleo pugno neque attendo is ipse unde hic similis duco primus ille hasta ita iactaris lenis ut et venustas vel magnus servio et reliquus vis suus consulo


Ac si iam sit causa aliqua ad nos delata obscurior, difficile, credo, sit, cum hoc Scaevola communicare; quamquam ipsi omnia, quorum negotium est, consulta ad nos et exquisita deferunt. An vero, si de re ipsa, si de finibus, cum in rem praesentem venimus, si de tabulis et perscriptionibus controversia est, contortas res et saepe difficilis necessario perdiscimus; si leges nobis aut si hominum peritorum responsa cognoscenda sunt, veremur ne ea, si ab adulescentia iuri civili minus studuerimus, non queamus cognoscere?

atque si iam sum causa aliqui ad nos defero obscurus difficilis credo sum cum hic scaevola communicaris quamquam ipse omnis qui negotium sum consulo ad nos et exquaero defero an verus si de res ipse si de finis cum in res praesens venio si de tabula et perscriptio controversia sum contorqueo res et saepe difficilis necessarius perdisco si lex nos aut si homo peritor respondeo cognosco sum vereor ne is si ab adulescentia jus civilis paruus studeo non queo cognosco


Nam quod dicis senectutem a solitudine vindicari iuris civilis scientia, fortasse etiam pecuniae magnitudine; sed nos non quid nobis utile, verum quid oratori necessarium sit, quaerimus. Quamquam, quoniam multa ad oratoris similitudinem ab uno artifice sumimus, solet idem Roscius dicere se, quo plus sibi aetatis accederet, eo tardiores tibicinis modos et cantus remissiores esse facturum. Quod si ille astrictus certa quadam numerorum moderatione et pedum tamen aliquid ad requiem senectutis excogitat, quanto facilius nos non laxare modos, sed totos mutare possumus?

nam qui dico senectus ab solitudo vindicaris ius civilis scientia fortasse etiam pecunia magnitudo sed nos non quis nos utilis verus quis orator necessarius sum quaero quamquam quoniam multus ad orator similitudo ab unus artifex sumo soleo idem roscius dico sui quo multus sui aetas accedo is tardus tibicina modus et cantus remitto sum facio qui si ille astringo certus quidam numerus moderatio et pes tamen aliquis ad requies senectus excogito quantus facilis nos non laxaris modus sed totus muto possum


Otium autem quod dicis esse, adsentior; verum oti fructus est non contentio animi, sed relaxatio. Saepe ex socero meo audivi, cum is diceret socerum suum Laelium semper fere cum Scipione solitum rusticari eosque incredibiliter repuerascere esse solitos, cum rus ex urbe tamquam e vinclis evolavissent. Non audeo dicere de talibus viris, sed tamen ita solet narrare Scaevola, conchas eos et umbilicos ad Caietam et ad Laurentum legere consuesse et ad omnem animi remissionem ludumque descendere.

otium autem qui dico sum adsentio verus otium fructus sum non contentio animus sed relaxatio saepe ex socer meus audio cum is dico socer suus laelius semper fere cum scipio soleo rusticaris is incredibilis repuerasco sum soleo cum rus ex urbs tamquam e vinclum evolo non audeo dico de talis vis sed tamen ita soleo narro scaevola concha is et umbilicus ad caieta et ad laurens lego consuesse et ad omnis animus remissio ludus descendo


neque me patiar

neque ego patior scopulis ut olim classis achivus offendo atque ille


nam aut ipsa cognitio rei scientiaque perquiritur, ut virtus suamne propter dignitatem an propter fructum aliquem expetatur; aut agendi consilium exquiritur, ut sitne sapienti capessenda res publica.

nam aut ipse cognitio res scio perquiro ut virtus suo propter dignitas an propter fructus aliquis expeto aut ago consilium exquiro ut sum sapio capesso res publicus


in philosophos vestros si quando incidi, deceptus indicibus librorum, qui sunt fere inscripti de rebus notis et inlustribus, de virtute, de iustitia, de honestate, de voluptate, verbum prorsus nullum intellego; ita sunt angustis et concisis disputationibus inligati; poetas omnino quasi alia quadam lingua locutos non conor attingere. Cum eis me, ut dixi, oblecto, qui res gestas aut orationes scripserunt suas aut qui ita loquuntur, ut videantur voluisse esse nobis, qui non sumus eruditissimi, familiares.

in philosophus vester si quando incido decipio indicibus liber qui sum fere inscribo de res nosco et illustris de virtus de iustitia de honestas de voluptas verbum prorsus nullus intellego ita sum angustus et concaedes disputatio inligo poeta omnino quasi alius quidam lingua loquor non conor attingo cos is ego ut dico oblecto qui res gero aut oratio scribo suus aut qui ita loquor ut video volo sum nos qui non sum erudio familiaris


Iam vero narrationem quod iubent veri similem esse et apertam et brevem, recte nos admonent: quod haec narrationis magis putant esse propria quam totius orationis, valde mihi videntur errare; omninoque in hoc omnis est error, quod existimant artificium esse hoc quoddam non dissimile ceterorum, cuius modi de ipso iure civili hesterno die Crassus componi posse dicebat: ut genera rerum primum exponerentur, in quo vitium est, si genus ullum praetermittitur; deinde singulorum partes generum, in quo et deesse aliquam partem et superare mendosum est; tum verborum omnium definitiones, in quibus neque abesse quicquam decet neque redundare.

iam verus narratio qui iubeo verus similis sum et aperio et brevis rectus nos admoneo qui hic narratio magis puto sum proprius quam totus oratio validus ego video erro omnino in hic omnis sum error qui existimo artificium sum hic quidam non dissimilis ceterus qui modus de ipse ius civilis hesternus dies crassus compono possum dico ut genus res primus expono in quo vitium sum si genus ullus praetermitto deinde singulus pars gener in quo et desum aliqui pars et supero mendosus sum tum verbum omnis definitio in qui neque absum quisquam decet neque redundaris


Ac ne plura, quae sunt paene innumerabilia, consecter, comprehendam brevi: sic enim statuo, perfecti oratoris moderatione et sapientia non solum ipsius dignitatem, sed et privatorum plurimorum et universae rei publicae salutem maxime contineri. Quam ob rem pergite, ut facitis, adulescentes, atque in id studium, in quo estis, incumbite, ut et vobis honori et amicis utilitati et rei publicae emolumento esse possitis.'

atque ne multus qui sum paene innumerabilis consector comprehendo brevis sic enim statuo perficio orator moderatio et sapientia non solus ipse dignitas sed et privator multus et universus res publicus salus magnus contineo quam ob res pergo ut facio adulescens atque in is studium in quo sum incumbo ut et tu honor et amicus utilitas et res publicus emolumentum sum possum


Paulo post esse ferunt nuntiatum Simonidi, ut prodiret; iuvenis stare ad ianuam duo quosdam, qui eum magno opere evocarent; surrexisse illum, prodisse, vidisse neminem: hoc interim spatio conclave illud, ubi epularetur Scopas, concidisse; ea ruina ipsum cum cognatis oppressum suis interisse: quos cum humare vellent sui neque possent obtritos internoscere ullo modo, Simonides dicitur ex eo, quod meminisset quo eorum loco quisque cubuisset, demonstrator unius cuiusque sepeliendi fuisse; hac tum re admonitus invenisse fertur ordinem esse maxime, qui memoriae lumen adferret.

paulus post sum fero nuntio simonides ut prodeo juvenis sto ad ianua duo quidam qui is magnus opus evoco surgo ille proeo video nemo hic interim spatium conclave ille ubi epulor scopo concido is ruina ipse cum cognatus opprimo suus intereo qui cum humaris volo suus neque possum obtero internosco ullus modo simonides dico ex is qui memini quo is locus quisque cubo demonstrator unus quisque sepelio sum hic tum res admonitus invenio fero ordo sum magnus qui memoria lumen affero


Dicunt igitur nunc quidem illi, qui ex particula parva urbis ac loci nomen habent et Peripatetici philosophi aut Academici nominantur, olim autem propter eximiam rerum maximarum scientiam a Graecis politici philosophi appellati universarum rerum publicarum nomine vocabantur, omnem civilem orationem in horum alterutro genere versari: aut de finita controversia certis temporibus ac reis; hoc modo: placeatne a Karthaginiensibus captivos nostros redditis suis recuperari? aut infinite de universo genere quaerentis: quid omnino de captivo statuendum ac sentiendum sit? Atque horum superius illud genus causam aut controversiam appellant eamque tribus, lite aut deliberatione aut laudatione, definiunt; haec autem altera quaestio infinita et quasi proposita consultatio nominatur.

dico igitur nunc quidem ille qui ex particula parvus urbs atque locus nomen habeo et peripateticus philosophus aut academicus nomino olim autem propter eximius res maximaris scientia ab graecum politicus philosophus appello universaris res publicaris nomen voco omnis civilis oratio in hic alteruter genus versaris aut de finio controversia certus tempus atque redeo hic modo placeo ab carthaginiensis captivus noster reddo suus recuperaris aut infinitus de universus genus quaero quis omnino de captivus statuo atque sentio sum atque hic superus ille genus causa aut controversia appello eo tres lis aut deliberatio aut laudatio definio hic autem alter quaestio infinitus et quasi propono consultatio nomino


Gratissima autem laus eorum factorum habetur, quae suscepta videntur a viris fortibus sine emolumento ac praemio; quae vero etiam cum labore ac periculo ipsorum, haec habent uberrimam copiam ad laudandum, quod et dici ornatissime possunt et audiri facillime; ea enim denique virtus esse videtur praestantis viri, quae est fructuosa aliis, ipsi aut laboriosa aut periculosa aut certe gratuita. Magna etiam illa laus et admirabilis videri solet tulisse casus sapienter adversos, non fractum esse fortuna, retinuisse in rebus asperis dignitatem;

gratus autem laus is factor habeo qui suscipio video ab vis fortis sine emolumentum atque praemium qui verus etiam cum labor atque periculum ipse hic habeo uber copia ad laudo qui et dico orno possum et audio facilis is enim denique virtus sum video praesto vir qui sum fructuosus alius ipse aut laboriosus aut periculosus aut certus gratuitus magnus etiam ille laus et admirabilis video soleo fero casus sapienter adverro non frango sum fortuna retineo in res asper dignitas


'Dicam equidem, quoniam institui, petamque a vobis,' inquit 'ne has meas ineptias efferatis; quamquam moderabor ipse, ne ut quidam magister atque artifex, sed quasi unus ex togatorum numero atque ex forensi usu homo mediocris neque omnino rudis videar non ipse a me aliquid promisisse, sed fortuito in sermonem vestrum incidisse.

dico equidem quoniam instituo peto ab tu inquam ne hic meus ineptia effero quamquam modero ipse ne ut quidam magister atque artifex sed quasi unus ex togator numerus atque ex forensis usus homo mediocris neque omnino rudis video non ipse ab ego aliquis promitto sed fortuitus in sermo vester incido


Cuius est vel maxime insigne illud exemplum, ut ceteras artis omittamus, quod dicebat Isocrates doctor singularis se calcaribus in Ephoro, contra autem in Theopompo frenis uti solere: alterum enim exsultantem verborum audacia reprimebat alterum cunctantem et quasi verecundantem incitabat. Neque eos similis effecit inter se, sed tantum alteri adfinxit, de altero limavit, ut id conformaret in utroque, quod utriusque natura pateretur.

qui sum vel magnus insignis ille exemplum ut ceterus ars omitto qui dico isocrates doctor singularis sui calcaris in ephorus contra autem in theopompos frenum uti soleo alter enim exsulto verbum audacia reprimo alter cunctor et quasi verecundor incito neque is similis efficio inter sui sed tantus alter affingo de alter limo ut is conformo in uterque qui uterque natura pateo


Enitendum est ut ostendas in ea re, quam defendas, aut dignitatem esse aut utilitatem, eumque, cui concilies hunc amorem, significes nihil ad utilitatem suam rettulisse ac nihil omnino fecisse causa sua; invidetur enim commodis hominum ipsorum, studiis autem eorum ceteris commodandi favetur.

eniteo sum ut ostendo in is res quam defendo aut dignitas sum aut utilitas is qui concilio hic amor significo nihil ad utilitas suus refero atque nihil omnino facio causa suus invideo enim commodus homo ipse studium autem is ceterus commodo faveo


Potestne virtus, Crasse, servire istis auctoribus, quorum tu praecepta oratoris facultate complecteris? Quae et semper et sola libera est, quaeque, etiam si corpora capta sint armis aut constricta vinculis, tamen suum ius atque omnium rerum impunitam libertatem tenere debeat. Quae vero addidisti, non modo senatum servire posse populo, sed etiam debere, quis hoc philosophus tam mollis, tam languidus, tam enervatus, tam omnia ad voluptatem corporis doloremque referens probare posset, senatum servire populo, cui populus ipse moderandi et regendi sui potestatem quasi quasdam habenas tradidisset?

possum virtus crassus servio iste auctor qui tu praecipio orator facultas complector qui et semper et solus liber sum quisque etiam si corpus capio sum arma aut constringo vinculis tamen suus ius atque omnis res impunis libertas teneo debeo qui verus addo non modo senatus servio possum populus sed etiam debeo quis hic philosophus tam mollio tam languidus tam enervo tam omnis ad voluptas corpus dolor refero probaris possum senatus servio populus qui populus ipse modero et rego suus potestas quasi quidam habena trado


Iam vero de legibus constituendis, de bello, de pace, de sociis, de vectigalibus, de iure civium generatim in ordines aetatesque discriptorum dicant vel Graeci, si volunt, Lycurgum aut Solonem—quamquam illos quidem censemus in numero eloquentium reponendos—scisse melius quam Hyperidem aut Demosthenem, perfectos iam homines in dicendo et perpolitos, vel nostri decem viros, qui xii tabulas perscripserunt, quos necesse est fuisse prudentis, anteponant in hoc genere et Ser. Galbae et socero tuo C. Laelio, quos constat dicendi gloria praestitisse.

iam verus de lex constituo de bellum de pax de socius de vectigal de ius civis generatim in ordo aetas discriptor dico vel graecum si volo lycurgus aut solon quamquam ille quidem censeo in numerus eloquor repono scio bonus quam hyperides aut demosthenes perficio iam homo in dico et perpolio vel noster decem vir qui duodecim tabula perscribo qui necesse sum sum prudens antepono in hic genus et seruius galba et socer tuus que laelius qui consto dico gloria praesto


Cum rem penitus causamque cognovi, statim occurrit animo, quae sit causa ambigendi; nihil est enim, quod inter homines ambigatur, sive ex crimine causa constat, ut facinoris, sive ex controversia, ut hereditatis, sive ex deliberatione, ut belli, sive ex disputatione, ut de ratione vivendi, in quo non aut quid factum sit aut fiat futurumve sit quaeratur aut quale sit aut quid vocetur.

cos res penitus causa cognosco statim occurro animus qui sum causa ambago nihil sum enim qui inter homo ambago sive ex crimen causa consto ut facinus sive ex controversia ut hereditas sive ex deliberatio ut bellum sive ex disputatio ut de ratio vivo in quo non aut quis facio sum aut fio sum sum quaero aut qualis sum aut quis voco


postero autem die, cum illi maiores natu satis quiessent et in ambulationem ventum esset, tum Scaevolam duobus spatiis tribusve factis dixisse 'cur non imitamur, Crasse, Socratem illum, qui est in Phaedro Platonis? Nam me haec tua platanus admonuit, quae non minus ad opacandum hunc locum patulis est diffusa ramis, quam illa, cuius umbram secutus est Socrates, quae mihi videtur non tam ipsa acula, quae describitur, quam Platonis oratione crevisse, et quod ille durissimis pedibus fecit, ut se abiceret in herba atque ita , quae philosophi divinitus ferunt esse dicta, loqueretur, id meis pedibus certe concedi est aequius.'

posterus autem dies cum ille magnus natus satis quiesco et in ambulatio venio sum tum scaevola duo spatium tres facio dico cur non imito crassus socrates ille qui sum in phaedrus plato nam ego hic tuus platanus admoneo qui non paruus ad opaco hic locus patulis sum diffundo ramus quam ille qui umbra sequor sum socrates qui ego video non tam ipse acula qui describo quam plato oratio cerno et qui ille durus pes facio ut sui abicio in herba atque ita qui philosophus divinitus fero sum dictum loquor is meus pes certus concedo sum aequus


Quis ignorat, ei, qui mathematici vocantur, quanta in obscuritate rerum et quam recondita in arte et multiplici subtilique versentur? Quo tamen in genere ita multi perfecti homines exstiterunt, ut nemo fere studuisse ei scientiae vehementius videatur, quin quod voluerit consecutus sit. Quis musicis, quis huic studio litterarum, quod profitentur ei, qui grammatici vocantur, penitus se dedit, quin omnem illarum artium paene infinitam vim et materiem scientia et cognitione comprehenderit?

quis ignoro is qui mathematicus voco quantus in obscuritas res et quam recondo in ars et multiplex subtilis verso quo tamen in genus ita multus perficio homo exsisto ut nemo fere studeo is scientia vehemens video quin qui volo consequor sum quis musica quis hic studium litteraris qui profiteor is qui grammaticus voco penitus sui do quin omnis ille ars paene infinitus vis et materio scientia et cognitio comprehendo


Cognitionis autem tres modi, coniectura, definitio et, ut ita dicam, consecutio: nam quid in re sit, coniectura quaeritur, ut illud, sitne in humano genere sapientia, quam autem vim quaeque res habeat, definitio explicat, ut si quaeratur, quid sit sapientia; consecutio autem tractatur, cum quid quamque rem sequatur, anquiritur, ut illud, sitne aliquando mentiri boni viri.

cognitio autem tres modus conicio definitio et ut ita dico consecutio nam quis in res sum conicio quaero ut ille sum in humanus genus sapientia quam autem vis quisque res habeo definitio explico ut si quaero quis sum sapientia consecutio autem tracto cum quis quisque res sequor anquiro ut ille sum aliquando mentior bonus vir


Nam et odor urbanitatis et mollitudo humanitatis et murmur maris et dulcitudo orationis sunt ducta a ceteris sensibus; illa vero oculorum multo acriora, quae paene ponunt in conspectu animi, quae cernere et videre non possumus. Nihil est enim in rerum natura, cuius nos non in aliis rebus possimus uti vocabulo et nomine. Unde enim simile duci potest, potest autem ex omnibus, indidem verbum unum, quod similitudinem continet, translatum lumen adferet orationi.

nam et odor urbanitas et mollitudo humanitas et murmur mare et dulcitudo oratio sum duco ab ceterus sensus ille verus oculus multus acer qui paene pono in conspectus animus qui cerno et video non possum nihil sum enim in res natura qui nos non in alius res possum uti vocabulum et nomen unde enim similis duco possum possum autem ex omnis indidem verbum unus qui similitudo contineo transfero lumen affero oratio


rerum plura sunt, eaque magis, ut dixi ante, ridentur; in quibus est narratio, res sane difficilis; exprimenda enim sunt et ponenda ante oculos ea, quae videantur et veri similia, quod est proprium narrationis, et quae sint, quod ridiculi proprium est, subturpia; cuius exemplum, ut brevissimum, sit sane illud, quod ante posui, Crassi de Memmio. Et ad hoc genus ascribamus etiam narrationes apologorum.

res multus sum is magis ut dico ante rideo in qui sum narratio res sanus difficilis exprimo enim sum et pono ante oculus is qui video et verus similis qui sum proprius narratio et qui sum qui ridiculis proprius sum subturpis qui exemplum ut brevis sum sanus ille qui ante pono crassus de memmius et ad hic genus ascribo etiam narratio apologus


egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus,

egregius cordatus homo catus aelius sextus


nam si ego omnem vim oratoris in argumentis et in re ipsa per se comprobanda posuissem, tempus esset iam de ordine argumentorum et de conlocatione rerum aliquid dicere; sed cum tria sint a me proposita, de uno dictum, cum de duobus reliquis dixero, tum erit denique de disponenda tota oratione quaerendum.

nam si ego omnis vis orator in argumentum et in res ipse per sui comprobo pono tempus sum iam de ordo argumentor et de conlocatio res aliquis dico sed cum tres sum ab ego propono de unus dico cum de duo reliquus dico tum sum denique de dispono totus oratio quaero


Reprehendebat igitur Galbam Rutilius, quod is C. Sulpici Gali propinqui sui Q. pupillum filium ipse paene in umeros suos extulisset, qui patris clarissimi recordatione et memoria fletum populo moveret, et duos filios suos parvos tutelae populi commendasset ac se, tamquam in procinctu testamentum faceret sine libra atque tabulis, populum Romanum tutorem instituere dixisset illorum orbitati. Itaque, cum et invidia et odio populi tum Galba premeretur, hisce eum tragoediis liberatum ferebat; quod item apud Catonem scriptum esse video, nisi pueris et lacrimis usus esset, poenas eum daturum fuisse. Haec Rutilius valde vituperabat et huic humilitati dicebat vel exsilium fuisse vel mortem anteponendam.

reprehendo igitur galba rutilus qui is que sulpicius gal propinquus suus q pupillus filius ipse paene in umerus suus effero qui pater clarus recordatio et memoria fletus populus moveo et duo filius suus parvus tutela populus commendo atque sui tamquam in procingo testamentum facio sine liber atque tabula populus romanus tutor instituo dico ille orbitas itaque cum et invidia et odium populus tum galba premo hic is tragoedia libero fero qui item apud cato scribo sum video nisi puer et lacrima utor sum poena is do sum hic rutilus validus vitupero et hic humilitas dico vel exsilium sum vel mors antepono


Iam quid vocetur, quaeritur, cum quo verbo quid appellandum sit, contenditur; ut mihi ipsi cum hoc Sulpicio fuit in Norbani causa summa contentio; pleraque enim de eis, quae ab isto obiciebantur, cum confiterer, tamen ab illo maiestatem minutam negabam, ex quo verbo lege Appuleia tota illa causa pendebat.

iam quis voco quaero cum quo verbum quis appello sum contendo ut ego ipse cum hic sulpicius sum in norbanus causa summus contentio plerusque enim de is qui ab iste obicio cum confiteor tamen ab ille maiestas minuo nego ex quo verbum lex appuleius totus ille causa pendo


Neque verum est, quod ab inertibus dicitur, opprimi memoriam imaginum pondere et obscurari etiam id, quod per se natura tenere potuisset: vidi enim ego summos homines et divina prope memoria, Athenis Charmadam, in Asia, quem vivere hodie aiunt, Scepsium Metrodorum, quorum uterque tamquam litteris in cera, sic se aiebat imaginibus in eis locis, quos haberet, quae meminisse vellet, perscribere. Qua re hac exercitatione non eruenda memoria est, si est nulla naturalis; sed certe, si latet, evocanda est.

neque verus sum qui ab iners dico opprimo memoria imago pondus et obscuraris etiam is qui per sui natura teneo possum video enim ego summus homo et divino prope memoria athenae charmadas in asia qui vivo hodie aio scepsis metrodorus qui uterque tamquam littera in cero sic sui aio imago in is locus qui habeo qui memini volo perscribo qui res hic exercitatio non eruo memoria sum si sum nullus natural sed certus si lateo evoco sum


Hisce omnibus rebus consideratis tum denique id, quod primum est dicendum, postremum soleo cogitare, quo utar exordio. Nam si quando id primum invenire volui, nullum mihi occurrit nisi aut exile aut nugatorium aut vulgare aut commune. Principia autem dicendi semper cum accurata et acuta et instructa sententiis, apta verbis, tum vero causarum propria esse debent; prima est enim quasi cognitio et commendatio orationis in principio, quaeque continuo eum, qui audit, permulcere atque allicere debet;

hic omnis res considero tum denique is qui primus sum dico posterus soleo cogito quo uto exordior nam si quando is primus invenio volo nullus ego occurro nisi aut exilis aut nugatorius aut vulgaris aut communis principia autem dico semper cum accuro et acutus et instruo sententia apto verbum tum verus causaris proprius sum debeo primus sum enim quasi cognitio et commendatio oratio in principium quisque continuo is qui audio permulceo atque allicio debeo


Verum ego non solum arbitrabar, his praesertim audientibus, a me informari oportere, qualis esse posset is, qui habitaret in subselliis neque quicquam amplius adferret, quam quod causarum necessitas postularet, sed maius quiddam videbam, cum censebam oratorem, praesertim in nostra re publica, nullius ornamenti expertem esse oportere. Tu autem, quoniam exiguis quibusdam finibus totum oratoris munus circumdedisti, hoc facilius nobis expones ea, quae abs te de officiis praeceptisque oratoris quaesita sunt; sed opinor secundum hunc diem; satis enim multa a nobis hodie dicta sunt.

verus ego non solus arbitror hic praesertim audio ab ego informaris oportet qualis sum possum is qui habito in subsellium neque quisquam amplus affero quam qui causaris necessitas postulo sed magnus quidam video cum censeo orator praesertim in noster res publicus nullus ornamentum expers sum oportet tu autem quoniam exiguus quidam finis totus orator munus circumdo hic facilis nos expono is qui abs tu de officium praecipio orator quaero sum sed opinor secundus hic dies satis enim multus ab nos hodie dictum sum


Nam in Caelio sane etiam ad causam utile fuit tuum illud, Antoni, cum ille a se pecuniam profectam diceret testis et haberet filium delicatiorem, abeunte iam illo,

nam in caelius sanus etiam ad causa utilis sum tuus ille antonius cum ille ab sui pecunia proficio dico testis et habeo filius delicatus abeo iam ille


Equidem hoc saepe audivi: cum aedilitatem P. Crassus peteret eumque maior natu et iam consularis Ser. Galba adsectaretur, quod Crassi filiam Gaio filio suo despondisset, accessisse ad Crassum consulendi causa quendam rusticanum, qui cum Crassum seduxisset atque ad eum rettulisset responsumque ab eo verum magis quam ad suam rem accommodatum abstulisset, ut eum tristem Galba vidit, nomine appellavit quaesivitque, qua de re ad Crassum rettulisset; ex quo ut audivit commotumque

equidem hic saepe audio cum aedilitas p crassus peto is magnus natus et iam consularis seruius galba assector qui crassus filia gaius filius suus despondeo accedo ad crassus consulo causa quidam rusticanus qui cum crassus seduco atque ad is refero respondeo ab is verus magis quam ad suus res accommodo aufero ut is tristis galba video nomen appello quaero qui de res ad crassus refero ex quo ut audio commoveo


'Hanc ipsam' inquit Sulpicius 'nosse volumus; ac tamen ista, quae abs te breviter de arte decursa sunt, audire cupimus, quamquam sunt nobis quoque non inaudita; verum illa mox; nunc de ipsa exercitatione quid sentias quaerimus.'

hic ipse inquam sulpicius nosco volo atque tamen iste qui abs tu brevis de ars decurro sum audio cupio quamquam sum nos quoque non inaudio verus ille mox nunc de ipse exercitatio quis sentio quaero


qua re in hac nostra actione secundum vocem vultus valet; is autem oculis gubernatur. Atque in eis omnibus, quae sunt actionis, inest quaedam vis a natura data; qua re etiam hac imperiti, hac vulgus, hac denique barbari maxime commoventur: verba enim neminem movent nisi eum, qui eiusdem linguae societate coniunctus est, sententiaeque saepe acutae non acutorum hominum sensus praetervolant: actio, quae prae se motum animi fert, omnis movet; isdem enim omnium animi motibus concitantur et eos isdem notis et in aliis agnoscunt et in se ipsi indicant.

qui res in hic noster actio secundus voco vultus valeo is autem oculus guberno atque in is omnis qui sum actio insum quidam volo ab natura do qui res etiam hic imperitus hic vulgus hic denique barbaris magnus commoveo verbum enim nemo moveo nisi is qui idem lingua societas conjungo sum sententia saepe acuo non acutor homo sensus praetervolo actium qui prae sui motus animus fero omnis moveo idem enim omnis animus motus concito et is idem nosco et in alius agnosco et in sui ipse indico


Huic similis est etiam admonitio in consilio dando familiaris, ut, cum patrono malo, cum vocem in dicendo obtudisset, suadebat Granius, ut mulsum frigidum biberet, simul ac domum redisset, "perdam" inquit "vocem,

hic similis sum etiam admonitio in consilium do familiaris ut cum patronus malus cum voco in dico obtundo suadeo granius ut mulsum frigidus bibo simul atque domus redeo perdo inquam voco


verum tamen neque tam acri memoria fere quisquam est, ut, non dispositis notatisque rebus, ordinem verborum omnium aut sententiarum complectatur, neque vero tam hebeti, ut nihil hac consuetudine et exercitatione adiuvetur. Vidit enim hoc prudenter sive Simonides sive alius quis invenit, ea maxime animis effingi nostris, quae essent a sensu tradita atque impressa; acerrimum autem ex omnibus nostris sensibus esse sensum videndi; qua re facillime animo teneri posse ea, quae perciperentur auribus aut cogitatione, si etiam commendatione oculorum animis traderentur; ut res caecas et ab aspectus iudicio remotas conformatio quaedam et imago et figura ita notaret, ut ea, quae cogitando complecti vix possemus, intuendo quasi teneremus.

verus tamen neque tam acer memoria fere quisquam sum ut non dispono noto res ordo verbum omnis aut sententiaris complector neque verus tam hebeti ut nihil hic consuetudo et exercitatio adjuvo video enim hic prudens sive simonides sive alius quis invenio is magnus animus effingo noster qui sum ab sentio trado atque imprimo acer autem ex omnis noster sensus sum sensus video qui res facilis animus teneo possum is qui percipio auris aut cogitatio si etiam commendatio oculus animus trado ut res caecus et ab aspicio iudicium removeo conformatio quidam et imago et figuro ita noto ut is qui cogito complector vix possum intueor quasi teneo


'Ut igitur de ipso genere sum confessus,' inquit Antonius 'artem esse non maximam, sic illud adfirmo, praecepta posse quaedam dari peracuta ad pertractandos animos hominum et ad excipiendas eorum voluntates. Huius rei scientiam si quis volet magnam quandam artem esse dicere, non repugnabo; etenim cum plerique temere ac nulla ratione causas in foro dicant, non nulli autem propter exercitationem aut propter consuetudinem aliquam callidius id faciant, non est dubium quin, si quis animadverterit, quid sit, qua re alii melius quam alii dicant, id possit notare: ergo id qui toto in genere fecerit, is si non plane artem, at quasi artem quandam invenerit.

ut igitur de ipse genus sum confiteor inquam antonius ars sum non maximus sic ille adfirmo praecipio possum quidam do peracutus ad pertracto animus homo et ad excipio is voluntas hic res scientia si quis volo magnus quidam ars sum dico non repugno etenim cum plerusque temere atque nullus ratio causa in forum dico non nullus autem propter exercitatio aut propter consuetudo aliqui callidus is facio non sum dubius quin si quis animadverto quis sum qui res alius bonus quam alius dico is possum noto ergo is qui totus in genus facio is si non planus ars at quasi ars quidam invenio


volumus haberi, existimare non possumus—sed, ut dixi, ne hoc in nobis mirum esse videatur, quid potest esse tam fictum quam versus, quam scaena, quam fabulae? Tamen in hoc genere saepe ipse vidi, ut ex persona mihi ardere oculi hominis histrionis viderentur †spondalli illa dicentis: segregare abs te aut sine illo Salamina ingredi? neque paternum aspectum es veritus? Numquam illum aspectum dicebat, quin mihi Telamo iratus furere luctu fili videretur; at idem inflexa ad miserabilem sonum voce, cum aetate exacta indigem liberum lacerasti, orbasti, exstinxti; neque fratris necis, neque eius gnati parvi, qui tibi in tutelam est traditus, flens ac lugens dicere videbatur; quae si ille histrio, cotidie cum ageret, tamen agere sine dolore non poterat, quid Pacuvium putatis in scribendo leni animo ac remisso fuisse?

volo habeo existimaris non possum sed ut dico ne hic in nos mirus sum video quis possum sum tam fingo quam verro quam scaena quam fabula tamen in hic genus saepe ipse video ut ex persono ego ardeo oculus homo histrio video spondalli ille dico segregaris abs tu aut sine ille salamina ingredior neque paternus aspectus sum vereor numquam ille aspectus dico quin ego telamo irascor furo luctus filis video at idem inflecto ad miserabilis sonus vox cum aetas exigo indigem liber lacero orbo exstinguo neque frater nex neque is nascor parvus qui tu in tutela sum trado fleo atque lugeo dico video qui si ille histrio cottidie cum ago tamen ago sine dolor non possum quis pacuvius puto in scribo lenis animus atque remitto sum


Duo enim aut tres fere sunt extremi servandi et notandi pedes, si modo non breviora et praecisa erunt superiora; quos aut chorios aut heroos aut alternos esse oportebit aut in paeane illo posteriore, quem Aristoteles probat, aut ei pari cretico. Horum vicissitudines efficient, ut neque ei satientur, qui audient, fastidio similitudinis, nec nos id, quod faciemus, opera dedita facere videamur.

duo enim aut tres fere sum extremus servo et noto pes si modo non brevis et praecido sum superus qui aut chorios aut herous aut alternus sum oportet aut in paean ille posterus qui aristotelis probo aut is par cretico horus vicissitudo efficio ut neque is satio qui audio fastidium similitudo neque nos is qui facio opus dedo facio video


Verum si tibi ipsi nihil deest, quod in forensibus rebus civilibusque versatur, quin scias, neque eam tamen scientiam, quam adiungis oratori, complexus es, videamus ne plus ei tribuamus quam res et veritas ipsa concedat.'

verus si tu ipse nihil desum qui in forensis res civilis verso quin scio neque is tamen scientia quam adjungo orator complexus sum video ne multus is tribuo quam res et vereor ipse concedo


Quod ubi sensi me in possessionem iudici ac defensionis meae constitisse, quod et populi benevolentiam mihi conciliaram, cuius ius etiam cum seditionis coniunctione defenderam, et iudicum animos totos vel calamitate civitatis vel luctu ac desiderio propinquorum vel odio proprio in Caepionem ad causam nostram converteram, tum admiscere huic generi orationis vehementi atque atroci genus illud alterum, de quo ante disputavi, lenitatis et mansuetudinis coepi: me pro meo sodali, qui mihi in liberum loco more maiorum esse deberet, et pro mea omni fama prope fortunisque decernere; nihil mihi ad existimationem turpius, nihil ad dolorem acerbius accidere posse, quam si is, qui saepe alienissimis a me, sed meis tamen civibus saluti existimarer fuisse, sodali meo auxilium ferre non potuissem.

qui ubi sentio ego in possessio judicium atque defensio meus consto qui et populus benevolentia ego concilio qui ius etiam cum seditio coniunctio defendo et iudex animus totus vel calamitas civitas vel luctus atque desiderium propinquus vel odium proprius in caepio ad causa noster converto tum admisceo hic gener oratio vehemens atque atrox genus ille alter de quo ante disputo lenitas et mansuetudo coepio ego pro meus sodal qui ego in liber locus mos magnus sum debeo et pro meus omnis fama prope fortuna decerno nihil ego ad existimatio turpis nihil ad dolor acerbus accido possum quam si is qui saepe alienus ab ego sed meus tamen civis salus existimo sum sodal meus auxilium fero non possum


Tum Catulus 'etsi,' inquit 'Antoni, minime impediendus est interpellatione iste cursus orationis tuae, patiere tamen mihique ignosces; "non enim possum quin exclamem," ut ait ille in Trinummo: ita vim oratoris cum exprimere subtiliter visus es, tum laudare copiosissime; quod quidem eloquentem vel optime facere oportet, ut eloquentiam laudet; debet enim ad eam laudandam ipsam illam adhibere, quam laudat. Sed perge porro; tibi enim adsentior vestrum esse hoc totum diserte dicere, idque si quis in alia arte faciat, eum adsumpto aliunde uti bono, non proprio nec suo.'

tum catulus etsi inquam antonius paruus impedio sum interpellatio iste curro oratio tuus patior tamen ego ignosco non enim possum quin exclamo ut aio ille in trinummus ita vis orator cum exprimo subtilis video sum tum laudo copiosus qui quidem eloquor vel optume facio oportet ut eloquentia laudo debeo enim ad is laudo ipse ille adhibeo quam laudo sed pergo porro tu enim adsentio vester sum hic totus dissero dico is si quis in alius ars facio is adsumo aliunde uti bonus non proprius neque suus


Quid? de libertate, quo iudicium gravius esse nullum potest, nonne ex iure civili potest esse contentio, cum quaeritur, is, qui domini voluntate census sit, continuone, an, ubi lustrum sit conditum, liber sit? Quid? quod usu memoria patrum venit, ut paterfamilias, qui ex Hispania Romam venisset, cum uxorem praegnantem in provincia reliquisset, Romae alteram duxisset neque nuntium priori remisisset, mortuusque esset intestato et ex utraque filius natus esset, mediocrisne res in contentionem adducta est, cum quaereretur de duobus civium capitibus et de puero, qui ex posteriore natus erat, et de eius matre, quae, si iudicaretur certis quibusdam verbis, non novis nuptiis fieri cum superiore divortium, in concubinae locum duceretur?

quis de libertas quo iudicium gravis sum nullus possum nonne ex ius civilis possum sum contentio cum quaero is qui dominus voluntas census sum continuo an ubi lustrum sum condio liber sum quis qui usus memoria pater venio ut paterfamilias qui ex hispania roma venio cum uxor praegno in provincia relinquo roma alter duco neque nuntius prior remitto morior sum intestato et ex uter filius nascor sum mediocris res in contentio adduco sum cum quaero de duo civis caput et de puer qui ex posterus nascor sum et de is mater qui si judico certus quidam verbum non novus nuptiae fio cum superus divortium in concubina locus duco


et si quis est qui haec putet arte accipi posse,—quod falsum est; praeclare enim res se habeat, si haec accendi aut commoveri arte possint; inseri quidem et donari ab arte non possunt; omnia sunt enim illa dona naturae—quid de illis dicam, quae certe cum ipso homine nascuntur, linguae solutio, vocis sonus, latera, vires, conformatio quaedam et figura totius oris et corporis?

et si quis sum qui hic puto ars accipio possum qui falsus sum praeclaris enim res sui habeo si hic accendo aut commoveo ars possum insero quidem et dono ab ars non possum omnis sum enim ille donum natura quis de ille dico qui certus cum ipse homo nascor lingua solutio vox sonus latus vireo conformatio quidam et figuro totus ora et corpus


Quae vero, cum de facto non ambigitur, quaeruntur, qualia sint, ea si ex reis numeres, et innumerabilia sunt et obscura; si ex rebus, valde et modica et inlustria; nam si Mancini causam in uno Mancino ponimus, quotienscumque is, quem pater patratus dediderit, receptus non erit, totiens causa nova nascetur; sin illa controversia causam facit, videaturne ei, quem pater patratus dediderit, si is non sit receptus, postliminium esse, nihil ad artem dicendi nec ad argumenta defensionis Mancini nomen pertinet;

qui verus cum de facio non ambago quaero qualis sum is si ex redeo numero et innumerabilis sum et obscurus si ex res validus et modicus et illustris nam si mancinus causa in unus mancinus pono quotienscumque is qui pater patro dedo recipio non sum totiens causa novo nasco sin ille controversia causa facio video is qui pater patro dedo si is non sum recipio postliminium sum nihil ad ars dico neque ad argumentum defensio mancinus nomen pertineo


ex re, si crudelis, si nefanda, si praeter opinionem, si immerito, si misera, si ingrata, si indigna, si nova, si quae restitui sanarique non possit; ex eis autem, apud quos agetur, ut benevolos beneque existimantis efficiamus, quod agendo efficitur melius quam rogando. Est id quidem in totam orationem confundendum nec minime in extremam; sed tamen multa principia ex eo genere gignuntur.

ex res si crudelis si nefandus si praeter opinio si immeritus si misero si ingratus si indignus si novo si qui restituo sano non possum ex is autem apud qui ago ut benevolus benus existimo efficio qui ago efficio bonus quam rogo sum is quidem in totus oratio confundo neque paruus in extremus sed tamen multus principia ex is genus gigno


nam in ea ipsa causa, de qua ante dixi, nihil pertinet ad oratoris locos Opimi persona, nihil Deci; de ipso universo genere infinita quaestio est, num poena videatur esse adficiendus, qui civem ex senatus consulto patriae conservandae causa interemerit, cum id per leges non liceret; nulla denique est causa, in qua id, quod in iudicium venit, reorum personis ac non generum ipsorum universa dubitatione quaeratur.

nam in is ipse causa de qui ante dico nihil pertineo ad orator locus opimius persono nihil decius de ipse universus genus infinitus quaestio sum num poena video sum afficio qui civis ex senatus consultum patria conservo causa interimo cum is per lex non licet nullus denique sum causa in qui is qui in iudicium venio reus persona atque non gener ipse universus dubitatio quaero


Disputabant contra diserti homines Athenienses et in re publica causisque versati, in quis erat etiam is, qui nuper Romae fuit, Menedemus, hospes meus; qui cum diceret esse quandam prudentiam, quae versaretur in perspiciendis rationibus constituendarum et regendarum rerum publicarum, excitabatur homo promptus atque omni abundans doctrina et quadam incredibili varietate rerum atque copia: omnis enim partis illius ipsius prudentiae petendas esse a philosophia docebat neque ea, quae statuerentur in re publica de dis immortalibus, de disciplina iuventutis, de iustitia, de patientia, de temperantia, de modo rerum omnium, ceteraque, sine quibus civitates aut esse aut bene moratae esse non possent, usquam in eorum inveniri libellis;

disputo contra dissero homo atheniensis et in res publicus causa verso in quis sum etiam is qui nuper roma sum menedemus hospes meus qui cum dico sum quidam prudentia qui verso in perspicio ratio constituendaris et regendaris res publicaris excito homo promptus atque omnis abundo doctrina et quidam incredibilis varietas res atque copia omnis enim pars ille ipse prudentia peto sum ab philosophia doceo neque is qui statuo in res publicus de deus immortalis de disciplina iuventus de iustitia de patientia de tempero de modo res omnis ceter sine qui civitas aut sum aut bene moror sum non possum usquam in is invenio libellus


Ac ne illud quidem vere dici potest aut pluris ceteris inservire aut maiore delectatione aut spe uberiore aut praemiis ad perdiscendum amplioribus commoveri. Atque ut omittam Graeciam, quae semper eloquentiae princeps esse voluit, atque illas omnium doctrinarum inventrices Athenas, in quibus summa dicendi vis et inventa est et perfecta, in hac ipsa civitate profecto nulla umquam vehementius quam eloquentiae studia viguerunt.

atque ne ille quidem verus dico possum aut multus ceterus inservio aut magnus delectatio aut spes uber aut praemium ad perdisco amplus commoveo atque ut omitto graecia qui semper eloquentia princeps sum volo atque ille omnis doctrinaris inventrix athenae in qui summus dico volo et invenio sum et perficio in hic ipse civitas profecto nullus umquam vehemens quam eloquentia studium vigesco


Vidi statim indolem neque dimisi tempus et eum sum cohortatus, ut forum sibi ludum putaret esse ad discendum, magistrum autem, quem vellet, eligeret; me quidem si audiret, L. Crassum: quod iste adripuit et ita sese facturum confirmavit atque etiam addidit, gratiae scilicet causa, me quoque sibi magistrum futurum. Vix annus intercesserat ab hoc sermone cohortationis meae, cum iste accusavit C. Norbanum, defendente me: non est credibile quid interesse mihi sit visum inter eum, qui tum erat et qui anno ante fuerat. Omnino in illud genus eum Crassi magnificum atque praeclarum natura ipsa ducebat, sed ea non satis proficere potuisset, nisi eodem studio atque imitatione intendisset atque ita dicere consuesset, ut tota mente Crassum atque omni animo intueretur.

video statim indoles neque dimitto tempus et is sum cohortor ut forum sui ludus puto sum ad disco magister autem qui volo eligo ego quidem si audio l crassus qui iste adrapio et ita sui facio confirmo atque etiam addo gratia scilicet causa ego quoque sui magister sum vix annus intercedo ab hic sermo cohortatio meus cum iste accuso que norbanus defendo ego non sum credibilis quis intersum ego sum video inter is qui tum sum et qui annus ante sum omnino in ille genus is crassus magnificus atque praeclaris natura ipse duco sed is non satis proficio possum nisi idem studium atque imitatio intendo atque ita dico consuesset ut totus mens crassus atque omnis animus intueor


Qua re nihil est quod quisquam magnitudinem artium ex eo, quod senes discunt, pertimescat, namque aut senes ad eas accesserunt aut usque ad senectutem in studiis detinentur aut sunt tardissimi; res quidem se mea sententia sic habet, ut, nisi quod quisque cito potuerit, numquam omnino possit perdiscere.'

qui res nihil sum qui quisquam magnitudo ars ex is qui senex disco pertimesco namque aut senex ad is accedo aut usque ad senectus in studium detineo aut sum tardus res quidem sui meus sententia sic habeo ut nisi qui quisque cito possum numquam omnino possum perdisco


cuius quidem rei cum causam quaererem, quidnam esset cur, ut in quoque oratore plurimum esset, ita maxime is pertimesceret, has causas inveniebam duas: unam, quod intellegerent ei, quos usus ac natura docuisset, non numquam summis oratoribus non satis ex sententia eventum dicendi procedere; ita non iniuria, quotienscumque dicerent, id, quod aliquando posset

qui quidem res cum causa quaero quisnam sum cur ut in quoque orator multus sum ita magnus is pertimesco hic causa invenio duo unus qui intellego is qui utor atque natura doceo non numquam summus orator non satis ex sententia evenio dico procedo ita non iniuria quotienscumque dico is qui aliquando possum


Iam vero consilio ac sapientia qui regere ac gubernare rem publicam possint, multi nostra, plures patrum memoria atque etiam maiorum exstiterunt, cum boni perdiu nulli, vix autem singulis aetatibus singuli tolerabiles oratores invenirentur. Ac ne qui forte cum aliis studiis, quae reconditis in artibus atque in quadam varietate litterarum versentur, magis hanc dicendi rationem, quam cum imperatoris laude aut cum boni senatoris prudentia comparandam putet, convertat animum ad ea ipsa artium genera circumspiciatque, qui in eis floruerint quamque multi sint; sic facillime, quanta oratorum sit et semper fuerit paucitas, iudicabit.

iam verus consilium atque sapientia qui rego atque gubernaris res publicus possum multus noster multus pater memoria atque etiam magnus exsisto cum bonus perdiu nullus vix autem singuli aetas singuli tolerabilis orator invenio atque ne qui fors cum alius studium qui recondo in ars atque in quidam varietas litteraris verso magis hic dico ratio quam cum imperator laus aut cum bonus senator prudentia comparo puto converto animus ad is ipse ars genus circumspicio qui in is floreo quisque multus sum sic facilis quantus orator sum et semper sum paucitas iudico


Historia vero testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae, nuntia vetustatis, qua voce alia nisi oratoris immortalitati commendatur? Nam si qua est ars alia, quae verborum aut faciendorum aut legendorum scientiam profiteatur; aut si quisquam dicitur nisi orator formare orationem eamque variare et distinguere quasi quibusdam verborum sententiarumque insignibus; aut si via ulla nisi ab hac una arte traditur aut argumentorum aut sententiarum aut denique discriptionis atque ordinis, fateamur aut hoc, quod haec ars profiteatur, alienum esse aut cum alia aliqua arte esse commune: sed si in hac una est ea ratio atque doctrina, non, si qui aliarum artium bene locuti sunt, eo minus id est huius unius proprium;

historia verus testis tempus lux veritas vito memoria magistro vita nuntia vetustas qui vox alius nisi orator immortalitas commendo nam si qui sum ars alius qui verbum aut facio aut lego scientia profiteor aut si quisquam dico nisi orator formo oratio eo variaris et distinguo quasi quidam verbum sententia insignis aut si via ullus nisi ab hic unus ars trado aut argumentor aut sententiaris aut denique discriptio atque ordo fateor aut hic qui hic ars profiteor alienus sum aut cum alius aliqui ars sum communis sed si in hic unus sum is ratio atque doctrina non si qui alius ars bene loquor sum is paruus is sum hic unus proprius


Saepe etiam salse, quae fieri non possunt, optantur; ut M. Lepidus, cum, ceteris se in campo exercentibus, ipse in herba recubuisset, "vellem hoc esset," inquit "laborare." Salsum est etiam quaerentibus et quasi percontantibus lente respondere quod nolint; ut censor Lepidus, cum M. Antistio Pyrgensi equum ademisset amicique vociferarentur et quaererent, quid ille patri suo responderet, cur ademptum sibi equum diceret, cum optimus colonus, parcissimus, modestissimus, frugalissimus esset, "me istorum" inquit

saepe etiam salio qui fio non possum opto ut m lepidus cum ceterus sui in campus exerceo ipse in herba recumbo volo hic sum inquam laboro salio sum etiam quaero et quasi perconto lentus respondeo qui nolo ut censor lepidus cum m antistius pyrgensis equus adimo amicus vocifero et quaero quis ille pater suus respondeo cur adimo sui equus dico cum bonus colonus parcus modestus frugalis sum ego iste inquam


Etenim cum illi in dicendo inciderint loci, quod persaepe evenit, ut de dis immortalibus, de pietate, de concordia, de amicitia, de communi civium, de hominum, de gentium iure, de aequitate, de temperantia, de magnitudine animi, de omni virtutis genere sit dicendum, clamabunt, credo, omnia gymnasia atque omnes philosophorum scholae sua esse haec omnia propria, nihil omnino ad oratorem pertinere;

etenim cum ille in dico incido locus qui persaepe evenio ut de deus immortalis de pietas de concordia de amicitia de communis civis de homo de gens ius de aequitas de tempero de magnitudo animus de omnis virtus genus sum dico clamo credo omnis gymnasium atque omnis philosophus schola suus sum hic omnis proprius nihil omnino ad orator pertineo


Missos facio mathematicos, grammaticos, musicos, quorum artibus vestra ista dicendi vis ne minima quidem societate coniungitur. Quam ob rem ista tanta tamque multa profitenda, Crasse, non censeo; satis id est magnum, quod potes praestare, ut in iudiciis ea causa, quamcumque tu dicis, melior et probabilior esse videatur, ut in contionibus et in sententiis dicendis ad persuadendum tua plurimum valeat oratio, denique ut prudentibus diserte, stultis etiam vere videare dicere. Hoc amplius si quid poteris, non id mihi videbitur orator, sed Crassus sua quadam propria, non communi oratorum facultate posse.'

missus facio mathematicus grammaticus musicus qui ars vester iste dico volo ne minimus quidem societas conjungo quam ob res iste tantus tam multus profiteor crassus non censeo satis is sum magnus qui possum praesto ut in iudicium is causa quicumque tu dico bonus et probabilis sum video ut in contio et in sententia dico ad persuadeo tuus multus valeo oratio denique ut prudens dissero stultus etiam verus videaris dico hic amplus si quis possum non is ego video orator sed crassus suus quidam proprius non communis orator facultas possum


Etenim, sicut ille suspicatur, et ex istis modis, quibus hic usitatus versus efficitur, post anapaestus, procerior quidam numerus, effloruit, inde ille licentior et divitior fluxit dithyrambus, cuius membra et pedes, ut ait idem, sunt in omni locupleti oratione diffusa; et, si numerosum est in omnibus sonis atque vocibus, quod habet quasdam impressiones et quod metiri possumus intervallis aequalibus, recte genus hoc numerorum, dum modo ne continui sint, in orationis laude ponitur. Nam si rudis et impolita putanda est illa sine intervallis loquacitas perennis et profluens, quid est aliud causae cur repudietur, nisi quod hominum auribus vocem natura modulatur ipsa? Quod fieri, nisi inest numerus in voce, non potest.

etenim sicut ille suspicor et ex iste modus qui hic usitor verro efficio post anapaestus procerus quidam numerus effloresco inde ille liceo et divitia fluo dithyrambus qui membrum et pes ut aio idem sum in omnis locupleti oratio diffundo et si numerosus sum in omnis sonus atque vox qui habeo quidam impressio et qui metior possum intervallum aequal rectus genus hic numerus dum modo ne contineo sum in oratio laus pono nam si rudis et impolitus puto sum ille sine intervallum loquacitas perennis et profluo quis sum alius causa cur repudio nisi qui homo auris voco natura modulor ipse qui fio nisi insum numerus in vox non possum


Tum Catulus 'ne Graeci quidem,' inquit 'Crasse, qui in civitatibus suis clari et magni fuerunt, sicuti tu es nosque omnes in nostra re publica volumus esse, horum Graecorum, qui se inculcant auribus nostris, similes fuerunt, nec in otio sermones huius modi disputationesque fugiebant.

tum catulus ne graecum quidem inquam crassus qui in civitas suus clarus et magnus sum sicut tu sum nos omnis in noster res publicus volo sum hic graecum qui sui inculco auris noster similis sum neque in otium sermo hic modus disputatio fugio


Hanc diligentiam subsequitur modus etiam et forma verborum, quod iam vereor ne huic Catulo videatur esse puerile; versus enim veteres illi in hac soluta oratione propemodum, hoc est, numeros quosdam nobis esse adhibendos putaverunt: interspirationis enim, non defetigationis nostrae neque librariorum notis, sed verborum et sententiarum modo interpunctas clausulas in orationibus esse voluerunt; idque princeps Isocrates instituisse fertur, ut inconditam antiquorum dicendi consuetudinem delectationis atque aurium causa, quem ad modum scribit discipulus eius Naucrates, numeris astringeret.

hic diligentia subsequor modus etiam et forma verbum qui iam vereor ne hic catulus video sum puerilis verro enim vetus ille in hic solvo oratio propemodum hic sum numerus quidam nos sum adhibeo puto interspiratio enim non defetigatio noster neque librarius nosco sed verbum et sententiaris modo interpungo clausula in oratio sum volo is princeps isocrates instituo fero ut inconditus antiquus dico consuetudo delectatio atque auris causa qui ad modus scribo discipulus is naucratis numerus astringo


Iam vituperandi praecepta contrariis ex vitiis sumenda esse perspicuum est; simul est illud ante oculos, nec bonum virum proprie et copiose laudari sine virtutum nec improbum notari ac vituperari sine vitiorum cognitione satis insignite atque aspere posse. Atque his locis et laudandi et vituperandi saepe nobis est utendum in omni genere causarum.

iam vitupero praecipio contrarius ex vitium sumo sum perspicuus sum simul sum ille ante oculus neque bonus vir proprius et copiosus laudo sine virtus neque improbus notaris atque vituperaris sine vitium cognitio satis insignio atque asper possum atque hic locus et laudo et vitupero saepe nos sum utor in omnis genus causaris


Stoici vero nostri disputationum suarum atque interrogationum laqueis te inretitum tenerent; Peripatetici autem etiam haec ipsa, quae propria oratorum putas esse adiumenta atque ornamenta dicendi, a se peti vincerent oportere, ac non solum meliora, sed etiam multo plura Aristotelem Theophrastumque de istis rebus, quam omnis dicendi magistros scripsisse ostenderent.

stoicus verus noster disputatio suus atque interrogatio laqueus tu inretitum teneo peripateticus autem etiam hic ipse qui proprius orator puto sum adjumentum atque ornamentum dico ab sui peto vinco oportet atque non solus bonus sed etiam multus multus aristotelis theophrastus de iste res quam omnis dico magister scribo ostendo