quorum princeps Socrates fuit, is qui omnium eruditorum testimonio totiusque iudicio Graeciae cum prudentia et acumine et venustate et subtilitate tum vero eloquentia, varietate, copia, quam se cumque in partem dedisset omnium fuit facile princeps, eisque, qui haec, quae nunc nos quaerimus, tractarent, agerent, docerent, cum nomine appellarentur uno, quod omnis rerum optimarum cognitio atque in eis exercitatio philosophia nominaretur, hoc commune nomen eripuit sapienterque sentiendi et ornate dicendi scientiam re cohaerentis disputationibus suis separavit; cuius ingenium variosque sermones immortalitati scriptis suis Plato tradidit, cum ipse litteram Socrates nullam reliquisset.

qui princeps socrates sum is qui omnis eruditor testimonium totus iudicium graecia cum prudentia et acumen et venustas et subtilitas tum verus eloquentia varietas copia quam sui cum in pars do omnis sum facilis princeps is qui hic qui nunc nos quaero tracto ago doceo cum nomen appello unus qui omnis res optimaris cognitio atque in is exercitatio philosophia nomino hic communis nomen eripio sapienter sentio et orno dico scientia res cohaereo disputatio suus separo qui ingenium varius sermo immortalitas scribo suus plato trado cum ipse littera socrates nullus relinquo


Petebam a iudicibus ut illud aetati meae, ut honoribus, ut rebus gestis, si iusto, si pio dolore me esse adfectum viderent, concederent; praesertim si in aliis causis intellexissent omnia me semper pro amicorum periculis, nihil umquam pro me ipso deprecatum. Sic in illa omni defensione atque causa, quod esse in arte positum videbatur, ut de lege Appuleia dicerem, ut quid esset minuere maiestatem explicarem, perquam breviter perstrinxi atque attigi; his duabus partibus orationis, quarum altera commendationem habet, altera concitationem, quae minime praeceptis artium sunt perpolitae, omnis est a me illa causa tractata, ut et acerrimus in Caepionis invidia renovanda et in meis moribus erga meos necessarios declarandis mansuetissimus viderer: ita magis adfectis animis iudicum quam doctis, tua, Sulpici, est a nobis tum accusatio victa.'

peto ab judex ut ille aetas meus ut honor ut res gero si justus si pius dolor ego sum afficio video concedo praesertim si in alius causa intellego omnis ego semper pro amicus periculum nihil umquam pro ego ipse deprecor sic in ille omnis defensio atque causa qui sum in ars pono video ut de lex appuleius dico ut quis sum minuo maiestas explicaris perquam brevis perstringo atque attingo hic duo pars oratio qui alter commendatio habeo alter concitatio qui paruus praecipio ars sum perpolio omnis sum ab ego ille causa tracto ut et acer in caepio invidia renovo et in meus mos erga meus necessarius declaro mansuetissimus video ita magis afficio animus iudex quam doceo tuus sulpicius sum ab nos tum accusatio vinco


'Enimvero' inquit Crassus 'mirari satis non queo etiam te haec, Scaevola, desiderare, quae neque ego ita teneo, uti ei, qui docent, neque sunt eius generis, ut, si optime tenerem, digna essent ista sapientia ac tuis auribus.' 'Ain tu?' inquit ille: 'si de istis communibus et pervagatis vix huic aetati audiendum putas, etiamne illa neglegere possumus, quae tu oratori cognoscenda esse dixisti, de naturis hominum, de moribus, de rationibus eis, quibus hominum mentes et incitarentur et reprimerentur, de historia, de antiquitate, de administratione rei publicae, denique de nostro ipso iure civili? Hanc enim ego omnem scientiam et copiam rerum in tua prudentia sciebam inesse; in oratoris vero instrumento tam lautam supellectilem numquam videram.'

enimvero inquam crassus miror satis non queo etiam tu hic scaevola desideraris qui neque ego ita teneo uti is qui doceo neque sum is genus ut si optume teneo dignus sum iste sapientia atque tuus auris aio tu inquam ille si de iste communis et pervagor vix hic aetas audio puto etiam ille neglego possum qui tu orator cognosco sum dico de natura homo de mos de ratio is qui homo mens et incito et reprimo de historia de antiquitas de administratio res publicus denique de noster ipse ius civilis hic enim ego omnis scientia et copia res in tuus prudentia scio insum in orator verus instrumentum tam lavo supellectilis numquam video


qua re istam artem totam dimittimus, quae in excogitandis argumentis muta nimium est, in iudicandis nimium loquax. Critolaum istum, quem cum Diogene venisse commemoras, puto plus huic nostro studio prodesse potuisse; erat enim ab isto Aristotele, a cuius inventis tibi ego videor non longe aberrare. Atque inter hunc Aristotelem, cuius et illum legi librum, in quo exposuit dicendi artis omnium superiorum, et illos, in quibus ipse sua quaedam de eadem arte dixit, et hos germanos huius artis magistros hoc mihi visum est interesse, quod ille eadem acie mentis, qua rerum omnium vim naturamque viderat, haec quoque aspexit, quae ad dicendi artem, quam ille despiciebat, pertinebant; illi autem, qui hoc solum colendum ducebant, habitarunt in hac una ratione tractanda non eadem prudentia qua ille, sed usu in hoc uno genere studioque maiore.

qui res iste ars totus dimitto qui in excogito argumentum muto nimium sum in judico nimium loquax critolaus iste qui cum diogenes venio commemoro puto multus hic noster studium prosum possum sum enim ab iste aristotelis ab qui invenio tu ego video non longus aberraris atque inter hic aristotelis qui et ille lego liber in quo expono dico ars omnis superus et ille in qui ipse suus quidam de idem ars dico et hic germani hic ars magister hic ego video sum intersum qui ille idem acies mens qui res omnis vis natura video hic quoque aspicio qui ad dico ars quam ille despicio pertineo ille autem qui hic solus colo duco habito in hic unus ratio tracto non idem prudentia qui ille sed usus in hic unus genus studium magnus


Ea vi sua verba parient, quae semper satis ornata mihi quidem videri solent, si eius modi sunt, ut ea res ipsa peperisse videatur; ac si verum quaeritis, quod mihi quidem videatur —nihil enim aliud adfirmare possum nisi sententiam et opinionem meam—hoc instrumentum causarum et generum universorum in forum deferre debemus neque, ut quaeque res delata ad nos erit, tum denique scrutari locos, ex quibus argumenta eruamus; quae quidem omnibus, qui ea mediocriter modo considerarint, studio adhibito et usu pertractata esse possunt; sed tamen animus referendus est ad ea capita et ad illos, quos saepe iam appellavi, locos, ex quibus omnia ad omnem orationem inventa ducuntur, atque hoc totum est sive artis sive animadversionis sive consuetudinis nosse regiones, intra quas venere et pervestiges, quod quaeras:

is vis suus verbum pario qui semper satis orno ego quidem video soleo si is modus sum ut is res ipse pario video atque si verus quaero qui ego quidem video nihil enim alius adfirmaris possum nisi sententia et opinio meus hic instrumentum causaris et gener universor in forum defero debeo neque ut quisque res defero ad nos sum tum denique scrutor locus ex qui argumentum eruo qui quidem omnis qui is mediocris modo considero studium adhibeo et usus pertracto sum possum sed tamen animus refero sum ad is caput et ad ille qui saepe iam appello locus ex qui omnis ad omnis oratio invenio duco atque hic totus sum sive ars sive animadversio sive consuetudo nosco regio intra qui venio et pervestigo qui quaero


Excitabat eos magnitudo, varietas multitudoque in omni genere causarum, ut ad eam doctrinam, quam suo quisque studio consecutus esset, adiungeretur usus frequens, qui omnium magistrorum praecepta superaret; erant autem huic studio maxima, quae nunc quoque sunt, exposita praemia vel ad gratiam vel ad opes vel ad dignitatem; ingenia vero, ut multis rebus possumus iudicare, nostrorum hominum multum ceteris hominibus omnium gentium praestiterunt.

excito is magnitudo varietas multitudo in omnis genus causaris ut ad is doctrina quam suus quisque studium consequor sum adjungo utor frequens qui omnis magister praecipio supero sum autem hic studium maximus qui nunc quoque sum expono praemium vel ad gratia vel ad ops vel ad dignitas ingenium verus ut multus res possum iudicaris noster homo multus ceterus homo omnis gens praesto


postea quam exstinctis his omnis eorum memoria sensim obscurata est et evanuit, alia quaedam dicendi molliora ac remissiora genera viguerunt. Inde Demochares, quem aiunt sororis filium fuisse Demostheni; tum Phalereus ille Demetrius omnium istorum mea sententia politissimus, aliique horum similes exstiterunt. Quae si volemus usque ad hoc tempus persequi, intellegemus, ut hodie etiam Alabandensem illum Meneclem et eius fratrem Hieroclem, quos ego audivi, tota imitetur Asia, sic semper fuisse aliquem, cuius se similis plerique esse vellent.

postea quam exstinguo hic omnis is memoria sensim obscuro sum et evanesco alius quidam dico mollis atque remitto genus vigesco indus democharis qui aio soror filius sum demosthenes tum phalereus ille demetrius omnis iste meus sententia polio alius hic similis exsisto qui si volo usque ad hic tempus persequor intellego ut hodie etiam alabandensis ille menecles et is frater hierocles qui ego audio totus imitor asia sic semper sum aliquis qui sui similis plerusque sum volo


Huic respondebat non se negare Demosthenem summam prudentiam summamque vim habuisse dicendi, sed sive ille hoc ingenio potuisset sive, id quod constaret, Platonis studiosus audiendi fuisset, non quid ille potuisset, sed quid isti docerent esse quaerendum.

hic respondeo non sui nego demosthenes summa prudentia summa vis habeo dico sed sive ille hic ingenium possum sive is qui consto plato studiosus audio sum non quis ille possum sed quis iste doceo sum quaero


Iterum autem peccant, cum genus hoc causarum, quod in scripti interpretatione versatur, ab illis causis, in quibus, qualis quaeque res sit, disceptatur, seiungunt; nusquam enim tam quaeritur, quale sit genus ipsum rei quam in scripto, quod totum a facti controversia separatum est.

iterum autem pecco cum genus hic causaris qui in scribo interpretatio verso ab ille causa in qui qualis quisque res sum discepto sejungo nusquam enim tam quaero qualis sum genus ipse res quam in scribo qui totus ab facio controversia separo sum


diceret, si quid vellet, si nucem fregisset." Etiam illa, quae minuendi aut augendi causa ad incredibilem admirationem efferuntur; velut tu, Crasse, in contione: "ita sibi ipsum magnum videri Memmium, ut in forum descendens caput ad fornicem Fabianum demitteret"; ex quo genere etiam illud est, quod Scipio apud Numantiam, cum stomacharetur cum C. Metello, dixisse dicitur: "si quintum pareret mater

dico si quis volo si nucem frango etiam ille qui minuo aut augeo causa ad incredibilis admiratio effero velut tu crassus in contio ita sui ipse magnus video memmius ut in forum descendo caput ad fornix fabianus demitto ex quo genus etiam ille sum qui scipio apud numantia cum stomachor cum que metellus dico dico si quintus pareo mater


quid aliud fecit Opimius?" Sin ab eo, quod rem attingit, plures sunt argumentorum sedes ac loci, nam et coniuncta quaeremus et genera et partis generibus subiectas et similitudines et dissimilitudines et contraria et consequentia et consentanea et quasi praecurrentia et repugnantia et causas rerum vestigabimus et ea, quae ex causis orta sint, et maiora, paria, minora quaeremus.

quis alius facio opimus sin ab is qui res attingo multus sum argumentor sedes atque locus nam et conjungo quaero et genus et pars genus subjecto et similitudo et dissimilitudo et contrarius et consequor et consentaneus et quasi praecurro et repugno et causa res vestigo et is qui ex causa orior sum et magnus par parvus quaero


Hanc similitudinem scribendi multi secuti sunt, qui sine ullis ornamentis monumenta solum temporum, hominum, locorum gestarumque rerum reliquerunt; itaque qualis apud Graecos Pherecydes, Hellanicus, Acusilas fuit aliique permulti, talis noster Cato et Pictor et Piso, qui neque tenent, quibus rebus ornetur oratio—modo enim huc ista sunt importata—et, dum intellegatur quid dicant, unam dicendi laudem putant esse brevitatem.

hic similitudo scribo multus sequor sum qui sine ullus ornamentum monumentum solus tempus homo locus gero res relinquo itaque qualis apud graeci pherecydes hellanicus acusilas sum alius permultus talis noster cato et pictor et piso qui neque teneo qui res orno oratio modo enim huc iste sum importo et dum intellego quis dico unus dico laus puto sum brevitas


In hoc genere Fannius in annalibus suis Africanum hunc Aemilianum dicit fuisse egregium et Graeco eum verbo appellat ei)/rwna; sed, uti ei ferunt, qui melius haec norunt, Socratem opinor in hac ironia dissimulantiaque longe lepore et humanitate omnibus praestitisse. Genus est perelegans et cum gravitate salsum cumque oratoriis dictionibus tum urbanis sermonibus accommodatum.

in hic genus fannius in annal suus africanus hic aemilianus dico sum egregius et graecum is verbum appello is rwna sed uti is fero qui bonus hic nosco socrates opinor in hic ironia dissimulo longus lepor et humanitas omnis praesto genus sum perelego et cum gravitas salio cum oratorius dictio tum urbanus sermo accommodo


Et hercule omnia haec, quae a me de facetiis disputantur, non maiora forensium actionum quam omnium sermonum condimenta sunt. Nam sicut quod apud Catonem est—qui multa rettulit, ex quibus a me exempli causa non nulla ponuntur—per mihi scitum videtur, C. Publicium solitum dicere "P. Mummium cuiusvis temporis hominem esse," sic profecto se res habet, nullum ut sit vitae tempus, in quo non deceat leporem humanitatemque versari.

et herculis omnis hic qui ab ego de facetia disputo non magnus forensis actio quam omnis sermo condimentum sum nam sicut qui apud cato sum qui multus refero ex qui ab ego exemplum causa non nullus pono per ego scio video que publicius soleo dico p mummius quivis tempus homo sum sic profecto sui res habeo nullus ut sum vita tempus in quo non decet lepor humanitas versaris


Quis autem dubitet quin belli duces ex hac una civitate praestantissimos paene innumerabilis, in dicendo autem excellentis vix paucos proferre possimus?

quis autem dubito quin bellum dux ex hic unus civitas praesto paene innumerabilis in dico autem excello vix paucus profero possum


Quid Critias? quid Alcibiades? civitatibus quidem suis non boni, sed certe docti atque eloquentes, nonne Socraticis erant disputationibus eruditi? Quis Dionem Syracosium doctrinis omnibus expolivit? Non Plato? Atque eum idem ille non linguae solum, verum etiam animi ac virtutis magister ad liberandam patriam impulit, instruxit, armavit. Aliisne igitur artibus hunc Dionem instituit Plato, aliis Isocrates clarissimum virum Timotheum Cononis praestantissimi imperatoris filium, summum ipsum imperatorem hominemque doctissimum? aut aliis Pythagorius ille Lysis Thebanum Epaminondam, haud scio an summum virum unum omnis Graeciae? aut Xenophon Agesilaum? aut Philolaus Archytam Tarentinum? aut ipse Pythagoras totam illam veterem Italiae Graeciam, quae quondam magna vocitata est?

quis critias quis alcibiades civitas quidem suus non bonus sed certus doceo atque eloquor nonne socraticus sum disputatio erudio quis dio syracosius doctrina omnis expolio non plato atque is idem ille non lingua solus verus etiam animus atque virtus magister ad libero patria impello instruo armo alius igitur ars hic dio instituo plato alius isocrates clarus vir timotheus conon praesto imperator filius superus ipse imperator homo doceo aut alius pythagoreus ille lysis thebanus epaminondas haud scio an superus vir unus omnis graecia aut xenophon agesilaus aut philolaus archytas tarentinus aut ipse pythagoras totus ille vetus italia graecia qui quondam magnus vocito sum


nam sapiens virtuti honorem praemium, haud praedam petit: sed abicit prorsus, ut in proximo:

nam sapio virtus honor praemium haud praeda peto sed abicio prorsus ut in propior alter


Percipietis etiam illam ex cognitione iuris laetitiam et voluptatem, quod, quantum praestiterint nostri maiores prudentia ceteris gentibus, tum facillime intellegetis, si cum illorum Lycurgo et Dracone et Solone nostras leges conferre volueritis; incredibile est enim, quam sit omne ius civile praeter hoc nostrum inconditum ac paene ridiculum; de quo multa soleo in sermonibus cotidianis dicere, cum hominum nostrorum prudentiam ceteris omnibus et maxime Graecis antepono. His ego de causis dixeram, Scaevola, eis, qui perfecti oratores esse vellent, iuris civilis esse cognitionem necessariam.

percipio etiam ille ex cognitio ius laetitia et voluptas qui quantus praesto noster magnus prudentia ceterus gens tum facilis intellego si cum ille lycurgus et draco et solon noster lex confero volo incredibilis sum enim quam sum omnis ius civilis praeter hic nos inconditus atque paene ridiculus de quo multus soleo in sermo cottidianus dico cum homo noster prudentia ceterus omnis et magnus graecum antepono hic ego de causa dico scaevola is qui perficio orator sum volo ius civilis sum cognitio necessaria


Quam ob rem, si vos quoque hoc idem existimatis, non erit, ut opinor, iniqua partitio, si, cum ego hunc oratorem, quem nunc fingo, ut institui, crearo, aluero, confirmaro, tradam eum Crasso et vestiendum et ornandum.'

quam ob res si tu quoque hic idem existimo non sum ut opinor iniquus partitio si cum ego hic orator qui nunc fingo ut instituo crearo alo confirmaro trado is crassus et vestio et orno


Et Crassus 'fore dicis?' inquit, 'ego vero esse iam iudico et tum iudicavi, cum me consule in senatu causam defendit Africae nuperque etiam magis, cum pro Bithyniae rege dixit. Quam ob rem recte vides, Catule; nihil enim isti adulescenti neque a natura neque a doctrina deesse sentio:

et crassus sum dico inquam ego verus sum iam judico et tum judico cum ego consul in senatus causa defendo africa nuper etiam magis cum pro bithynia rex dico quam ob res rectus video catulis nihil enim iste adulescens neque ab natura neque ab doctrina desum sentio


'Vide quam sim' inquit 'deus in isto genere, Catule: non hercule mihi nisi admonito venisset in mentem; ut possis existimare me in ea, in quibus non numquam aliquid efficere videor, usu solere in dicendo vel casu potius incurrere. Ac res quidem ista, quam ego, quia non noram, sic tamquam ignotum hominem praeteribam, tantum potest in dicendo, ut ad vincendum nulla plus possit; sed tamen mihi videris ante tempus a me rationem ordinis et disponendarum rerum requisisse;

video quam sum inquam deus in iste genus catulis non herculis ego nisi admoneo venio in mens ut possum existimaris ego in is in qui non numquam aliquis efficio video usus soleo in dico vel casus potis incurro atque res quidem iste quam ego quia non noram sic tamquam ignotus homo praetereo tantus possum in dico ut ad vinco nullus multus possum sed tamen ego video ante tempus ab ego ratio ordo et disponendaris res requaero


Equidem omnia, quae pertinent ad usum civium, morem hominum, quae versantur in consuetudine vitae, in ratione rei publicae, in hac societate civili, in sensu hominis communi, in natura, in moribus, comprehendenda esse oratori puto; si minus ut separatim de his rebus philosophorum more respondeat, at certe ut in causa prudenter possit intexere; hisce autem ipsis de rebus ut ita loquatur, uti ei, qui iura, qui leges, qui civitates constituerunt, locuti sunt, simpliciter et splendide, sine ulla serie disputationum et sine ieiuna concertatione verborum.

equidem omnis qui pertineo ad usus civis mos homo qui verso in consuetudo vita in ratio res publicus in hic societas civilis in sentio homo communis in natura in mos comprehendo sum orator puto si paruus ut separatim de hic res philosophus mos respondeo at certus ut in causa prudens possum intego hic autem ipse de res ut ita loquor uti is qui ius qui lex qui civitas constituo loquor sum simplex et splendidus sine ullus series disputatio et sine jejuno concertatio verbum


Nam, si ita diceres, qui iuris consultus esset, esse eum oratorem, itemque qui esset orator, iuris eundem esse consultum, praeclaras duas artis constitueres atque inter se paris et eiusdem socias dignitatis. Nunc vero iuris consultum sine hac eloquentia, de qua quaerimus, fateris esse posse, fuisseque plurimos; oratorem negas, nisi illam scientiam adsumpserit, esse posse. Ita est tibi iuris consultus ipse per se nihil nisi leguleius quidam cautus et acutus, praeco actionum, cantor formularum, auceps syllabarum; sed quia saepe utitur orator subsidio iuris in causis, idcirco istam iuris scientiam eloquentiae tamquam ancillulam pedisequamque adiunxisti.

nam si ita dico qui ius consulo sum sum is orator ito qui sum orator ius idem sum consulo praeclarus duo ars constituo atque inter sui paris et idem socio dignitas nunc verus ius consulo sine hic eloquentia de qui quaero fateor sum possum sum multus orator nego nisi ille scientia adsumo sum possum ita sum tu ius consulo ipse per sui nihil nisi leguleius quidam caveo et acutus praeco actio canto formularis auceps syllabaris sed quia saepe uto orator subsidium ius in causa idcirco iste ius scientia eloquentia tamquam ancillula pedisequa adjungo


Ac mihi quidem saepe numero in summos homines ac summis ingeniis praeditos intuenti quaerendum esse visum est quid esset cur plures in omnibus rebus quam in dicendo admirabiles exstitissent; nam quocumque te animo et cogitatione converteris, permultos excellentis in quoque genere videbis non mediocrium artium, sed prope maximarum.

atque ego quidem saepe numerus in summus homo atque summus ingenium praeditus intueor quaero sum video sum quis sum cur multus in omnis res quam in dico admirabilis exsisto nam quicumque tu animus et cogitatio converto permultus excello in quoque genus video non mediocris ars sed prope maximaris


Ad actionis autem usum atque laudem maximam sine dubio partem vox obtinet; quae primum est optanda nobis; deinde, quaecumque erit, ea tuenda; de quo illud iam nihil ad hoc praecipiendi genus, quem ad modum voci serviatur: equidem tamen magno opere censeo serviendum; sed illud videtur ab huius nostri sermonis officio non abhorrere, quod, ut dixi paulo ante, plurimis in rebus quod maxime est utile, id nescio quo pacto etiam decet maxime. Nam ad vocem obtinendam nihil est utilius quam crebra mutatio; nihil perniciosius quam effusa sine intermissione contentio.

ad actio autem usus atque laus maximus sine dubius pars vox obtineo qui primus sum opto nos deinde quicumque sum is tueor de quo ille iam nihil ad hic praecipio genus qui ad modus vox servio equidem tamen magnus opus censeo servio sed ille video ab hic noster sermo officium non abhorreo qui ut dico paulus ante multus in res qui magnus sum utilis is nescio quo pacisco etiam decet magnus nam ad voco obtineo nihil sum utilis quam creber mutatio nihil perniciosus quam effundo sine intermissio contentio


Sed prius quam illa conor attingere, quibus orationem ornari atque inluminari putem, proponam breviter quid sentiam de universo genere dicendi.

sed prior quam ille conor attingo qui oratio ornaris atque inluminaris puto propono brevis quis sentio de universus genus dico


Exercenda est etiam memoria ediscendis ad verbum quam plurimis et nostris scriptis et alienis; atque in ea exercitatione non sane mihi displicet adhibere, si consueris, etiam istam locorum simulacrorumque rationem, quae in arte traditur. Educenda deinde dictio est ex hac domestica exercitatione et umbratili medium in agmen, in pulverem, in clamorem, in castra atque in aciem forensem; subeundus visus hominum et periclitandae vires ingeni, et illa commentatio inclusa in veritatis lucem proferenda est.

exerceo sum etiam memoria edisco ad verbum quam multus et noster scribo et alienus atque in is exercitatio non sanus ego displiceo adhibeo si consuo etiam iste locus simulacrum ratio qui in ars trado educo deinde dictio sum ex hic domesticus exercitatio et umbratilis medius in agmen in pulvis in clamor in castrum atque in acies forensis subeo video homo et periclitor vireo ingenium et ille commentatio includo in veritas lux profero sum


Ipse ille Leontinus Gorgias, quo patrono, ut Plato voluit, philosopho succubuit orator, qui aut non est victus umquam a Socrate neque sermo ille Platonis verus est; aut, si est victus, eloquentior videlicet fuit et disertior Socrates et, ut tu appellas, copiosior et melior orator—sed hic in illo ipso Platonis libro de omni re, quaecumque in disceptationem quaestionemque vocetur, se copiosissime dicturum esse profitetur; isque princeps ex omnibus ausus est in conventu poscere qua de re quisque vellet audire; cui tantus honos habitus est a Graecia, soli ut ex omnibus Delphis non inaurata statua, sed aurea statueretur.

ipse ille leontinus gorgias quo patronus ut plato volo philosophus succumbo orator qui aut non sum vinco umquam ab socrates neque sermo ille plato verus sum aut si sum vinco eloquens videlicet sum et dissero socrates et ut tu appello copiosus et bonus orator sed hic in ille ipse plato liber de omnis res quicumque in disceptatio quaestio voco sui copiosus dico sum profiteor eo princeps ex omnis audeo sum in convenio posco qui de res quisque volo audio qui tantus honor habitus sum ab graecia solus ut ex omnis delphi non inauro statua sed aureus statuo


et dixisset "tu igitur nihil vides?" "ego vero" inquam "a porta Esquilina video villam tuam;" ut illud Nasicae, qui cum ad poetam Ennium venisset eique ab ostio quaerenti Ennium ancilla dixisset domi non esse, Nasica sensit illam domini iussu dixisse et illum intus esse; paucis post diebus cum ad Nasicam venisset Ennius et eum ad ianuam quaereret, exclamat Nasica domi non esse, tum Ennius "quid? ego non cognosco vocem" inquit "tuam?" Hic Nasica "homo es impudens: ego cum te quaererem ancillae tuae credidi te domi non esse, tu mihi non credis ipsi?" Est bellum illud quoque, ex quo is, qui dixit inridetur in eo ipso genere, quo dixit;

et dico tu igitur nihil video ego verus inquam ab porto esquilina video villa tuus ut ille nasica qui cum ad poeta ennius venio is ab ostium quaero ennius ancilla dico domus non sum nasica sentio ille dominus iussus dico et ille intus sum paucus post dies cum ad nasica venio ennius et is ad ianua quaero exclamo nasica domus non sum tum ennius quis ego non cognosco voco inquam tuus hic nasica homo sum impudens ego cum tu quaero ancilla tuus credo tu domus non sum tu ego non credo ipse sum bellum ille quoque ex quo is qui dico irrideo in is ipse genus quo dico


Omnium seditionum genera, vitia, pericula conlegi eamque orationem ex omni rei publicae nostrae temporum varietate repetivi conclusique ita, ut dicerem, etsi omnes semper molestae seditiones fuissent, iustas tamen fuisse non nullas et prope necessarias. Tum illa, quae modo Crassus commemorabat, egi: neque reges ex hac civitate exigi neque tribunos plebis creari neque plebiscitis totiens consularem potestatem minui neque provocationem, patronam illam civitatis ac vindicem libertatis, populo Romano dari sine nobilium dissensione potuisse; ac, si illae seditiones saluti huic civitati fuissent, non continuo, si quis motus populi factus esset, id C. Norbano in nefario crimine atque in fraude capitali esse ponendum. Quod si umquam populo Romano concessum esset ut iure incitatus videretur, id quod docebam saepe esse concessum, nullam illa causa iustiorem fuisse. Tum omnem orationem traduxi et converti in increpandam Caepionis fugam, in deplorandum interitum exercitus: sic et eorum dolorem, qui lugebant suos, oratione refricabam et animos equitum Romanorum, apud quos tum iudices causa agebatur, ad Q. Caepionis odium, a quo erant ipsi propter iudicia abalienati, renovabam.

omnis seditio genus vitio periculum collegium eo oratio ex omnis res publicus noster tempus varietas repeto concludo ita ut dico etsi omnis semper molestus seditio sum iustus tamen sum non nullus et prope necessaria tum ille qui modo crassus commemoro ago neque rex ex hic civitas exigo neque tribunus plebs creo neque plebiscitis totiens consularis potestas minuo neque provocatio patrona ille civitas atque vindico libertas populus romanus do sine nobilis dissensio possum atque si ille seditio salus hic civitas sum non continuo si quis moueo populus facio sum is que norbanus in nefarius crimen atque in fraus capitalis sum pono qui si umquam populus romanus concedo sum ut ius incito video is qui doceo saepe sum concedo nullus ille causa justus sum tum omnis oratio traduco et converto in increpo caepio fuga in deploro interitus exercitus sic et is dolor qui lugeo suus oratio refrico et animus eques romanus apud qui tum iudex causa ago ad q caepio odium ab quo sum ipse propter iudicium abalieno renovo


Omnis enim motus animi suum quendam a natura habet vultum et sonum et gestum; corpusque totum hominis et eius omnis vultus omnesque voces, ut nervi in fidibus, ita sonant, ut a motu animi quoque sunt pulsae. Nam voces ut chordae sunt intentae, quae ad quemque tactum respondeant, acuta gravis, cita tarda, magna parva; quas tamen inter omnis est suo quoque in genere mediocris, atque etiam illa sunt ab his delapsa plura genera, leve asperum, contractum diffusum, continenti spiritu intermisso, fractum scissum, flexo sono extenuatum inflatum;

omnis enim moueo animus suus quidam ab natura habeo vultus et sonus et gero corpus totus homo et is omnis vultus omnes voco ut nervus in fides ita sono ut ab motus animus quoque sum pello nam voco ut chorda sum intendo qui ad quisque tango respondeo acutus gravis cieo tardus magnus parvus qui tamen inter omnis sum suus quoque in genus mediocris atque etiam ille sum ab hic delabor multus genus levis asperum contraho diffundo contineo spiritus intermitto frango scissus flecto sonus extenuo inflo


Sed fac esse, nihil superest; libidines totum dissipaverunt. An iuri civili? Est paternum. Sed dicet te, cum aedis venderes, ne in rutis quidem et caesis solium tibi paternum recepisse. An rei militari? Qui numquam castra videris! An eloquentiae? Quae neque est in te, et, quicquid est vocis ac linguae, omne in istum turpissimum calumniae quaestum contulisti! Tu lucem aspicere audes? Tu hos intueri? Tu in foro, tu in civium esse conspectu? Tu illam mortuam, tu imagines ipsas non perhorrescis? Quibus non modo imitandis, sed ne conlocandis

sed facio sum nihil supersum libido totus dissipaverunt an jus civilis sum paternus sed dico tu cum aedes vendo ne in ruo quidem et caedo solium tu paternus recipio an res militaris qui numquam castrum video an eloquentia qui neque sum in tu et quisquis sum vox atque lingua omnis in iste turpis calumnia quaestus confero tu lux aspicio audeo tu hic intueor tu in forum tu in civis sum conspectus tu ille morior tu imago ipse non perhorresco qui non modo imito sed ne conloco


cumque esset omnis oratoris vis ac facultas in quinque partis distributa, ut deberet reperire primum quid diceret, deinde inventa non solum ordine, sed etiam momento quodam atque iudicio dispensare atque componere; tum ea denique vestire atque ornare oratione; post memoria saepire; ad extremum agere cum dignitate ac venustate.

cum sum omnis orator volo atque facultas in quinque pars distribuo ut debeo reperio primus quis dico deinde invenio non solus ordo sed etiam momentum quidam atque iudicium dispensaris atque compono tum is denique vestio atque ornaris oratio post memoria saepio ad exter ago cum dignitas atque venustas


ut vidit hominem, "suspenso" inquit "animo et occupato Crassum tibi respondisse video," deinde ipsum Crassum manu prehendit et "heus tu," inquit "quid tibi in mentem venit ita respondere?" Tum ille fidenter homo peritissimus confirmare ita se rem habere, ut respondisset, nec dubium esse posse; Galba autem adludens varie et copiose multas similitudines adferre multaque pro aequitate contra ius dicere; atque illum, cum disserendo par esse non posset— quamquam fuit Crassus in numero disertorum, sed par Galbae nullo modo—ad auctores confugisse et id, quod ipse diceret, et in P. Muci fratris sui libris et in Sex. Aeli commentariis scriptum protulisse ac tamen concessisse Galbae disputationem sibi probabilem et prope veram videri.

ut video homo suspendo inquam animus et occupo crassus tu respondeo video deinde ipse crassus manus prehendo et heus tu inquam quis tu in mens venio ita respondeo tum ille fidenter homo pereo confirmo ita sui res habeo ut respondeo neque dubius sum possum galba autem adludo varius et copiosus multus similitudo affero multo pro aequitas contra ius dico atque ille cum dissero par sum non possum quamquam sum crassus in numerus disertor sed par galba nullus modo ad auctor confugio et is qui ipse dico et in p mucius frater suus liber et in sex aelis commentarius scribo profero atque tamen concedo galba disputatio sui probabilis et prope verus video


Tum Antonius 'ego vero ita fecissem,' inquit 'nisi interdum in hoc Crasso paulum inviderem; nam esse quamvis facetum atque salsum non nimis est per se ipsum invidendum; sed cum omnium sit venustissimus et urbanissimus, omnium gravissimum et severissimum et esse et videri, quod isti contigit uni, mihi vix ferendum videbatur.'

tum antonius ego verus ita facio inquam nisi interdum in hic crassus paulus invideo nam sum quivis facetus atque salio non nimis sum per sui ipse invideo sed cum omnis sum venustus et urbanus omnis gravis et severus et sum et video qui iste contingo unus ego vix fero video


Sed ut in plerisque rebus incredibiliter hoc natura est ipsa fabricata, sic in oratione, ut ea, quae maximam utilitatem in se continerent, plurimum eadem haberent vel dignitatis vel saepe etiam venustatis. Incolumitatis ac salutis omnium causa videmus hunc statum esse huius totius mundi atque naturae, rotundum ut caelum terraque ut media sit eaque sua vi nutuque teneatur, sol ut eam circum feratur, ut accedat ad brumale signum et inde sensim ascendat in diversam partem; ut luna accessu et recessu solis lumen accipiat; ut eadem spatia quinque stellae dispari motu cursuque conficiant.

sed ut in plerusque res incredibilis hic natura sum ipse fabricor sic in oratio ut is qui maximus utilitas in sui contineo multus idem habeo vel dignitas vel saepe etiam venustas incolumitas atque salus omnis causa video hic status sum hic totus mundus atque natura rotundus ut caelum terra ut medius sum is suus vis nutus teneo sol ut is circum fero ut accedo ad brumal signum et inde sensim ascendo in diverto pars ut luna accedo et recessus sol lumen accipio ut idem spatior quinque stella disparus motus curro confacio


Nam postea quam imperio omnium gentium constituto diuturnitas pacis otium confirmavit, nemo fere laudis cupidus adulescens non sibi ad dicendum studio omni enitendum putavit; ac primo quidem totius rationis ignari, qui neque exercitationis ullam vim neque aliquod praeceptum artis esse arbitrarentur, tantum, quantum ingenio et cogitatione poterant, consequebantur; post autem auditis oratoribus Graecis cognitisque eorum litteris adhibitisque doctoribus incredibili quodam nostri homines discendi studio flagraverunt.

nam postea quam imperium omnis gens constituo diuturnitas pax otium confirmo nemo fere laus cupidus adulescens non sui ad dico studium omnis eniteo puto atque primus quidem totus ratio ignaris qui neque exercitatio ullus vis neque aliqui praeceptum ars sum arbitror tantus quantus ingenium et cogitatio possum consequor post autem audio orator graecum cognosco is littera adhibeo doctor incredibilis quidam noster homo disco studium flagro


Ac sine dubio in omni re vincit imitationem veritas, sed ea si satis in actione efficeret ipsa per sese, arte profecto non egeremus; verum quia animi permotio, quae maxime aut declaranda aut imitanda est actione, perturbata saepe ita est, ut obscuretur ac paene obruatur, discutienda sunt ea, quae obscurant, et ea, quae sunt eminentia et prompta, sumenda.

atque sine dubius in omnis res vincio imitatio vereor sed is si satis in actio efficio ipse per sui ars profecto non egeo verus quia animus permotio qui magnus aut declaro aut imito sum actio perturbo saepe ita sum ut obscuro atque paene obruo discutio sum is qui obscuro et is qui sum emineo et promptus sumo


Ex translatione autem, ut, cum Scipio ille maior Corinthiis statuam pollicentibus eo loco, ubi aliorum essent imperatorum, turmalis dixit displicere. Invertuntur autem verba, ut, Crassus apud M. Perpernam iudicem pro Aculeone cum diceret, aderat contra Aculeonem Gratidiano L. Aelius Lamia, deformis, ut nostis; qui cum interpellaret odiose, "audiamus" inquit "pulchellum puerum" Crassus; cum esset arrisum, "non potui mihi" inquit Lamia "formam ipse fingere, ingenium potui"; tum hic "audiamus" inquit "disertum": multo etiam arrisum est vehementius. Sunt etiam illa venusta ut in gravibus sententiis, sic in facetiis— dixi enim dudum rationem aliam esse ioci, aliam severitatis,

ex translatio autem ut cum scipio ille magnus corinthius statua polliceo is locus ubi alius sum imperator turmal dico displiceo inverto autem verbum ut crassus apud m perperna judico pro aculeo cum dico adsum contra aculeo gratidianus l aelius lamia deformis ut nosco qui cum interpello odiosus audio inquam pulchellus puer crassus cum sum arrideo non possum ego inquam lamia forma ipse fingo ingenium possum tum hic audio inquam dissero multus etiam arrideo sum vehemens sum etiam ille venustus ut in gravis sententia sic in facetia dico enim dudum ratio alius sum jocus alius severitas


Denique etiam a philosophia profectus princeps Xenophon, Socraticus ille, post ab Aristotele Callisthenes, comes Alexandri, scripsit historiam, et is quidem rhetorico paene more; ille autem superior leniore quodam sono est usus, et qui illum impetum oratoris non habeat, vehemens fortasse minus, sed aliquanto tamen est, ut mihi quidem videtur, dulcior. Minimus natu horum omnium Timaeus, quantum autem iudicare possum, longe eruditissimus et rerum copia et sententiarum varietate abundantissimus et ipsa compositione verborum non impolitus magnam eloquentiam ad scribendum attulit, sed nullum usum forensem.'

denique etiam ab philosophia proficiscor princeps xenophon socraticus ille post ab aristotelis callisthenes comes alexander scribo historia et is quidem rhetorico paene mos ille autem superus lenis quidam sonus sum utor et qui ille impetus orator non habeo vehemens fortasse paruus sed aliquantus tamen sum ut ego quidem video dulcis minimus natus hic omnis timaeus quantus autem iudicaris possum longus erudio et res copia et sententiaris varietas abundo et ipse compositio verbum non impolitus magnus eloquentia ad scribo affero sed nullus usus forensis


Equidem et Ser. Galbam memoria teneo divinum hominem in dicendo et M. Aemilium Porcinam et C. ipsum Carbonem, quem tu adulescentulus perculisti, ignarum legum, haesitantem in maiorum institutis, rudem in iure civili; et haec aetas vestra praeter te, Crasse qui tuo magis studio quam proprio munere aliquo disertorum ius a nobis civile didicisti, quod interdum pudeat, iuris ignara est.

equidem et seruius galba memoria teneo divinus homo in dico et m aemilius porcina et que ipse carbo qui tu adulescentulus percello ignarus lex haesito in magnus institus rudis in ius civilis et hic aetas vester praeter tu crassus qui tuus magis studium quam proprius munus aliquis disertor ius ab nos civilis disco qui interdum pudeo ius ignarus sum


Qua re non, si eloquentissimus Athenis Pericles idemque in ea civitate plurimos annos princeps consili publici fuit, idcirco eiusdem hominis atque artis utraque facultas existimanda est, nec, si P. Crassus idem fuit eloquens et iuris peritus, ob eam causam inest in facultate dicendi iuris civilis scientia.

qui res non si eloquens athenae pericles idem in is civitas multus annus princeps consilium publicus sum idcirco idem homo atque ars uter facultas existimo sum neque si p crassus idem sum eloquor et ius pereo ob is causa insum in facultas dico ius civilis scientia


Controversia autem est inter hominum sententias aut in illo, utrum sit utilius; aut etiam, cum id convenit, certatur, utrum honestati potius an utilitati consulendum sit; quae quia pugnare inter se saepe videntur, qui utilitatem defendet, enumerabit commoda pacis, opum, potentiae, vectigalium, praesidi militum, ceterarum rerum, quarum fructum utilitate metimur, itemque incommoda contrariorum; qui ad dignitatem impellit, maiorum exempla, quae erant vel cum periculo gloriosa, conliget, posteritatis immortalem memoriam augebit, utilitatem ex laude nasci defendet semperque eam cum dignitate esse coniunctam.

controversia autem sum inter homo sententia aut in ille utrum sum utilis aut etiam cum is convenio certo utrum honestas potis an utilitas consulo sum qui quia pugno inter sui saepe video qui utilitas defendo enumero commodus pax opos potentia vectigalis praesidium miles ceteraris res qui fructus utilitas metior ito incommodus contrarius qui ad dignitas impello magnus exemplum qui sum vel cum periculum gloriosus conligo posteritas immortal memoria augeo utilitas ex laus nascor defendo semper is cum dignitas sum conjungo


'Quid si,' inquit Crassus 'quoniam ego, quo facilius vos apud me tenerem, vestrae potius obsecutus sum voluntati, quam aut consuetudini aut naturae meae, petimus ab Antonio, ut ea, quae continet neque adhuc protulit, ex quibus unum libellum sibi excidisse iam dudum questus est, explicet nobis et illa dicendi mysteria enuntiet?' 'Ut videtur,' inquit Sulpicius; 'nam Antonio dicente etiam quid tu intellegas, sentiemus.'

quis si inquam crassus quoniam ego quo facilis tu apud ego teneo vester potis obsequor sum voluntas quam aut consuetudo aut natura meus peto ab antonius ut is qui contineo neque adhuc profero ex qui unus libellus sui excido iam dudum queror sum explico nos et ille dico mysterium enuntio ut video inquam sulpicius nam antonius dico etiam quis tu intellego sentio


Summa autem laus eloquentiae est amplificare rem ornando, quod valet non solum ad augendum aliquid et tollendum altius dicendo, sed etiam ad extenuandum atque abiciendum. Id desideratur omnibus eis in locis, quos ad fidem orationis faciendam adhiberi dixit Antonius, vel cum explanamus aliquid vel cum conciliamus animos vel cum concitamus,

summus autem laus eloquentia sum amplificaris res orno qui valeo non solus ad augeo aliquis et tollo altus dico sed etiam ad extenuo atque abicio is desidero omnis is in locus qui ad fides oratio facio adhibeo dico antonius vel cum explano aliquis vel cum concilio animus vel cum concito


Nunc et Scaevola, quoniam in Tusculanum ire constituit, paulum requiescet, dum se calor frangat; et nos ipsi, quoniam id temporis est, valetudini demus operam.' Placuit sic omnibus. Tum Scaevola 'sane' inquit 'vellem non constituissem me hodie venturum esse L. Aelio; libenter audirem Antonium'; et, cum exsurgeret, simul adridens 'neque enim' inquit 'tam mihi molestus fuit, quod ius nostrum civile pervellit, quam iucundus, quod se id nescire confessus est.'

nunc et scaevola quoniam in tusculanus eo constituo paulus requiesco dum sui calor frango et nos ipse quoniam is tempus sum valetudo do opera placeo sic omnis tum scaevola sanus inquam volo non constituo ego hodie venio sum l aelius libet audio antonius et cum exsurgo simul adrideo neque enim inquam tam ego molestus sum qui ius nos civilis pervello quam iucundus qui sui is nescio confiteor sum


ut enim quisque optime dicit, ita maxime dicendi difficultatem variosque eventus orationis exspectationemque hominum pertimescit;—qui vero nihil potest dignum re, dignum nomine oratoris, dignum hominum auribus efficere atque edere, is mihi, etiam si commovetur in dicendo, tamen impudens videtur; non enim pudendo, sed non faciendo id, quod non decet, impudentiae nomen effugere debemus;

ut enim quisque optume dico ita magnus dico difficultas varius evenio oratio exspectatio homo pertimesco qui verus nihil possum dignus res dignus nomen orator dignus homo auris efficio atque edo is ego etiam si commoveo in dico tamen impudens video non enim pudeo sed non facio is qui non decet impudentia nomen effugio debeo


Quid ergo hoc fieri turpius aut dici potest, quam eum, qui hanc personam susceperit, ut amicorum controversias causasque tueatur, laborantibus succurrat, aegris medeatur, adflictos excitet, hunc in minimis tenuissimisque rebus ita labi, ut aliis miserandus, aliis inridendus esse videatur?

quis ergo hic fio turpis aut dico possum quam is qui hic persona suscipio ut amicus controversia causa tueor laboro succurro aeger medeor affligo excito hic in paruus tenuis res ita labor ut alius misero alius irrideo sum video


Duo sunt enim genera facetiarum, quorum alterum re tractatur, alterum dicto:

duo sum enim genus facetiaris qui alter res tracto alter dico


Qui ita dicerent, eos negavit adhuc se vidisse Antonius et eis hoc nomen dixit eloquentiae solis esse tribuendum. Qua re omnis istos me auctore deridete atque contemnite, qui se horum, qui nunc ita appellantur, rhetorum praeceptis omnem oratoriam vim complexos esse arbitrantur neque adhuc quam personam teneant aut quid profiteantur intellegere potuerunt. Vero enim oratori, quae sunt in hominum vita, quandoquidem in ea versatur orator atque ea est ei subiecta materies, omnia quaesita, audita, lecta, disputata, tractata, agitata esse debent.

qui ita dico is nego adhuc sui video antonius et is hic nomen dico eloquentia sol sum tribuo qui res omnis iste ego auctor derideo atque contemno qui sui hic qui nunc ita appello rhetor praecipio omnis oratoria vis complector sum arbitror neque adhuc quam persona teneo aut quis profiteor intellego possum verus enim orator qui sum in homo vito quandoquidem in is verso orator atque is sum is subiectum materies omnis quaero audio lego disputo tracto agito sum debeo


Nec vero te, carissime frater atque optime, rhetoricis nunc quibusdam libris, quos tu agrestis putas, insequor ut erudiam; quid enim tua potest esse oratione aut subtilius aut ornatius? Sed sive iudicio, ut soles dicere, sive, ut ille pater eloquentiae de se Isocrates scripsit ipse, pudore a dicendo et timiditate ingenua quadam refugisti, sive, ut ipse iocari soleo, unum putasti satis esse non modo in una familia rhetorem, sed paene in tota civitate, non tamen arbitror tibi hos libros in eo fore genere, quod merito propter eorum, qui de dicendi ratione disputarunt, ieiunitatem bonarum artium possit inludi; nihil enim mihi quidem videtur in Crassi et Antoni sermone esse praeteritum, quod quisquam summis ingeniis, acerrimis studiis, optima doctrina, maximo usu cognosci ac percipi potuisse arbitraretur, quod tu facillime poteris iudicare, qui prudentiam rationemque dicendi per te ipsum, usum autem per nos percipere voluisti.

neque verus tu carus frater atque optume rhetorica nunc quidam liber qui tu agrestis puto insequor ut erudio quis enim tuus possum sum oratio aut subtilis aut orno sed sive iudicium ut soleo dico sive ut ille pater eloquentia de sui isocrates scribo ipse pudor ab dico et timiditas ingenuus quidam refugio sive ut ipse iocor soleo unus puto satis sum non modo in unus familia rhetor sed paene in totus civitas non tamen arbitror tu hic liber in is sum genus qui mereo propter is qui de dico ratio disputo ieiunitas bonus ars possum illudo nihil enim ego quidem video in crassus et antonius sermo sum praetereo qui quisquam summus ingenium acer studium bonus doctrina maximus usus cognosco atque percipio possum arbitror qui tu facilis possum iudicaris qui prudentia ratio dico per tu ipse usus autem per nos percipio volo


Quod non est ita, diligentissimeque hoc est eis, qui instituunt aliquos atque erudiunt, videndum, quo sua quemque natura maxime ferre videatur. Etenim videmus ex eodem quasi ludo exisse discipulos dissimilis inter se ac tamen laudandos, cum ad cuiusque naturam institutio doctoris accommodaretur.

qui non sum ita diligens hic sum is qui instituo aliquis atque erudio video quo suus quisque natura magnus fero video etenim video ex idem quasi ludo exeo discipulus dissimilis inter sui atque tamen laudo cum ad quisque natura institutio doctor accommodo


Est etiam cum ceteris praestantibus viris comparatio in laudatione praeclara. De quo genere libitum mihi est paulo plura quam ostenderam dicere, non tam propter usum forensem, qui est a me omni hoc sermone tractatus, quam ut hoc videretis, si laudationes essent in oratoris officio, quod nemo negat, oratori virtutum omnium cognitionem, sine qua laudatio effici non possit, esse necessariam.

sum etiam cum ceterus praesto vis comparatio in laudatio praeclarus de quo genus libet ego sum paulus multus quam ostendo dico non tam propter usus forensis qui sum ab ego omnis hic sermo tracto quam ut hic video si laudatio sum in orator officium qui nemo nego orator virtus omnis cognitio sine qui laudatio efficio non possum sum necessaria


Et cum sint populares multi variique lapsus, vitanda est acclamatio adversa populi, quae aut orationis peccato aliquo excitatur, si aspere, si arroganter, si turpiter, si sordide, si quo animi vitio dictum esse aliquid videtur, aut hominum offensione vel invidia, quae aut iusta est aut ex criminatione atque fama, aut res si displicet, aut si est in aliquo motu suae cupiditatis aut metus multitudo. His quattuor causis totidem medicinae opponuntur: tum obiurgatio, si est auctoritas; tum admonitio quasi lenior obiurgatio; tum promissio, si audierint, probaturos; tum deprecatio, quod est infirmum, sed non numquam utile.

et cum sum popularis multus varius labor vito sum acclamatio adverso populus qui aut oratio pecco aliquis excito si asper si arroganter si turpis si sordidus si quo animus vitio dico sum aliquis video aut homo offensio vel invidia qui aut iustus sum aut ex criminatio atque fama aut res si displiceo aut si sum in aliquis motus suus cupiditas aut metus multitudo hic quattuor causa totidem medicina oppono tum objurgatio si sum auctoritas tum admonitio quasi lenio objurgatio tum promissio si audio probo tum deprecatio qui sum infirmus sed non numquam utilis


Haec autem in dicendo non extrinsecus alicunde quaerenda, sed ex ipsis visceribus causae sumenda sunt; idcirco tota causa pertemptata atque perspecta, locis omnibus inventis atque instructis considerandum est quo principio sit utendum.

hic autem in dico non extrinsecus alicunde quaero sed ex ipse viscera causa sumo sum idcirco totus causa pertento atque perspicio locus omnis invenio atque instruo considero sum quo principium sum utor


Omnis igitur res eandem habet naturam ambigendi, de qua quaeri et disceptari potest, sive in infinitis consultationibus disceptatur sive in eis causis, quae in civitate et forensi disceptatione versantur; neque est ulla, quae non aut ad cognoscendi aut ad agendi vim rationemque referatur;

omnis igitur res idem habeo natura ambago de qui quaero et disceptaris possum sive in infinitus consultatio discepto sive in is causa qui in civitas et forensis disceptatio verso neque sum ullus qui non aut ad cognosco aut ad ago vis ratio refero


Quin etiam, quae maxime propria essent naturae, tamen his ipsis artem adhiberi videram; nam de actione et de memoria quaedam brevia, sed magna cum exercitatione praecepta gustaram. In his enim fere rebus omnis istorum artificum doctrina versatur, quam ego si nihil dicam adiuvare, mentiar; habet enim quaedam quasi ad commonendum oratorem, quo quidque referat et quo intuens ab eo, quodcumque sibi proposuerit, minus aberret.

quin etiam qui magnus proprius sum natura tamen hic ipse ars adhibeo video nam de actio et de memoria quidam brevio sed magnus cum exercitatio praecipio gusto in hic enim fere res omnis iste artifex doctrina verso quam ego si nihil dico adiuvaris mentior habeo enim quidam quasi ad commoneo orator quo quisque refero et quo intueor ab is quicumque sui propono paruus aberro


stultitia autem excusationem non habet, quia nemo videtur, aut quia crudus fuerit aut quod ita maluerit, stultus fuisse; quo etiam gravius iudicium in dicendo subimus: quotiens enim dicimus, totiens de nobis iudicatur, et, qui semel in gestu peccavit, non continuo existimatur nescire gestum, cuius autem in dicendo quid reprehensum est, aut aeterna in eo aut certe diuturna valet opinio tarditatis.

stultitia autem excusatio non habeo quia nemo video aut quia crudus sum aut qui ita malo stultus sum quo etiam gravis iudicium in dico subeo quotiens enim dico totiens de nos judico et qui semel in gestus pecco non continuo existimo nescio gero qui autem in dico quis reprehendo sum aut aeternus in is aut certus diuturnus valeo opinio tarditas


Permulta tum vehementissima contentione animi, ingeni, virium ab eo dicta esse constabat sententiamque eam, quam senatus frequens secutus est ornatissimis et gravissimis verbis, ut populo Romano satis fieret, numquam senatus neque consilium rei publicae neque fidem defuisse ab eo dictam et eundem, id quod in auctoritatibus perscriptis exstat, scribendo adfuisse.

permultus tum vehemens contentio animus ingenium vis ab is dictum sum consto sententia is quam senatus frequens sequor sum orno et gravis verbum ut populus romanus satis fio numquam senatus neque consilium res publicus neque fides desum ab is dico et idem is qui in auctoritas perscribo exsto scribo adsum


verum hoc ingrediar ad ea, quae vultis, audacius, quod idem mihi spero usu esse venturum in hac disputatione, quod in dicendo solet, ut nulla exspectetur ornata oratio: neque enim sum de arte dicturus, quam numquam didici, sed de mea consuetudine; ipsaque illa, quae in commentarium meum rettuli, sunt eius modi, non aliqua mihi doctrina tradita, sed in rerum usu causisque tractata; quae si vobis, hominibus eruditissimis, non probabuntur, vestram iniquitatem accusatote, qui ex me ea quaesieritis, quae ego nescirem; meam facilitatem laudatote, cum vobis non meo iudicio, sed vestro studio inductus non gravate respondero.'

verus hic ingredior ad is qui volo audax qui idem ego spero usus sum venio in hic disputatio qui in dico soleo ut nullus exspecto orno oratio neque enim sum de ars dico quam numquam disco sed de meus consuetudo ipse ille qui in commentarius meus rettulis sum is modus non aliqui ego doctrina trado sed in res usus causa tracto qui si tu homo erudio non probo vester iniquitas accuso qui ex ego is quaero qui ego nescio meus facilitas laudo cum tu non meus iudicium sed vester studium induco non gravo respondeo


Qui cum ita esset exorsus: non sibi cohortandum Sulpicium et Cottam, sed magis utrumque conlaudandum videri, quod tantam iam essent facultatem adepti, ut non aequalibus suis solum anteponerentur, sed cum maioribus natu compararentur; 'neque vero mihi quicquam' inquit 'praestabilius videtur, quam posse dicendo tenere hominum mentis, adlicere voluntates, impellere quo velit, unde autem velit deducere: haec una res in omni libero populo maximeque in pacatis tranquillisque civitatibus praecipue semper floruit semperque dominata est.

qui cum ita sum exordior non sui cohorto sulpicius et cotta sed magis uterque conlaudo video qui tantus iam sum facultas adipiscor ut non aequal suus solus antepono sed cum magnus natus comparo neque verus ego quisquam inquam praestabilis video quam possum dico teneo homo mens adliceo voluntas impello quo volo unde autem volo deduco hic unus res in omnis liber populus magnus in pacatum tranquillus civitas praecipuus semper floreo semper dominor sum


Sed habetis ea, quae vultis ex me audire, de quibus quidem accuratius dicendum et cogitandum fuit; nam cetera faciliora sunt atque ex eis, quae dicta sunt, reliqua nascuntur omnia. Ego enim cum ad causam sum adgressus atque omnia cogitando, quoad facere potui, persecutus, cum et argumenta causae et eos locos, quibus animi iudicum conciliantur, et illos, quibus permoventur, vidi atque cognovi, tum constituo quid habeat causa quaeque boni, quid mali; nulla enim fere potest res in dicendi disceptationem aut controversiam vocari, quae non habeat utrumque, sed, quantum habeat, id refert;

sed habeo is qui volo ex ego audio de qui quidem accuro dico et cogito sum nam ceterus facilis sum atque ex is qui dictum sum reliquus nascor omnis ego enim cum ad causa sum aggredior atque omnis cogito quoad facio possum persequor cum et argumentum causa et is locus qui animus iudex concilio et ille qui permoveo video atque cognosco tum constituo quis habeo causa quisque bonus quis malus nullus enim fere possum res in dico disceptatio aut controversia vocaris qui non habeo uterque sed quantus habeo is refero


ego enim neminem nec motu corporis neque ipso habitu atque forma aptiorem nec voce pleniorem aut suaviorem mihi videor audisse; quae quibus a natura minora data sunt, tamen illud adsequi possunt, ut eis, quae habent, modice et scienter utantur et ut ne dedeceat. Id enim est maxime vitandum et de hoc uno minime est facile praecipere non mihi modo, qui sicut unus paterfamilias his de rebus loquor, sed etiam ipsi illi Roscio, quem saepe audio dicere caput esse artis decere, quod tamen unum id esse, quod tradi arte non possit.

ego enim nemo neque motus corpus neque ipse habitus atque forma aptus neque vox plenus aut suavis ego video audio qui qui ab natura parvus do sum tamen ille assequor possum ut is qui habeo modicus et scienter utor et ut ne dedecet is enim sum magnus vito et de hic unus paruus sum facilis praecipio non ego modo qui sicut unus paterfamilias hic de res loquor sed etiam ipse ille roscius qui saepe audio dico caput sum ars decet qui tamen unus is sum qui trado ars non possum


Quid autem tam necessarium, quam tenere semper arma, quibus vel tectus ipse esse possis vel provocare integer vel te ulcisci lacessitus? Age vero, ne semper forum, subsellia, rostra curiamque meditere, quid esse potest in otio aut iucundius aut magis proprium humanitatis, quam sermo facetus ac nulla in re rudis? Hoc enim uno praestamus vel maxime feris, quod conloquimur inter nos et quod exprimere dicendo sensa possumus.

quis autem tam necessarius quam teneo semper arma qui vel tego ipse sum possum vel provocaris integer vel tu ulciscor lacesso ago verus ne semper forum subsellium rostrum curia meditor quis sum possum in otium aut jucundus aut magis proprius humanitas quam sermo facetus atque nullus in res rudis hic enim unus praesto vel magnus fera qui conloquor inter nos et qui exprimo dico sentio possum


Et quoniam singularum virtutum sunt certa quaedam officia ac munera et sua cuique virtuti laus propria debetur, erit explicandum in laude iustitiae, quid cum fide, quid cum aequabilitate, quid cum eius modi aliquo officio is, qui laudabitur, fecerit; itemque in ceteris res gestae ad cuiusque virtutis genus et vim et nomen accommodabuntur.

et quoniam singularis virtus sum certus quidam officium atque munus et suus quisque virtus laus proprius debeo sum explico in laus justitia quis cum fides quis cum aequabilitas quis cum is modus aliquis officium is qui laudo facio ito in ceterus res gero ad quisque virtus genus et vis et nomen accommodo


Ergo hoc sit primum in praeceptis meis, ut demonstremus, quem imitetur ; tum accedat exercitatio, qua illum, quem delegerit, imitando effingat atque exprimat, non ut multos imitatores saepe cognovi, qui aut ea, quae facilia sunt, aut etiam illa, quae insignia ac paene vitiosa, consectantur imitando.

ergo hic sum primus in praecipio meus ut demonstro qui imitor tum accedo exercitatio qui ille qui deligo imito effingo atque exprimo non ut multus imitator saepe cognosco qui aut is qui facilis sum aut etiam ille qui insigne atque paene vitiosus consector imito


ex eis enim fontibus, unde omnia ornamenta dicendi sumuntur, licebit etiam laudationem ornare neque illa elementa desiderare, quae ut nemo tradat, quis est qui nesciat, quae sint in homine laudanda? Positis enim eis rebus, quas Crassus in illius orationis suae, quam contra conlegam censor habuit, principio dixit: quae natura aut fortuna darentur hominibus, in eis rebus se vinci posse animo aequo pati; quae ipsi sibi homines parare possent, in eis rebus se pati non posse vinci; qui laudabit quempiam, intelleget exponenda sibi esse fortunae bona;

ex is enim fons unde omnis ornamentum dico sumo liceo etiam laudatio ornaris neque ille elementum desideraris qui ut nemo trado quis sum qui nescio qui sum in homo laudo pono enim is res qui crassus in ille oratio suus quam contra collega censor habeo principium dico qui natura aut fortuna do homo in is res sui vinco possum animus aequus patior qui ipse sui homo paro possum in is res sui patior non possum vinco qui laudo qui intellego expono sui sum fortuna bonus


sed, cum illis cognitionem rerum concesserit, quod in ea solum illi voluerint elaborare, tractationem orationis, quae sine illa scientia est nulla, sibi adsumet; hoc enim est proprium oratoris, quod saepe iam dixi, oratio gravis et ornata et hominum sensibus ac mentibus accommodata.

sed cum ille cognitio res concedo qui in is solus ille volo elaboraris tractatio oratio qui sine ille scientia sum nullus sui adsumo hic enim sum proprius orator qui saepe iam dico oratio gravis et orno et homo sensus atque mens accommodo


non vidit eorum ipsorum, qui tum adulescentes Crasso se dicarant, horribilis miserosque casus; ex quibus Cotta, quem ille florentem reliquerat, paucis diebus post mortem Crassi depulsus per invidiam tribunatu non multis ab eo tempore mensibus eiectus est e civitate; Sulpicius autem, qui in eadem invidiae flamma fuisset, quibuscum privatus coniunctissime vixerat, hos in tribunatu spoliare instituit omni dignitate; cui quidem ad summam gloriam eloquentiae efflorescenti ferro erepta vita est et poena temeritatis non sine magno rei publicae malo constituta.

non video is ipse qui tum adulescens crassus sui dico horribilis miser casus ex qui cotta qui ille floreo relinquo paucus dies post mors crassus depello per invidia tribunatus non multus ab is tempus mensis eicio sum e civitas sulpicius autem qui in idem invidia flamma sum qui privo conjungo vivo hic in tribunatus spolio instituo omnis dignitas qui quidem ad summa gloria eloquentia effloresco ferrum eripio vito sum et poena temeritas non sine magnus res publicus malus constituo


Qua re oculorum est magna moderatio; nam oris non est nimium mutanda species, ne aut ad ineptias aut ad pravitatem aliquam deferamur; oculi sunt, quorum tum intentione, tum remissione, tum coniectu, tum hilaritate motus animorum significemus apte cum genere ipso orationis; est enim actio quasi sermo corporis, quo magis menti congruens esse debet; oculos autem natura nobis, ut equo aut leoni saetas, caudam, auris, ad motus animorum declarandos dedit,

qui res oculus sum magnus moderatio nam ora non sum nimium muto species ne aut ad ineptia aut ad pravitas aliqui defero oculus sum qui tum intentio tum remissio tum conicio tum hilaritas moueo animus significo aptus cum genus ipse oratio sum enim actium quasi sermo corpus quo magis mens congruo sum debeo oculus autem natura nos ut equus aut leo saeta cauda auris ad moueo animus declaro do


Tum ille 'adimere' inquit 'omnem recusationem Crasso volui, quem ego paulo ante sciebam vel pudentius vel invitius, nolo enim dicere de tam suavi homine fastidiosius, ad hoc genus sermonis accedere. Quid enim poterit dicere? Consularem se hominem et censorium? Eadem nostra causa est. An aetatem adferet? Quadriennio minor est. An se haec nescire? Quae ego sero, quae cursim arripui, quae subsicivis operis, ut aiunt, iste a puero, summo studio, summis doctoribus. Nihil dicam de ingenio, cui par nemo fuit: etenim me dicentem qui audiret, nemo umquam tam sui despiciens fuit quin speraret aut melius aut eodem modo se posse dicere; Crasso dicente nemo tam arrogans, qui similiter se umquam dicturum esse confideret. Quam ob rem ne frustra hi tales viri venerint, te aliquando, Crasse, audiamus.'

tum ille adimo inquam omnis recusatio crassus volo qui ego paulus ante scio vel pudeo vel invitus nolo enim dico de tam suavis homo fastidiosus ad hic genus sermo accedo quis enim possum dico consularis sui homo et censorius idem noster causa sum an aetas affero quadriennium paruus sum an sui hic nescio qui ego serus qui cursim arripio qui subsicivus opus ut aio iste ab puer superus studium summus doctor nihil dico de ingenium qui par nemo sum etenim ego dico qui audio nemo umquam tam suus despicio sum quin spero aut bonus aut idem modo sui possum dico crassus dico nemo tam arrogo qui similis sui umquam dico sum confido quam ob res ne frustra hic talis vir venio tu aliquando crassus audio


Hinc haec recentior Academia manavit, in qua exstitit divina quadam celeritate ingeni dicendique copia Carneades; cuius ego etsi multos auditores cognovi Athenis, tamen auctores certissimos laudare possum et socerum meum Scaevolam, qui eum Romae audivit adulescens, et Q. Metellum L. F. familiarem meum, clarissimum virum, qui illum a se adulescente Athenis iam adfectum senectute multos dies auditum esse dicebat.

hinc hic recens academia mano in qui exsisto divino quidam celeritas ingenium dico copia carneades qui ego etsi multus auditor cognosco athenae tamen auctor certus laudo possum et socer meus scaevola qui is roma audio adulescens et q metellus l f familiaris meus clarus vir qui ille ab sui adulescens athenae iam afficio senectus multus dies audio sum dico


ex quibus Elius Hippias, cum Olympiam venisset maxima illa quinquennali celebritate ludorum, gloriatus est cuncta paene audiente Graecia nihil esse ulla in arte rerum omnium quod ipse nesciret; nec solum has artis, quibus liberales doctrinae atque ingenuae continerentur, geometriam, musicam, litterarum cognitionem et poetarum atque illa, quae de naturis rerum, quae de hominum moribus, quae de rebus publicis dicerentur, se tenere sed anulum, quem haberet, pallium, quo amictus, soccos, quibus indutus esset, sua manu confecisse.

ex qui elius hippias cum olympia venio maximus ille quinquennal celebritas ludus glorior sum cunctus paene audio graecia nihil sum ullus in ars res omnis qui ipse nescio neque solus hic ars qui liberalis doctrina atque ingenua contineo geometria musica litteraris cognitio et poetaris atque ille qui de natura res qui de homo mos qui de res publicus dico sui teneo sed anulus qui habeo pallium quo amicio soccus qui induo sum suus manus confacio


Verborum eligendorum et conlocandorum et concludendorum facilis est vel ratio vel sine ratione ipsa exercitatio; rerum est silva magna, quam cum Graeci iam non tenerent ob eamque causam iuventus nostra dedisceret paene discendo, etiam Latini, si dis placet, hoc biennio magistri dicendi exstiterunt; quos ego censor edicto meo sustuleram, non quo, ut nescio quos dicere aiebant, acui ingenia adulescentium nollem, sed contra ingenia obtundi nolui, conroborari impudentiam.

verbum eligo et conloco et concludo facilis sum vel ratio vel sine ratio ipse exercitatio res sum silva magnus quam cum graecum iam non teneo ob eo causa juventus noster dedisco paene disco etiam latinum si deus placeo hic biennium magister dico exsisto qui ego censor edictum meus tollo non quo ut nescio qui dico aio acuo ingenium adulescens nolo sed contra ingenium obtundo nolo conroboraris impudentia


rerum enim copia verborum copiam gignit; et, si est honestas in rebus ipsis, de quibus dicitur, exsistit ex re naturalis quidam splendor in verbis. Sit modo is, qui dicet aut scribet, institutus liberaliter educatione doctrinaque puerili et flagret studio et a natura adiuvetur et in universorum generum infinitis disceptationibus exercitatus ornatissimos scriptores oratoresque ad cognoscendum imitandumque delegerit, ne ille haud sane, quem ad modum verba struat et inluminet, a magistris istis requiret; ita facile in rerum abundantia ad orationis ornamenta sine duce natura ipsa, si modo est exercitata, delabitur.'

res enim copia verbum copia gigno et si sum honestus in res ipse de qui dico exsisto ex res natural quidam splendor in verbum sum modo is qui dico aut scribo instituo liberalis educatio doctrina puerilis et flagro studium et ab natura adjuvo et in universor gener infinitus disceptatio exercito orno scriptor orator ad cognosco imito deligo ne ille haud sanus qui ad modus verbum struo et inlumino ab magister iste requiro ita facilis in res abundantia ad oratio ornamentum sine dux natura ipse si modo sum exercito delabor


Tum denique hic nobis orator ita conformandus est et verbis et sententiis, ut, quem ad modum qui utuntur armis aut palaestra, non solum sibi vitandi aut feriendi rationem esse habendam putet, sed etiam, ut cum venustate moveatur, ut ei qui in armorum tractatione versantur, . Formantur autem et verba et sententiae paene innumerabiliter, quod satis scio notum esse vobis; sed inter conformationem verborum et sententiarum hoc interest, quod verborum tollitur, si verba mutaris, sententiarum permanet, quibuscumque verbis uti velis.

tum denique hic nos orator ita conformo sum et verbum et sententia ut qui ad modus qui uto arma aut palaestra non solus sui vito aut ferio ratio sum habeo puto sed etiam ut cum venustas moveo ut is qui in armus tractatio verso formo autem et verbum et sententia paene innumerabilis qui satis scio notus sum tu sed inter conformatio verbum et sententiaris hic intersum qui verbum tollo si verbum mutaris sententiaris permaneo quicumque verbum uti velis


quam lepide le/ceis compostae! ut tesserulae omnes

quam lepidus le ceis conpono ut tesserula omnis in albucius illudo ne ab ego quidem abstineo


iubent enim exordiri ita, ut eum, qui audiat, benevolum nobis faciamus et docilem et attentum; deinde rem narrare, et ita ut veri similis narratio sit, ut aperta, ut brevis; post autem dividere causam aut proponere; nostra confirmare argumentis ac rationibus; deinde contraria refutare; tum autem alii conclusionem orationis et quasi perorationem conlocant, alii iubent, ante quam peroretur, ornandi aut augendi causa digredi, deinde concludere ac perorare.

iubeo enim exordior ita ut is qui audio benevolus nos facio et docilis et attendo deinde res narro et ita ut verus similis narratio sum ut apertus ut brevis post autem divido causa aut propono noster confirmo argumentum atque ratio deinde contrarius refutaris tum autem alius conclusio oratio et quasi peroratio conloco alius iubeo ante quam peroro orno aut augeo causa digredior deinde concludo atque peroraris


Scilicet nimis hic quidem est progressus, sed ex eo ipso est coniectura facilis, quantum sibi illi oratores de praeclarissimis artibus appetierint, qui ne sordidiores quidem repudiarint. Quid de Prodico Cio, de Thrasymacho Calchedonio, de Protagora Abderita loquar? quorum unus quisque plurimum ut temporibus illis etiam de natura rerum et disseruit et scripsit.

scilicet nimis hic quidem sum progredior sed ex is ipse sum conicio facilis quantus sui ille orator de praeclarus ars adpeto qui ne sordidus quidem repudio quis de prodicus cios de thrasymachus calchedonio de protagoras abderita loquor qui unus quisque multus ut tempus ille etiam de natura res et disseruio et scribo


Sed in ore sunt omnia, in eo autem ipso dominatus est omnis oculorum; quo melius nostri illi senes, qui personatum ne Roscium quidem magno opere laudabant; animi est enim omnis actio et imago animi vultus, indices oculi: nam haec est una pars corporis, quae, quot animi motus sunt, tot significationes possit efficere; neque vero est quisquam qui eadem conivens efficiat. Theophrastus quidem Tauriscum quendam dicit actorem aversum solitum esse dicere, qui in agendo contuens aliquid pronuntiaret.

sed in os sum omnis in is autem ipse dominor sum omnis oculus quo bonus noster ille senex qui personatus ne roscius quidem magnus opus laudo animus sum enim omnis actium et imago animus vultus indico oculus nam hic sum unus pars corpus qui quot animus moueo sum tot significatio possum efficio neque verus sum quisquam qui idem conivit efficio theophrastus quidem tauriscus quidam dico actor averto soleo sum dico qui in ago contueor aliquis pronuntio


futurum." Ex eodem hoc vetus illud est, quod aiunt Maluginensem illum Scipionem, cum ex centuria sua renuntiaret Acidinum consulem praecoque dixisset "dic de L. Manlio": "virum bonum" inquit "egregiumque civem esse arbitror." Ridicule etiam illud L. Nasica censori Catoni; cum ille "ex tui animi sententia tu uxorem habes?" "Non hercule" inquit "ex mei animi sententia." Haec aut frigida sunt aut tum salsa, cum aliud est exspectatum. Natura enim nos, ut ante dixi, noster delectat error; ex quo, cum quasi decepti sumus exspectatione, ridemus.

sum ex idem hic vetus ille sum qui aio maluginensis ille scipio cum ex centurio suus renuntio acido consul praecoquo dico dico de l manlius vir bonus inquam egregius civis sum arbitror ridiculis etiam ille l nasica censor cato cum ille ex tuus animus sententia tu uxor habeo non herculis inquam ex meus animus sententia hic aut frigidus sum aut tum salio cum alius sum exspectas natura enim nos ut ante dico noster delecto error ex quo cum quasi decipio sum exspectatio rideo


'Cur igitur dubitas,' inquit Catulus, 'facere hoc tertium genus, quoniam est in ratione rerum? Non enim, si est facilius, eo de numero quoque est excerpendum.' 'Quia nolo,' inquit, 'omnia, quae cadunt aliquando in oratorem, quamvis exigua sint, ea sic tractare, quasi nihil possit dici sine praeceptis suis;

cur igitur dubito inquam catulus facio hic tertius genus quoniam sum in ratio res non enim si sum facilis is de numerus quoque sum excerpo quia nolo inquam omnis qui cado aliquando in orator quivis exiguus sum is sic tractaris quasi nihil possum dico sine praecipio suus


Qua re, nisi quid vobis aliud placet, ad illa pergamus.' 'Paulum' inquit Catulus 'etiam nunc deesse videtur eis rebus, Antoni, quas exposuisti, quod sit tibi ante explicandum, quam illuc proficiscare, quo te dicis intendere.' 'Quidnam?' inquit. 'Qui ordo tibi placeat' inquit Catulus 'et quae dispositio argumentorum, in qua tu mihi semper deus videri soles.'

qui res nisi quis tu alius placeo ad ille pergo paulis inquam catulus etiam nunc desum video is res antonius qui expono qui sum tu ante explico quam illic proficiscaris quo tu dico intendo quisnam inquam qui ordo tu placeo inquam catulus et qui dispositio argumentor in qui tu ego semper deus video soleo


In quo genere nos quidem versamur tantum quantum possumus, quantum ingenio, quantum mediocri doctrina, quantum usu valemus; neque tamen istis, qui in una philosophia quasi tabernaculum vitae suae conlocarunt, multum sane in disputatione concedimus.

in quo genus nos quidem verso tantus quantus possum quantus ingenium quantus mediocris doctrina quantus usus valeo neque tamen iste qui in unus philosophia quasi tabernaculum vita suus conloco multus sanus in disputatio concedo


Hi primo die de temporibus deque universa re publica, quam ob causam venerant, multum inter se usque ad extremum tempus diei conlocuti sunt; quo quidem sermone multa divinitus a tribus illis consularibus Cotta deplorata et commemorata narrabat, ut nihil incidisset postea civitati mali, quod non impendere illi tanto ante vidissent.

hic primus dies de tempus de universus res publicus quam ob causa venio multus inter sui usque ad exter tempus dies conloquor sum quo quidem sermo multus divinitus ab tres ille consularis cotta deploro et commemoro narro ut nihil incido postea civitas malus qui non impendeo ille tantus ante video


Omnis autem hos motus subsequi debet gestus, non hic verba exprimens scaenicus, sed universam rem et sententiam non demonstratione, sed significatione declarans, laterum inflexione hac forti ac virili, non ab scaena et histrionibus, sed ab armis aut etiam a palaestra; manus autem minus arguta, digitis subsequens verba, non exprimens; bracchium procerius proiectum quasi quoddam telum orationis; supplosio pedis in contentionibus aut incipiendis aut finiendis.

omnis autem hic moueo subsequor debeo gero non hic verbum exprimo scaenicus sed universus res et sententia non demonstratio sed significatio declaro latus inflexio hic fortis atque virilis non ab scaena et histrio sed ab arma aut etiam ab palaestra manus autem paruus arguo digitus subsequor verbum non exprimo bracchium procerus projectum quasi quidam telis oratio supplosio pes in contentio aut incipio aut finio


Ergo haec duo genera sunt eius ridiculi, quod in re positum est, quae sunt propria perpetuarum facetiarum, in quibus describuntur hominum mores et ita effinguntur, ut aut re narrata aliqua quales sint intellegantur aut imitatione breviter iniecta in aliquo insigni ad inridendum vitio reperiantur.

ergo hic duo genus sum is ridiculis qui in res pono sum qui sum proprius perpetuaris facetiaris in qui describo homo mos et ita effingo ut aut res narro aliqui qualis sum intellego aut imitatio brevis inicio in aliquis insignio ad irrideo vitio reperio


serviamus." Maiora autem et minora et paria comparabimus sic: ex maiore: "si bona existimatio divitiis praestat et pecunia tanto opere expetitur, quanto gloria magis est expetenda!" ex minore:

servio magnus autem et parvus et par comparo sic ex magnus si bonus existimatio divitiae praesto et pecunia tantus opus expeto quantus gloria magis sum expeto ex paruus


Postea mihi placuit, eoque sum usus adulescens, ut summorum oratorum Graecas orationes explicarem, quibus lectis hoc adsequebar, ut, cum ea, quae legeram Graece, Latine redderem, non solum optimis verbis uterer et tamen usitatis, sed etiam exprimerem quaedam verba imitando, quae nova nostris essent, dum modo essent idonea.

postea ego placeo eo sum utor adulescens ut summus orator graece oratio explicaris qui lectus hic assequor ut cum is qui lego graecum latinum reddo non solus bonus verbum uto et tamen usitas sed etiam exprimo quidam verbum imito qui novo noster sum dum modo sum idoneus


Sed quando utendum sit aut non sit narratione, id est consili; neque enim si nota res est nec dubium quid gestum sit, narrare oportet, nec si adversarius narravit, nisi si refellemus; ac si quando erit narrandum, nec illa, quae suspicionem et crimen efficient contraque nos erunt, acriter persequemur et, quicquid potuerit, detrahemus; ne illud, quod Crassus, si quando fiat, perfidia, non stultitia fieri putat, ut causae noceamus, accidat. Nam ad summam totius causae pertinet, caute an contra demonstrata res sit, quod omnis orationis reliquae fons est narratio.

sed quando utor sum aut non sum narratio is sum consilium neque enim si nosco res sum neque dubius quis gero sum narro oportet neque si adversarius narro nisi si refello atque si quando sum narro neque ille qui suspicio et crimen efficio contra nos sum acer persequor et quisquis possum detraho ne ille qui crassus si quando fio perfidia non stultitia fio puto ut causa noceo accido nam ad summa totus causa pertineo caveo an contra demonstro res sum qui omnis oratio reliquus fons sum narratio


Tum Caesar 'unum' inquit 'me ex tuo sermone maxime, Crasse, commovit, quod eum negasti, qui non cito quid didicisset, umquam omnino posse perdiscere; ut mihi non sit difficile periclitari et aut statim percipere ista, quae tu verbis ad caelum extulisti, aut, si non potuerim, tempus non perdere, cum tamen his nostris possim esse contentus.'

tum caesar unus inquam ego ex tuus sermo magnus crassus commoveo qui is nego qui non cito quis disco umquam omnino possum perdisco ut ego non sum difficilis periclitaris et aut statim percipio iste qui tu verbum ad caelum effero aut si non possum tempus non perdo cum tamen hic noster possum sum contineo


Itaque illi disertissimi homines ministros habent in causis iuris peritos, cum ipsi sint imperitissimi, ei qui, ut abs te paulo ante dictum est, pragmatici vocantur; in quo nostri omnino melius multo, quod clarissimorum hominum auctoritate leges et iura tecta esse voluerunt. Sed tamen non fugisset hoc Graecos homines, si ita necesse esse arbitrati essent, oratorem ipsum erudire in iure civili, non ei pragmaticum adiutorem dare.

itaque ille dissero homo minister habeo in causa ius pereo cum ipse sum imperitissimi is qui ut abs tu paulus ante dico sum pragmaticus voco in quo noster omnino bonus multus qui clarus homo auctoritas lex et ius tectum sum volo sed tamen non fugio hic graeci homo si ita necesse sum arbitror sum orator ipse erudio in ius civilis non is pragmaticus adiutor do


Ac primum naturam causae videat, quae numquam latet, factumne sit quaeratur, an quale sit, an quod nomen habeat; quo perspecto statim occurrit naturali quadam prudentia, non his subductionibus, quas isti docent, quid faciat causam, id est, quo sublato controversia stare non possit; deinde quid veniat in iudicium: quod isti sic iubent quaerere: interfecit Opimius Gracchum. Quid facit causam? Quod rei publicae causa, cum ex senatus consulto ad arma vocasset. Hoc tolle, causa non erit. At id ipsum negat contra leges licuisse Decius. Veniet igitur in iudicium licueritne ex senatus consulto servandae rei publicae causa. Perspicua sunt haec quidem et in vulgari prudentia sita; sed illa quaerenda, quae et ab accusatore et a defensore argumenta ad id, quod in iudicium venit, spectantia debent adferri.

atque primus natura causa video qui numquam lateo facio sum quaero an qualis sum an qui nomen habeo quo perspicio statim occurro natural quidam prudentia non hic subductio qui iste doceo quis facio causa is sum quo tollo controversia sto non possum deinde quis venio in iudicium qui iste sic iubeo quaero interfacio opimus gracchus quis facio causa qui res publicus causa cum ex senatus consultum ad arma voco hic tollo causa non sum at is ipse nego contra lex liceo decius venio igitur in iudicium liceo ex senatus consultum servo res publicus causa perspicuus sum hic quidem et in vulgaris prudentia sino sed ille quaero qui et ab accusator et ab defensor argumentum ad is qui in iudicium venio specto debeo affero


'Minime mirum,' inquit Antonius 'si ista res adhuc nostra lingua inlustrata non est; nemo enim studet eloquentiae nostrorum hominum, nisi ut in causis atque in foro eluceat; apud Graecos autem eloquentissimi homines remoti a causis forensibus cum ad ceteras res inlustris tum ad historiam scribendam maxime se applicaverunt: namque et Herodotum illum, qui princeps genus hoc ornavit, in causis nihil omnino versatum esse accepimus; atqui tanta est eloquentia, ut me quidem, quantum ego Graece scripta intellegere possum, magno opere delectet; et post illum Thucydides omnis dicendi artificio mea sententia facile vicit;

paruus mirus inquam antonius si iste res adhuc noster lingua illustro non sum nemo enim studeo eloquentia noster homo nisi ut in causa atque in forum eluceo apud graeci autem eloquens homo removeo ab causa forensis cum ad ceterus res illustris tum ad historia scribo magnus sui applicaverunt namque et herodotus ille qui princeps genus hic orno in causa nihil omnino verso sum accipio atqui tantus sum eloquentia ut ego quidem quantus ego graecum scribo intellego possum magnus opus delecto et post ille thucydides omnis dico artificium meus sententia facilis vinco


Qua re hic locus de vita et moribus totus est oratori perdiscendus; cetera si non didicerit, tamen poterit, si quando opus erit, ornare dicendo, si modo ad eum erunt delata et ei tradita. Etenim si constat inter doctos, hominem ignarum astrologiae ornatissimis atque optimis versibus Aratum de caelo stellisque dixisse; si de rebus rusticis hominem ab agro remotissimum Nicandrum Colophonium poetica quadam facultate, non rustica, scripsisse praeclare, quid est cur non orator de rebus eis eloquentissime dicat, quas ad certam causam tempusque cognorit?

qui res hic locus de vito et mos totus sum orator perdisco ceterus si non disco tamen possum si quando opus sum ornaris dico si modo ad is sum defero et is trado etenim si consto inter doceo homo ignarus astrologia orno atque bonus versus aratus de caelum stella dico si de res rusticus homo ab ager removeo nicander colophonius poeticus quidam facultas non rusticus scribo praeclaris quis sum cur non orator de res is eloquens dico qui ad certus causa tempus cogo


Itaque illud ego, quod in causa Curiana Scaevolae dixi, non dixi secus ac sentiebam: nam "si," inquam "Scaevola, nullum erit testamentum recte factum, nisi quod tu scripseris, omnes ad te cives cum tabulis veniemus, omnium testamenta tu scribes unus. Quid igitur?" inquam "quando ages negotium publicum? quando amicorum? quando tuum? quando denique nihil ages?" Tum illud addidi "mihi enim liber esse non videtur, qui non aliquando nihil agit." In qua permaneo, Catule, sententia meque, cum huc veni, hoc ipsum nihil agere et plane cessare delectat.

itaque ille ego qui in causa curianus scaevola dico non dico secus atque sentio nam si inquam scaevola nullus sum testamentum rectus facio nisi qui tu scribo omnis ad tu civis cum tabula venio omnis testamentum tu scribo unus quis igitur inquam quando ago negotium publicus quando amicus quando tuus quando denique nihil ago tum ille addo ego enim liber sum non video qui non aliquando nihil ago in qui permaneo catulis sententia ego cum huc venio hic ipse nihil ago et planus cessaris delecto


quamvis bonus ipse

quivis bonus ipse atque rudis quivis satis asper


Genus igitur dicendi est eligendum, quod maxime teneat eos, qui audiant, et quod non solum delectet, sed etiam sine satietate delectet; non enim a me iam exspectari puto, ut moneam, ut caveatis, ne exilis, ne inculta sit vestra oratio, ne vulgaris, ne obsoleta; aliud quiddam maius et ingenia me hortantur vestra et aetates.

genus igitur dico sum eligo qui magnus teneo is qui audio et qui non solus delecto sed etiam sine satietas delecto non enim ab ego iam exspecto puto ut moneo ut caveatus ne exilis ne incultus sum vester oratio ne vulgaris ne obsolesco alius quidam magnus et ingenium ego hortor vester et aetas


Quid? leges veteres moresque maiorum; quid? auspicia, quibus ego et tu, Crasse, cum magna rei publicae salute praesumus; quid? religiones et caerimoniae; quid? haec iura civilia, quae iam pridem in nostra familia sine ulla eloquentiae laude versantur, num aut inventa sunt aut cognita aut omnino ab oratorum genere tractata?

quis lex vetus mos magnus quis auspicium qui ego et tu crassus cum magnus res publicus salus praesum quis religio et caerimonia quis hic ius civile qui iam pridem in noster familia sine ullus eloquentia laus verso num aut invenio sum aut cognosco aut omnino ab orator genus tracto


Ac mea quidem sententia nemo poterit esse omni laude cumulatus orator, nisi erit omnium rerum magnarum atque artium scientiam consecutus: etenim ex rerum cognitione efflorescat et redundet oportet oratio. Quae, nisi res est ab oratore percepta et cognita, inanem quandam habet elocutionem et paene puerilem.

atque meus quidem sententia nemo possum sum omnis laus cumulo orator nisi sum omnis res magnaris atque ars scientia consequor etenim ex res cognitio effloresco et redundo oportet oratio qui nisi res sum ab orator percipio et cognosco inanis quidam habeo elocutio et paene puerilis


Haec, ut brevissime dici potuerunt, ita a me dicta sunt; ut enim si aurum cui, quod esset multifariam defossum, commonstrare vellem, satis esse deberet, si signa et notas ostenderem locorum, quibus cognitis ipse sibi foderet et id quod vellet parvo labore, nullo errore, inveniret; sic has ego argumentorum notavi notas quae quaerenti demonstrant, ubi sint; reliqua cura et cogitatione eruuntur;

hic ut brevis dico possum ita ab ego dictum sum ut enim si aurum qui qui sum multifarius defodio commonstraris volo satis sum debeo si signum et nosco ostendo locus qui cognosco ipse sui fodio et is qui volo parvus labor nullus error invenio sic hic ego argumentor noto nosco qui quaero demonstro ubi sum reliquus cura et cogitatio eruo


"sapiens si algebis, tremes" et alia permulta. Saepe etiam facete concedas adversario id ipsum, quod tibi ille detrahit; ut C. Laelius, cum ei quidam malo genere natus diceret, indignum esse suis maioribus, "at hercule" inquit "tu tuis dignus." Saepe etiam sententiose ridicula dicuntur, ut M. Cincius, quo die legem de donis et muneribus tulit, cum C. Cento prodisset et satis contumeliose "quid fers, Cinciole?" quaesisset, "ut emas," inquit "Gai, si uti velis."

sapio si algebis tremo et alius permultus saepe etiam facetus concedo adversarius is ipse qui tu ille detraho ut que laelius cum is quidam malus genus nascor dico indignus sum suus magnus at herculis inquam tu tuus dignus saepe etiam sententiosus ridicula dico ut m cincius quo dies lex de donum et munus fero cum que cento prodeo et satis contumeliosus quis fero cinciolus quaero ut emo inquam gaius si uti velis


Atque eorum quidem, quae duo prima dixi, rationem non arbitror exspectari a me puri dilucidique sermonis, neque enim conamur docere eum dicere, qui loqui nesciat; nec sperare, qui Latine non possit, hunc ornate esse dicturum; neque vero, qui non dicat quod intellegamus, hunc posse quod admiremur dicere. Linquamus igitur haec, quae cognitionem habent facilem, usum necessarium. Nam alterum traditur litteris doctrinaque puerili, alterum adhibetur ob eam causam, ut intellegatur quid quisque dicat, quod videmus ita esse necessarium, ut tamen eo minus nihil esse possit.

atque is quidem qui duo primus dico ratio non arbitror exspecto ab ego purus dilucidus sermo neque enim conor doceo is dico qui loquor nescio neque spero qui latinum non possum hic orno sum dico neque verus qui non dico qui intellego hic possum qui admiror dico linquo igitur hic qui cognitio habeo facilis usus necessarius nam alter trado littera doctrina puerilis alter adhibeo ob is causa ut intellego quis quisque dico qui video ita sum necessarius ut tamen is paruus nihil sum possum


Reliqua vero etiam si adiuvant, historiam dico et prudentiam iuris publici et antiquitatis memoriam et exemplorum copiam, si quando opus erit, a viro optimo et istis rebus instructissimo, familiari meo Congo mutuabor, neque repugnabo, quo minus, id quod modo hortatus es, omnia legant, omnia audiant, in omni recto studio atque humanitate versentur; sed me hercule non ita multum spati mihi habere videntur, si modo ea facere et persequi volent, quae a te, Crasse, praecepta sunt; qui mihi prope iam nimis duras leges imponere visus es huic aetati, sed tamen ad id, quod cupiunt, adipiscendum prope necessarias.

reliquus verus etiam si adjuvo historia dico et prudentia ius publicus et antiquitas memoria et exemplum copia si quando opus sum ab vir bonus et iste res instruo familiaris meus congo mutuo neque repugno quo paruus is qui modo hortor sum omnis lego omnis audio in omnis recingo studium atque humanitas verso sed ego herculis non ita multus spatium ego habeo video si modo is facio et persequor volo qui ab tu crassus praecipio sum qui ego prope iam nimis duro lex impono video sum hic aetas sed tamen ad is qui cupio adipiscendum prope necessaria


Videsne quae vis in homine acerrimi ingeni, quam potens et quanta mens fuerit? Qui ita responderit, ut intellegere possemus nihil ex illius animo, quod semel esset infusum, umquam effluere potuisse; cum quidem ei fuerit optabilius oblivisci posse potius quod meminisse nollet quam quod semel audisset vidissetve meminisse. Sed neque propter hoc Themistocli responsum memoriae nobis opera danda non est neque illa mea cautio et timiditas in causis propter praestantem prudentiam Crassi neglegenda est; uterque enim istorum non mihi attulit aliquam, sed suam significavit facultatem.

video qui volo in homo acer ingenium quam possum et quantus mens sum qui ita respondeo ut intellego possum nihil ex ille animus qui semel sum infundo umquam effluo possum cum quidem is sum optabilis obliviscor possum potis qui memini nolo quam qui semel audio video memini sed neque propter hic themistocles responsum memoria nos opus do non sum neque ille meus cautio et timiditas in causa propter praesto prudentia crassus neglego sum uterque enim iste non ego affero aliqui sed suus significo facultas


neque est enim facile perficere ut irascatur ei, cui tu velis, iudex, si tu ipse id lente ferre videare; neque ut oderit eum, quem tu velis, nisi te ipsum flagrantem odio ante viderit; neque ad misericordiam adducetur, nisi tu ei signa doloris tui verbis, sententiis, voce, vultu, conlacrimatione denique ostenderis; ut enim nulla materies tam facilis ad exardescendum est, quae nisi admoto igni ignem concipere possit, sic nulla mens est tam ad comprehendendam vim oratoris parata, quae possit incendi, nisi ipse inflammatus ad eam et ardens accesserit.

neque sum enim facilis perficio ut irasco is qui tu velis iudex si tu ipse is lentus fero videaris neque ut odi is qui tu velis nisi tu ipse flagro odium ante video neque ad misericordia adduco nisi tu is signum dolor tuus verbum sententia vox vultus conlacrimatio denique ostendo ut enim nullus materies tam facilis ad exardescendum sum qui nisi admoueo ignis ignis concipio possum sic nullus mens sum tam ad comprehendo vis orator paro qui possum incendo nisi ipse inflammo ad is et ardeo accedo


Quod si Antipater ille Sidonius, quem tu probe, Catule, meministi, solitus est versus hexametros aliosque variis modis atque numeris fundere ex tempore tantumque hominis ingeniosi ac memoris valuit exercitatio, ut, cum se mente ac voluntate coniecisset in versum, verba sequerentur; quanto id facilius in oratione, exercitatione et consuetudine adhibita, consequemur!

qui si antipater ille sidonius qui tu probus catulis memini soleo sum verro hexameter alius varius modus atque numerus fundo ex tempus tantus homo ingeniosus atque memor valeo exercitatio ut cum sui mens atque voluntas conicio in verro verbum sequor quantus is facilis in oratio exercitatio et consuetudo adhibeo consequor


Si res tota quaeritur, definitione universa vis explicanda est, sic: "si maiestas est amplitudo ac dignitas civitatis, is eam minuit, qui exercitum hostibus populi Romani tradidit, non qui eum, qui id

si res totus quaero definitio universus volo explico sum sic si maiestas sum amplitudo atque dignitas civitas is is minuo qui exercitus hostis populus romanus trado non qui is qui is


Et quoniam, quod saepe iam dixi, tribus rebus homines ad nostram sententiam perducimus, aut docendo aut conciliando aut permovendo, una ex tribus his rebus res prae nobis est ferenda, ut nihil aliud nisi docere velle videamur; reliquae duae, sicuti sanguis in corporibus, sic illae in perpetuis orationibus fusae esse debebunt; nam et principia et ceterae partes orationis, de quibus paulo post pauca dicemus, habere hanc vim magno opere debent, ut ad eorum

et quoniam qui saepe iam dico tres res homo ad noster sententia perduco aut doceo aut concilio aut permoveo unus ex tres hic res res prae nos sum fero ut nihil alius nisi doceo volo video reliquus duo sicut sanguis in corpus sic ille in perpetuus oratio fundo sum debeo nam et principia et ceterus pars oratio de qui paulus post paucus dico habeo hic vis magnus opus debeo ut ad is


Ac nostrae fere causae, quae quidem sunt criminum, plerumque infitiatione defenduntur; nam et de pecuniis repetundis quae maximae sunt, neganda fere sunt omnia, et de ambitu raro illud datur, ut possis liberalitatem atque benignitatem ab ambitu atque largitione seiungere; de sicariis, de veneficiis, de peculatu infitiari necesse est: id est igitur genus primum causarum in iudiciis ex controversia facti; in deliberationibus plerumque ex futuri, raro ex instantis aut acti.

atque noster fere causa qui quidem sum crimen plerusque infitiatio defendo nam et de pecunia repeto qui magnus sum nego fere sum omnis et de ambitus rarus ille do ut possum liberalitas atque benignitas ab ambitus atque largitio sejungo de sicarius de veneficium de peculor infitior necesse sum is sum igitur genus primus causaris in iudicium ex controversia facio in deliberatio plerusque ex sum rarus ex insto aut ago


'Iam id quidem saepe' inquit Catulus 'ex eo audivi, cum diceret sibi iam certum esse a iudiciis causisque discedere; sed, ut ipsi soleo dicere, non licebit; neque enim auxilium suum saepe a viris bonis frustra implorari patietur neque id aequo animo feret civitas, quae si voce L. Crassi carebit, ornamento quodam se spoliatam putabit.' 'Nam hercle,' inquit Antonius 'si haec vere a Catulo dicta sunt, tibi mecum in eodem est pistrino, Crasse, vivendum; et istam oscitantem et dormitantem sapientiam Scaevolarum et ceterorum beatorum otio concedamus.'

iam is quidem saepe inquam catulus ex is audio cum dico sui iam certus sum ab iudicium causa discedo sed ut ipse soleo dico non liceo neque enim auxilium suus saepe ab vis bonus frustra imploraris patior neque is aequus animus fero civitas qui si vox l crassus careo ornamentum quidam sui spolio puto nam hercules inquam antonius si hic verus ab catulus dictum sum tu ego in idem sum pistrinum crassus vivo et iste oscito et dormito sapientia scaevolaris et ceterus beator otium concedo


'Iam, iam,' inquit Catulus 'intellego, Crasse, quid dicas; et hercule adsentior; satis video tibi homini ad perdiscendum acerrimo ad ea cognoscenda, quae dicis, fuisse temporis.' 'Pergisne' inquit Crassus 'me, quae dicam, de me, non de re putare dicere? Sed iam, si placet, ad instituta redeamus.' 'Mihi vero' Catulus inquit 'placet.'

iam iam inquam catulus intellego crassus quis dico et herculis adsentio satis video tu homo ad perdisco acer ad is cognosco qui dico sum tempus pergus inquam crassus ego qui dico de ego non de res puto dico sed iam si placeo ad institutum redeo ego verus catulus inquam placeo


Haec eo mihi praedicenda fuerunt, ut, si non omnia, quae proponerentur a me, ad omnium vestrum studium et ad genus id, quod quisque vestrum in dicendo probaret, adhaerescerent, id a me genus exprimi sentiretis, quod maxime mihi ipsi probaretur.

hic is ego praedico sum ut si non omnis qui propono ab ego ad omnis vester studium et ad genus is qui quisque vester in dico probo adhaeresco is ab ego genus exprimo sentio qui magnus ego ipse probo


Cui nostrum licet fundos nostros obire aut res rusticas vel fructus causa vel delectationis invisere? Tamen nemo tam sine oculis, tam sine mente vivit, ut quid sit sementis ac messis, quid arborum putatio ac vitium, quo tempore anni aut quo modo ea fiant omnino nesciat. Num igitur si qui fundus inspiciendus aut si mandandum aliquid procuratori de agri cultura aut imperandum vilico est, Magonis Karthaginiensis sunt libri perdiscendi? an hac communi intellegentia contenti esse possumus? Cur ergo non eidem in iure civili, praesertim cum in causis et in negotiis et in foro conteramur, satis instructi esse possumus ad hoc dumtaxat, ne in nostra patria peregrini atque advenae esse videamur?

qui nos licet fundus noster obeo aut res rustica vel fructus causa vel delectatio inviso tamen nemo tam sine oculus tam sine mens vivo ut quis sum sementis atque messis quis arbor putatio atque vitium quo tempus annus aut quo modo is fio omnino nescio num igitur si qui fundus inspicio aut si mando aliquis procurator de ager cultura aut impero vilicus sum mago carthaginiensis sum liber perdisco an hic communis intellego contendo sum possum cur ergo non idem in ius civilis praesertim cum in causa et in negotium et in forum contero satis instruo sum possum ad hic dumtaxat ne in noster patria peregrinus atque advena sum video