Qui enim cantus moderata oratione dulcior inveniri potest? Quod carmen artificiosa verborum conclusione aptius? Qui actor imitanda quam orator suscipienda veritate iucundior? Quid autem subtilius quam crebrae acutaeque sententiae? Quid admirabilius quam res splendore inlustrata verborum? Quid plenius quam omni genere rerum cumulata oratio? Neque ulla non propria oratoris res est, quae quidem ornate dici graviterque debet.

qui enim cantus modero oratio dulcis invenio possum qui carmen artificiosus verbum conclusio aptus qui actor imito quam orator suscipio veritas jucundus quis autem subtilis quam creber acuo sententia quis admirabilis quam res splendor illustro verbum quis plenus quam omnis genus res cumulo oratio neque ullus non proprius orator res sum qui quidem orno dico gravis debeo


effertur, imus, ad sepulcrum venimus,


neque tamen illa non ornant, habiti honores, decreta virtutis praemia, res gestae iudiciis hominum comprobatae; in quibus etiam felicitatem ipsam deorum immortalium iudicio tribui laudationis est. Sumendae autem res erunt aut magnitudine praestabiles aut novitate primae aut genere ipso singulares; neque enim parvae neque usitatae neque vulgares admiratione aut omnino laude dignae videri solent.

neque tamen ille non orno habeo honor decretum virtus praemium res gero iudicium homo comprobo in qui etiam felicitas ipse deus immortalis iudicium tribuo laudatio sum sumo autem res sum aut magnitudo praestabilis aut novitas primus aut genus ipse singularis neque enim parvus neque usitor neque vulgaris admiratio aut omnino laus dignus video soleo


Latine scilicet dicendo, verbis usitatis ac proprie demonstrantibus ea, quae significari ac declarari volemus, sine ambiguo verbo aut sermone, non nimis longa continuatione verborum, non valde productis eis, quae similitudinis causa ex aliis rebus transferuntur, non discerptis sententiis, non praeposteris temporibus, non confusis personis, non perturbato ordine. Quid multa? Tam facilis est tota res, ut mihi permirum saepe videatur, cum difficilius intellegatur, quid patronus velit dicere, quam si ipse ille, qui patronum adhibet, de re sua diceret.

latinum scilicet dico verbum usitas atque proprius demonstro is qui significo atque declararis volo sine ambiguus verbum aut sermo non nimis longus continuatio verbum non validus produco is qui similitudo causa ex alius res transfero non discerpo sententia non praeposterus tempus non confundo persona non perturbo ordo quis multus tam facilis sum totus res ut ego permirus saepe video cum difficilis intellego quis patronus volo dico quam si ipse ille qui patronus adhibeo de res suus dico


Sed ex his omnibus nihil magis ridetur, quam quod est praeter exspectationem, cuius innumerabilia sunt exempla, vel Appi maioris illius, qui in senatu, cum ageretur de agris publicis et de lege Thoria et peteretur Lucullus ab eis, qui a pecore eius depasci agros publicos dicerent, "non est" inquit "Luculli pecus illud; erratis";—defendere Lucullum videbatur—"ego liberum puto esse: qua libet pascitur."

sed ex hic omnis nihil magis rideo quam qui sum praeter exspectatio qui innumerabilis sum exemplum vel appius magnus ille qui in senatus cum ago de ager publicus et de lex thoria et peto lucullus ab is qui ab pecus is depasco ager publicus dico non sum inquam lucullus pecus ille erro defendo lucullus video ego liber puto sum qui libet pascor


'Erras, Catule,' inquit Antonius 'nam egomet in multos iam Phormiones incidi. Quis enim est istorum Graecorum, qui quemquam nostrum quicquam intellegere arbitretur? Ac mihi quidem non ita molesti sunt; facile omnis perpetior et perfero; nam aut aliquid adferunt, quod mihi non displiceat, aut efficiunt, ut me non didicisse minus paeniteat; dimitto autem eos non tam contumeliose quam philosophum illum Hannibal, et eo fortasse plus habeo etiam negoti. Sed tamen est eorum doctrina, quantum ego iudicare possum, perridicula:

erro catulis inquam antonius nam nos in multus iam phormio incido quis enim sum iste graecum qui quisquam nos quisquam intellego arbitror atque ego quidem non ita molestus sum facilis omnis perpetior et perfero nam aut aliquis affero qui ego non displiceo aut efficio ut ego non disco paruus paeniteo dimitto autem is non tam contumeliosus quam philosophus ille hannibal et is fortasse multus habeo etiam negotium sed tamen sum is doctrina quantus ego iudicaris possum perridiculus


Ipse ille Mucius paterni iuris defensor et quasi patrimoni propugnator sui, quid in illa causa, cum contra te diceret, attulit, quod de iure civili depromptum videretur? Quam legem recitavit? Quid patefecit dicendo, quod fuisset imperitis occultius? Nempe eius omnis oratio versata est in eo, ut scriptum plurimum valere oportere defenderet; at in hoc genere pueri apud magistros exercentur omnes, cum in eius modi causis alias scriptum, alias aequitatem defendere docentur.

ipse ille mucius paternus ius defenso et quasi patrimonium propugnator suus quis in ille causa cum contra tu dico affero qui de ius civilis depromptum video quam lex recito quis patefacio dico qui sum imperitus occulo nempe is omnis oratio verso sum in is ut scribo multus valeo oportet defendo at in hic genus puer apud magister exerceo omnis cum in is modus causa alius scribo alius aequitas defendo doceo


Hic quantum fit mali, si iratum, si non stultum, si non levem testem laeseris! Habet enim et voluntatem nocendi in iracundia et vim in ingenio et pondus in vita. Nec, si hoc Crassus non committit, ideo non multi et saepe committunt. Quo quidem mihi turpius videri nihil solet, quam quod ex oratoris dicto aliquo aut responso aut rogato sermo ille sequitur: "occidit." "Adversariumne?" "Immo vero" aiunt "se et eum, quem

hic quantus fio malus si irascor si non stultus si non levo testo laedo habeo enim et voluntas noceo in iracundia et vis in ingenium et pondus in vito neque si hic crassus non committo ideo non multus et saepe committo quo quidem ego turpis video nihil soleo quam qui ex orator dico aliquis aut respondeo aut rogo sermo ille sequor occido adversarius immo verus aio sui et is qui


haec autem, quae sunt in re ipsa et sententia, partibus sunt innumerabilia, generibus pauca; exspectationibus enim decipiendis et naturis aliorum inridendis et similitudine turpioris et dissimulatione et subabsurda dicendo et stulta reprehendendo risus moventur. Itaque imbuendus est is, qui iocose volet dicere, quasi natura quadam apta ad haec genera et moribus, ut ad cuiusque modi genus ridiculi vultus etiam accommodetur; qui quidem quo severior est et tristior, ut in te, Crasse, hoc illa, quae dicuntur, salsiora videri solent.

hic autem qui sum in res ipse et sententia pars sum innumerabilis genus paucus exspectatio enim decipio et natura alius irrideo et similitudo turpis et dissimulatio et subabsurdus dico et stultus reprehendo rideo moveo itaque imbuo sum is qui jocosus volo dico quasi natura quidam apto ad hic genus et mos ut ad quisque modus genus ridiculis vultus etiam accommodo qui quidem quo severus sum et tristis ut in tu crassus hic ille qui dico salio video soleo


'dicam enim tibi, Catule, non tam doctus quam, id quod est maius, expertus: omnium ceterarum rerum oratio, mihi crede, ludus est homini non hebeti neque inexercitato neque communium litterarum et politioris humanitatis experti; in causarum contentionibus magnum est quoddam opus atque haud sciam an de humanis operibus longe maximum; in quibus vis oratoris plerumque ab imperitis exitu et victoria iudicatur; ubi adest armatus adversarius, qui sit et feriendus et repellendus; ubi saepe is, qui rei dominus futurus est, alienus atque iratus aut etiam amicus adversario et inimicus tibi est; cum aut docendus is est aut dedocendus aut reprimendus aut incitandus aut omni ratione ad tempus, ad causam oratione moderandus (in quo saepe benevolentia ad odium, odium autem ad benevolentiam deducendum est); aut tamquam machinatione aliqua tum ad severitatem tum ad remissionem animi, tum ad tristitiam tum ad laetitiam est contorquendus;

dico enim tu catulis non tam doceo quam is qui sum magnus experior omnis ceteraris res oratio ego credo ludus sum homo non hebeti neque inexercitatus neque communis litteraris et polio humanitas experior in causaris contentio magnus sum quidam opus atque haud scio an de humanus opus longus magnus in qui volo orator plerusque ab imperitus exeo et victoria judico ubi adsum armo adversarius qui sum et ferio et repello ubi saepe is qui res dominus sum sum alienus atque irascor aut etiam amicus adversarius et inimicus tu sum cum aut doceo is sum aut dedoceo aut reprimo aut incito aut omnis ratio ad tempus ad causa oratio modero in quo saepe benevolens ad odium odium autem ad benevolentia deduco sum aut tamquam machinatio aliqui tum ad severitas tum ad remissio animus tum ad tristitia tum ad laetitia sum contorqueo


"si Gracchus nefarie, praeclare Opimius." Ex consequentibus: "si et ferro interfectus ille et tu inimicus eius cum gladio cruento comprehensus in illo ipso loco et nemo praeter te ibi visus est et causa nemini et tu semper audax, quid est quod de facinore dubitare possimus?" Ex consentaneis et ex praecurrentibus et ex repugnantibus, ut olim Crassus adulescens: "non si Opimium defendisti, Carbo, idcirco te isti bonum civem putabunt: simulasse te et aliquid quaesisse perspicuum est, quod Ti. Gracchi mortem saepe in contionibus deplorasti, quod P. Africani necis socius fuisti, quod eam legem in tribunatu tulisti, quod

si gracchus nefarius praeclaris opimus ex consequor si et ferrum interficio ille et tu inimicus is cum gladius cruento comprehendo in ille ipse locus et nemo praeter tu ibi video sum et causa nemo et tu semper audax quis sum qui de facinus dubitaris possum ex consentaneus et ex praecurro et ex repugno ut olim crassus adulescens non si opimius defendo carbo idcirco tu iste bonus civis puto simulo tu et aliquis quaero perspicuus sum qui tiberius gracchus mors saepe in contio deploro qui p africanus nex socius sum qui is lex in tribunatus fero qui


facit enim de se coniecturam; cuius tanta vis ingeni est, ut neminem nisi consulto putet, quod contra se ipsum sit, dicere; sed ego non de praestanti quadam et eximia, sed prope de vulgari et communi vi nunc disputo. Ita apud Graecos fertur incredibili quadam magnitudine consili atque ingeni Atheniensis ille fuisse Themistocles; ad quem quidam doctus homo atque in primis eruditus accessisse dicitur eique artem memoriae, quae tum primum proferebatur, pollicitus esse se traditurum; cum ille quaesisset quidnam illa ars efficere posset, dixisse illum doctorem, ut omnia meminisset; et ei Themistoclem respondisse gratius sibi illum esse facturum, si se oblivisci quae vellet quam si meminisse docuisset.

facio enim de sui conicio qui tantus volo ingenium sum ut nemo nisi consultum puto qui contra sui ipse sum dico sed ego non de praesto quidam et eximius sed prope de vulgaris et communis vis nunc disputo ita apud graeci fero incredibilis quidam magnitudo consilium atque ingenium atheniensis ille sum themistocles ad qui quidam doceo homo atque in primus erudio accedo dico is ars memoria qui tum primus profero polliceor sum sui trado cum ille quaero quisnam ille ars efficio possum dico ille doctor ut omnis memini et is themistoclem respondeo gratus sui ille sum facio si sui obliviscor qui volo quam si memini doceo


Neque enim haec ita dico, ut ars aliquos limare non possit —neque enim ignoro, et quae bona sint, fieri meliora posse doctrina, et, quae non optima, aliquo modo acui tamen et corrigi posse—, sed sunt quidam aut ita lingua haesitantes aut ita voce absoni aut ita vultu motuque corporis vasti atque agrestes, ut, etiam si ingeniis atque arte valeant, tamen in oratorum numerum venire non possint; sunt autem quidam ita in eisdem rebus habiles, ita naturae muneribus ornati, ut non nati, sed ab aliquo deo ficti esse videantur.

neque enim hic ita dico ut ars aliquis limaris non possum neque enim ignoro et qui bonus sum fio bonus possum doctrina et qui non bonus aliquis modo acuo tamen et corrigo possum sed sum quidam aut ita lingua haesito aut ita vox absonus aut ita vultus moveo corpus vastus atque agrestis ut etiam si ingenium atque ars valeo tamen in orator numerus venio non possum sum autem quidam ita in idem res habilis ita natura munus orno ut non nascor sed ab aliquis deus fingo sum video


Quis neget opus esse oratori in hoc oratorio motu statuque Rosci gestum et venustatem? Tamen nemo suaserit studiosis dicendi adulescentibus in gestu discendo histrionum more elaborare. Quid est oratori tam necessarium quam vox? Tamen me auctore nemo dicendi studiosus Graecorum more tragoedorum voci serviet, qui et annos compluris sedentes declamitant et cotidie, ante quam pronuntient, vocem cubantes sensim excitant eandemque, cum egerunt, sedentes ab acutissimo sono usque ad gravissimum sonum recipiunt et quasi quodam modo conligunt. Hoc nos si facere velimus, ante condemnentur ei, quorum causas receperimus, quam totiens, quotiens praescribitur, Paeanem aut hymnum recitarimus.

quis nego opus sum orator in hic oratorius motus sto roscius gero et venustas tamen nemo suadeo studiosus dico adulescens in gestus disco histrio mos elaboraris quis sum orator tam necessarius quam vox tamen ego auctor nemo dico studiosus graecum mos tragoedus vox servio qui et annus complures sedeo declamito et cottidie ante quam pronuntio voco cubo sensim excito idem cum egero sedeo ab acuo sonus usque ad gravis sonus recipio et quasi quidam modo conligunt hic nos si facio volo ante condemno is qui causa recipio quam totiens quotiens praescribo paean aut hymnus recito


quod quidem in illa causa neque Sulpicius fecit neque ego facere conatus sum; nam quantum uterque nostrum potuit, omni copia dicendi dilatavit, quid esset maiestatem minuere: etenim definitio primum reprehenso verbo uno aut addito aut dempto saepe extorquetur e manibus; deinde genere ipso doctrinam redolet exercitationemque paene puerilem: tum et in sensum et in mentem iudicis intrare non potest, ante enim praeterlabitur, quam percepta est.

qui quidem in ille causa neque sulpicius facio neque ego facio conor sum nam quantus uterque nos possum omnis copia dico dilato quis sum maiestas minuo etenim definitio primus reprehendo verbum unus aut addo aut dempto saepe extorqueo e manus deinde genus ipse doctrina redoleo exercitatio paene puerilis tum et in sensus et in mens judex intro non possum ante enim praeterlabor quam percipio sum


ut tuus amicus, Crasse, Granius, "non esse sextantis." Et si quaeritis, is, qui appellatur dicax, hoc genere maxime excellet; sed risum movent alia maiorem. Ambiguum per se ipsum probatur id quidem, ut ante dixi, vel maxime; ingeniosi enim videtur vim verbi in aliud, atque ceteri accipiant, posse ducere; sed admirationem magis quam risum movet, nisi si quando incidit in aliud quoque genus ridiculi, quae genera percurram equidem.

ut tuus amicus crassus granius non sum sextantis et si quaero is qui appello dicax hic genus magnus excello sed risus moveo alius magnus ambiguus per sui ipse probo is quidem ut ante dico vel magnus ingeniosus enim video vis verbum in alius atque ceterus accipio possum duco sed admiratio magis quam risus moveo nisi si quando incido in alius quoque genus ridiculis qui genus percurro equidem


Tum Cotta 'quoniam quod difficillimum nobis videbatur, ut omnino de his rebus, Crasse, loquerere, adsecuti sumus, de reliquo iam nostra culpa fuerit, si te, nisi omnia, quae percontati erimus, explicaris, dimiserimus.'

tum cotta quoniam qui difficilis nos video ut omnino de hic res crassus loquor adsequor sum de reliquus iam noster culpa sum si tu nisi omnis qui percontas sum explicaris dimitto


Tum Antonius vehementer se adsentiri Crasso dixit, quod neque ita amplecteretur artem, ut ei solerent, qui omnem vim dicendi in arte ponerent, neque rursus eam totam, sicut plerique philosophi facerent, repudiaret. 'Sed existimo' inquit 'gratum te his, Crasse, facturum, si ista exposueris quae putas ad dicendum plus quam ipsam artem posse prodesse.'

tum antonius vehemens sui adsentio crassus dico qui neque ita amplector ars ut is soleo qui omnis vis dico in ars pono neque rursus is totus sicut plerusque philosophus facio repudio sed existimo inquam gratus tu hic crassus facio si iste expono qui puto ad dico multus quam ipse ars possum prosum


fecisset, populi Romani potestati tradidit." Sin pars, partitione, hoc modo: "aut senatui parendum de salute rei publicae fuit aut aliud consilium instituendum aut sua sponte faciendum; aliud consilium, superbum; suum, adrogans; utendum igitur fuit consilio senatus." Si ex vocabulo, ut Carbo: "si consul est, qui consulit patriae,

facio populus romanus potestas trado sin pars partitio hic modo aut senatus pareo de salus res publicus sum aut alius consilium instituo aut suus sponte facio alius consilium superbus suus adrogo utor igitur sum consilium senatus si ex vocabulum ut carbo si consul sum qui consulo patria


Tum ille 'iocabatur' inquit 'Catulus, praesertim cum ita dicat ipse, ut ambrosia alendus esse videatur. Verum te, Caesar, audiamus, ut Antoni reliqua videamus.' Et Antonius 'perpauca quidem mihi restant,' inquit 'sed tamen defessus iam labore atque itinere disputationis meae requiescam in Caesaris sermone quasi in aliquo peropportuno deversorio.' 'Atqui' inquit Iulius 'non nimis liberale hospitium meum dices; nam te in viam, simul ac perpaulum gustaris, extrudam et eiciam.

tum ille jocor inquam catulus praesertim cum ita dico ipse ut ambrosius alo sum video verus tu caesar audio ut antonius reliquus video et antonius perpaucus quidem ego resto inquam sed tamen defatiscor iam labor atque iter disputatio meus requiesco in caesar sermo quasi in aliquis peropportunus deversorium atqui inquam iulius non nimis liberal hospitium meus dico nam tu in via simul atque perpaulis gustaris extrudo et eicio


Non est enim philosophia similis artium reliquarum: nam quid faciet in geometria qui non didicerit? quid in musicis? Aut taceat oportebit aut ne sanus quidem iudicetur. Haec vero, quae sunt in philosophia, ingeniis eruuntur ad id, quod in quoque veri simile est, eliciendum acutis atque acribus eaque exercitata oratione poliuntur. Hic noster vulgaris orator, si minus erit doctus, at tamen in dicendo exercitatus, hac ipsa exercitatione communi istos quidem verberabit neque se ab eis contemni ac despici sinet;

non sum enim philosophia similis ars reliquus nam quis facio in geometria qui non disco quis in musica aut taceo oportet aut ne sanus quidem judico hic verus qui sum in philosophia ingenium eruo ad is qui in quoque verus similis sum elicio acuo atque acer is exercito oratio polio hic noster vulgaris orator si paruus sum doceo at tamen in dico exercito hic ipse exercitatio communis iste quidem verbero neque sui ab is contemno atque despicio sino


ut, cum Q. Opimius consularis, qui adulescentulus male audisset, festivo homini Egilio, qui videretur mollior nec esset, dixisset "quid tu, Egilia mea? quando ad me venis cum tua colu et lana?" "Non pol" inquit "audeo, nam me ad famosas vetuit mater accedere."

ut cum q opimus consularis qui adulescentulus malus audio festivus homo egilio qui video mollio neque sum dico quis tu egilia meus quando ad ego venio cum tuus colu et lana non pol inquam audeo nam ego ad famosus veto mater accedo


Tum sunt notanda genera et ad certum numerum paucitatemque revocanda. Genus autem id est, quod sui similis communione quadam, specie autem differentis, duas aut pluris complectitur partis; partes autem sunt, quae generibus eis, ex quibus manant, subiciuntur; omniaque, quae sunt vel generum vel partium nomina, definitionibus, quam vim habeant, est exprimendum; est enim definitio rerum earum, quae sunt eius rei propriae, quam definire volumus, brevis et circumscripta quaedam explicatio.

tum sum noto genus et ad certus numerus paucitas revoco genus autem is sum qui suus similis communio quidam species autem differo duo aut multus complector pars pars autem sum qui genus is ex qui mano subicio omne qui sum vel gener vel pars nomen definitio quam vis habeo sum exprimo sum enim definitio res is qui sum is res proprius quam definio volo brevis et circumscribo quidam explicatio


Ridentur etiam discrepantia:


Quam ob rem, si ornate locutus est, sicut et fertur et mihi videtur, physicus ille Democritus, materies illa fuit physici, de qua dixit, ornatus vero ipse verborum oratoris putandus est; et, si Plato de rebus ab civilibus controversiis remotissimis divinitus est locutus, quod ego concedo; si item Aristoteles, si Theophrastus, si Carneades in rebus eis, de quibus disputaverunt, eloquentes et in dicendo suaves atque ornati fuerunt, sint eae res, de quibus disputant, in aliis quibusdam studiis, oratio quidem ipsa propria est huius unius rationis, de qua loquimur et quaerimus.

quam ob res si orno loquor sum sicut et fero et ego video physicus ille democritus materies ille sum physicus de qui dico orno verus ipse verbum orator puto sum et si plato de res ab civilis controversia removeo divinitus sum loquor qui ego concedo si item aristotelis si theophrastus si carneades in res is de qui disputo eloquor et in dico suavis atque orno sum sum is res de qui disputo in alius quidam studium oratio quidem ipse proprius sum hic unus ratio de qui loquor et quaero


Licet hoc videre in reliquis sensibus, unguentis minus diu nos delectari summa et acerrima suavitate conditis quam his moderatis, et magis laudari quod terram quam quod crocum olere videatur; in ipso tactu esse modum et mollitudinis et levitatis. Quin etiam gustatus, qui est sensus ex omnibus maxime voluptarius quique dulcitudine praeter ceteros sensus commovetur, quam cito id, quod valde dulce est, aspernatur ac respuit! Quis potione uti aut cibo dulci diutius potest? cum utroque in genere ea, quae leviter sensum voluptate moveant, facillime fugiant satietatem.

licet hic video in reliquus sensus unguentum paruus diu nos delectaris summus et acer suavitas condio quam hic modero et magis laudo qui terra quam qui crocum oleo video in ipse tango sum modus et mollitudo et levitas quin etiam gusto qui sum sensus ex omnis magnus voluptarius quisque dulcitudo praeter ceterus sensus commoveo quam cito is qui validus dulcis sum aspernor atque respuo quis potio uti aut cibus dulcis diu possum cum uterque in genus is qui levis sensus voluptas moveo facilis fugio satietas


Itaque, ut ei studio se excellentissimis ingeniis homines dediderunt, ex ea summa facultate vacui ac liberi temporis multo plura, quam erat necesse, doctissimi homines otio nimio et ingeniis uberrimis adfluentes curanda sibi esse ac quaerenda et investiganda duxerunt. Nam vetus quidem illa doctrina eadem videtur et recte faciendi et bene dicendi magistra; neque disiuncti doctores, sed eidem erant vivendi praeceptores atque dicendi, ut ille apud Homerum Phoenix, qui se a Peleo patre Achilli iuveni comitem esse datum dicit ad bellum, ut efficeret oratorem verborum actoremque rerum.

itaque ut is studium sui excello ingenium homo dedo ex is summus facultas vacuus atque liber tempus multus multus quam sum necesse doceo homo otium nimius et ingenium uber affluo curo sui sum atque quaero et investigo duco nam vetus quidem ille doctrina idem video et rectus facio et bene dico magistro neque disjungo doctor sed idem sum vivo praeceptor atque dico ut ille apud homerus phoenix qui sui ab peleo pater achilles juvenis comes sum do dico ad bellum ut efficio orator verbum actor res


'At enim non sine meo periculo' Crassus inquit 'possum, Sulpici, te reprehendere, quoniam Antonius mihi te simillimum dixit sibi videri.' Tum ille 'tu vero, quod monuit idem, ut ea, quae in quoque maxima essent, imitaremur; ex quo vereor ne nihil sim tui nisi supplosionem pedis imitatus et pauca quaedam verba et aliquem, si forte, motum.' 'Ergo ista,' inquit Crassus 'quae habes a me, non reprehendo, ne me ipsum inrideam—sunt autem ea multo et plura et maiora, quam dicis—quae autem sunt tua plane aut imitatione ex aliquo expressa, de his te, si qui me forte locus admonuerit, commonebo.

at enim non sine meus periculum crassus inquam possum sulpicius tu reprehendo quoniam antonius ego tu similis dico sui video tum ille tu verus qui moneo idem ut is qui in quoque maximus sum imito ex quo vereor ne nihil sum tuus nisi supplosio pes imitor et paucus quidam verbum et aliquis si fors motus ergo iste inquam crassus qui habeo ab ego non reprehendo ne ego ipse irrideo sum autem is multus et multus et magnus quam dico qui autem sum tuus planus aut imitatio ex aliquis exprimo de hic tu si qui ego fors locus admoneo commoneo


Ecce praesentes duo prope aequales Sulpicius et Cotta. Quid tam inter se dissimile? quid tam in suo genere praestans? Limatus alter et subtilis, rem explicans propriis aptisque verbis; haeret in causa semper et quid iudici probandum sit cum acutissime vidit, omissis ceteris argumentis in eo mentem orationemque defigit; Sulpicius autem fortissimo quodam animi impetu, plenissima et maxima voce, summa contentione corporis et dignitate motus, verborum quoque ea gravitate et copia est, ut unus ad dicendum instructissimus a natura esse videatur.

ecce praesens duo prope aequal sulpicius et cotta quis tam inter sui dissimilis quis tam in suus genus praesto limo alter et subtilis res explico proprius aptus verbum haereo in causa semper et quis judicium probo sum cum acuo video omitto ceterus argumentum in is mens oratio defigo sulpicius autem fortis quidam animus impetus plenus et maximus vox summus contentio corpus et dignitas moueo verbum quoque is gravitas et copia sum ut unus ad dico instruo ab natura sum video


nam is postquam excessit ex ephebis


Sed si me audiet, quoniam philosophia in tris partis est tributa, in naturae obscuritatem, in disserendi subtilitatem, in vitam atque mores, duo illa relinquamus atque largiamur inertiae nostrae; tertium vero, quod semper oratoris fuit, nisi tenebimus, nihil oratori, in quo magnus esse possit, relinquemus.

sed si ego audio quoniam philosophia in tres pars sum tribuo in natura obscuritas in dissero subtilitas in vita atque mos duo ille relinquo atque largior inertia noster tertius verus qui semper orator sum nisi teneo nihil orator in quo magnus sum possum relinquo


Neque vos paean aut herous ille conturbet: ipsi occurrent orationi; ipsi, inquam, se offerent et respondebunt non vocati. Consuetudo modo illa sit scribendi atque dicendi, ut sententiae verbis finiantur eorumque verborum iunctio nascatur ab proceris numeris ac liberis, maxime heroo aut paeane priore aut cretico, sed varie distincteque considat. Notatur enim maxime similitudo in conquiescendo. Et, si primi et postremi pedes sunt hac ratione servati, medii possunt latere, modo ne circuitus ipse verborum sit aut brevior, quam aures exspectent, aut longior, quam vires atque anima patiatur.

neque tu paean aut herous ille conturbo ipse occurro oratio ipse inquam sui offertor et respondeo non voco consuetudo modo ille sum scribo atque dico ut sententia verbum finio is verbum junctio nasco ab procerus numerus atque liber magnus herous aut paean prior aut cretico sed varius distinguo consido noto enim magnus similitudo in conquiesco et si primus et posterus pes sum hic ratio servo medius possum lateo modo ne circumeo ipse verbum sum aut brevis quam auris exspecto aut longus quam vireo atque anima patior


Sin veterem illum Periclem aut hunc etiam, qui familiarior nobis propter scriptorum multitudinem est, Demosthenem sequi vultis et si illam praeclaram et eximiam speciem oratoris perfecti et pulcritudinem adamastis, aut vobis haec Carneadia aut illa Aristotelia vis comprehendenda est.

sin vetus ille periclem aut hic etiam qui familiaris nos propter scriptor multitudo sum demosthenes sequor volo et si ille praeclarus et eximius species orator perficio et pulcritudo adamo aut tu hic carneadia aut ille aristotelius volo comprehendo sum


ut noster Scaevola Septumuleio illi Anagnino, cui pro C. Gracchi capite erat aurum repensum, roganti, ut se in Asiam praefectum duceret "quid tibi vis," inquit "insane? tanta malorum est multitudo civium, ut tibi ego hoc confirmem, si Romae manseris, te paucis annis ad maximas pecunias esse venturum."

ut noster scaevola septumuleio ille anagninum qui pro que gracchus caput sum aurum rependo rogo ut sui in asia praeficio duco quis tu volo inquam insanus tantus malus sum multitudo civis ut tu ego hic confirmo si roma maneo tu paucus annus ad magnus pecunia sum venio


quandoquidem is se circum vestit dictis, saepit se dolo.

quandoquidem is sui circum vestio dictum saepio sui dolus


Isti enim, qui ad nos causas deferunt, ita nos plerumque ipsi docent, ut non desideres planius dici; easdem res autem simul ac Fufius aut vester aequalis Pomponius agere coepit, non aeque quid dicant, nisi admodum attendi, intellego; ita confusa est oratio, ita perturbata, nihil ut sit primum, nihil ut secundum, tantaque insolentia ac turba verborum, ut oratio, quae lumen adhibere rebus debet, ea obscuritatem et tenebras adferat atque ut quodam modo ipsi sibi in dicendo obstrepere videantur.

iste enim qui ad nos causa defero ita nos plerusque ipse doceo ut non desidero planus dico idem res autem simul atque fufius aut vester aequalis pomponius ago coepio non aequus quis dico nisi admodum attendo intellego ita confundo sum oratio ita perturbo nihil ut sum primus nihil ut secundus tantus insolentia atque turba verbum ut oratio qui lumen adhibeo res debeo is obscuritas et tenebrae affero atque ut quidam modo ipse sui in dico obstrepo video


Tum Sulpicius 'o diem, Cotta, nobis' inquit 'optatum! Quod enim neque precibus umquam nec insidiando nec speculando adsequi potui, ut, quid Crassus ageret meditandi aut dicendi causa, non modo videre mihi, sed ex eius scriptore et lectore Diphilo suspicari liceret, id spero nos esse adeptos omniaque iam ex ipso, quae diu cupimus, cognituros.'

tum sulpicius o dies cotta nos inquam optas qui enim neque prex umquam neque insidior neque speculor assequor possum ut quis crassus ago meditor aut dico causa non modo video ego sed ex is scriptor et lector diphilus suspicaris licet is spero nos sum adeptos omne iam ex ipse qui diu cupio cognosco


Ac si tibi videntur, qui temporis, qui loci, qui hominum rationem non habent, inepti, sicut debent videri, num tandem aut locus hic non idoneus videtur, in quo porticus haec ipsa, ubi nunc ambulamus, et palaestra et tot locis sessiones gymnasiorum et Graecorum disputationum memoriam quodam modo commovent? Aut num importunum tempus in tanto otio, quod et raro datur et nunc peroptato nobis datum est? Aut homines ab hoc genere disputationis alieni, qui omnes ei sumus, ut sine his studiis vitam nullam esse ducamus?'

atque si tu video qui tempus qui locus qui homo ratio non habeo ineptus sicut debeo video num tandem aut locus hic non idoneus video in quo porticus hic ipse ubi nunc ambulo et palaestra et tot locus sessio gymnasium et graecum disputatio memoria quidam modo commoveo aut num importunus tempus in tantus otium qui et rarus do et nunc peroptato nos do sum aut homo ab hic genus disputatio alienus qui omnis is sum ut sine hic studium vita nullus sum duco


Et, credo, in illa militis causa, si tu aut heredem aut militem defendisses, ad Hostilianas te actiones, non ad tuam vim et oratoriam facultatem contulisses: tu vero, vel si testamentum defenderes, sic ageres, ut omne omnium testamentorum ius in eo iudicio positum videretur, vel si causam ageres militis, patrem eius, ut soles, dicendo a mortuis excitasses; statuisses ante oculos; complexus esset filium flensque eum centum viris commendasset; lapides me hercule omnis flere ac lamentari coegisses, ut totum illud vti lingva nvn- cvpassit non in xii tabulis, quas tu omnibus bibliothecis anteponis, sed in magistri carmine scriptum videretur.

et credo in ille miles causa si tu aut heres aut miles defendo ad hostilianas tu actio non ad tuus vis et oratoria facultas confero tu verus vel si testamentum defendo sic ago ut omnis omnis testamentor ius in is iudicium pono video vel si causa ago miles pater is ut soleo dico ab morior excito statuo ante oculus complexus sum filius fleo is centum vis commendo lapis ego herculis omnis fleo atque lamentaris cogo ut totus ille vti lingva nvn cvpassit non in duodecim tabula qui tu omnis bibliotheca antepono sed in magister carmen scribo video


Nam cum vinxit forma et modis, relaxat et liberat immutatione ordinis, ut verba neque adligata sint quasi certa aliqua lege versus neque ita soluta, ut vagentur. Quonam igitur modo tantum munus insistemus ut arbitremur nos hanc vim numerose dicendi consequi posse? Non est res tam difficilis quam necessaria; nihil est enim tam tenerum neque tam flexibile neque quod tam facile sequatur quocumque ducas quam oratio.

nam cum vincio forma et modus relaxo et libero immutatio ordo ut verbum neque adligo sum quasi certus aliqui lex verro neque ita solvo ut vago quonam igitur modo tantus munus insisto ut arbitror nos hic vis numerosus dico consequor possum non sum res tam difficilis quam necessarius nihil sum enim tam tener neque tam flexibilis neque qui tam facilis sequor quicumque duco quam oratio


In cotidianis autem commentationibus equidem mihi adulescentulus proponere solebam illam exercitationem maxime, qua C. Carbonem nostrum illum inimicum solitum esse uti sciebam, ut aut versibus propositis quam maxime gravibus aut oratione aliqua lecta ad eum finem, quem memoria possem comprehendere, eam rem ipsam, quam legissem, verbis aliis quam maxime possem lectis, pronuntiarem; sed post animadverti hoc esse in hoc viti, quod ea verba, quae maxime cuiusque rei propria quaeque essent ornatissima atque optima, occupasset aut Ennius, si ad eius versus me exercerem, aut Gracchus, si eius orationem mihi forte proposuissem: ita, si eisdem verbis uterer, nihil prodesse; si aliis, etiam obesse, cum minus idoneis uti consuescerem.

in cottidianus autem commentatio equidem ego adulescentulus propono soleo ille exercitatio magnus qui que carbo nos ille inimicus soleo sum uti scio ut aut versus propono quam magnus gravis aut oratio aliqui lego ad is finis qui memoria possum comprehendo is res ipse quam lego verbum alius quam magnus possum lectus pronuntiaris sed post animadverto hic sum in hic vitium qui is verbum qui magnus quisque res proprius quisque sum orno atque bonus occupo aut ennius si ad is verro ego exerceo aut gracchus si is oratio ego fors propono ita si idem verbum uto nihil prosum si alius etiam obsum cum paruus idoneus uti consuesco


Qua re illam partem superiorem, quoniam semel ita vobis placuit, non recusabo quo minus perpoliam atque conficiam—quantum consequar, vos iudicabitis—quibus ex locis ad eas tris res, quae ad fidem faciendam solae valent, ducatur oratio, ut et concilientur animi et doceantur et moveantur; Ea vero quem ad modum inlustrentur, praesto est, qui omnis docere possit, qui hoc primus in nostros mores induxit, qui maxime auxit, qui solus effecit.

qui res ille pars superus quoniam semel ita tu placeo non recuso quo paruus perpolio atque confacio quantus consequor tu iudico qui ex locus ad is tres res qui ad fides facio solus valeo duco oratio ut et concilio animus et doceo et moveo is verus qui ad modus inlustro praesto sum qui omnis doceo possum qui hic primus in noster mos induco qui magnus augeo qui solus efficio


Atque ego hoc ex eis saepe audivi, cum dicerent pergratum Atheniensis et sibi fecisse et multis principibus civitatis, quod, cum ad senatum legatos de suis maximis rebus mitterent, tris illius aetatis nobilissimos philosophos misissent, Carneadem et Critolaum et Diogenem; itaque eos, dum Romae essent, et a se et ab aliis frequenter auditos; quos tu cum haberes auctores, Antoni, miror cur philosophiae sicut Zethus ille Pacuvianus prope bellum indixeris.'

atque ego hic ex is saepe audio cum dico pergratus atheniensis et sui facio et multus princeps civitas qui cum ad senatus legatus de suus magnus res mitto tres ille aetas nobilis philosophus mitto carneades et critolaus et diogenes itaque is dum roma sum et ab sui et ab alius frequens audio qui tu cum habeo auctor antonius miro cur philosophia sicut zethus ille pacuvianus prope bellum indico


Ex coniunctis sic argumenta ducuntur: "si pietati summa tribuenda laus est, debetis moveri, cum Q. Metellum tam pie lugere videatis." Ex genere autem: "si magistratus in populi Romani esse potestate debent, quid Norbanum accusas, cuius tribunatus

ex conjungo sic argumentum duco si pietas summus tribuo laus sum debeo moveo cum q metellus tam pius lugeo video ex genus autem si magistratus in populus romanus sum potestas debeo quis norbanus accuso qui tribunatus


Cum C. Marius maerorem orationis meae praesens ac sedens multum lacrimis suis adiuvaret cumque ego illum crebro appellans conlegam ei suum commendarem atque ipsum advocatum ad communem imperatorum fortunam defendendam invocarem, non fuit haec sine meis lacrimis, non sine dolore miseratio omniumque deorum et hominum et civium et sociorum imploratio; quibus omnibus verbis, quae a me tum sunt habita, si dolor afuisset meus, non modo non miserabilis, sed etiam inridenda fuisset oratio mea. Quam ob rem hoc vos doceo, Sulpici, bonus ego videlicet atque eruditus magister, ut in dicendo irasci, ut dolere, ut flere possitis.

cos que marius maeror oratio meus praesens atque sedeo multus lacrima suus adjuvo cum ego ille creber appello collega is suus commendaris atque ipse advoco ad communis imperator fortuna defendo invocaris non sum hic sine meus lacrima non sine dolor miseratio omne deus et homo et civis et socius imploratio qui omnis verbum qui ab ego tum sum habeo si dolor asum meus non modo non miserabilis sed etiam irrideo sum oratio meus quam ob res hic tu doceo sulpicius bonus ego videlicet atque erudio magister ut in dico irascor ut doleo ut fleo possum


quibus ego, ut de his rebus in angulis consumendi oti causa disserant, cum concessero, illud tamen oratori tribuam et dabo, ut eadem, de quibus illi tenui quodam exsanguique sermone disputant, hic cum omni iucunditate et gravitate explicet. Haec ego cum ipsis philosophis Athenis disserebam; cogebat enim me M. Marcellus hic noster, qui profecto, nisi ludos nunc faceret, huic nostro sermoni interesset; ac iam tum erat adulescentulus his studiis mirifice deditus.

qui ego ut de hic res in angulis consumo otium causa dissero cum concedo ille tamen orator tribuo et do ut idem de qui ille tenuis quidam exsanguis sermo disputo hic cum omnis iucunditas et gravitas explico hic ego cum ipse philosophus athenae dissero cogo enim ego m marcellus hic noster qui profecto nisi ludus nunc facio hic noster sermo intersum atque iam tum sum adulescentulus hic studium mirificus dedo


Nam si quis erit qui hoc dicat, esse quasdam oratorum proprias sententias atque causas et certarum rerum forensibus cancellis circumscriptam scientiam, fatebor equidem in his magis adsidue versari hanc nostram dictionem, sed tamen in his ipsis rebus permulta sunt, quae ipsi magistri, qui rhetorici vocantur, nec tradunt nec tenent.

nam si quis sum qui hic dico sum quidam orator proprius sententia atque causa et certaris res forensis cancelli circumscribo scientia fateor equidem in hic magis assiduus versaris hic noster dictio sed tamen in hic ipse res permultus sum qui ipse magister qui rhetorici voco neque trado neque teneo


Quorum consilium quale fuerit, nihil sane ad hoc tempus; illud autem est huius institutae scriptionis ac temporis, neminem eloquentia non modo sine dicendi doctrina, sed ne sine omni quidem sapientia florere umquam et praestare potuisse. Etenim ceterae fere artes se ipsae per se tuentur singulae; bene dicere autem, quod est scienter et perite et ornate dicere, non habet definitam aliquam regionem, cuius terminis saepta teneatur: omnia, quaecumque in hominum disceptationem cadere possunt, bene sunt ei dicenda, qui hoc se posse profitetur, aut eloquentiae nomen relinquendum est.

qui consilium qualis sum nihil sanus ad hic tempus ille autem sum hic instituo scriptio atque tempus nemo eloquentia non modo sine dico doctrina sed ne sine omnis quidem sapientia floreo umquam et praesto possum etenim ceterus fere ars sui ipse per sui tueor singulus bene dico autem qui sum scienter et pereo et orno dico non habeo definio aliqui regio qui terminus saeptum teneo omnis quicumque in homo disceptatio cado possum bene sum is dico qui hic sui possum profiteor aut eloquentia nomen relinquo sum


Tum Scaevola comiter, ut solebat, 'cetera' inquit 'adsentior Crasso, ne aut de C. Laeli soceri mei aut de huius generi aut arte aut gloria detraham; sed illa duo, Crasse, vereor ut tibi possim concedere: unum, quod ab oratoribus civitates et initio constitutas et saepe conservatas esse dixisti, alterum, quod remoto foro, contione, iudiciis, senatu statuisti oratorem in omni genere sermonis et humanitatis esse perfectum.

tum scaevola comis ut soleo ceterus inquam adsentio crassus ne aut de que laelis socer meus aut de hic gener aut ars aut gloria detraho sed ille duo crassus vereor ut tu possum concedo unus qui ab orator civitas et initium constituo et saepe conservo sum dico alter qui removeo forum contio iudicium senatus statuo orator in omnis genus sermo et humanitas sum perficio


Instituenti mihi, Quinte frater, eum sermonem referre et mandare huic tertio libro, quem post Antoni disputationem Crassus habuisset, acerba sane recordatio veterem animi curam molestiamque renovavit. Nam illud immortalitate dignum ingenium, illa humanitas, illa virtus L. Crassi morte exstincta subita est vix diebus decem post eum diem, qui hoc et superiore libro continetur.

instituo ego quintus frater is sermo refero et mando hic tertius liber qui post antonius disputatio crassus habeo acerbus sanus recordatio vetus animus cura molestia renovo nam ille immortalitas dignus ingenium ille humanitas ille virtus l crassus mors exstinguo subeo sum vix dies decem post is dies qui hic et superus liber contineo


Atque id primum in poetis cerni licet, quibus est proxima cognatio cum oratoribus: quam sunt inter sese Ennius, Pacuvius Acciusque dissimiles, quam apud Graecos Aeschylus, Sophocles, Euripides, quamquam omnibus par paene laus in dissimili scribendi genere tribuitur!

atque is primus in poeta cerno licet qui sum propior cognatio cum orator quam sum inter sui ennius pacuvius attius dissimilis quam apud graeci aeschylus sophocles euripides quamquam omnis par paene laus in dissimilis scribo genus tribuo


Sed illuc redeo: videtisne, quantum munus sit oratoris historia? Haud scio an flumine orationis et varietate maximum; neque eam reperio usquam separatim instructam rhetorum praeceptis; sita sunt enim ante oculos. Nam quis nescit primam esse historiae legem, ne quid falsi dicere audeat? Deinde ne quid veri non audeat? Ne quae suspicio gratiae sit in scribendo? Ne quae simultatis?

sed illic redeo video quantus munus sum orator historia haud scio an flumen oratio et varietas magnus neque is reperio usquam separatim instruo rhetor praecipio sino sum enim ante oculus nam quis nescio primus sum historia lex ne quis fallo dico audeo deinde ne quis verus non audeo ne qui suspicio gratia sum in scribo ne qui simultas


Quid multa? Sic mihi tum persuadere videbatur neque artificium ullum esse dicendi neque quemquam posse, nisi qui illa, quae a doctissimis hominibus in philosophia dicerentur, cognosset, aut callide aut copiose dicere; in quibus Charmadas solebat ingenium tuum, Crasse, vehementer admirari: me sibi perfacilem in audiendo, te perpugnacem in disputando esse visum.

quis multus sic ego tum persuadeo video neque artificium ullus sum dico neque quisquam possum nisi qui ille qui ab doceo homo in philosophia dico cognosco aut callidus aut copiosus dico in qui charmadas soleo ingenium tuus crassus vehemens admiraris ego sui perfacilis in audio tu perpugnax in disputo sum video


communicatio, quae est quasi cum eis ipsis, apud quos dicas, deliberatio; morum ac vitae imitatio vel in personis vel sine illis, magnum quoddam ornamentum orationis et aptum ad animos conciliandos vel maxime, saepe autem etiam ad commovendos;

communicatio qui sum quasi cum is ipse apud qui dico deliberatio mos atque vita imitatio vel in persona vel sine ille magnus quidam ornamentum oratio et aptus ad animus concilio vel magnus saepe autem etiam ad commoveo


Nam si ars ita definitur, ut paulo ante exposuit Antonius, ex rebus penitus perspectis planeque cognitis atque ab opinionis arbitrio seiunctis scientiaque comprehensis, non mihi videtur ars oratoris esse ulla; sunt enim varia et ad vulgarem popularemque sensum accommodata omnia genera huius forensis nostrae dictionis.

nam si ars ita definio ut paulus ante expono antonius ex res penitus perspicio planus cognosco atque ab opinio arbitrium sejungo scio comprehendo non ego video ars orator sum ullus sum enim vario et ad vulgaris populo sensus accommodo omnis genus hic forensis noster dictio


tractatio autem varia esse debet, ne aut cognoscat artem qui audiat aut defetigetur similitudinis satietate: proponi oportet quid adferas et qua re ita sit ostendere; ex eisdem illis locis interdum concludere, relinquere alias alioque transire; saepe non proponere ac ratione ipsa adferenda quid proponendum fuerit, declarare; si cui quid simile dicas, prius ut simile confirmes, deinde quod agitur, adiungas; interpuncta argumentorum plerumque occulas, ne quis ea numerare possit, ut re distinguantur, verbis confusa esse videantur.

tractatio autem vario sum debeo ne aut cognosco ars qui audio aut defatigo similitudo satietas propono oportet quis affero et qui res ita sum ostendo ex idem ille locus interdum concludo relinquo alius alius transeo saepe non propono atque ratio ipse affero quis propono sum declararis si qui quis similis dico prior ut similis confirmo deinde qui ago adjungo interpungo argumentor plerusque occulo ne quis is numeraris possum ut res distinguo verbum confundo sum video


Ac ne diutius vos demorer, de omni isto genere quid sentiam perbreviter exponam. De risu quinque sunt, quae quaerantur: unum, quid sit; alterum, unde sit; tertium, sitne oratoris risum velle movere; quartum, quatenus; quintum, quae sint genera ridiculi. Atque illud primum, quid sit ipse risus, quo pacto concitetur, ubi sit, quo modo exsistat atque ita repente erumpat, ut eum cupientes tenere nequeamus, et quo modo simul latera, os, venas, oculos, vultum occupet, viderit Democritus; neque enim ad hunc sermonem hoc pertinet, et, si pertineret, nescire me tamen id non puderet, quod ne illi quidem scirent, qui pollicerentur.

atque ne diu tu demoror de omnis iste genus quis sentio perbrevis expono de rideo quinque sum qui quaero unus quis sum alter unde sum tertius sum orator risus volo moveo quartus quatenus quintus qui sum genus ridiculis atque ille primus quis sum ipse rideo quo pacisco concito ubi sum quo modo exsisto atque ita repens erumpo ut is cupio teneo nequeo et quo modo simul latus os vena oculus vultus occupo video democritus neque enim ad hic sermo hic pertineo et si pertineo nescio ego tamen is non pudeo qui ne ille quidem scio qui polliceor


Hic nos igitur Stoicus iste nihil adiuvat, quoniam, quem ad modum inveniam quid dicam, non docet; atque idem etiam impedit, quod et multa reperit, quae negat ullo modo posse dissolvi, et genus sermonis adfert non liquidum, non fusum ac profluens, sed exile, aridum, concisum ac minutum, quod si qui probabit, ita probabit, ut oratori tamen aptum non esse fateatur; haec enim nostra oratio multitudinis est auribus accommodanda, ad oblectandos animos, ad impellendos, ad ea probanda, quae non aurificis statera, sed populari quadam trutina examinantur;

hic nos igitur stoicus iste nihil adjuvo quoniam qui ad modus invenio quis dico non doceo atque idem etiam impedio qui et multus reperio qui nego ullus modo possum dissolvo et genus sermo affero non liquidus non fundo atque profluo sed exilis aridus concaedes atque minuo qui si qui probo ita probo ut orator tamen aptus non sum fateor hic enim noster oratio multitudo sum auris accommodo ad oblecto animus ad impello ad is probo qui non aurificis statera sed populor quidam trutina examino


"quid huic abest nisi res et virtus?" Bella etiam est familiaris reprehensio quasi errantis; ut cum obiurgavit Albium Granius quod, cum eius tabulis quiddam ab Albucio probatum videretur, et valde absoluto Scaevola gauderet neque intellegeret contra suas tabulas esse iudicatum.

quis hic absum nisi res et virtus bellum etiam sum familiaris reprehensio quasi erro ut cum objurgo albis granius qui cum is tabula quidam ab albucius probo video et validus absolvo scaevola gaudeo neque intellego contra suus tabula sum iudico


Pusillus testis processit. "Licet" inquit "rogare?" Philippus. Tum quaesitor properans "modo breviter." Hic ille "non accusabis: perpusillum rogabo." Ridicule. Sed sedebat iudex L. Aurifex brevior ipse quam testis etiam: omnis est risus in iudicem conversus; visum est totum scurrile ridiculum. Ergo haec, quae cadere possunt in quos nolis, quamvis sint bella, sunt tamen ipso genere scurrilia;

pusillus testis procedo licet inquam rogo philippus tum quaesitor propero modo brevis hic ille non accuso perpusillus rogo ridiculis sed sedeo iudex l aurifex brevis ipse quam testis etiam omnis sum rideo in judico converro video sum totus scurrilis ridiculus ergo hic qui cado possum in qui nolo quivis sum bellum sum tamen ipse genus scurrilis


si enim est oratoris, quaecumque res infinite posita sit, de ea posse dicere, dicendum erit ei, quanta sit solis magnitudo, quae forma terrae; de mathematicis, de musicis rebus non poterit quin dicat hoc onere suscepto recusare; denique ei, qui profitetur esse suum non solum de eis controversiis, quae temporibus et personis notatae sunt, hoc est, de omnibus forensibus, sed etiam de generum infinitis quaestionibus dicere, nullum potest esse genus orationis, quod sit exceptum.

si enim sum orator quicumque res infinitus pono sum de is possum dico dico sum is quantus sum sol magnitudo qui forma terra de mathematicus de musica res non possum quin dico hic onus suscepto recusaris denique is qui profiteor sum suus non solus de is controversia qui tempus et persona noto sum hic sum de omnis forensis sed etiam de gener infinitus quaestio dico nullus possum sum genus oratio qui sum excipio


Sed enim maius est hoc quiddam quam homines opinantur, et pluribus ex artibus studiisque conlectum. Quid enim quis aliud in maxima discentium multitudine, summa magistrorum copia, praestantissimis hominum ingeniis, infinita causarum varietate, amplissimis eloquentiae propositis praemiis esse causae putet, nisi rei quandam incredibilem magnitudinem ac difficultatem?

sed enim magnus sum hic quidam quam homo opinor et multus ex ars studium colligo quis enim quis alius in maximus disco multitudo summus magister copia praesto homo ingenium infinitus causaris varietas amplus eloquentia propono praemium sum causa puto nisi res quidam incredibilis magnitudo atque difficultas


Postero igitur die, quam illa erant acta, hora fere secunda, cum etiam tum in lecto Crassus esset et apud eum Sulpicius sederet, Antonius autem inambularet cum Cotta in porticu, repente eo Q. Catulus senex cum C. Iulio fratre venit; quod ubi audivit, commotus Crassus surrexit omnesque admirati maiorem aliquam esse causam eorum adventus suspicati sunt.

posterus igitur dies quam ille sum ago hora fere secundus cum etiam tum in lectus crassus sum et apud is sulpicius sedeo antonius autem inambulo cum cotta in porticus repens is q catulus senex cum que julius frater venio qui ubi audio commoueo crassus surgo omnes admiror magnus aliqui sum causa is advenio suspicor sum


Atque illud est probabilius, neque tamen verum, quod Socrates dicere solebat, omnis in eo, quod scirent, satis esse eloquentis; illud verius, neque quemquam in eo disertum esse posse, quod nesciat, neque, si optime sciat ignarusque sit faciundae ac poliendae orationis, diserte id ipsum, de quo sciat, posse dicere.

atque ille sum probabilis neque tamen verus qui socrates dico soleo omnis in is qui scio satis sum eloquor ille verus neque quisquam in is dissero sum possum qui nescio neque si optume scio ignarus sum facio atque polio oratio dissero is ipse de quo scio possum dico


Ex libro primo: "forte evenit ut in Privernati essemus." "Brute, testificatur pater se tibi Privernatem fundum reliquisse." Deinde ex libro secundo: "in Albano eramus ego et Marcus filius." "Sapiens videlicet homo cum primis nostrae civitatis norat hunc gurgitem; metuebat ne, cum is nihil haberet, nihil esse ei relictum putaretur." Tum ex libro tertio, in quo finem scribendi fecit—tot enim, ut audivi Scaevolam dicere, sunt veri Bruti libri—"in Tiburti forte adsedimus ego et Marcus filius." "Ubi sunt hi fundi, Brute, quos tibi pater publicis commentariis consignatos reliquit? Quod nisi puberem te, inquit, iam haberet, quartum librum composuisset et se

ex liber primus fors evenio ut in privernati sum brutus testificor pater sui tu privernatem fundus relinquo deinde ex liber secundus in albanus sum ego et marcus filius sapio videlicet homo cum primus noster civitas norat hic gurges metuo ne cum is nihil habeo nihil sum is relinquo puto tum ex liber tertius in quo finis scribo facio tot enim ut audio scaevola dico sum verus brutus liber in tiburtus fors adsedeo ego et marcus filius ubius sum hic fundo brutus qui tu pater publicus commentarius consigno relinquo qui nisi pubes tu inquam iam habeo quartus liber compono et sui


Quae, cum ego praetor Rhodum venissem et cum summo illo doctore istius disciplinae Apollonio ea, quae a Panaetio acceperam, contulissem, inrisit ille quidem, ut solebat, philosophiam atque contempsit multaque non tam graviter dixit quam facete; tua autem fuit oratio eius modi, non ut ullam artem doctrinamve contemneres, sed ut omnis comites ac ministratrices oratoris esse diceres.

qui cum ego praetor rhodos venio et cum superus ille doctor iste disciplina apollonius is qui ab panaetius accipio confero irrideo ille quidem ut soleo philosophia atque contemno multo non tam gravis dico quam facetus tuus autem sum oratio is modus non ut ullus ars doctrina contemno sed ut omnis comes atque ministratrix orator sum dico


ut concitato navigio, cum remiges inhibuerunt, retinet tamen ipsa navis motum et cursum suum intermisso impetu pulsuque remorum, sic in oratione perpetua, cum scripta deficiunt, parem tamen obtinet oratio reliqua cursum scriptorum similitudine et vi concitata.

ut concito navigium cum remex inhibeo retineo tamen ipse navus motus et cursus suus intermitto impetus pello remi sic in oratio perpetuus cum scribo deficio par tamen obtineo oratio reliquus cursus scriptor similitudo et vis concito


Quid? si ne parvae quidem causae sunt, sed saepe maximae, in quibus certatur de iure civili, quod tandem os est eius patroni, qui ad eas causas sine ulla scientia iuris audet accedere? Quae potuit igitur esse causa maior, quam illius militis? de cuius morte cum domum falsus ab exercitu nuntius venisset et pater eius re credita testamentum mutasset et, quem ei visum esset, fecisset heredem essetque ipse mortuus, res delata est ad centumviros, cum miles domum revenisset egissetque lege in hereditatem paternam testamento exheres filius. in ea causa quaesitum est de iure civili, possetne paternorum bonorum exheres esse filius, quem pater testamento neque heredem neque exheredem scripsisset nominatim.

quis si ne parvus quidem causa sum sed saepe magnus in qui certo de ius civilis qui tandem os sum is patronus qui ad is causa sine ullus scientia ius audeo accedo qui possum igitur sum causa magnus quam ille miles de qui mors cum domus falsus ab exercitus nuntius venio et pater is res credo testamentum muto et qui is video sum facio heres edo ipse mortuus res defero sum ad centumviri cum miles domus revenio ago lex in hereditas paternus testamentum exheres filius in is causa quaero sum de ius civilis possum paternus bonus exheres sum filius qui pater testamentum neque heres neque exheredo scribo nominatim


Quid, ad auris nostras et actionis suavitatem quid est vicissitudine et varietate et commutatione aptius? Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburneola solitus est habere fistula qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, quo illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.' 'Audivi me hercule,' inquit Catulus 'et saepe sum admiratus hominis cum diligentiam tum etiam doctrinam et scientiam.'

quis ad auris noster et actio suavitas quis sum vicissitudo et varietas et commutatio aptus itaque idem gracchus qui possum audio catulis ex licinius cliens tuus litteratus homo qui servus sui ille habeo ad manus cum eburneolus soleo sum habeo fistula qui sto occulte post ipse cum contionor peritus homo qui inflo celer is sonus quo ille aut remitto excito aut ab contentio revoco audio ego herculis inquam catulus et saepe sum admiror homo cum diligentia tum etiam doctrina et scientia


dividunt enim totam rem in duas partis, in causae controversiam et in quaestionis: causam appellant rem positam in disceptatione reorum et controversia; quaestionem autem rem positam in infinita dubitatione; de causa praecepta dant; de altera parte dicendi mirum silentium est.

divido enim totus res in duo pars in causa controversia et in quaestio causa appello res pono in disceptatio reus et controversia quaestio autem res pono in infinitus dubitatio de causa praecipio do de alter pars dico mirus silentium sum


Atque esse tamen multos videmus, qui neminem imitentur et suapte natura, quod velint, sine cuiusquam similitudine consequantur; quod et in vobis animadverti recte potest, Caesar et Cotta; quorum alter inusitatum nostris quidem oratoribus leporem quendam et salem, alter acutissimum et subtilissimum dicendi genus est consecutus; neque vero vester aequalis C. Curio, patre mea sententia vel eloquentissimo temporibus illis, quemquam mihi magno opere videtur imitari; qui tamen verborum gravitate et elegantia et copia suam quandam expressit quasi formam figuramque dicendi; quod ego maxime iudicare potui in ea causa, quam ille contra me apud centumviros pro fratribus Cossis dixit; in qua nihil illi defuit, quod non modo copiosus, sed etiam sapiens orator habere deberet.

atque sum tamen multus video qui nemo imito et suapte natura qui volo sine quisquam similitudo consequor qui et in tu animadverto rectus possum caesar et cotta qui alter inusitas noster quidem orator lepor quidam et sal alter acuo et subtilis dico genus sum consequor neque verus vester aequalis que curius pater meus sententia vel eloquens tempus ille quisquam ego magnus opus video imitor qui tamen verbum gravitas et elegantia et copia suus quidam exprimo quasi forma figura dico qui ego magnus iudicaris possum in is causa quam ille contra ego apud centumviri pro frater cossus dico in qui nihil ille desum qui non modo copiosus sed etiam sapio orator habeo debeo


Sed, si placet, sermonem alio transferamus et nostro more aliquando, non rhetorico, loquamur.' 'Minime vero,' inquit Cotta; 'nunc enim te iam exoremus necesse est, quoniam retines nos in hoc studio nec ad aliam dimittis artem, ut nobis explices, quicquid est istud, quod tu in dicendo potes;—neque enim sumus nimis avidi; ista tua mediocri eloquentia contenti sumus—idque ex te quaerimus, (ut ne plus nos adsequamur, quam quantulum tu in dicendo adsecutus es), quoniam, quae a natura expetenda sunt, ea dicis non nimis deesse nobis, quid praeterea esse adsumendum putes?'

sed si placeo sermo alius transfero et noster mos aliquando non rhetorico loquor paruus verus inquam cotta nunc enim tu iam exoro necesse sum quoniam retineo nos in hic studium neque ad alius dimitto ars ut nos explico quisquis sum iste qui tu in dico possum neque enim sum nimis avidus iste tuus mediocris eloquentia contendo sum is ex tu quaero ut ne multus nos assequor quam quantulis tu in dico assequor sum quoniam qui ab natura expeto sum is dico non nimis desum nos quis praeterea sum adsumo puto


Mihi quidem, Quinte frater, et eorum casus, de quibus ante dixi, et ea, quae nosmet ipsi ob amorem in rem publicam incredibilem et singularem pertulimus ac sensimus, cogitanti sententia saepe tua vera ac sapiens videri solet, qui propter tot tantos tam praecipitisque casus clarissimorum hominum atque optimorum virorum me semper ab omni contentione ac dimicatione revocasti.

ego quidem quintus frater et is casus de qui ante dico et is qui nos ipse ob amor in res publicus incredibilis et singularis perfero atque sentio cogito sententia saepe tuus verus atque sapio video soleo qui propter tot tantus tam praecipio casus clarus homo atque bonus vir ego semper ab omnis contentio atque dimicatio revoco


ut vero statuamus ea, quae probandi et docendi causa dicenda sunt, quem ad modum componamus, id est vel maxime proprium oratoris prudentiae. Multa enim occurrunt argumenta; multa, quae in dicendo profutura videantur; sed eorum partim ita levia sunt, ut contemnenda sint; partim, etiam si quid habent adiumenti, sunt non numquam eius modi, ut insit in eis aliquid viti neque tanti sit illud, quod prodesse videatur, ut cum aliquo malo coniungatur;

ut verus statuo is qui probo et doceo causa dico sum qui ad modus compono is sum vel magnus proprius orator prudentia multus enim occurro argumentum multus qui in dico possum video sed is pars ita levis sum ut contemno sum pars etiam si quis habeo adjumentum sum non numquam is modus ut insum in is aliquis vitium neque tantus sum ille qui prosum video ut cum aliquis malus conjungo


Adhibita est igitur ars quaedam extrinsecus ex alio genere quodam, quod sibi totum philosophi adsumunt, quae rem dissolutam divulsamque conglutinaret et ratione quadam constringeret. Sit ergo in iure civili finis hic: legitimae atque usitatae in rebus causisque civium aequabilitatis conservatio.

adhibeo sum igitur ars quidam extrinsecus ex alius genus quidam qui sui totus philosophus adsumo qui res dissolvo divello conglutino et ratio quidam constringo sum ergo in ius civilis finis hic legitimus atque usitor in res causa civis aequabilitas conservatio


Accedit quod orationis etiam genus habent fortasse subtile et certe acutum, sed, ut in oratore, exile, inusitatum, abhorrens ab auribus vulgi, obscurum, inane, ieiunum, ac tamen eius modi, quo uti ad vulgus nullo modo possit: alia enim et bona et mala videntur Stoicis et ceteris civibus vel potius gentibus; alia vis honoris, ignominiae, praemi, supplici; vere an secus nihil ad hoc tempus; sed ea si sequamur, nullam umquam rem dicendo expedire possimus.

accedo qui oratio etiam genus habeo fortasse subtilis et certus acutus sed ut in orator exilis inusitas abhorreo ab auris vulgus obscurus inanis jejunus atque tamen is modus quo uti ad vulgus nullus modo possum alius enim et bonus et malus video stoicus et ceterus civis vel potis gens alius volo honor ignominia praemium supplicium verus an secus nihil ad hic tempus sed is si sequor nullus umquam res dico expedio possum


Ne haec quidem reprehendo; sunt enim concinne distributa, sed tamen, id quod necesse fuit hominibus expertibus veritatis, non perite: quae enim praecepta principiorum et narrationum esse voluerunt, ea in totis orationibus sunt conservanda;

ne hic quidem reprehendo sum enim concinnus distribuo sed tamen is qui necesse sum homo expers veritas non pereo qui enim praecipio principia et narratio sum volo is in totus oratio sum conservo


'Ego vero,' inquit Crassus 'ac doleo quidem illos viros in eam fraudem in re publica esse delapsos; quamquam ea tela texitur et ea in civitate ratio vivendi posteritati ostenditur, ut eorum civium, quos nostri patres non tulerunt, iam similis habere cupiamus.' 'Mitte, obsecro,' inquit 'Crasse,' Iulius 'sermonem istum et te ad Gracchi fistulam refer; cuius ego nondum plane rationem intellego.'

ego verus inquam crassus atque doleo quidem ille vir in is fraudo in res publicus sum delabor quamquam is telum texitur et is in civitas ratio vivo posteritas ostendo ut is civis qui noster pater non fero iam similis habeo cupio mitto obsecro inquam crassus iulius sermo iste et tu ad gracchus fistula refero qui ego nondum planus ratio intellego


Sed genus hoc totum orationis in eis causis excellit, in quibus minus potest inflammari animus iudicis acri et vehementi quadam incitatione; non enim semper fortis oratio quaeritur, sed saepe placida, summissa, lenis, quae maxime commendat reos. Reos autem appello non eos modo, qui arguuntur, sed omnis, quorum de re disceptatur; sic enim olim loquebantur.

sed genus hic totus oratio in is causa excello in qui paruus possum inflammaris animus judex acer et vehemens quidam incitatio non enim semper fortis oratio quaero sed saepe placidus summitto lenis qui magnus commendo reus reus autem appello non is modo qui arguo sed omnis qui de res discepto sic enim olim loquor


Ac si iam placet omnis artis oratori subiungere, tolerabilius est sic potius dicere, ut, quoniam dicendi facultas non debeat esse ieiuna atque nuda, sed aspersa atque distincta multarum rerum iucunda quadam varietate, sit boni oratoris multa auribus accepisse, multa vidisse, multa animo et cogitatione, multa etiam legendo percucurrisse, neque ea ut sua possedisse sed ut aliena libasse; fateor enim callidum quendam hunc et nulla in re tironem ac rudem nec peregrinum atque hospitem in agendo esse debere.

atque si iam placeo omnis ars orator subjungo tolerabilis sum sic potis dico ut quoniam dico facultas non debeo sum jejuno atque nudo sed aspersa atque distinguo multus res iucundus quidam varietas sum bonus orator multus auris accipio multus video multus animus et cogitatio multus etiam lego percurro neque is ut suus possedisse sed ut alienus libo fateor enim callidus quidam hic et nullus in res tiro atque rudis neque peregrinus atque hospes in ago sum debeo


Ac mea quidem sententia—frequens enim te audivi atque adfui—multo maiorem partem sententiarum sale tuo et lepore et politissimis facetiis pellexisti, cum et illud nimium acumen inluderes et admirarere ingenium Scaevolae qui excogitasset nasci prius oportere quam emori; cumque multa conligeres et ex legibus et ex senatus consultis et ex vita ac sermone communi non modo acute sed etiam ridicule ac facete, ubi si verba, non rem sequeremur, confici nihil posset: itaque hilaritatis plenum iudicium ac laetitiae fuit; in quo quid tibi iuris civilis exercitatio profuerit, non intellego; dicendi vis egregia, summa festivitate et venustate coniuncta, profuit.

atque meus quidem sententia frequens enim tu audio atque adsum multus magnus pars sententiaris sal tuus et lepor et polio facetia pellicio cum et ille nimium acumen illudo et admiror ingenium scaevola qui excogito nascor prior oportet quam emorior cum multus conligeres et ex lex et ex senatus consulo et ex vito atque sermo communis non modo acuo sed etiam ridiculus atque facetus ubi si verbum non res sequor conficio nihil possum itaque hilaritas plenus iudicium atque laetitia sum in quo quis tu ius civilis exercitatio prosum non intellego dico volo egregius summus festivitas et venustas conjungo prosum


Qua re cum sit quaedam certa vox Romani generis urbisque propria, in qua nihil offendi, nihil displicere, nihil animadverti possit, nihil sonare aut olere peregrinum, hanc sequamur neque solum rusticam asperitatem, sed etiam peregrinam insolentiam fugere discamus.

qui res cum sum quidam certus vox romanus genus urbs proprius in qui nihil offendo nihil displiceo nihil animadverto possum nihil sono aut oleo peregrinus hic sequor neque solus rustica asperitas sed etiam peregrinus insolentia fugio disco


'Num tu igitur' inquit Sulpicius 'me aut hunc Cottam ius civile aut rem militarem iubes discere? Nam quis ad ista summa atque in omni genere perfecta potest pervenire?' Tum ille 'ego vero,' inquit 'quod in vobis egregiam quandam ac praeclaram indolem ad dicendum esse cognovi, idcirco haec exposui omnia; nec magis ad eos deterrendos, qui non possent, quam ad vos, qui possetis, exacuendos accommodavi orationem meam; et quamquam in utroque vestrum summum esse ingenium studiumque perspexi, tamen haec, quae sunt in specie posita, de quibus plura fortasse dixi, quam solent Graeci dicere, in te, Sulpici, divina sunt;

num tu igitur inquam sulpicius ego aut hic cotta ius civilis aut res militaris iubeo disco nam quis ad iste summus atque in omnis genus perficio possum pervenio tum ille ego verus inquam qui in tu egregius quidam atque praeclarus indoles ad dico sum cognosco idcirco hic expono omnis neque magis ad is deterreo qui non possum quam ad tu qui possum exacuo accommodo oratio meus et quamquam in uterque vester superus sum ingenium studium perspicio tamen hic qui sum in species pono de qui multus fortasse dico quam soleo graecum dico in tu sulpicius divino sum


Duo denique illa, quae facillima videntur, quoniam quae difficiliora sunt, non possum, mihi pro meo iure sumo: unum, ut molesto aut difficili argumento aut loco non numquam omnino nihil respondeam, quod forsitan aliquis iure inriserit; quis enim est, qui id facere non possit? sed tamen ego de mea nunc, non de aliorum facultate disputo confiteorque me, si quae premat res vehementius, ita cedere solere, ut non modo non abiecto, sed ne reiecto quidem scuto fugere videar, sed adhibere quandam in dicendo speciem atque pompam et pugnae similem fugam; consistere vero in meo praesidio sic, ut non fugiendi hostis, sed capiendi loci causa cessisse videar;

duo denique ille qui facilis video quoniam qui difficilis sum non possum ego pro meus ius sumo unus ut molestus aut difficilis argumentum aut locus non numquam omnino nihil respondeo qui forsitan aliquis ius irrideo quis enim sum qui is facio non possum sed tamen ego de meus nunc non de alius facultas disputo confiteor ego si qui premo res vehemens ita cedo soleo ut non modo non abicio sed ne reicio quidem scutum fugio video sed adhibeo quidam in dico species atque pompa et pugna similis fuga consisto verus in meus praesidium sic ut non fugio hostis sed capio locus causa cedo video


ac, si quid adfert praeterea hominis aut dignitas aut indignitas, extra quaestionem est et ea tamen ipsa oratio ad universi generis disputationem referatur necesse est. Haec ego non eo consilio disputo, ut homines eruditos redarguam; quamquam reprehendendi sunt qui in genere definiendo istas causas describunt in personis et in temporibus positas esse; nam etsi incurrunt tempora et personae, tamen intellegendum est, non ex eis, sed ex genere quaestionis pendere causas.

atque si quis affero praeterea homo aut dignitas aut indignitas extra quaestio sum et is tamen ipse oratio ad universus genus disputatio refero necesse sum hic ego non is consilium disputo ut homo erudio redarguo quamquam reprehendo sum qui in genus definio iste causa describo in persona et in tempus pono sum nam etsi incurro tempus et persona tamen intellego sum non ex is sed ex genus quaestio pendeo causa


Quam ob rem, si quis universam et propriam oratoris vim definire complectique vult, is orator erit mea sententia hoc tam gravi dignus nomine, qui, quaecumque res inciderit, quae sit dictione explicanda, prudenter et composite et ornate et memoriter dicet cum quadam actionis etiam dignitate.

quam ob res si quis universus et proprius orator vis definio complector volo is orator sum meus sententia hic tam gravis dignus nomen qui quicumque res incido qui sum dictio explico prudens et compono et orno et memoriter dico cum quidam actio etiam dignitas


nam neque is, qui optime potest, deserendus ullo modo est a cohortatione nostra neque is, qui aliquid potest, deterrendus: quod alterum divinitatis mihi cuiusdam videtur, alterum, vel non facere quod non optime possis, vel facere quod non pessime facias, humanitatis, tertium vero illud, clamare contra quam deceat et quam possit, hominis est, ut tu, Catule, de quodam clamatore dixisti, stultitiae suae quam plurimos testis domestico praeconio conligentis.

nam neque is qui optume possum desero ullus modo sum ab cohortatio noster neque is qui aliquis possum deterreo qui alter divinitas ego quidam video alter vel non facio qui non optume possum vel facio qui non pessime facio humanitas tertius verus ille clamo contra quam decet et quam possum homo sum ut tu catulis de quidam clamator dico stultitia suus quam multus testis domesticus praeconium conligentis


Adrisit hic Crassus leniter et 'pertexe modo,' inquit 'Antoni, quod exorsus es; me tamen ista oscitans sapientia, simul atque ad eam confugero, in libertatem vindicabit.'

adrideo hic crassus lenis et pertexe modo inquam antonius qui exordior sum ego tamen iste oscito sapientia simul atque ad is confugio in libertas vindico


Atque etiam hac in instituendo divisione utuntur, sed ita, non ut iure aut iudicio, vi denique recuperare amissam possessionem, sed ut surculo defringendo usurpare videantur. Nam illud alterum genus, quod est temporibus, locis, reis definitum, obtinent, atque id ipsum lacinia—nunc enim apud Philonem, quem in Academia vigere audio, etiam harum iam causarum cognitio exercitatioque celebratur—alterum vero tantum modo in prima arte tradenda nominant et oratoris esse dicunt; sed neque vim neque naturam eius nec partis nec genera proponunt, ut praeteriri omnino fuerit satius quam attactum deseri; nunc enim inopia reticere intelleguntur, tum iudicio viderentur.

atque etiam hic in instituo divisio uto sed ita non ut ius aut iudicium vis denique recuperaris amitto possessio sed ut surculus defringo usurparis video nam ille alter genus qui sum tempus locus redeo definio obtineo atque is ipse lacinia nunc enim apud philo qui in academia vigeo audio etiam haris iam causaris cognitio exercitatio celebro alter verus tantus modo in primus ars trado nomino et orator sum dico sed neque vis neque natura is neque pars neque genus propono ut praetereo omnino sum sero quam attingo desero nunc enim inopia reticeo intellego tum iudicium video


'Nihil sane' inquit Catulus 'necesse est.' 'Quid si, quod saepe summis viris accidit, mandata sint exponenda aut in senatu ab imperatore aut ad imperatorem aut ad regem aut ad populum aliquem a senatu, num quia genere orationis in eius modi causis accuratiore est utendum, idcirco pars etiam haec causarum numeranda videtur aut propriis praeceptis instruenda?' 'Minime vero,' inquit Catulus; 'non enim deerit homini diserto in eius modi rebus facultas ex ceteris rebus et causis comparata.'

nihil sanus inquam catulus necesse sum quis si qui saepe summus vis accido mandatum sum expono aut in senatus ab imperator aut ad imperator aut ad rex aut ad populus aliquis ab senatus num quia genus oratio in is modus causa accuro sum utor idcirco pars etiam hic causaris numero video aut proprius praecipio instruo paruus verus inquam catulus non enim desum homo dissero in is modus res facultas ex ceterus res et causa comparo


esse debemus?" At ex dissimilitudine: "si barbarorum est in diem vivere, nostra consilia sempiternum tempus spectare debent." Atque utroque in genere et similitudinis et dissimilitudinis exempla sunt ex aliorum factis aut dictis aut eventis et fictae narrationes saepe ponendae. Iam ex contrario:

sum debeo at ex dissimilitudo si barbarus sum in dies vivo noster consilium sempiternus tempus specto debeo atque uterque in genus et similitudo et dissimilitudo exemplum sum ex alius facio aut dictum aut evenio et fingo narratio saepe pono iam ex contrarius


In utroque autem genere dicendi et illo, in quo vis atque contentio quaeritur, et hoc, quod ad vitam et mores accommodatur, et principia tarda et exitus item spissi et producti esse debent. Nam neque adsiliendum statim est ad genus illud orationis; abest enim totum a causa et homines prius ipsum illud, quod proprium sui iudici est, audire desiderant; nec cum in eam rationem ingressus sis, celeriter discedendum est;

in uterque autem genus dico et ille in quo volo atque contentio quaero et hic qui ad vita et mos accommodo et principia tardus et exitus item spissus et produco sum debeo nam neque adsiliendum statim sum ad genus ille oratio absum enim totus ab causa et homo prior ipse ille qui proprius suus judicium sum audio desidero neque cum in is ratio ingredior sum celer discedo sum


'Atqui, si ita placet,' inquit 'trademus etiam, quae nos sequi in dicendo quaeque maxime spectare solemus; docuit enim iam nos longa vita ususque rerum maximarum, ut quibus rebus animi hominum moverentur teneremus.

atqui si ita placeo inquam trado etiam qui nos sequor in dico quisque magnus specto solo doceo enim iam nos longus vito utor res maximaris ut qui res animus homo moveo teneo


Est etiam deformitatis et corporis vitiorum satis bella materies ad iocandum; sed quaerimus idem, quod in ceteris rebus maxime quaerendum est, quatenus; in quo non modo illud praecipitur, ne quid insulse, sed etiam, si quid perridicule possis, vitandum est oratori utrumque, ne aut scurrilis iocus sit aut mimicus. Quae cuius modi sint facilius iam intellegemus, cum ad ipsa ridiculorum genera venerimus.

sum etiam deformitas et corpus vitium satis bellum materies ad jocor sed quaero idem qui in ceterus res magnus quaero sum quatenus in quo non modo ille praecipio ne quis insulsus sed etiam si quis perridiculis possum vito sum orator uterque ne aut scurrilis iocus sum aut mimicus qui qui modus sum facilis iam intellego cum ad ipse ridiculus genus venio


Tum Crassus 'atqui arbitror, Sulpici, cum audieris, non tam te haec admiraturum, quae dixero, quam existimaturum tum, cum ea audire cupiebas, causam cur cuperes non fuisse; nihil enim dicam reconditum, nihil exspectatione vestra dignum, nihil aut inauditum vobis aut cuiquam novum. Nam principio, id quod est homine ingenuo liberaliterque educato dignum, non negabo me ista omnium communia et contrita praecepta didicisse: primum oratoris officium esse dicere ad persuadendum accommodate;

tum crassus atqui arbitror sulpicius cum audio non tam tu hic admiror qui dico quam existimo tum cum is audio cupio causa cur cupio non sum nihil enim dico recondo nihil exspectatio vester dignus nihil aut inaudio tu aut quisquam novus nam principium is qui sum homo ingenuus liberalis educo dignus non nego ego iste omnis commune et contero praecipio disco primus orator officium sum dico ad persuadeo accommodo


Linquamus naturam artisque videamus. Quid tam in navigio necessarium quam latera, quam cavernae, quam prora, quam puppis, quam antennae, quam vela, quam mali? quae tamen hanc habent in specie venustatem, ut non solum salutis, sed etiam voluptatis causa inventa esse videantur. Columnae templa et porticus sustinent; tamen habent non plus utilitatis quam dignitatis: Capitoli fastigium illud et ceterarum aedium non venustas, sed necessitas ipsa fabricata est; nam, cum esset habita ratio, quem ad modum ex utraque tecti parte aqua delaberetur, utilitatem templi fastigi dignitas consecuta est; ut, etiam si in caelo Capitolium statueretur, ubi imber esse non posset, nullam sine fastigio dignitatem habiturum fuisse videatur.

linquo natura artus video quis tam in navigium necessarius quam latus quam caverna quam prora quam puppis quam antenna quam velo quam malus qui tamen hic habeo in species venustas ut non solus salus sed etiam voluptas causa invenio sum video columna templum et porticus sustineo tamen habeo non multus utilitas quam dignitas capitolium fastigium ille et ceteraris aedes non venustus sed necessitas ipse fabricor sum nam cum sum habeo ratio qui ad modus ex uter tectum pars aqua delabor utilitas templum fastigium dignitas consequor sum ut etiam si in caelum capitolium statuo ubi imber sum non possum nullus sine fastigium dignitas habeo sum video


Tum Crassus 'perge modo,' inquit 'Antoni; nullum est enim periculum, ne quid tu eloquare nisi ita prudenter, ut neminem nostrum paeniteat ad hunc te sermonem impulisse.'

tum crassus pergo modo inquam antonius nullus sum enim periculum ne quis tu eloquaris nisi ita prudens ut nemo nos paeniteo ad hic tu sermo impello


Ornatur igitur oratio genere primum et quasi colore quodam et suco suo; nam ut gravis, ut suavis, ut erudita sit, ut liberalis, ut admirabilis, ut polita, ut sensus, ut doloris habeat quantum opus sit, non est singulorum articulorum; in toto spectantur haec corpore. Ut porro conspersa sit quasi verborum sententiarumque floribus, id non debet esse fusum aequabiliter per omnem orationem, sed ita distinctum, ut sint quasi in ornatu disposita quaedam insignia et lumina.

orno igitur oratio genus primus et quasi color quidam et sucus suus nam ut gravis ut suavis ut erudio sum ut liberalis ut admirabilis ut polio ut sensus ut dolor habeo quantus opus sum non sum singulus articulus in totus specto hic corpus ut porro conspergo sum quasi verbum sententia flos is non debeo sum fundo aequabilis per omnis oratio sed ita distinguo ut sum quasi in orno dispono quidam insigne et lumen


sic in orationibus hisce ipsis iudiciorum, contionum, senatus, etiam si proprie ceterae non adhibeantur artes, tamen facile declaratur, utrum is, qui dicat, tantum modo in hoc declamatorio sit opere iactatus an ad dicendum omnibus ingenuis artibus instructus accesserit.'

sic in oratio hic ipse iudicium contio senatus etiam si proprius ceterus non adhibeo ars tamen facilis declaro utrum is qui dico tantus modo in hic declamatorius sum opus jacto an ad dico omnis ingenuus ars instruo accedo


Redeunt rursus ad coniecturam eamque in quattuor genera dispertiunt; nam aut quid sit quaeritur, hoc modo: naturane sit ius inter homines an in opinionibus; aut, quae sit origo cuiusque rei, ut quod sit initium legum aut rerum publicarum; aut causa et ratio, ut si quaeratur, cur doctissimi homines de maximis rebus dissentiant; aut de immutatione, ut, si disputetur, num interire virtus in homine aut num in vitium possit convertere.

redeo rursus ad conicio eo in quattuor genus dispertiunt nam aut quis sum quaero hic modo natura sum ius inter homo an in opinio aut qui sum origo quisque res ut qui sum initium lex aut res publicaris aut causa et ratio ut si quaero cur doceo homo de magnus res dissentio aut de immutatio ut si disputo num intereo virtus in homo aut num in vitium possum converto


Ut igitur ante meridiem discesserunt paulumque requierunt, in primis hoc a se Cotta animadversum esse dicebat, omne illud tempus meridianum Crassum in acerrima atque attentissima cogitatione posuisse seseque, qui vultum eius, cum ei dicendum esset, obtutumque oculorum in cogitando probe nosset atque in maximis causis saepe vidisset, tum dedita opera quiescentibus aliis in eam exedram venisse, in qua Crassus posito lectulo recubuisset, cumque eum defixum in cogitatione esse sensisset, statim recessisse atque in eo silentio duas horas fere esse consumptas. Deinde cum omnes inclinato iam in posmeridianum tempus die venissent ad Crassum, 'quid est, Crasse,' inquit Iulius 'imusne sessum? Etsi admonitum venimus te, non flagitatum.'

ut igitur ante meridio discedo paulus requeo in primus hic ab sui cotta animadverto sum dico omnis ille tempus meridianus crassus in acer atque attendo cogitatio pono sesequor qui vultus is cum is dico sum obtueor oculus in cogito probus nosco atque in magnus causa saepe video tum dedo opus quiesco alius in is exedra venio in qui crassus pono lectulus recumbo cum is defigo in cogitatio sum sentio statim recedo atque in is silentium duo hora fere sum consumo deinde cum omnis inclino iam in posmeridianum tempus dies venio ad crassus quis sum crassus inquam iulius eo sedeo etsi admoneo venio tu non flagitas


et exercitatio quaedam suscipienda vobis est; quamquam vos quidem iam pridem estis in cursu: sed eis, qui ingrediuntur in stadium, quique ea, quae agenda sunt in foro tamquam in acie, possunt etiam nunc exercitatione quasi ludicra praediscere ac meditari.'

et exercitatio quidam suscipio tu sum quamquam tu quidem iam pridem sum in cursus sed is qui ingredior in stadium quisque is qui ago sum in forum tamquam in acies possum etiam nunc exercitatio quasi ludicrum praedisco atque meditaris


Tum Crassus 'non in hac' inquit 'una, Catule, re, sed in aliis etiam compluribus distributione partium ac separatione magnitudines sunt artium deminutae. An tu existimas, cum esset Hippocrates ille Cous, fuisse tum alios medicos, qui morbis, alios, qui vulneribus, alios, qui oculis mederentur? Num geometriam Euclide aut Archimede, num musicam Damone aut Aristoxeno, num ipsas litteras Aristophane aut Callimacho tractante tam discerptas fuisse, ut nemo genus universum complecteretur atque ut alius aliam sibi partem in qua elaboraret seponeret?

tum crassus non in hic inquam unus catulis res sed in alius etiam complures distributio pars atque separatio magnitudo sum ars deminuo an tu existimo cum sum hippocrates ille cous sum tum alius medicus qui morbus alius qui vulnus alius qui oculus medeor num geometria euclides aut archimedes num musica damon aut aristoxenus num ipse littera aristophanes aut callimachus tracto tam discerpo sum ut nemo genus universus complector atque ut alius alius sui pars in qui elaboro sepono


Atque haec quidem ab eis philosophis, quos tu maxime diligis, Catule, dicta sunt; quod eo saepius testificor, ut auctoribus laudandis ineptiarum crimen effugiam.' 'Quarum tandem?' inquit Catulus 'aut quid disputatione ista adferri potest elegantius aut omnino dici subtilius?'

atque hic quidem ab is philosophus qui tu magnus diligo catulis dictum sum qui is saepis testificor ut auctor laudo ineptiaris crimen effugio quaris tandem inquam catulus aut quis disputatio iste affero possum elego aut omnino dico subtilis


Quae quoniam iam aliunde non possumus, sumenda sunt nobis ab eis ipsis, a quibus expilati sumus; dum modo illa ad hanc civilem scientiam, quo pertinent et quam intuentur, transferamus, neque, ut ante dixi, omnem teramus in his discendis rebus aetatem; sed cum fontis viderimus, quos nisi qui celeriter cognorit, numquam cognoscet omnino, tum, quotienscumque opus erit, ex eis tantum, quantum res petet, hauriemus;

qui quoniam iam aliunde non possum sumo sum nos ab is ipse ab qui expilo sum dum modo ille ad hic civilis scientia quo pertineo et quam intueor transfero neque ut ante dico omnis tero in hic disco res aetas sed cum fons video qui nisi qui celer cogo numquam cognosco omnino tum quotienscumque opus sum ex is tantus quantus res peto haurio


Atque in hoc genere illa quoque est infinita silva, quod oratori plerique, ut etiam Crassus ostendit, duo genera ad dicendum dederunt: unum de certa definitaque causa, quales sunt, quae in litibus, quae in deliberationibus versantur, addat, si quis volet, etiam laudationes; alterum, quod appellant omnes fere scriptores, explicat nemo, infinitam generis sine tempore et sine persona quaestionem. Hoc quid et quantum sit, cum dicunt, intellegere mihi non videntur:

atque in hic genus ille quoque sum infinitus silva qui orator plerusque ut etiam crassus ostendo duo genus ad dico do unus de certus definio causa qualis sum qui in lis qui in deliberatio verso addo si quis volo etiam laudatio alter qui appello omnis fere scriptor explico nemo infinitus genus sine tempus et sine persono quaestio hic quis et quantus sum cum dico intellego ego non video


Hic, ut saepe inter homines sapientissimos constare vidi, quamquam hoc Crasso, cum aliquid accuratius dixisset, semper fere contigisset, ut numquam dixisse melius putaretur, tamen omnium consensu sic esse tum iudicatum ceteros a Crasso semper omnis, illo autem die etiam ipsum a se superatum. Deploravit enim casum atque orbitatem senatus, cuius ordinis a consule, qui quasi parens bonus aut tutor fidelis esse deberet, tamquam ab aliquo nefario praedone diriperetur patrimonium dignitatis; neque vero esse mirandum, si, cum suis consiliis rem publicam profligasset, consilium senatus a re publica repudiaret.

hic ut saepe inter homo sapio constaris video quamquam hic crassus cum aliquis accuro dico semper fere contingo ut numquam dico bonus puto tamen omnis consensus sic sum tum iudico ceterus ab crassus semper omnis ille autem dies etiam ipse ab sui supero deploro enim casus atque orbitas senatus qui ordo ab consul qui quasi parens bonus aut tuto fidelis sum debeo tamquam ab aliquis nefarius praedo diripio patrimonium dignitas neque verus sum miror si cum suus consilium res publicus profligo consilium senatus ab res publicus repudio


vere enim etiam illud dicitur, perverse dicere homines perverse dicendo facillime consequi. Quam ob rem in istis ipsis exercitationibus, etsi utile est etiam subito saepe dicere, tamen illud utilius, sumpto spatio ad cogitandum paratius atque accuratius dicere. Caput autem est, quod, ut vere dicam, minime facimus (est enim magni laboris, quem plerique fugimus), quam plurimum scribere. Stilus optimus et praestantissimus dicendi effector ac magister; neque iniuria; nam si subitam et fortuitam orationem commentatio et cogitatio facile vincit, hanc ipsam profecto adsidua ac diligens scriptura superabit.

verus enim etiam ille dico perverto dico homo perverto dico facilis consequor quam ob res in iste ipse exercitatio etsi utilis sum etiam subeo saepe dico tamen ille utilis sumo spatium ad cogito paro atque accuro dico caput autem sum qui ut verus dico paruus facio sum enim magnus labor qui plerusque fugio quam multus scribo stilus bonus et praesto dico effector atque magister neque iniuria nam si subeo et fortuitus oratio commentatio et cogitatio facilis vincio hic ipse profecto assiduus atque diligo scribo supero


In ipsis autem argumentis si quid posueris aut aperte falsum aut ei, quod dixeris dicturusve sis, contrarium aut genere ipso remotum ab usu iudiciorum ac foro, nihilne noceas? Quid multa? Omnis cura mea solet in hoc versari semper—dicam enim saepius—si possim ut boni efficiam aliquid dicendo; sin id minus, ut certe ne quid mali.

in ipse autem argumentum si quis pono aut apertus falsus aut is qui dico dico sum contrarius aut genus ipse removeo ab usus iudicium atque forum nihil noceo quis multus omnis cura meus soleo in hic versaris semper dico enim saepis si possum ut bonus efficio aliquis dico sin is paruus ut certus ne quis malus


Quo quidem magis dubito tibine plus laudis an Graecis vituperationis statuam esse tribuendum: cum tu in alia lingua ac moribus natus occupatissima in civitate vel privatorum negotiis paene omnibus vel orbis terrae procuratione ac summi imperi gubernatione destrictus tantam vim rerum cognitionemque comprehenderis eamque omnem cum eius, qui consilio et oratione in civitate valeat, scientia atque exercitatione sociaris; illi nati in litteris ardentesque his studiis, otio vero diffluentes, non modo nihil acquisierint, sed ne relictum quidem et traditum et suum conservarint.'

quo quidem magis dubito tibinus multus laus an graecum vituperatio statua sum tribuo cum tu in alius lingua atque mos nascor occupo in civitas vel privator negotium paene omnis vel orbis terra procuratio atque superus imperium gubernatio destringo tantus vis res cognitio comprehendo eo omnis cum is qui consilium et oratio in civitas valeo scientia atque exercitatio sociaris ille nascor in littera ardeo hic studium otium verus diffluo non modo nihil acquisierint sed ne relinquo quidem et trado et suus conservo


Hoc in genere persaepe mihi admirandum videtur quid sit, quod omnes translatis et alienis magis delectentur verbis quam propriis et suis. Nam si res suum nomen et vocabulum proprium non habet, ut pes in navi, ut nexum, quod per libram agitur, ut in uxore divortium, necessitas cogit, quod non habeas, aliunde sumere; sed in suorum verborum maxima copia tamen homines aliena multo magis, si sunt ratione translata, delectant.

hic in genus persaepe ego admiror video quis sum qui omnis transfero et alienus magis delecto verbum quam proprius et suus nam si res suus nomen et vocabulis proprius non habeo ut pes in no ut necto qui per libra ago ut in uxor divortium necessitas cogo qui non habeo aliunde sumo sed in suus verbum maximus copia tamen homo alienus multus magis si sum ratio transfero delecto


Tum Catulus 'ego vero' inquit 'in vobis hoc maxime admirari soleo, quod, cum inter vos in dicendo dissimillimi sitis, ita tamen uterque vestrum dicat, ut ei nihil neque a natura denegatum neque a doctrina non delatum esse videatur; qua re, Crasse, neque tu tua suavitate nos privabis, ut, si quid ab Antonio aut praetermissum aut relictum sit, non explices; neque te, Antoni, si quid non dixeris, existimabimus non potuisse potius quam a Crasso dici maluisse.'

tum catulus ego verus inquam in tu hic magnus admiraris soleo qui cum inter tu in dico dissimilis sum ita tamen uterque vester dico ut is nihil neque ab natura denego neque ab doctrina non defero sum video qui res crassus neque tu tuus suavitas nos privo ut si quis ab antonius aut praetermitto aut relinquo sum non explico neque tu antonius si quis non dico existimo non possum potis quam ab crassus dico malo


Difficile enim dictu est, quaenam causa sit, cur ea, quae maxime sensus nostros impellunt voluptate et specie prima acerrime commovent, ab eis celerrime fastidio quodam et satietate abalienemur. Quanto colorum pulcritudine et varietate floridiora sunt in picturis novis pleraque quam in veteribus! Quae tamen, etiam si primo aspectu nos ceperunt, diutius non delectant; cum eidem nos in antiquis tabulis illo ipso horrido obsoletoque teneamur. Quanto molliores sunt et delicatiores in cantu flexiones et falsae voculae quam certae et severae! Quibus tamen non modo austeri, sed, si saepius fiunt, multitudo ipsa reclamat.

difficilis enim dico sum quisnam causa sum cur is qui magnus sensus noster impello voluptas et species primus acer commoveo ab is celer fastidium quidam et satietas abalieno quantus color pulcritudo et varietas floridus sum in pingo novus plerusque quam in vetus qui tamen etiam si primus aspectus nos capio diu non delecto cum idem nos in antiquus tabula ille ipse horridus obsolesco teneo quantus mollis sum et delicatus in cantus flexio et fallo vocula quam certus et severus qui tamen non modo austerus sed si saepis fio multitudo ipse reclamo


Atque interea tamen, dum haec, quae dispersa sunt, coguntur, vel passim licet carpentem et conligentem undique repleri iusta iuris civilis scientia. Nonne videtis equitem Romanum, hominem acutissimo omnium ingenio, sed minime ceteris artibus eruditum, C. Aculeonem, qui mecum vivit semperque vixit, ita tenere ius civile, ut ei, cum ab hoc discesseritis, nemo de eis, qui peritissimi sunt, anteponatur?

atque interea tamen dum hic qui dispergo sum cogo vel passim licet carpo et conligentem undique repleo iustus ius civilis scientia nonne video eques romanus homo acuo omnis ingenium sed paruus ceterus ars erudio que aculeo qui ego vivo semper vivo ita teneo ius civilis ut is cum ab hic discedo nemo de is qui pereo sum antepono


et aliud dicendi genus deliberationes, aliud laudationes, aliud iudicia, aliud sermones, aliud consolatio, aliud obiurgatio, aliud disputatio, aliud historia desiderat. Refert etiam qui audiant, senatus an populus an iudices: frequentes an pauci an singuli, et quales: ipsique oratores qua sint aetate, honore, auctoritate, debet videri; tempus, pacis an belli, festinationis an oti.

et alius dico genus deliberatio alius laudatio alius iudicium alius sermo alius consolatio alius objurgatio alius disputatio alius historia desidero refero etiam qui audio senatus an populus an iudex frequens an paucus an singuli et qualis ipse orator qui sum aetas honor auctoritas debeo video tempus pax an bellum festinatio an otium


summarum rerum incerti: quos ego ope mea


Et ut illa altera pars orationis, quae probitatis commendatione boni viri debet speciem tueri, lenis, ut saepe iam dixi, atque summissa, sic haec, quae suscipitur ab oratore ad commutandos animos atque omni ratione flectendos, intenta ac vehemens esse debet.

et ut ille alter pars oratio qui probitas commendatio bonus vir debeo species tueor lenis ut saepe iam dico atque summitto sic hic qui suscipio ab orator ad commuto animus atque omnis ratio flecto intendo atque vehemens sum debeo


Itaque eis, qui hanc partem ingeni exercerent, locos esse capiendos et ea, quae memoria tenere vellent effingenda animo atque in eis locis conlocanda; sic fore, ut ordinem rerum locorum ordo conservaret, res autem ipsas rerum effigies notaret atque ut locis pro cera, simulacris pro litteris uteremur.

itaque is qui hic pars ingenium exerceo locus sum capio et is qui memoria teneo volo effingo animus atque in is locus conloco sic sum ut ordo res locus ordo conservo res autem ipse res effigio noto atque ut locus pro cero simulacrum pro littera uto


Tum Sulpicius 'quid igitur? Patiemur' inquit 'Caesarem, qui quamquam Crasso facetias concedit, tamen multo in eo studio magis ipse elaborat, non explicare nobis totum genus hoc iocandi quale sit et unde ducatur; praesertim cum tantam vim et utilitatem salis et urbanitatis esse fateatur?' 'Quid, si' inquit Iulius 'adsentior Antonio dicenti nullam esse artem salis?'

tum sulpicius quis igitur patior inquam caesaris qui quamquam crassus facetia concedo tamen multus in is studium magis ipse elaboro non explicaris nos totus genus hic jocor qualis sum et unde duco praesertim cum tantus vis et utilitas sal et urbanitas sum fateor quis si inquam iulius adsentio antonius dico nullus sum ars sal


In hoc genus coniciuntur etiam proverbia, ut illud Scipionis, cum Asellus omnis se provincias stipendia merentem peragrasse gloriaretur: "agas asellum" et cetera; qua re ea quoque, quoniam mutatis verbis non possunt retinere eandem venustatem, non in re, sed in verbis posita ducantur.

in hic genus conicio etiam proverbium ut ille scipio cum asellus omnis sui provincia stipendium mereo peragro glorior ago asellus et ceterus qui res is quoque quoniam mutas verbum non possum retineo idem venustas non in res sed in verbum pono duco


id tamen dissimulanter facere, ne sibi ille aliquid proficere videatur, prudentia est; deinde ut in eis locis, quos proponam paulo post, pervolvatur animus, ut penitus insinuet in causam, ut sit cura et cogitatione intentus, diligentia est; ut his rebus adhibeat tamquam lumen aliquod memoriam, ut vocem, ut

is tamen dissimulanter facio ne sui ille aliquis proficio video prudentia sum deinde ut in is locus qui propono paulus post pervolvo animus ut penitus insinuo in causa ut sum cura et cogitatio intendo diligentia sum ut hic res adhibeo tamquam lumen aliqui memoria ut voco ut


Ex hac versus, ex hac eadem dispares numeri conficiuntur; ex hac haec etiam soluta variis modis multorumque generum oratio; non enim sunt alia sermonis, alia contentionis verba, neque ex alio genere ad usum cotidianum, alio ad scaenam pompamque sumuntur; sed ea nos cum iacentia sustulimus e medio, sicut mollissimam ceram ad nostrum arbitrium formamus et fingimus. Itaque ut tum graves sumus, tum subtiles, tum medium quiddam tenemus: sic institutam nostram sententiam sequitur orationis genus idque ad omnem aurium voluptatem et animorum motum mutatur et vertitur.

ex hic verro ex hic idem disparis numerus confacio ex hic hic etiam solvo varius modus multi gener oratio non enim sum alius sermo alius contentio verbum neque ex alius genus ad usus cottidianus alius ad scaena pompa sumo sed is nos cum iaceo tollo e medium sicut mollis cera ad nos arbitrium formo et fingo itaque ut tum gravis sum tum subtilis tum medius quidam teneo sic instituo noster sententia sequor oratio genus is ad omnis auris voluptas et animus motus muto et verto