Est autem vitium, quod non nulli de industria consectantur: rustica vox et agrestis quosdam delectat, quo magis antiquitatem, si ita sonet, eorum sermo retinere videatur; ut tuus, Catule, sodalis, L. Cotta, gaudere mihi videtur gravitate linguae sonoque vocis agresti et illud, quod loquitur, priscum visum iri putat, si plane fuerit rusticanum. Me autem tuus sonus et subtilitas ista delectat, omitto verborum, quamquam est caput; verum id adfert ratio, docent litterae, confirmat consuetudo et legendi et loquendi; sed hanc dico suavitatem, quae exit ex ore; quae quidem ut apud Graecos Atticorum, sic in Latino sermone huius est urbis maxime propria.

sum autem vitium qui non nullus de industria consector rusticus vox et agrestis quidam delecto quo magis antiquitas si ita sono is sermo retineo video ut tuus catulis sodalis l cotta gaudeo ego video gravitas lingua sono vox agrestis et ille qui loquor priscus video eo puto si planus sum rusticanus ego autem tuus sonus et subtilitas iste delecto omitto verbum quamquam sum caput verus is affero ratio doceo littera confirmo consuetudo et lego et loquor sed hic dico suavitas qui exeo ex os qui quidem ut apud graeci atticus sic in latinum sermo hic sum urbs magnus proprius


'Minime,' inquit Antonius; 'ac sic decrevi philosophari potius, ut Neoptolemus apud Ennium "paucis: nam omnino haud placet." Sed tamen haec est mea sententia, quam videbar exposuisse: ego ista studia non improbo, moderata modo sint: opinionem istorum studiorum et suspicionem artifici apud eos, qui res iudicent, oratori adversariam esse arbitror, imminuit enim et oratoris auctoritatem et orationis fidem.

paruus inquam antonius atque sic decerno philosopharis potis ut neoptolemus apud ennius paucus nam omnino haud placeo sed tamen hic sum meus sententia quam video expono ego iste studium non improbus modero modo sum opinio iste studium et suspicio artifex apud is qui res judico orator adversarius sum arbitror imminuo enim et orator auctoritas et oratio fides


Neque me hercule iniuria; quid enim aut adrogantius aut loquacius fieri potuit quam Hannibali, qui tot annis de imperio cum populo Romano omnium gentium victore certasset, Graecum hominem, qui numquam hostem, numquam castra vidisset, numquam denique minimam partem ullius publici muneris attigisset, praecepta de re militari dare? Hoc mihi facere omnes isti, qui de arte dicendi praecipiunt, videntur; quod enim ipsi experti non sunt, id docent ceteros; sed hoc minus fortasse errant, quod non te, ut Hannibalem ille, sed pueros aut adulescentulos docere conantur.'

neque ego herculis iniuria quis enim aut adrogo aut loquax fio possum quam hannibal qui tot annus de imperium cum populus romanus omnis gens victor certo graecus homo qui numquam hostis numquam castrum video numquam denique minimus pars ullus publicus munus attingo praecipio de res militaris do hic ego facio omnis iste qui de ars dico praecipio video qui enim ipse experior non sum is doceo ceterus sed hic paruus fortasse erro qui non tu ut hannibal ille sed puer aut adulescentulus doceo conor


Sic enim res sese habet, ut, quem ad modum volucris videmus procreationis atque utilitatis suae causa effingere et construere nidos, easdem autem, cum aliquid effecerint, levandi laboris sui causa passim ac libere solutas opere volitare, sic nostri animi negotiis forensibus atque urbano opere defessi gestiant ac volitare cupiant vacui cura ac labore.

sic enim res sui habeo ut qui ad modus volucris video procreatio atque utilitas suus causa effingo et construo nidus idem autem cum aliquis efficio levo labor suus causa passim atque libo solvo opus volitaris sic noster animus negotium forensis atque urbanus opus defatiscor gestio atque volitaris cupio vacuus cura atque labor


in utraque autem re quicquid in controversiam veniat, in eo quaeri solere aut factumne sit aut, si est factum, quale sit aut etiam quo nomine vocetur aut, quod non nulli addunt, rectene factum esse videatur;

in uter autem res quisquis in controversia venio in is quaero soleo aut facio sum aut si sum facio qualis sum aut etiam quo nomen voco aut qui non nullus addo recingo facio sum video


ego enim, quantum auguror coniectura quantaque ingenia in nostris hominibus esse video, non despero fore aliquem aliquando, qui et studio acriore quam nos sumus atque fuimus et otio ac facultate discendi maiore ac maturiore et labore atque industria superiore, cum se ad audiendum legendum scribendumque dederit, exsistat talis orator, qualem quaerimus, qui iure non solum disertus, sed etiam eloquens dici possit; qui tamen mea sententia aut hic est iam Crassus aut, si quis pari fuerit ingenio pluraque quam hic et audierit et lectitarit et scripserit, paulum huic aliquid poterit addere.'

ego enim quantus auguro conicio quantus ingenium in noster homo sum video non despero sum aliquis aliquando qui et studium acer quam nos sum atque sum et otium atque facultas disco magnus atque maturus et labor atque industria superus cum sui ad audio lego scribo do exsisto talis orator qual quaero qui ius non solus dissero sed etiam eloquor dico possum qui tamen meus sententia aut hic sum iam crassus aut si quis par sum ingenium multus quam hic et audio et lectito et scribo paulus hic aliquis possum addo


'Nos vero,' inquit Catulus 'etenim pro me hoc et pro meo fratre respondeo, non modo tibi ignoscimus, sed te diligimus magnamque tibi habemus gratiam; et cum humanitatem et facilitatem agnoscimus tuam, tum admiramur istam scientiam et copiam. Equidem etiam hoc me adsecutum puto, quod magno sum levatus errore et illa admiratione liberatus, quod multis cum aliis semper admirari solebam, unde esset illa tanta tua in causis divinitas; nec enim te ista attigisse arbitrabar, quae diligentissime cognosse et undique conlegisse usuque doctum partim correxisse video, partim comprobasse;

nos verus inquam catulus etenim pro ego hic et pro meus frater respondeo non modo tu ignosco sed tu diligo magnus tu habeo gratia et cum humanitas et facilitas agnosco tuus tum admiror iste scientia et copia equidem etiam hic ego adsequor puto qui magnus sum levo error et ille admiratio libero qui multus cum alius semper admiraris soleo unde sum ille tantus tuus in causa divinitas neque enim tu iste attingo arbitror qui diligens cogo et undique conlego utor doceo pars corrigo video pars comprobo


Quamquam te quidem quid hoc doceam, qui in accusando sodali meo tantum incendium non oratione solum, sed etiam multo magis vi et dolore et ardore animi concitaras, ut ego ad id restinguendum vix conarer accedere? Habueras enim tu omnia in causa superiora: vim, fugam, lapidationem, crudelitatem tribuniciam in Caepionis gravi miserabilique casu in iudicium vocabas; deinde principem et senatus et civitatis, M. Aemilium, lapide percussum esse constabat; vi pulsum e templo L. Cottam et T. Didium, cum intercedere vellent rogationi, nemo poterat negare.

quamquam tu quidem quis hic doceo qui in accuso sodal meus tantus incendium non oratio solus sed etiam multus magis vis et dolor et ardor animus concito ut ego ad is restinguo vix conor accedo habeo enim tu omnis in causa superus vis fuga lapidatio crudelitas tribunicius in caepio gravis miserabilis casus in iudicium voco deinde princeps et senatus et civitas m aemilius lapis percutio sum consto vis pello e templum l cotta et t didius cum intercedo volo rogatio nemo possum nego


Edidi, quae potui, non ut volui, sed ut me temporis angustiae coegerunt; scitum est enim causam conferre in tempus, cum adferre plura, si cupias, non queas.' 'Tu vero' inquit Catulus 'conlegisti omnia, quantum ego possum iudicare, ita divinitus, ut non a Graecis sumpsisse, sed eos ipsos haec docere posse videare; me quidem istius sermonis participem factum esse gaudeo; ac vellem ut meus gener, sodalis tuus, Hortensius, adfuisset; quem quidem ego confido omnibus istis laudibus, quas tu oratione complexus es, excellentem fore.'

edo qui possum non ut volo sed ut ego tempus angustia cogo scio sum enim causa confero in tempus cum affero multus si cupio non queo tu verus inquam catulus conlego omnis quantus ego possum iudicaris ita divinitus ut non ab graecum sumo sed is ipse hic doceo possum videaris ego quidem iste sermo participo facio sum gaudeo atque volo ut meus gener sodalis tuus hortensius adsum qui quidem ego confido omnis iste laus qui tu oratio complexus sum excello sum


Ac verborum quidem genera, quae essent faceta, dixisse me puto;

atque verbum quidem genus qui sum facetus dico ego puto


Orationis autem ipsius tamquam armorum est vel ad usum comminatio et quasi petitio vel ad venustatem ipsam tractatio. Nam et geminatio verborum habet interdum vim, leporem alias, et paulum immutatum verbum atque deflexum et eiusdem verbi crebra tum a primo repetitio, tum in extremum conversio et in eadem verba impetus et concursio et adiunctio et progressio et eiusdem verbi crebrius positi quaedam distinctio et revocatio verbi et illa, quae similiter desinunt aut quae cadunt similiter aut quae paribus paria referuntur aut quae sunt inter se similia.

oratio autem ipse tamquam armus sum vel ad usus comminatio et quasi petitio vel ad venustas ipse tractatio nam et geminatio verbum habeo interdum vis lepor alius et paulus immutas verbum atque deflecto et idem verbum creber tum ab primus repetitio tum in exter conversio et in idem verbum impetus et concursio et adjunctio et progressio et idem verbum creber pono quidam distinctio et revocatio verbum et ille qui similis desino aut qui cado similis aut qui par par refero aut qui sum inter sui similis


Qua re equidem et in nostra civitate et in ipsa Graecia, quae semper haec summa duxit, multos et ingeniis eximiis et magna laude dicendi sine summa rerum omnium scientia fuisse fateor; talem vero exsistere eloquentiam, qualis fuit in Crasso et Antonio, non cognitis rebus omnibus, quae ad tantam prudentiam pertinerent, tantamque dicendi copiam, quanta in illis fuit, non potuisse confirmo.

qui res equidem et in noster civitas et in ipse graecia qui semper hic summus duco multus et ingenium eximius et magnus laus dico sine summus res omnis scientia sum fateor talis verus exsisto eloquentia qualis sum in crassus et antonius non cognosco res omnis qui ad tantus prudentia pertineo tantus dico copia quantus in ille sum non possum confirmo


Horum igitur exprimere mores oratione iustos, integros, religiosos, timidos, perferentis iniuriarum mirum quiddam valet; et hoc vel in principiis vel in re narranda vel in perorando tantam habet vim, si est suaviter et cum sensu tractatum, ut saepe plus quam causa valeat. Tantum autem efficitur sensu quodam ac ratione dicendi, ut quasi mores oratoris effingat oratio; genere enim quodam sententiarum et genere verborum, adhibita etiam actione leni facilitatemque significante efficitur, ut probi, ut bene morati, ut boni viri esse videamur.

horus igitur exprimo mos oratio iustus integer religiosus timidus perfero iniuriaris mirus quidam valeo et hic vel in principia vel in res narro vel in peroro tantus habeo vis si sum suavis et cum sentio tractas ut saepe multus quam causa valeo tantus autem efficio sentio quidam atque ratio dico ut quasi mos orator effingo oratio genus enim quidam sententiaris et genus verbum adhibeo etiam actio lenis facilitas significo efficio ut probus ut bene moror ut bonus vir sum video


Ecce autem, cum te nihil aliud profecisse arbitrarer, nisi ut homines tibi civem improbum defendenti ignoscendum propter necessitudinem arbitrarentur, serpere occulte coepisti, nihil dum aliis suspicantibus, me vero iam pertimescente, ut illam non Norbani seditionem, sed populi Romani iracundiam neque eam iniustam, sed meritam ac debitam fuisse defenderes. Deinde qui locus a te praetermissus est in Caepionem? Ut tu illa omnia odio, invidia, misericordia miscuisti! Neque haec solum in defensione, sed etiam in Scauro ceterisque meis testibus, quorum testimonia non refellendo, sed ad eundem impetum populi confugiendo refutasti;

ecce autem cum tu nihil alius proficio arbitror nisi ut homo tu civis improbus defendo ignosco propter necessitudo arbitror serpo occulte coepio nihil dum alius suspicor ego verus iam pertimesco ut ille non norbanus seditio sed populus romanus iracundia neque is injustus sed mereo atque debeo sum defendo deinde qui locus ab tu praetermitto sum in caepio ut tu ille omnis odium invidia misericordia misceo neque hic solus in defensio sed etiam in scaurus ceter meus testis qui testimonium non refello sed ad idem impetus populus confugio refuto


Neque haec in eam sententiam disputo, ut homines adulescentis, si quid naturale forte non habeant, omnino a dicendi studio deterream: quis enim non videt C. Coelio, aequali meo, magno honori fuisse, homini novo, illam ipsam, quamcumque adsequi potuerat, in dicendo mediocritatem? Quis vestrum aequalem, Q. Varium, vastum hominem atque foedum, non intellegit illa ipsa facultate, quamcumque habuit, magnam esse in civitate gratiam consecutum?

neque hic in is sententia disputo ut homo adulescens si quis natural fors non habeo omnino ab dico studium deterreo quis enim non video que caelius aequal meus magnus honor sum homo novo ille ipse quicumque assequor possum in dico mediocritas quis vester aequalis q varius vastus homo atque foedus non intellego ille ipse facultas quicumque habeo magnus sum in civitas gratia consequor


Sin quae res inciderit, in qua de natura, de vitiis hominum, de cupiditatibus, de modo, de continentia, de dolore, de morte dicendum sit, forsitan, si ei sit visum,—etsi haec quidem nosse debet orator—, cum Sex. Pompeio, erudito homine in philosophia, communicarit; hoc profecto efficiet ut, quamcumque rem a quoquo cognoverit, de ea multo dicat ornatius quam ille ipse, unde cognorit.

sin qui res incido in qui de natura de vitium homo de cupiditas de modo de continentia de dolor de mors dico sum forsitan si is sum video etsi hic quidem nosco debeo orator cum sex pompejus erudio homo in philosophia communico hic profecto efficio ut quicumque res ab quisquis cognosco de is multus dico orno quam ille ipse unde cogo


Iam illud perspicuum est, omnium rerum in contrarias partis facultatem ex eisdem suppeditari locis. Sed argumento resistendum est aut eis, quae comprobandi eius causa sumuntur, reprehendendis aut demonstrando, id, quod concludere illi velint, non effici ex propositis nec esse consequens, aut, si ita non refellas, adferendum est in contrariam partem, quod sit aut gravius aut aeque grave.

iam ille perspicuus sum omnis res in contrarius pars facultas ex idem suppeditaris locus sed argumentum resisto sum aut is qui comprobo is causa sumo reprehendo aut demonstro is qui concludo ille volo non efficio ex propono neque sum consequor aut si ita non refello affero sum in contrarius pars qui sum aut gravis aut aequus gravis


Sed profecto studia nihil prosunt perveniendi aliquo, nisi illud, quod eo, quo intendas, ferat deducatque, cognoris. Qua re quoniam mihi levius quoddam onus imponitis neque ex me de oratoris arte, sed de hac mea, quantulacumque est, facultate quaeritis, exponam vobis non quandam aut perreconditam aut valde difficilem aut magnificam aut gravem rationem consuetudinis meae, qua quondam solitus sum uti, cum mihi in isto studio versari adulescenti licebat.'

sed profecto studium nihil prosum pervenio aliquis nisi ille qui is quo intendo fero deduco cogo qui res quoniam ego levis quidam onus impono neque ex ego de orator ars sed de hic meus quantuluscumque sum facultas quaero expono tu non quidam aut perreconditus aut validus difficilis aut magnificus aut gravis ratio consuetudo meus qui quondam soleo sum uti cum ego in iste studium versaris adulescens licet


Nunc, quoniam uterque vestrum patefecit earum ipsarum rerum aditum, quas quaerimus, et quoniam princeps Crassus eius sermonis ordiendi fuit, date nobis hanc veniam, ut ea, quae sentitis de omni genere dicendi, subtiliter persequamini; quod quidem si erit a vobis impetratum, magnam habebo, Crasse, huic palaestrae et Tusculano tuo gratiam et longe Academiae illi ac Lycio tuum hoc suburbanum gymnasium anteponam.'

nunc quoniam uterque vester patefacio is ipsaris res aditus qui quaero et quoniam princeps crassus is sermo ordior sum do nos hic venio ut is qui sentio de omnis genus dico subtilis persequor qui quidem si sum ab tu impetro magnus habeo crassus hic palaestra et tusculanus tuus gratia et longus academia ille atque lycium tuus hic suburbanus gymnasium antepono


accidere, ne illo ipso tempore accideret, timere; altera est haec, de qua queri saepe soleo; quod ceterarum homines artium spectati et probati, si quando aliquid minus bene fecerunt quam solent, aut noluisse aut valetudine impediti non potuisse consequi id, quod scirent, putantur: "noluit" inquiunt "hodie agere Roscius," aut "crudior fuit"; oratoris peccatum, si quod est animadversum, stultitiae peccatum videtur;

accido ne ille ipse tempus accido timeo alter sum hic de qui queror saepe soleo qui ceteraris homo ars spectas et probo si quando aliquis paruus bene facio quam soleo aut nolo aut valetudo impedio non possum consequor is qui scio puto nolo inquam hodie ago roscius aut crudus sum orator peccatum si qui sum animadverto stultitia peccatum video


Est igitur oratori diligenter providendum, non uti eis satis faciat, quibus necesse est, sed ut eis admirabilis esse videatur, quibus libere liceat iudicare; ac, si quaeritis, plane quid sentiam enuntiabo apud homines familiarissimos, quod adhuc semper tacui et tacendum putavi: mihi etiam qui optime dicunt quique id facillime atque ornatissime facere possunt, tamen, nisi timide ad dicendum accedunt et in ordienda oratione perturbantur, paene impudentes videntur,—tametsi id accidere non potest;

sum igitur orator diligenter provideo non uti is satis facio qui necesse sum sed ut is admirabilis sum video qui libo licet iudicaris atque si quaero planus quis sentio enuntio apud homo familiaris qui adhuc semper taceo et taceo puto ego etiam qui optume dico quisque is facilis atque orno facio possum tamen nisi timidus ad dico accedo et in ordior oratio perturbo paene impudens video tametsi is accido non possum


Tum ille 'ego me hercule' inquit, 'Caesar, ex omnibus Latinis verbis huius verbi vim vel maximam semper putavi; quem enim nos ineptum vocamus, is mihi videtur ab hoc nomen habere ductum, quod non sit aptus, idque in sermonis nostri consuetudine perlate patet; nam qui aut tempus quid postulet non videt aut plura loquitur aut se ostentat aut eorum, quibuscum est, vel dignitatis vel commodi rationem non habet aut denique in aliquo genere aut inconcinnus aut multus est, is ineptus esse dicitur.

tum ille ego ego herculis inquam caesar ex omnis latinum verbum hic verbum vis vel maximus semper puto qui enim nos ineptus voco is ego video ab hic nomen habeo duco qui non sum aptus is in sermo noster consuetudo perfero pateo nam qui aut tempus quis postulo non video aut multus loquor aut sui ostento aut is qui sum vel dignitas vel commodus ratio non habeo aut denique in aliquis genus aut inconcinnus aut multus sum is ineptus sum dico


In verbis etiam illa sunt, quae aut ex immutata oratione ducuntur aut ex unius verbi translatione aut ex inversione verborum. Ex immutatione, ut olim Rusca cum legem ferret annalem, dissuasor M. Servilius "dic mihi," inquit "M. Pinari, num, si contra te dixero, mihi male dicturus es, ut ceteris fecisti?" "Ut sementem feceris, ita metes" inquit.

in verbum etiam ille sum qui aut ex immuto oratio duco aut ex unus verbum translatio aut ex inversio verbum ex immutatio ut olim ruscum cum lex fero annal dissuasor m servilis dico ego inquam m pinaris num si contra tu dico ego malus dico sum ut ceterus facio ut sementis facio ita meto inquam


Si se dant et, ut ante dixi, sua sponte, quo impellimus, inclinant atque propendent, accipio quod datur et ad id, unde aliquis flatus ostenditur, vela do; sin est integer quietusque iudex, plus est operis; sunt enim omnia dicendo excitanda, nihil adiuvante natura. Sed tantam vim habet illa, quae recte a bono poeta dicta est flexanima atque omnium regina rerum oratio, ut non modo inclinantem excipere aut stantem inclinare, sed etiam adversantem ac repugnantem, ut imperator fortis ac bonus, capere possit.

si sui do et ut ante dico suus sponte quo impello inclino atque propendeo accipio qui do et ad is unde aliquis flo ostendo velo do sin sum integer quiesco iudex multus sum opus sum enim omnis dico excito nihil adjuvo natura sed tantus vis habeo ille qui rectus ab bonus poeta dictum sum flexanimus atque omnis regina res oratio ut non modo inclino excipio aut sto inclinaris sed etiam adverso atque repugno ut imperator fortis atque bonus capio possum


Haec autem, ut ex Appennino fluminum, sic ex communi sapientiae iugo sunt doctrinarum facta divortia, ut philosophi tamquam in superum mare defluerent Graecum quoddam et portuosum, oratores autem in inferum hoc, Tuscum et barbarum, scopulosum atque infestum laberentur, in quo etiam ipse Ulixes errasset.

hic autem ut ex apenninus flumen sic ex communis sapientia iugum sum doctrinaris facio divortium ut philosophus tamquam in superi mare defluo graecus quidam et portuosus orator autem in inferus hic tuscus et barbaris scopulosus atque infestus labor in quo etiam ipse ulixes erro


Namque ego, Catule,—dicam enim non reverens adsentandi suspicionem—neminem esse oratorem paulo inlustriorem arbitror quem aetas nostra tulerit, quem non et saepe et diligenter audierim; itaque si quid est in me—quod iam sperare videor, quoniam quidem vos, his ingeniis homines, tantum operae mihi ad audiendum datis—ex eo est, quod nihil quisquam umquam me audiente egit orator, quod non in memoria mea penitus insederit: itaque ego is, qui sum, quantuscumque sum ad iudicandum, omnibus auditis oratoribus, sine ulla dubitatione sic statuo et iudico, neminem omnium tot et tanta, quanta sint in Crasso, habuisse ornamenta dicendi.

namque ego catulis dico enim non reverendus assentor suspicio nemo sum orator paulus illustris arbitror qui aetas noster fero qui non et saepe et diligenter audio itaque si quis sum in ego qui iam spero video quoniam quidem tu hic ingenium homo tantus opera ego ad audio do ex is sum qui nihil quisquam umquam ego audio ago orator qui non in memoria meus penitus insedeo itaque ego is qui sum quantus sum ad judico omnis audio orator sine ullus dubitatio sic statuo et judico nemo omnis tot et tantus quantus sum in crassus habeo ornamentum dico


Similique in genere, inferiore ordine, si quis apud nos servisset ex populo foederato seseque liberasset et postea domum revenisset, quaesitum est apud maiores nostros, num is ad suos postliminio redisset et amisisset hanc civitatem.

similis in genus inferus ordo si quis apud nos servio ex populus foedero sesequor libero et postea domus revenio quaero sum apud magnus noster num is ad suus postliminium redeo et amitto hic civitas


Ergo ut in oratore optimus quisque, sic in oratione firmissimum quodque sit primum; dum illud tamen in utroque teneatur, ut ea, quae excellent, serventur etiam ad perorandum; si quae erunt mediocria, nam vitiosis nusquam esse oportet locum, in mediam turbam atque in gregem coniciantur.

ergo ut in orator bonus quisque sic in oratio firmus quisque sum primus dum ille tamen in uterque teneo ut is qui excello servo etiam ad peroro si qui sum mediocris nam vitiosus nusquam sum oportet locus in medius turba atque in grex conicio


Illa autem, quae aut conciliationis causa leniter aut permotionis vehementer aguntur, contrariis commotionibus auferenda sunt, ut odio benevolentia, ut misericordia invidia tollatur.

ille autem qui aut conciliatio causa lenis aut permotio vehemens ago contrarius commotio aufero sum ut odium benevolens ut misericordia invidia tollo


Sed quia de oratore quaerimus, fingendus est nobis oratione nostra detractis omnibus vitiis orator atque omni laude cumulatus. Neque enim, si multitudo litium, si varietas causarum, si haec turba et barbaria forensis dat locum vel vitiosissimis oratoribus, idcirco nos hoc, quod quaerimus, omittemus. Itaque in eis artibus, in quibus non utilitas quaeritur necessaria, sed animi libera quaedam oblectatio, quam diligenter et quam prope fastidiose iudicamus! Nullae enim lites neque controversiae sunt, quae cogant homines sicut in foro non bonos oratores, item in theatro actores malos perpeti.

sed quia de orator quaero fingo sum nos oratio noster detraho omnis vitium orator atque omnis laus cumulo neque enim si multitudo lis si varietas causaris si hic turba et barbaria forensis do locus vel vitiosus orator idcirco nos hic qui quaero omitto itaque in is ars in qui non utilitas quaero necessarius sed animus liber quidam oblectatio quam diligenter et quam prope fastidiosus judico nullus enim lis neque controversia sum qui cogo homo sicut in forum non bonus orator item in theatrum actor malus perpetior


Salsa sunt etiam, quae habent suspicionem ridiculi absconditam, quo in genere est Siculi illud, cui cum familiaris quidam quereretur quod diceret uxorem suam suspendisse se de ficu, "amabo te," inquit "da mihi ex ista arbore quos seram surculos." In eodem genere est, quod Catulus dixit cuidam oratori malo: qui cum in epilogo misericordiam se movisse putaret, postquam adsedit, rogavit hunc videreturne misericordiam movisse, "ac magnam quidem," inquit "neminem enim puto esse tam durum, cui non oratio tua misericordia

salio sum etiam qui habeo suspicio ridiculis abscondio quo in genus sum siculis ille qui cum familiaris quidam queror qui dico uxor suus suspendo sui de ficu amo tu inquam do ego ex iste arbor qui sero surculus in idem genus sum qui catulus dico quidam orator malus qui cum in epilogus misericordia sui moveo puto postquam adsedeo rogo hic video misericordia moveo atque magnus quidem inquam nemo enim puto sum tam durus qui non oratio tuus misericordia


Atque etiam in illo reprehendo eos, qui, quae minime firma sunt, ea prima conlocant; in quo illos quoque errare arbitror, qui, si quando—id quod mihi numquam placuit—pluris adhibent patronos, ut in quoque eorum minimum putant esse, ita eum primum volunt dicere: res enim hoc postulat, ut eorum exspectationi, qui audiunt, quam celerrime succurratur; cui si initio satis factum non sit; multo plus sit in reliqua causa laborandum; male enim se res habet, quae non statim, ut dici coepta est, melior fieri videtur.

atque etiam in ille reprehendo is qui qui paruus firmo sum is primus conloco in quo ille quoque erro arbitror qui si quando is qui ego numquam placeo multus adhibeo patronus ut in quoque is paruus puto sum ita is primus volo dico res enim hic postulo ut is exspectatio qui audio quam celer succurro qui si initium satis facio non sum multus multus sum in reliquus causa laboro malus enim sui res habeo qui non statim ut dico coepio sum bonus fio video


Haec tantam habent vim, paulum ut immutata cohaerere non possint, tantam pulchritudinem, ut nulla species ne cogitari quidem possit ornatior. Referte nunc animum ad hominum vel etiam ceterarum animantium formam et figuram. Nullam partem corporis sine aliqua necessitate adfictam totamque formam quasi perfectam reperietis arte, non casu. Quid in eis arboribus? in quibus non truncus, non rami, non folia sunt denique nisi ad suam retinendam conservandamque naturam, nusquam tamen est ulla pars nisi venusta.

hic tantus habeo vis paulus ut immuto cohaereo non possum tantus pulchritudo ut nullus species ne cogito quidem possum orno refero nunc animus ad homo vel etiam ceteraris animo forma et figura nullus pars corpus sine aliqui necessitas affictus totus forma quasi perficio reperio ars non casus quis in is arbor in qui non truncus non ramus non folium sum denique nisi ad suus retineo conservo natura nusquam tamen sum ullus pars nisi venustus


Quis enim tibi hoc concesserit aut initio genus hominum in montibus ac silvis dissipatum non prudentium consiliis compulsum potius quam disertorum oratione delenitum se oppidis moenibusque saepsisse? aut vero reliquas utilitates aut in constituendis aut in conservandis civitatibus non a sapientibus et fortibus viris, sed a disertis ornateque dicentibus esse constitutas?

quis enim tu hic concedo aut initium genus homo in mons atque silva dissipatum non prudens consilium compello potis quam disertor oratio delenio sui oppidum moenia saepio aut verus reliquus utilitas aut in constituo aut in conservo civitas non ab sapio et fortis vis sed ab dissero orno dico sum constituo


Neque enim si Philonem illum architectum, qui Atheniensibus armamentarium fecit, constat perdiserte populo rationem operis sui reddidisse, existimandum est architecti potius artificio disertum quam oratoris fuisse; nec, si huic M. Antonio pro Hermodoro fuisset de navalium opere dicendum, non, cum ab illo causam didicisset, ipse ornate de alieno artificio copioseque dixisset; neque vero Asclepiades, is quo nos medico amicoque usi sumus tum eloquentia vincebat ceteros medicos, in eo ipso, quod ornate dicebat, medicinae facultate utebatur, non eloquentiae.

neque enim si philo ille architectus qui atheniensis armamentarium facio consto perdisertus populus ratio opus suus reddo existimo sum architectus potis artificium dissero quam orator sum neque si hic m antonius pro hermodorus sum de navalis opus dico non cum ab ille causa disco ipse orno de alienus artificium copiosus dico neque verus asclepias is quo nos medico amicus utor sum tum eloquentia vinco ceterus medicus in is ipse qui orno dico medicina facultas utor non eloquentia


Ac mihi repetenda est veteris cuiusdam memoriae non sane satis explicata recordatio, sed, ut arbitror, apta ad id, quod requiris, ut cognoscas quae viri omnium eloquentissimi clarissimique senserint de omni ratione dicendi.

atque ego repeto sum veto quidam memoria non sanus satis explicata recordatio sed ut arbitror apto ad is qui requiro ut cognosco qui vir omnis eloquens clarus sentio de omnis ratio dico


Iam vocis et spiritus et totius corporis et ipsius linguae motus et exercitationes non tam artis indigent quam laboris; quibus in rebus habenda est ratio diligenter, quos imitemur, quorum similes velimus esse. Intuendi nobis sunt non solum oratores, sed etiam actores, ne mala consuetudine ad aliquam deformitatem pravitatemque veniamus.

iam vox et spiritus et totus corpus et ipse lingua moueo et exercitatio non tam ars indigeo quam labor qui in res habeo sum ratio diligenter qui imito qui similis volo sum intueor nos sum non solus orator sed etiam actor ne malus consuetudo ad aliqui deformitas pravitas venio


Equidem te cum in dicendo semper putavi deum, tum vero tibi numquam eloquentiae maiorem tribui laudem quam humanitatis; qua nunc te uti vel maxime decet neque defugere eam disputationem, ad quam te duo excellentes ingeniis adulescentes cupiunt accedere.'

equidem tu cum in dico semper puto deus tum verus tu numquam eloquentia magnus tribuo laus quam humanitas qui nunc tu uti vel magnus decet neque defugio is disputatio ad quam tu duo excello ingenium adulescens cupio accedo


'Ego vero' inquit Cotta 'a te peto, Scaevola:—me enim et hunc Sulpicium impedit pudor ab homine omnium gravissimo, qui genus huius modi disputationis semper contempserit, haec, quae isti forsitan puerorum elementa videantur, exquirere:—sed tu hanc nobis veniam, Scaevola, da, et perfice, ut Crassus haec, quae coartavit et peranguste refersit in oratione sua, dilatet nobis atque explicet.'

ego verus inquam cotta ab tu peto scaevola ego enim et hic sulpicius impedio pudor ab homo omnis gravis qui genus hic modus disputatio semper contemno hic qui iste forsitan puer elementum video exquiro sed tu hic nos venio scaevola do et perficio ut crassus hic qui coarto et perangustus refercio in oratio suus dilato nos atque explico


Quibus de rebus Aristotelem et Theophrastum scripsisse fateor; sed vide ne hoc, Scaevola, totum sit a me: nam ego, quae sunt oratori cum illis communia, non mutuor ab illis, isti quae de his rebus disputant, oratorum esse concedunt, itaque ceteros libros artis suae nomine, hos rhetoricos et inscribunt et appellant.

qui de res aristotelis et theophrastus scribo fateor sed video ne hic scaevola totus sum ab ego nam ego qui sum orator cum ille commune non mutuo ab ille iste qui de hic res disputo orator sum concedo itaque ceterus liber ars suus nomen hic rhetorici et inscribo et appello


Perspicuum est igitur alia esse in homine optanda, alia laudanda: genus, forma, vires, opes, divitiae cetera, quae fortuna dat aut extrinsecus aut corpori, non habent in se veram laudem, quae deberi virtuti uni putatur; sed tamen, quod ipsa virtus in earum rerum usu et moderatione maxime cernitur, tractanda in laudationibus etiam haec sunt naturae et fortunae bona; in quibus est summa laus non extulisse se in potestate, non fuisse insolentem in pecunia, non se praetulisse aliis propter abundantiam fortunae, ut opes et copiae non superbiae videantur ac libidini, sed bonitati ac moderationi facultatem et materiam dedisse.

perspicuus sum igitur alius sum in homo opto alius laudo genus forma vireo ops divitiae ceterus qui fortuna do aut extrinsecus aut corpus non habeo in sui verus laus qui debeo virtus unus puto sed tamen qui ipse virtus in is res usus et moderatio magnus cerno tracto in laudatio etiam hic sum natura et fortuna bonus in qui sum summus laus non effero sui in potestas non sum insolens in pecunia non sui praefero alius propter abundantia fortuna ut ops et copia non superbia video atque libido sed bonitas atque moderatio facultas et materia do


Atque hoc etiam animadvertendum est, non esse omnia ridicula faceta. Quid enim potest esse tam ridiculum quam sannio est? Sed ore, vultu, voce, denique corpore ridetur ipso; salsum hunc possum dicere atque ita, non ut eius modi oratorem esse velim, sed ut mimum. Qua re primum genus hoc, quod risum vel maxime movet, non est nostrum: morosum, superstitiosum, suspiciosum, gloriosum, stultum: naturae ridentur ipsae, quas personas agitare solemus, non sustinere.

atque hic etiam animadverto sum non sum omnis ridicula facetus quis enim possum sum tam ridiculus quam sannio sum sed os vultus vox denique corpus rideo ipse salio hic possum dico atque ita non ut is modus orator sum volo sed ut mimus qui res primus genus hic qui risus vel magnus moveo non sum nos morosus superstitiosus suspiciosus gloriosus stultus natura rideo ipse qui persono agito solo non sustineo


Explicatis igitur his generibus ac modis disceptationum omnium nihil sane ad rem pertinet, si qua in re discrepavit ab Antoni divisione nostra partitio: eadem sunt membra in utriusque disputatione, sed paulo secus a me atque ab illo partita ac tributa. Nunc ad reliqua progrediar meque ad meum munus pensumque revocabo. Nam ex illis locis, quos exposuit Antonius, omnia sunt ad quaeque genera quaestionum argumenta sumenda; sed aliis generibus alii loci magis erunt apti; de quo non tam quia longum est quam quia perspicuum est, dici nihil est necesse.

explico igitur hic genus atque modus disceptatio omnis nihil sanus ad res pertineo si qui in res discrepo ab antonius divisio noster partitio idem sum membrum in uterque disputatio sed paulus secus ab ego atque ab ille partio atque tribuo nunc ad reliquus progredio ego ad meus munus pendo revoco nam ex ille locus qui expono antonius omnis sum ad quisque genus quaestio argumentum sumo sed alius genus alius locus magis sum aptus de quo non tam quia longus sum quam quia perspicuus sum dico nihil sum necesse


Habetis sermonem bene longum hominis, utinam non impudentis! Illud quidem certe, non nimis verecundi; qui quidem, cum te, Catule, tum etiam L. Crasso audiente, de dicendi ratione tam multa dixerim; nam istorum aetas minus me fortasse movere debuit. Sed mihi ignoscetis profecto, si modo, quae causa me nunc ad hanc insolitam mihi loquacitatem impulerit, acceperitis.'

habeo sermo bene longus homo utinam non impudens ille quidem certus non nimis verecundus qui quidem cum tu catulis tum etiam l crassus audio de dico ratio tam multus dico nam iste aetas paruus ego fortasse moveo debeo sed ego ignosco profecto si modo qui causa ego nunc ad hic insolitus ego loquacitas impello accipio


Atque haec forsitan homini non omnia, quae sunt in natura rerum, celeriter animo comprehendenti permulta videantur, quae veniant in iudicium tum, cum de facto quaeratur; sed tamen criminum multitudo est et defensionum, non locorum infinita.

atque hic forsitan homo non omnis qui sum in natura res celer animus comprehendo permultus video qui venio in iudicium tum cum de facio quaero sed tamen crimen multitudo sum et defensio non locus infinitus


Sic et facile reperientur; sumentur enim ex eis rebus, quae erunt uberrimae vel in argumentis vel in eis partibus, ad quas dixi digredi saepe oportere; et momenti aliquid adferent, cum erunt paene ex intima defensione deprompta, et apparebit ea non modo non esse communia nec in alias causas posse transferri, sed penitus ex ea causa quae agatur, effloruisse.

sic et facilis reperio sumo enim ex is res qui sum uber vel in argumentum vel in is pars ad qui dico digredior saepe oportet et momentum aliquis affero cum sum paene ex intimo defensio deprompto et appareo is non modo non sum commune neque in alius causa possum transfero sed penitus ex is causa qui ago effloresco


In quo etiam isti nos iuris consulti impediunt a discendoque deterrent; video enim in Catonis et in Bruti libris nominatim fere referri, quid alicui de iure viro aut mulieri responderit; credo, ut putaremus in hominibus, non in re consultationis aut dubitationis causam aliquam fuisse; ut, quod homines innumerabiles essent, debilitati voluntatem discendi simul cum spe perdiscendi abiceremus. Sed haec Crassus aliquando nobis expediet et exponet discripta generatim; est enim, ne forte nescias, heri nobis ille hoc, Catule, pollicitus ius civile, quod nunc diffusum et dissipatum esset, in certa genera coacturum et ad artem facilem redacturum.'

in quo etiam iste nos ius consulo impedio ab disco deterreo video enim in cato et in brutus liber nominatim fere refero quis aliqui de ius vir aut mulier respondeo credo ut puto in homo non in res consultatio aut dubitatio causa aliqui sum ut qui homo innumerabilis sum debilito voluntas disco simul cum spes perdisco abicio sed hic crassus aliquando nos expedio et expono discribo generatim sum enim ne fors nescio heri nos ille hic catulis polliceor ius civilis qui nunc diffundo et dissipatum sum in certus genus cogo et ad ars facilis redigo


Sin autem quaereremus quis esset is, qui ad rem publicam moderandam usum et scientiam et studium suum contulisset, definirem hoc modo: qui quibus rebus utilitas rei publicae pareretur augereturque, teneret eisque uteretur, hunc rei publicae rectorem et consili publici auctorem esse habendum, praedicaremque P. Lentulum principem illum et Ti. Gracchum patrem et Q. Metellum et P. Africanum et C. Laelium et innumerabilis alios cum ex nostra civitate tum ex ceteris.

sin autem quaero quis sum is qui ad res publicus modero usus et scientia et studium suus confero definio hic modo qui qui res utilitas res publicus pareo augeo teneo is uto hic res publicus rector et consilium publicus auctor sum habeo praedico p lentulis princeps ille et tiberius gracchus pater et q metellus et p africanus et que laelius et innumerabilis alius cum ex noster civitas tum ex ceterus


Neque enim te fugit omnium laudatarum artium procreatricem quandam et quasi parentem eam, quam filosofi/an Graeci vocant, ab hominibus doctissimis iudicari; in qua difficile est enumerare quot viri quanta scientia quantaque in suis studiis varietate et copia fuerint, qui non una aliqua in re separatim elaborarint, sed omnia, quaecumque possent, vel scientiae pervestigatione vel disserendi ratione comprehenderint.

neque enim tu fugio omnis laudataris ars procreatrix quidam et quasi parens is quam filosofi an graecum voco ab homo doceo iudico in qui difficilis sum enumero quot vir quantus scientia quantus in suus studium varietas et copia sum qui non unus aliqui in res separatim elaboro sed omnis quicumque possum vel scientia pervestigatio vel dissero ratio comprehendo


Ambiguorum autem cum plura genera sunt, quae mihi videntur ei melius nosse, qui dialectici appellantur, hi autem nostri ignorare, qui non minus nosse debeant, tum illud est frequentissimum in omni consuetudine vel sermonis vel scripti, cum idcirco aliquid ambigitur, quod aut verbum aut verba sint praetermissa.

ambiguus autem cum multus genus sum qui ego video is bonus nosco qui dialecticus appello hic autem noster ignoro qui non paruus nosco debeo tum ille sum frequens in omnis consuetudo vel sermo vel scribo cum idcirco aliquis ambago qui aut verbum aut verbum sum praetermitto


Hanc igitur similitudinem qui imitatione adsequi volet, cum exercitationibus crebris atque magnis tum scribendo maxime persequatur; quod si haec noster Sulpicius faceret, multo eius oratio esset pressior; in qua nunc interdum, ut in herbis rustici solent dicere in summa ubertate, inest luxuries quaedam, quae stilo depascenda est.'

hic igitur similitudo qui imitatio assequor volo cum exercitatio creber atque magnus tum scribo magnus persequor qui si hic noster sulpicius facio multus is oratio sum premo in qui nunc interdum ut in herba rusticus soleo dico in summus ubertas insum luxurio quidam qui stilus depasco sum


Nam si quis hunc statuit esse oratorem, qui tantummodo in iure aut in iudiciis possit aut apud populum aut in senatu copiose loqui, tamen huic ipsi multa tribuat et concedat necesse est; neque enim sine multa pertractatione omnium rerum publicarum neque sine legum, morum, iuris scientia neque natura hominum incognita ac moribus in his ipsis rebus satis callide versari et perite potest; qui autem haec cognoverit, sine quibus ne illa quidem minima in causis quisquam recte tueri potest, quid huic abesse poterit de maximarum rerum scientia? Sin oratoris nihil vis esse nisi composite, ornate, copiose loqui, quaero, id ipsum qui possit adsequi sine ea scientia, quam ei non conceditis? Dicendi enim virtus, nisi ei, qui dicet, ea, quae dicet, percepta sunt, exstare non potest.

nam si quis hic statuo sum orator qui tantummodo in ius aut in iudicium possum aut apud populus aut in senatus copiosus loquor tamen hic ipse multus tribuo et concedo necesse sum neque enim sine multus pertractatio omnis res publicaris neque sine lex mos ius scientia neque natura homo incognitus atque mos in hic ipse res satis callidus versaris et pereo possum qui autem hic cognosco sine qui ne ille quidem minimus in causa quisquam rectus tueor possum quis hic absum possum de maximaris res scientia sin orator nihil volo sum nisi compono orno copiosus loquor quaero is ipse qui possum assequor sine is scientia quam is non concedo dico enim virtus nisi is qui dico is qui dico percipio sum exstaris non possum


'Atqui' inquit 'hoc ex te, de quo modo Antonius exposuit, quid sentias, quaerimus, existimesne artem aliquam esse dicendi?' 'Quid? mihi vos nunc' inquit Crassus 'tamquam alicui Graeculo otioso et loquaci et fortasse docto atque erudito quaestiunculam, de qua meo arbitratu loquar, ponitis? Quando enim me ista curasse aut cogitasse arbitramini et non semper inrisisse potius eorum hominum impudentiam, qui cum in schola adsedissent, ex magna hominum frequentia dicere iuberent, si quis quid quaereret?

atqui inquam hic ex tu de quo modo antonius expono quis sentio quaero existimo ars aliqui sum dico quis ego tu nunc inquam crassus tamquam aliqui graeculus otiosus et loquax et fortasse doceo atque erudio quaestiuncula de qui meus arbitratus loquor pono quando enim ego iste curo aut cogito arbitror et non semper irrideo potis is homo impudentia qui cum in schola adsedeo ex magnus homo frequentia dico iubeo si quis quis quaero


Hic cum homini et vehementi et diserto et in primis forti ad resistendum Philippo quasi quasdam verborum faces admovisset, non tulit ille et graviter exarsit pigneribusque ablatis Crassum instituit coercere. Quo quidem ipso in loco multa a Crasso divinitus dicta esse ferebantur, cum sibi illum consulem esse negaret, cui senator ipse non esset. 'An tu, cum omnem auctoritatem universi ordinis pro pignere putaris eamque in conspectu populi Romani concideris, me his existimas pigneribus terreri? Non tibi illa sunt caedenda, si L. Crassum vis coercere: haec tibi est incidenda lingua, qua vel evulsa spiritu ipso libidinem tuam libertas mea refutabit.'

hic cum homo et vehemens et dissero et in primus fortis ad resisto philippus quasi quidam verbum fax admoveo non fero ille et gravis exardeo pignus aufero crassus instituo coerceo quo quidem ipse in locus multus ab crassus divinitus dictum sum fero cum sui ille consul sum nego qui senator ipse non sum an tu cum omnis auctoritas universus ordo pro pignus putaris eo in conspectus populus romanus concaedes ego hic existimo pignus terreo non tu ille sum caedo si l crassus volo coerceo hic tu sum incido lingua qui vel evello spiritus ipse libido tuus libertas meus refuto


Sed quia tamen hoc totum, quicquid est, sive artificium sive studium dicendi, nisi accessit os, nullum potest esse, docebo vos, discipuli, id quod ipse non didici, quid de omni genere sentiam.'

sed quia tamen hic totus quisquis sum sive artificium sive studium dico nisi accedo os nullus possum sum doceo tu discipulis is qui ipse non disco quis de omnis genus sentio


Tum Catulus 'praeclare mihi videris, Antoni, posuisse' inquit 'ante oculos, quid discere oporteret eum, qui orator esset futurus, quid, etiam si non didicisset, ex eo, quod didicisset, adsumeret; deduxisti enim totum hominem in duo genera solum causarum, cetera innumerabilia exercitationi et similitudini reliquisti: sed videto ne in istis duobus generibus hydra tibi sit et pellis, Hercules autem et alia opera maiora in illis rebus, quas praetermittis, relinquantur; non enim mihi minus operis videtur de universis generibus rerum quam de singulorum causis ac multo etiam maius de natura deorum quam de hominum litibus dicere.' 'Non est ita,' inquit Antonius;

tum catulus praeclaris ego video antonius pono inquam ante oculus quis disco oportet is qui orator sum sum quis etiam si non disco ex is qui disco adsumo deduco enim totus homo in duo genus solus causaris ceterus innumerabilis exercitatio et similitudo relinquo sed video ne in iste duo genus hydra tu sum et pello herculis autem et alius opus magnus in ille res qui praetermitto relinquo non enim ego paruus opus video de universus genus res quam de singulus causa atque multus etiam magnus de natura deus quam de homo lis dico non sum ita inquam antonius


'In omni voce' inquit Crassus 'est quiddam medium, sed suum cuique voci: hinc gradatim ascendere vocem et suave est (nam a principio clamare agreste quiddam est), et idem illud ad firmandam est vocem salutare; deinde est quiddam contentionis extremum, quod tamen interius est, quam acutissimus clamor, quo te fistula progredi non sinet, et iam ab ipsa contentione revocabit; est item contra quiddam in remissione gravissimum quoque tamquam sonorum gradibus descenditur. Haec varietas et hic per omnis sonos vocis cursus et se tuebitur et actioni adferet suavitatem. Sed fistulatorem domi relinquetis, sensum huius consuetudinis vobiscum ad forum deferetis.

in omnis vox inquam crassus sum quidam medius sed suus quisque vox hinc gradatim ascendo voco et suavis sum nam ab principium clamo agrestis quidam sum et idem ille ad firmo sum voco salutaris deinde sum quidam contentio exter qui tamen interior sum quam acuo clamor quo tu fistula progredior non sino et iam ab ipse contentio revoco sum item contra quidam in remissio gravis quoque tamquam sonorus gradus descendo hic varietas et hic per omnis sonus vox curro et sui tueor et actio affero suavitas sed fistulator domus relinquo sensus hic consuetudo tu ad forum defero


Clausulas autem diligentius etiam servandas esse arbitror quam superiora, quod in eis maxime perfectio atque absolutio iudicatur. Nam versus aeque prima et media et extrema pars attenditur, qui debilitatur, in quacumque est parte titubatum; in oratione autem pauci prima cernunt, postrema plerique: quae quoniam apparent et intelleguntur, varianda sunt, ne aut animorum iudiciis repudientur aut aurium satietate.

clausula autem diligo etiam servo sum arbitror quam superus qui in is magnus perfectio atque absolutio judico nam verro aequus primus et medius et exter pars attendo qui debilito in quicumque sum pars titubo in oratio autem paucus primus cerno postremo plerusque qui quoniam appareo et intellego vario sum ne aut animus iudicium repudio aut auris satietas


Saepe etiam res non sit necne, sed qualis sit quaeritur; ut cum L. Opimi causam defendebat apud populum, audiente me, C. Carbo consul, nihil de C. Gracchi nece negabat, sed id iure pro salute patriae factum esse dicebat; ut eidem Carboni tribuno plebis alia tum mente rem publicam capessenti P. Africanus de Ti. Graccho interroganti responderat iure caesum videri; iure autem omnia defenduntur, quae sunt eius generis, ut aut oportuerit aut licuerit aut necesse fuerit aut imprudentia aut casu facta esse videantur.

saepe etiam res non sum necne sed qualis sum quaero ut cum l opimius causa defendo apud populus audio ego que carbo consul nihil de que gracchus nex nego sed is ius pro salus patria facio sum dico ut idem carbo tribunus plebs alius tum mens res publicus capesso p africanus de tiberius gracchus interrogo respondeo ius caedo video ius autem omnis defendo qui sum is genus ut aut oportet aut liceo aut necesse sum aut imprudens aut casus facio sum video


tum illum mihi respondere memini, cetera in te summe esse laudanda, illud vero improbi esse hominis et perfidiosi, dicere quod alienum esset et noceret ei, pro quo quisque diceret; qua re non sibi eum disertum, qui id non faceret, videri, sed improbum, qui faceret. Nunc, si tibi videtur, Antoni, demonstres velim, qua re tu hoc ita magnum putes nihil in causa mali facere, ut nihil tibi in oratore maius esse videatur.'

tum ille ego respondeo memini ceterus in tu summus sum laudo ille verus improbus sum homo et perfidiosus dico qui alienus sum et noceo is pro quo quisque dico qui res non sui is dissero qui is non facio video sed improbus qui facio nunc si tu video antonius demonstro volo qui res tu hic ita magnus puto nihil in causa malus facio ut nihil tu in orator magnus sum video


Nam quod illud, Scaevola, negasti te fuisse laturum, nisi in meo regno esses, quod in omni genere sermonis, in omni parte humanitatis dixerim oratorem perfectum esse debere: numquam me hercule hoc dicerem, si eum, quem fingo, me ipsum esse arbitrarer.

nam qui ille scaevola nego tu sum fero nisi in meus regnum sum qui in omnis genus sermo in omnis pars humanitas dico orator perficio sum debeo numquam ego herculis hic dico si is qui fingo ego ipse sum arbitror


Itaque non solum verbis arte positis moventur omnes, verum etiam numeris ac vocibus. Quotus enim quisque est qui teneat artem numerorum ac modorum? At in eis si paulum modo offensum est, ut aut contractione brevius fieret aut productione longius, theatra tota reclamant. Quid, hoc non idem fit in vocibus, ut a multitudine et populo non modo catervae atque concentus, sed etiam ipsi sibi singuli discrepantes eiciantur?

itaque non solus verbum ars pono moveo omnis verus etiam numerus atque vox quotus enim quisque sum qui teneo ars numerus atque modus at in is si paulus modo offendo sum ut aut contractio brevis fio aut productio longus theatrum totus reclamo quis hic non idem fio in vox ut ab multitudo et populus non modo caterva atque concentus sed etiam ipse sui singuli discrepo eicio


at Romanus homo, tamenetsi res bene gesta est

at romanus homo tamenetsi res bene gero sum unus


Horum alii, sicuti iste ipse Mnesarchus, hos, quos nos oratores vocaremus, nihil esse dicebat nisi quosdam operarios lingua celeri et exercitata; oratorem autem, nisi qui sapiens esset, esse neminem, atque ipsam eloquentiam, quod ex bene dicendi scientia constaret, unam quandam esse virtutem, et qui unam virtutem haberet, omnis habere easque esse inter se aequalis et paris; ita, qui esset eloquens, eum virtutes omnis habere atque esse sapientem. Sed haec erat spinosa quaedam et exilis oratio longeque a nostris sensibus abhorrebat.

horus alius sicut iste ipse mnesarchus hic qui nos orator voco nihil sum dico nisi quidam operarius lingua celer et exercito orator autem nisi qui sapio sum sum nemo atque ipse eloquentia qui ex bene dico scientia consto unus quidam sum virtus et qui unus virtus habeo omnis habeo eo sum inter sui aequalis et paris ita qui sum eloquor is virtus omnis habeo atque sum sapio sed hic sum spinosus quidam et exilis oratio longus ab noster sensus abhorreo


Neque vero hoc solum dixit, sed ipse et sensit et fecit: nam cum esset ille vir exemplum, ut scitis, innocentiae cumque illo nemo neque integrior esset in civitate neque sanctior, non modo supplex iudicibus esse noluit, sed ne ornatius quidem aut liberius causam dici suam, quam simplex ratio veritatis ferebat. Paulum huic Cottae tribuit partium, disertissimo adulescenti, sororis suae filio; dixit item causam illam quadam ex parte Q. Mucius, more suo, nullo apparatu, pure et dilucide.

neque verus hic solus dico sed ipse et sentio et facio nam cum sum ille vir exemplum ut scio innocentia cum ille nemo neque integer sum in civitas neque sancio non modo supplex judex sum nolo sed ne orno quidem aut liber causa dico suus quam simplex ratio veritas fero paulis hic cotta tribuo pars dissero adulescens soror suus filius dico item causa ille quidam ex pars q mucius mos suus nullus apparatus purus et dilucidus


Est enim finitimus oratori poeta, numeris astrictior paulo, verborum autem licentia liberior, multis vero ornandi generibus socius ac paene par; in hoc quidem certe prope idem, nullis ut terminis circumscribat aut definiat ius suum, quo minus ei liceat eadem illa facultate et copia vagari qua velit.

sum enim finitimus orator poeta numerus astringo paulus verbum autem licentia liber multus verus orno genus socius atque paene par in hic quidem certus prope idem nullus ut terminus circumscribo aut definio ius suus quo paruus is licet idem ille facultas et copia vagaris qui volo


Paulum sitiens istarum artium, de quibus loquor, gustavi, quaestor in Asia cum essem, aequalem fere meum ex Academia rhetorem nactus, Metrodorum illum, de cuius memoria commemoravit Antonius; et inde decedens Athenis, ubi ego diutius essem moratus, nisi Atheniensibus, quod mysteria non referrent, ad quae biduo serius veneram, suscensuissem; qua re hoc, quod complector tantam scientiam vimque doctrinae, non modo non pro me, sed contra me est potius—non enim quid ego, sed quid orator possit disputo—atque hos omnis, qui artis rhetoricas exponunt, perridiculos; scribunt enim de litium genere et de principiis et de narrationibus;

paulis sitio istaris ars de qui loquor gusto quaestor in asia cum sum aequalis fere meus ex academia rhetor nanciscor metrodorus ille de qui memoria commemoro antonius et inde decedo athenae ubi ego diu sum moror nisi atheniensis qui mysterium non refero ad qui biduus serus venio suscenseo qui res hic qui complector tantus scientia vis doctrina non modo non pro ego sed contra ego sum potis non enim quis ego sed quis orator possum disputo atque hic omnis qui ars rhetorica expono perridiculus scribo enim de lis genus et de principia et de narratio


'Mihi vero' inquit Mucius 'satis superque abs te videtur istorum studiis, si modo sunt studiosi, esse factum; nam, ut Socratem illum solitum aiunt dicere perfectum sibi opus esse, si qui satis esset concitatus cohortatione sua ad studium cognoscendae percipiendaeque virtutis; quibus enim id persuasum esset, ut nihil mallent esse se, quam bonos viros, eis reliquam facilem esse doctrinam; sic ego intellego, si in haec, quae patefecit oratione sua Crassus, intrare volueritis, facillime vos ad ea, quae cupitis, perventuros, ab hoc aditu ianuaque patefacta.'

ego verus inquam mucius satis supo abs tu video iste studium si modo sum studiosus sum facio nam ut socrates ille soleo aio dico perficio sui opus sum si qui satis sum concito cohortatio suus ad studium cognosco percipio virtus qui enim is persuadeo sum ut nihil malo sum sui quam bonus vir is reliquus facilis sum doctrina sic ego intellego si in hic qui patefacio oratio suus crassus intro volo facilis tu ad is qui cupio pervenio ab hic aditus janua patefacio


'Dicam equidem, Caesar,' inquit 'quid intellegam, sed et tu et vos hoc omnes,' inquit, 'mementote, non me de perfecti oratoris divinitate quadam loqui, sed de exercitationis et consuetudinis meae mediocritate. Crassi quidem responsum excellentis cuiusdam est ingeni ac singularis; cui quidem portenti simile esse visum est posse aliquem inveniri oratorem, qui aliquid mali faceret dicendo obessetque ei, quem defenderet;

dico equidem caesar inquam quis intellego sed et tu et tu hic omnis inquam memini non ego de perficio orator divinitas quidam loquor sed de exercitatio et consuetudo meus mediocritas crassus quidem responsum excello quidam sum ingenium atque singularis qui quidem portendo similis sum video sum possum aliquis invenio orator qui aliquis malus facio dico obsum is qui defendo


Nullo autem loco plus facetiae prosunt et celeritas et breve aliquod dictum nec sine dignitate et cum lepore; nihil enim tam facile quam multitudo a tristitia et saepe ab acerbitate commode et breviter et acute et hilare dicto deducitur.

nullus autem locus multus facetia prosum et celeritas et brevis aliqui dico neque sine dignitas et cum lepor nihil enim tam facilis quam multitudo ab tristitia et saepe ab acerbitas commodus et brevis et acuo et hilaris dico deduco


Ipsa vero praecepta sic inludere solebat, ut ostenderet non modo eos expertis esse illius prudentiae, quam sibi asciscerent, sed ne hanc quidem ipsam dicendi rationem ac viam nosse: caput enim esse arbitrabatur oratoris, ut et ipse eis, apud quos ageret, talis, qualem se esse optaret, videretur; id fieri vitae dignitate, de qua nihil rhetorici isti doctores in praeceptis suis reliquissent; et uti ei qui audirent sic adficerentur animis, ut eos adfici vellet orator; quod item fieri nullo modo posse, nisi cognosset is, qui diceret, quot modis hominum mentes et quibus et quo genere orationis in quamque partem moverentur; haec autem esse penitus in media philosophia retrusa atque abdita, quae isti rhetores ne primoribus quidem labris attigissent.

ipse verus praecipio sic illudo soleo ut ostendo non modo is experior sum ille prudentia quam sui ascisco sed ne hic quidem ipse dico ratio atque via nosco caput enim sum arbitror orator ut et ipse is apud qui ago talis qual sui sum opto video is fio vita dignitas de qui nihil rhetorici iste doctor in praecipio suus relinquo et uti is qui audio sic afficio animus ut is afficio volo orator qui item fio nullus modo possum nisi cognosco is qui dico quot modus homo mens et qui et quo genus oratio in quisque pars moveo hic autem sum penitus in medius philosophia retrudo atque abdo qui iste rhetor ne primoris quidem labrum attingo


inquit "et cena." Temporis igitur ratio et ipsius dicacitatis moderatio et temperantia et raritas dictorum distinguent oratorem a scurra, et quod nos cum causa dicimus, non ut ridiculi videamur, sed ut proficiamus aliquid, illi totum diem et sine causa. Quid enim est Vargula adsecutus, cum eum candidatus A. Sempronius cum M. fratre suo complexus esset "puer, abige muscas"? Risum quaesivit, qui est mea sententia vel tenuissimus ingeni fructus. Tempus igitur dicendi prudentia et gravitate moderabimur; quarum utinam artem aliquam haberemus! Sed domina natura est.

inquam et cena tempus igitur ratio et ipse dicacitas moderatio et tempero et raritas dico distinguo orator ab scurra et qui nos cum causa dico non ut ridiculis video sed ut proficio aliquis ille totus dies et sine causa quis enim sum vargula assequor cum is candido ab sempronius cum m frater suus complexus sum puer abigo musca risus quaero qui sum meus sententia vel tenuis ingenium fructus tempus igitur dico prudentia et gravitas modero qui utinam ars aliqui habeo sed domina natura sum


deinde esse omnem orationem aut de infinitae rei quaestione sine designatione personarum et temporum aut de re certis in personis ac temporibus locata;

deinde sum omnis oratio aut de infinitus res quaestio sine designatio personaris et tempus aut de res certus in persona atque tempus loco


ut iste, qui se vult dicacem et me hercule est, Appius, sed non numquam in hoc vitium scurrile delabitur. "Cenabo" inquit "apud te," huic lusco familiari meo, C. Sextio; "uni enim locum esse video." Est hoc scurrile, et quod sine causa lacessivit et tamen id dixit, quod in omnis luscos conveniret; ea, quia meditata putantur esse, minus ridentur: illud egregium Sexti et ex tempore "manus lava"

ut iste qui sui volo dicax et ego herculis sum appius sed non numquam in hic vitium scurrilis delabor ceno inquam apud tu hic luscus familiaris meus que sestius unus enim locus sum video sum hic scurrilis et qui sine causa lacesso et tamen is dico qui in omnis luscus convenio is quia meditor puto sum paruus rideo ille egregius sestius et ex tempus manus lavo


qui ita creber est rerum frequentia, ut verborum prope numerum sententiarum numero consequatur, ita porro verbis est aptus et pressus, ut nescias, utrum res oratione an verba sententiis inlustrentur: atqui ne hunc quidem, quamquam est in re publica versatus, ex numero accepimus eorum, qui causas dictitarunt; et hos ipsos libros tum scripsisse dicitur, cum a re publica remotus atque, id quod optimo cuique Athenis accidere solitum est, in exsilium pulsus esset;

qui ita creber sum res frequentia ut verbum prope numerus sententiaris numerus consequor ita porro verbum sum aptus et premo ut nescio utrum res oratio an verbum sententia inlustro atqui ne hic quidem quamquam sum in res publicus verso ex numerus accipio is qui causa dictito et hic ipse liber tum scribo dico cum ab res publicus removeo atque is qui bonus quisque athenae accido soleo sum in exsilium pello sum


Tum Catulus 'est,' inquit 'ut dicis, Antoni, ut plerique philosophi nulla tradant praecepta dicendi et habeant paratum tamen quid de quaque re dicant; sed Aristoteles, is, quem ego maxime admiror, posuit quosdam locos, ex quibus omnis argumenti via non modo ad philosophorum disputationem, sed etiam ad hanc orationem, qua in causis utimur, inveniretur; a quo quidem homine iam dudum, Antoni, non aberrat oratio tua, sive tu similitudine illius divini ingeni in eadem incurris vestigia sive etiam illa ipsa legisti atque didicisti, quod quidem mihi magis veri simile videtur; plus enim te operae Graecis dedisse rebus video quam putaramus.'

tum catulus sum inquam ut dico antonius ut plerusque philosophus nullus trado praecipio dico et habeo paro tamen quis de quisque res dico sed aristotelis is qui ego magnus admiror pono quidam locus ex qui omnis argumentum via non modo ad philosophus disputatio sed etiam ad hic oratio qui in causa utor invenio ab quo quidem homo iam dudum antonius non aberro oratio tuus sive tu similitudo ille divinus ingenium in idem incurro vestigium sive etiam ille ipse lego atque disco qui quidem ego magis verus similis video multus enim tu opera graecum do res video quam puto


'Faciles enim,' inquit 'Antoni, partes eae fuerunt duae, quas modo percucurri vel potius paene praeterii, Latine loquendi planeque dicendi; reliquae sunt magnae, implicatae, variae, graves, quibus omnis admiratio ingeni, omnis laus eloquentiae continetur; nemo enim umquam est oratorem, quod Latine loqueretur, admiratus; si est aliter, inrident, neque eum oratorem tantum modo, sed hominem non putant; nemo extulit eum verbis, qui ita dixisset, ut, qui adessent, intellegerent quid diceret, sed contempsit eum, qui minus id facere potuisset.

facilis enim inquam antonius pars is sum duo qui modo percurro vel potis paene praetereo latinum loquor planus dico reliquus sum magnus implicatae varia gravis qui omnis admiratio ingenium omnis laus eloquentia contineo nemo enim umquam sum orator qui latinum loquor admiror si sum aliter irrideo neque is orator tantus modo sed homo non puto nemo effero is verbum qui ita dico ut qui adsum intellego quis dico sed contemno is qui paruus is facio possum


Maximam autem copiam principiorum ad iudicem aut adliciendum aut incitandum ex eis locis trahemus, qui ad motus animorum conficiendos inerunt in causa, quos tamen totos explicare in principio non oportebit, sed tantum impelli iudicem primo leviter, ut iam inclinato reliqua incumbat oratio.

maximus autem copia principia ad judico aut adliciendum aut incito ex is locus traho qui ad moueo animus confacio ineo in causa qui tamen totus explicaris in principium non oportet sed tantus impello judico primus levis ut iam inclino reliquus incumbo oratio


Atque haud scio an minus vobis hoc sim probaturus; equidem non dubitabo, quod sentio, dicere: physica ista ipsa et mathematica et quae paulo ante ceterarum artium propria posuisti, scientiae sunt eorum, qui illa profitentur, inlustrari autem oratione si quis istas ipsas artis velit, ad oratoris ei confugiendum est facultatem.

atque haud scio an paruus tu hic sum probo equidem non dubito qui sentio dico physica iste ipse et mathematicus et qui paulus ante ceteraris ars proprius pono scientia sum is qui ille profiteor inlustraris autem oratio si quis iste ipse ars volo ad orator is confugio sum facultas


Vive, Ulixes; dum licet:


Tum ille 'immo vero,' inquit 'Sulpici, rogemus Antonium, qui et potest facere, quod requiris, et consuevit, ut te audio dicere: nam me quidem a genere hoc toto sermonis refugisse et tibi cupienti atque instanti saepissime negasse, tute paulo ante dixisti; quod ego non superbia neque inhumanitate faciebam neque quod tuo studio rectissimo atque optimo non obsequi vellem, praesertim cum te unum ex omnibus ad dicendum maxime natum aptumque cognossem, sed me hercule istius disputationis insolentia atque earum rerum, quae quasi in arte traduntur, inscitia.'

tum ille immo verus inquam sulpicius rogo antonius qui et possum facio qui requiro et consuesco ut tu audio dico nam ego quidem ab genus hic totus sermo refugio et tu cupio atque insto saepis nego tueor paulus ante dico qui ego non superbia neque inhumanitas facio neque qui tuus studium recingo atque bonus non obsequor volo praesertim cum tu unus ex omnis ad dico magnus natus aptus cognosco sed ego herculis iste disputatio insolentia atque is res qui quasi in ars trado inscitia


Sed quid ipse aedificet orator et in quo adiungat artem, id esse nobis quaerendum videtur. Tria sunt igitur in verbo simplici, quae orator adferat ad inlustrandam atque exornandam orationem: aut inusitatum verbum aut novatum aut translatum.

sed quis ipse aedifico orator et in quo adjungo ars is sum nos quaero video tres sum igitur in verbum simplex qui orator affero ad inlustro atque exorno oratio aut inusitas verbum aut novo aut transfero


Omnes enim, sive artis sunt loci sive ingeni cuiusdam ac prudentiae, qui modo insunt in ea re, de qua scribimus, anquirentibus nobis omnique acie ingeni contemplantibus ostendunt se et occurrunt; omnesque sententiae verbaque omnia, quae sunt cuiusque generis maxime inlustria, sub acumen stili subeant et succedant necesse est; tum ipsa conlocatio conformatioque verborum perficitur in scribendo, non poetico, sed quodam oratorio numero et modo.

omnis enim sive ars sum locus sive ingenium quidam atque prudentia qui modo insum in is res de qui scribo anquiro nos omne acies ingenium contemplo ostendo sui et occurro omnes sententia verbum omnis qui sum quisque genus magnus illustris sub acumen stilis subeo et succedo necesse sum tum ipse collocatio conformatio verbum perficio in scribo non poeticus sed quidam oratorius numerus et modo


erat enim historia nihil aliud nisi annalium confectio, cuius rei memoriaeque publicae retinendae causa ab initio rerum Romanarum usque ad P. Mucium pontificem maximum res omnis singulorum annorum mandabat litteris pontifex maximus referebatque in album et proponebat tabulam domi, potestas ut esset populo cognoscendi, eique etiam nunc annales maximi nominantur.

sum enim historia nihil alius nisi annalis confectio qui res memoria publicus retineo causa ab initium res romanaris usque ad p mucius pontifex magnus res omnis singulus annus mando littera pontifex magnus refero in albus et propono tabula domus potestas ut sum populus cognosco is etiam nunc annal magnus nomino


voluntati paruit civitatis?" Ex parte autem ea, quae est subiecta generi: "si omnes, qui rei publicae consulunt, cari nobis esse debent, certe in primis imperatores, quorum consiliis, virtute, periculis retinemus et nostram salutem et imperi dignitatem." Ex similitudine autem: "si ferae partus suos diligunt, qua nos in liberos nostros indulgentia

voluntas pareo civitas ex pars autem is qui sum subiectum gener si omnis qui res publicus consulo carus nos sum debeo certus in primus imperator qui consilium virtus periculum retineo et noster salus et imperium dignitas ex similitudo autem si fera pario suus diligo qui nos in liber noster indulgeo


Infinitum mihi videbatur id dicere, in quo aliquid generatim quaereretur, hoc modo: expetendane esset eloquentia? expetendine honores? Certum autem, in quo quid in personis et in constituta re et definita quaereretur; cuius modi sunt, quae in foro atque in civium causis disceptationibusque versantur.

infinitus ego video is dico in quo aliquis generatim quaero hic modo expeto sum eloquentia expetendo honor certus autem in quo quis in persona et in constituo res et definio quaero qui modus sum qui in forum atque in civis causa disceptatio verso


Quod si ea probarentur in populis atque in civitatibus, quis tibi, Crasse, concessisset, clarissimo viro et amplissimo et principi civitatis, ut illa diceres in maxima contione tuorum civium, quae dixisti? "Eripite nos ex miseriis, eripite ex faucibus eorum, quorum crudelitas nisi nostro sanguine non potest expleri; nolite sinere nos cuiquam servire, nisi vobis universis, quibus et possumus et debemus." Omitto miserias, in quibus, ut illi aiunt, vir fortis esse non potest; omitto faucis, ex quibus te eripi vis, ne iudicio iniquo exsorbeatur sanguis tuus, quod sapienti negant accidere posse: servire vero non modo te, sed universum senatum, cuius tum causam agebas, ausus es dicere?

qui si is probo in populus atque in civitas quis tu crassus concedo clarus vir et amplus et princeps civitas ut ille dico in maximus contio tuus civis qui dico eripio nos ex miseria eripio ex fauces is qui crudelitas nisi noster sanguis non possum expleo nolo sino nos quisquam servio nisi tu universus qui et possum et debeo omitto miseria in qui ut ille aio vir fortis sum non possum omitto fauces ex qui tu eripio volo ne iudicium iniquus exsorbeo sanguis tuus qui sapio nego accido possum servio verus non modo tu sed universus senatus qui tum causa ago audeo sum dico


'Ego vero istos,' inquit—'memini enim mihi narrare Mucium—non modo oratoris nomine sed ne foro quidem dignos vix putarim.' 'Atqui non defuit illis patronis' inquit Crassus 'eloquentia neque dicendi ratio aut copia, sed iuris civilis scientia: quod alter plus lege agendo petebat, quam quantum lex in xii tabulis permiserat, quod cum impetrasset, causa caderet; alter iniquum putabat plus secum agi, quam quod erat in actione; neque intellegebat, si ita esset actum, litem adversarium perditurum.

ego verus iste inquam memini enim ego narro mucius non modo orator nomen sed ne forum quidem dignus vix puto atqui non desum ille patronus inquam crassus eloquentia neque dico ratio aut copia sed ius civilis scientia qui alter multus lex ago peto quam quantus lex in duodecim tabula permitto qui cum impetro causa cado alter iniquus puto multus sui ago quam qui sum in actio neque intellego si ita sum ago lito adversarius perdo


perdiscendum ius civile, cognoscendae leges, percipienda omnis antiquitas, senatoria consuetudo, disciplina rei publicae, iura sociorum, foedera, pactiones, causa imperi cognoscenda est; libandus est etiam ex omni genere urbanitatis facetiarum quidam lepos, quo tamquam sale perspergatur omnis oratio. Effudi vobis omnia quae sentiebam, quae fortasse, quemcumque patremfamilias adripuissetis ex aliquo circulo, eadem vobis percontantibus respondisset.'

perdisco ius civilis cognosco lex percipio omnis antiquitas senatorius consuetudo disciplina res publicus ius socius foedero pactio causa imperium cognosco sum libo sum etiam ex omnis genus urbanitas facetiaris quidam lepos quo tamquam sal perspergo omnis oratio effundo tu omnis qui sentio qui fortasse quicumque patremfamilias adrapio ex aliquis circulus idem tu perconto respondeo


ubi eum locum omnem cogitatione saepseris, si modo usum rerum percallueris, nihil te effugiet atque omne, quod erit in re, occurret atque incidet. Et sic, cum ad inveniendum in dicendo tria sint: acumen, deinde ratio, quam licet, si volumus, appellemus artem, tertium diligentia, non possum equidem non ingenio primas concedere, sed tamen ipsum ingenium diligentia etiam ex tarditate incitat;

ubi is locus omnis cogitatio saepio si modo usus res percalleo nihil tu effugio atque omnis qui sum in res occurro atque incido et sic cum ad invenio in dico tres sum acumen deinde ratio quam licet si volo appello ars tertius diligentia non possum equidem non ingenium primus concedo sed tamen ipse ingenium diligentia etiam ex tarditas incito


Valet igitur multum ad vincendum probari mores et instituta et facta et vitam eorum, qui agent causas, et eorum, pro quibus, et item improbari adversariorum, animosque eorum, apud quos agetur, conciliari quam maxime ad benevolentiam cum erga oratorem tum erga illum, pro quo dicet orator. Conciliantur autem animi dignitate hominis, rebus gestis, existimatione vitae; quae facilius ornari possunt, si modo sunt, quam fingi, si nulla sunt. Sed haec adiuvant in oratore: lenitas vocis, vultus pudor, verborum comitas; si quid persequare acrius, ut invitus et coactus facere videare. Facilitatis, liberalitatis, mansuetudinis, pietatis, grati animi, non appetentis, non avidi signa proferre perutile est; eaque omnia, quae proborum, demissorum, non acrium, non pertinacium, non litigiosorum, non acerborum sunt, valde benevolentiam conciliant abalienantque ab eis, in quibus haec non sunt; itaque eadem sunt in adversarios ex contrario conferenda.

valeo igitur multus ad vinco probaris mos et institutum et facio et vita is qui ago causa et is pro qui et item improbaris adversarius animus is apud qui ago concilio quam magnus ad benevolentia cum erga orator tum erga ille pro quo dico orator concilio autem animus dignitas homo res gero existimatio vita qui facilis ornaris possum si modo sum quam fingo si nullus sum sed hic adjuvo in orator lenio vox vultus pudor verbum comito si quis persequor acer ut invitus et cogo facio videaris facilitas liberalitas mansuetudo pietas gratus animus non appeto non avidus signum profero perutilis sum is omnis qui probus demissor non acer non pertinacium non litigiosor non acerbus sum validus benevolentia concilio abalieno ab is in qui hic non sum itaque idem sum in adversarius ex contrarius confero


Quod si tibi tantum in nobis videtur esse, quibus etiam si ingenium, ut tu putas, non maxime defuit, doctrina certe et otium et hercule etiam studium illud discendi acerrimum defuit, quid censes, si ad alicuius ingenium vel maius illa, quae ego non attigi, accesserint, qualem illum et quantum oratorem futurum?'

qui si tu tantus in nos video sum qui etiam si ingenium ut tu puto non magnus desum doctrina certus et otium et herculis etiam studium ille disco acer desum quis censeo si ad aliquis ingenium vel magnus ille qui ego non attingo accedo qual ille et quantus orator sum


aptatum, quod ante dixerat, "dum licet." Deinde videndum est ne longe simile sit ductum: "Syrtim" patrimoni, "scopulum" libentius dixerim; "Charybdim" bonorum, "voraginem" potius; facilius enim ad ea, quae visa, quam ad illa, quae audita sunt, mentis oculi feruntur; et quoniam haec vel summa laus est in verbis transferendis, ut sensum feriat id, quod translatum sit, fugienda est omnis turpitudo earum rerum, ad quas eorum animos, qui audient, trahet similitudo.

aptas qui ante dico dum licet deinde video sum ne longus similis sum duco syrtis patrimonium scopulis libet dico charybdis bonus vorago potis facilis enim ad is qui video quam ad ille qui audio sum mens oculus fero et quoniam hic vel summus laus sum in verbum transfero ut sensus ferio is qui transfero sum fugio sum omnis turpitudo is res ad qui is animus qui audio traho similitudo


Ea mihi videntur aut in lite oranda aut in consilio dando esse posita; nam illud tertium, quod et a Crasso tactum est et, ut audio, ipse Aristoteles, qui haec maxime inlustravit, adiunxit, etiam si opus est, minus est tamen necessarium.' 'Quidnam?' inquit Catulus; 'an laudationes? Id enim video poni genus tertium.'

is ego video aut in lis oro aut in consilium do sum pono nam ille tertius qui et ab crassus tango sum et ut audio ipse aristotelis qui hic magnus inlustro adjungo etiam si opus sum paruus sum tamen necessarius quisnam inquam catulus an laudatio is enim video pono genus tertius


In quo illud est vel maximum, quod versus in oratione si efficitur coniunctione verborum, vitium est, et tamen eam coniunctionem sicuti versum numerose cadere et quadrare et perfici volumus. Neque est ex multis res una, quae magis oratorem ab imperito dicendi ignaroque distinguat, quam quod ille rudis incondite fundit quantum potest et id, quod dicit, spiritu, non arte determinat, orator autem sic inligat sententiam verbis, ut eam numero quodam complectatur et astricto et soluto.

in quo ille sum vel magnus qui verro in oratio si efficio coniunctio verbum vitium sum et tamen is coniunctio sicut verro numerosus cado et quadraris et perficio volo neque sum ex multus res unus qui magis orator ab imperitus dico ignarus distinguo quam qui ille rudis inconditus fundo quantus possum et is qui dico spiritus non ars determino orator autem sic inligo sententia verbum ut is numerus quidam complector et astringo et solvo


Haec cum ille dixisset, 'quid est,' inquit 'Catule?' Caesar; 'ubi sunt, qui Antonium Graece negant scire? Quot historicos nominavit! Quam scienter, quam proprie de uno quoque dixit!' 'Id me hercule' inquit Catulus 'admirans illud iam mirari desino, quod multo magis ante mirabar, hunc, cum haec nesciret, in dicendo posse tantum.' 'Atqui, Catule,' inquit Antonius 'non ego utilitatem aliquam ad dicendum aucupans horum libros et non nullos alios, sed delectationis causa, cum est otium, legere soleo.

hic cum ille dico quis sum inquam catulis caesar ubi sum qui antonius graecum nego scio quot historicus nomino quam scienter quam proprius de unus quoque dico is ego herculis inquam catulus admiror ille iam miror desino qui multus magis ante miro hic cum hic nescio in dico possum tantus atqui catulis inquam antonius non ego utilitas aliqui ad dico aucupo hic liber et non nullus alius sed delectatio causa cum sum otium lego soleo


Tum Antonius 'probas mihi' inquit 'ista, Crasse, quae dicis, nec dubito quin multo locupletior in dicendo futurus sit, si quis omnium rerum atque artium rationem naturamque

tum antonius probo ego inquam iste crassus qui dico neque dubito quin multus locupletior in dico sum sum si quis omnis res atque ars ratio natura


eius, asinum fuisse parituram." Arguta etiam significatio est, cum parva re et saepe verbo res obscura et latens inlustratur; ut, cum C. Fabricio P. Cornelius, homo, ut existimabatur, avarus et furax, sed egregie fortis et bonus imperator, gratias ageret, quod se homo inimicus consulem fecisset, bello praesertim magno et gravi "nihil est, quod mihi gratias agas," inquit "si malui compilari quam venire"; ut Asello Africanus obicienti lustrum illud infelix, "noli" inquit "mirari; is enim, qui te ex aerariis exemit, lustrum condidit et taurum immolavit."

is asinus sum pareo arguo etiam significatio sum cum parvus res et saepe verbum res obscurus et lateo inlustro ut cum que fabricius p cornelius homo ut existimo avarus et furax sed egregius fortis et bonus imperator gratia ago qui sui homo inimicus consul facio bellum praesertim magnus et gravis nihil sum qui ego gratia ago inquam si malo compilaris quam venio ut asellus africanus obicio lustrum ille infelix nolo inquam miror is enim qui tu ex aerarius eximo lustrum condo et taurus immolo


Nec mihi opus est Graeco aliquo doctore, qui mihi pervulgata praecepta decantet, cum ipse numquam forum, numquam ullum iudicium aspexerit; ut Peripateticus ille dicitur Phormio, cum Hannibal Karthagine expulsus Ephesum ad Antiochum venisset exsul proque eo, quod eius nomen erat magna apud omnis gloria, invitatus esset ab hospitibus suis, ut eum, quem dixi, si vellet, audiret; cumque is se non nolle dixisset, locutus esse dicitur homo copiosus aliquot horas de imperatoris officio et de re militari. Tum, cum ceteri, qui illum audierant, vehementer essent delectati, quaerebant ab Hannibale, quidnam ipse de illo philosopho iudicaret: hic Poenus non optime Graece, sed tamen libere respondisse fertur, multos se deliros senes saepe vidisse, sed qui magis quam Phormio deliraret vidisse neminem.

neque ego opus sum graecum aliquis doctor qui ego pervulgo praecipio decanto cum ipse numquam forum numquam ullus iudicium aspicio ut peripateticus ille dico phormio cum hannibal karthago expello ephesus ad antiochus venio exsul pro is qui is nomen sum magnus apud omnis gloria invito sum ab hospes suus ut is qui dico si volo audio cum is sui non nolo dico loquor sum dico homo copiosus aliquot hora de imperator officium et de res militaris tum cum ceterus qui ille audio vehemens sum delectas quaero ab hannibal quisnam ipse de ille philosophus iudico hic poenus non optume graecum sed tamen libo respondeo fero multus sui delirus senex saepe video sed qui magis quam phormio deliro video nemo


Carneadi vero vis incredibilis illa dicendi et varietas perquam esset optanda nobis, qui nullam umquam in illis suis disputationibus rem defendit quam non probarit, nullam oppugnavit quam non everterit. Sed hoc maius est quiddam quam ab his, qui haec tradunt et docent, postulandum sit.

carneades verus volo incredibilis ille dico et varietas perquam sum opto nos qui nullus umquam in ille suus disputatio res defendo quam non probo nullus oppugno quam non everto sed hic magnus sum quidam quam ab hic qui hic trado et doceo postulo sum


Eo autem omni sermone confecto, tantam in Crasso humanitatem fuisse, ut, cum lauti accubuissent, tolleretur omnis illa superioris tristitia sermonis eaque esset in homine iucunditas et tantus in loquendo lepos, ut dies inter eos curiae fuisse videretur, convivium Tusculani;

eos autem omnis sermo conficio tantus in crassus humanitas sum ut cum lavo accumbo tollo omnis ille superus tristitia sermo is sum in homo jucunditas et tantus in loquor lepos ut dies inter is curia sum video convivium tusculanus


Hic cum Sulpicius reticuisset, 'quasi vero' inquit Crassus 'horum ipsorum, de quibus Antonius iam diu loquitur, ars ulla sit: observatio quaedam est, ut ipse dixit, earum rerum, quae in dicendo valent; quae si eloquentis facere posset, quis esset non eloquens? Quis enim haec non vel facile vel certe aliquo modo posset ediscere? Sed ego in his praeceptis hanc vim et hanc utilitatem esse arbitror, non ut ad reperiendum quod dicamus, arte ducamur sed ut ea, quae natura, quae studio, quae exercitatione consequimur, aut recta esse confidamus aut prava intellegamus, cum quo referenda sint didicerimus.

hic cum sulpicius reticeo quasi verus inquam crassus hic ipse de qui antonius iam diu loquor ars ullus sum observatio quidam sum ut ipse dico is res qui in dico valeo qui si eloquor facio possum quis sum non eloquor quis enim hic non vel facilis vel certus aliquis modo possum edisco sed ego in hic praecipio hic vis et hic utilitas sum arbitror non ut ad reperio qui dico ars duco sed ut is qui natura qui studium qui exercitatio consequor aut recta sum confido aut pravus intellego cum quo refero sum disco


'Et quidem' inquit Catulus 'haudquaquam id est difficile Crasso, qui et, quod disci potuit de iure, didicit et, quod eis, qui eum docuerunt, defuit, ipse adferet, ut, quae sint in iure, vel apte discribere vel ornate inlustrare possit.' 'Ergo' inquit 'ista' Antonius 'tum a Crasso discemus, cum se de turba et a subselliis in otium, ut cogitat, soliumque contulerit.'

et quidem inquam catulus haudquaquam is sum difficilis crassus qui et qui disco possum de ius disco et qui is qui is doceo desum ipse affero ut qui sum in ius vel aptus discribo vel orno inlustraris possum ergo inquam iste antonius tum ab crassus disco cum sui de turba et ab subsellium in otium ut cogito solium confero


multis sum modis circumventus, morbo, exsilio atque inopia:

multus sum modus circumvenio morbus exsilium atque inopia confido


Verum tamen, ut dicis, Antoni, multum in causis persaepe lepore et facetiis profici vidi. Sed cum illo in genere perpetuae festivitatis ars non desideretur (natura enim fingit homines et creat imitatores et narratores facetos adiuvante et vultu et voce et ipso genere sermonis) tum vero in hoc altero dicacitatis quid habet ars loci, cum ante illud facete dictum emissum haerere debeat, quam cogitari potuisse videatur?

verus tamen ut dico antonius multus in causa persaepe lepor et facetia proficio video sed cum ille in genus perpetuus festivitas ars non desidero natura enim fingo homo et creo imitator et narrator facetus adjuvo et vultus et vox et ipse genus sermo tum verus in hic alter dicacitas quis habeo ars locus cum ante ille facetus dico emitto haereo debeo quam cogito possum video


Cum igitur accepta causa et genere cognito rem tractare coepi, nihil prius constituo, quam quid sit illud, quo mihi sit referenda omnis illa oratio, quae sit propria quaestionis et iudici; deinde illa duo diligentissime considero, quorum alterum commendationem habet nostram aut eorum, quos defendimus, alterum est accommodatum ad eorum animos, apud quos dicimus, ad id, quod volumus, commovendos.

cos igitur accipio causa et genus cognosco res tractaris coepio nihil prior constituo quam quis sum ille quo ego sum refero omnis ille oratio qui sum proprius quaestio et judicium deinde ille duo diligens considero qui alter commendatio habeo noster aut is qui defendo alter sum accommodo ad is animus apud qui dico ad is qui volo commoveo


Ita si de re militari dicendum huic erit Sulpicio, quaeret a C. Mario adfini nostro et, cum acceperit, ita pronuntiabit, ut ipsi C. Mario paene hic melius quam ipse illa scire videatur; sin de iure civili, tecum communicabit, te hominem prudentissimum et peritissimum in eis ipsis rebus, quas abs te didicerit, dicendi arte superabit.

ita si de res militaris dico hic sum sulpicius quaero ab que marius affinis noster et cum accipio ita pronuntio ut ipse que marius paene hic bonus quam ipse ille scio video sin de ius civilis tu communico tu homo prudens et pereo in is ipse res qui abs tu disco dico ars supero


Hic Crassus 'hoc tibi' inquit 'Catule, primum persuadeas velim, me non multo secus facere, cum de oratore disputem, ac facerem, si esset mihi de histrione dicendum. Negarem enim posse eum satis facere in gestu, nisi palaestram, nisi saltare didicisset; neque, ea cum dicerem, me esse histrionem necesse esset, sed fortasse non stultum alieni artifici existimatorem.

hic crassus hic tu inquam catulis primus persuadeo volo ego non multus secus facio cum de orator disputo atque facio si sum ego de histrio dico negaris enim possum is satis facio in gestus nisi palaestra nisi salto disco neque is cum dico ego sum histrio necesse sum sed fortasse non stultus alienus artifex existimator


Sed ut homines labore adsiduo et cotidiano adsueti, cum tempestatis causa opere prohibentur, ad pilam se aut ad talos aut ad tesseras conferunt aut etiam novum sibi ipsi aliquem excogitant in otio ludum, sic illi a negotiis publicis tamquam ab opere aut temporibus exclusi aut voluntate sua feriati totos se alii ad poetas, alii ad geometras, alii ad musicos contulerunt, alii etiam, ut dialectici, novum sibi ipsi studium ludumque pepererunt atque in eis artibus, quae repertae sunt, ut puerorum mentes ad humanitatem fingerentur atque virtutem, omne tempus atque aetates suas consumpserunt.

sed ut homo labor assiduus et cottidianus assuesco cum tempestas causa opus prohibeo ad pila sui aut ad talus aut ad tessera confero aut etiam novus sui ipse aliquis excogito in otium ludus sic ille ab negotium publicus tamquam ab opus aut tempus excludo aut voluntas suus ferior totus sui alius ad poeta alius ad geometres alius ad musicus confero alius etiam ut dialecticus novus sui ipse studium ludus pario atque in is ars qui reperio sum ut puer mens ad humanitas fingo atque virtus omnis tempus atque aetas suus consumo


exsistere autem controversias etiam ex scripti interpretatione, in quo aut ambigue quid sit scriptum aut contrarie aut ita, ut a sententia scriptura dissentiat; his autem omnibus partibus subiecta quaedam esse argumenta propria.

exsisto autem controversia etiam ex scribo interpretatio in quo aut ambiguus quis sum scribo aut contrarius aut ita ut ab sententia scribo dissentio hic autem omnis pars subiectum quidam sum argumentum proprius


Huic autem est illa dispar adiuncta ratio orationis, quae alio quodam genere mentis iudicum permovet impellitque, ut aut oderint aut diligant aut invideant aut salvum velint aut metuant aut sperent aut cupiant aut abhorreant aut laetentur aut maereant aut misereantur aut poenire velint aut ad eos motus deducantur, si qui finitimi sunt talibus animi permotionibus.

hic autem sum ille dispar adjungo ratio oratio qui alius quidam genus mens iudex permoveo impello ut aut odi aut diligo aut invideo aut salvus volo aut metuo aut spero aut cupio aut abhorreo aut laeto aut maereo aut misereo aut poenio volo aut ad is moueo deduco si qui finitimus sum talis animus permotio


Atque in hoc genere causarum non nulli praecipiunt ut verbum illud, quod causam facit, breviter uterque definiat, quod mihi quidem perquam puerile videri solet: alia est enim, cum inter doctos homines de eis ipsis rebus, quae versantur in artibus, disputatur, verborum definitio, ut cum quaeritur, quid sit ars, quid sit lex, quid sit civitas, in quibus hoc praecipit ratio et doctrina, ut vis eius rei, quam definias, sic exprimatur, ut neque absit quicquam neque supersit;

atque in hic genus causaris non nullus praecipio ut verbum ille qui causa facio brevis uterque definio qui ego quidem perquam puerilis video soleo alius sum enim cum inter doceo homo de is ipse res qui verso in ars disputo verbum definitio ut cum quaero quis sum ars quis sum lex quis sum civitas in qui hic praecipio ratio et doctrina ut volo is res quam definio sic exprimo ut neque absum quisquam neque supersum


Nam si ut quisque in aliqua arte et facultate excellens aliam quoque artem sibi adsumpserit, is perficiet ut, quod praeterea sciet, id eius, in quo excellet, pars quaedam esse videatur, licet ista ratione dicamus pila bene et duodecim scriptis ludere proprium esse iuris civilis, quoniam utrumque eorum P. Mucius optime fecerit; eademque ratione dicantur ei quos fusikou/s Graeci nominant eidem poetae, quoniam Empedocles physicus egregium poema fecerit. At hoc ne philosophi quidem ipsi, qui omnia sicut propria sua esse atque a se possideri volunt, dicere audent, geometriam aut musicam philosophi esse, quia Platonem omnes in illis artibus praestantissimum fuisse fateantur.

nam si ut quisque in aliqui ars et facultas excello alius quoque ars sui adsumo is perficio ut qui praeterea scio is is in quo excello pars quidam sum video licet iste ratio dico pilum bene et duodecim scribo ludo proprius sum ius civilis quoniam uterque is p mucius optume facio idem ratio dico is qui fusikou senatus graecum nomino idem poeta quoniam empedocles physicus egregius poema facio at hic ne philosophus quidem ipse qui omnis sicut proprius suus sum atque ab sui possideo volo dico audeo geometria aut musica philosophus sum quia plato omnis in ille ars praesto sum fateor


Quid petam praesidi, aut exsequar? quove nunc

quis peto praesidium aut exsequor quis nunc


Quod quidem vos etsi facitis, tamen admonendos puto, ne quid esse aliud oratoris putetis, quod quidem sit egregium atque mirabile, nisi in singulis verbis illa tria tenere, ut translatis utamur frequenter, interdum factis, raro autem etiam pervetustis. In perpetua autem oratione, cum et coniunctionis levitatem et numerorum, quam dixi, rationem tenuerimus, tum est quasi luminibus distinguenda et frequentanda omnis oratio sententiarum atque verborum.

qui quidem tu etsi facio tamen admoneo puto ne quis sum alius orator puteo qui quidem sum egregius atque mirabilis nisi in singuli verbum ille tres teneo ut transfero uto frequens interdum facio rarus autem etiam pervetustus in perpetuus autem oratio cum et coniunctio levitas et numerus quam dico ratio teneo tum sum quasi lumen distinguo et frequento omnis oratio sententiaris atque verbum


'Peto igitur' inquit Crassus 'a te, quoniam id nobis, Antoni, hominibus id aetatis oneris ab horum adulescentium studiis imponitur, ut exponas, quid eis de rebus, quas a te quaeri vides, sentias.' 'Deprehensum equidem me' inquit Antonius 'plane video atque sentio, non solum quod ea requiruntur a me, quorum sum ignarus atque insolens, sed quia, quod in causis valde fugere soleo, ne tibi, Crasse, succedam, id me nunc isti vitare non sinunt;

peto igitur inquam crassus ab tu quoniam is nos antonius homo is aetas onus ab hic adulescens studium impono ut expono quis is de res qui ab tu quaero video sentio deprehendo equidem ego inquam antonius planus video atque sentio non solus qui is requiro ab ego qui sum ignarus atque insoleo sed quia qui in causa validus fugio soleo ne tu crassus succedo is ego nunc iste vitaris non sino


'Ego me hercule' inquit Mucius 'antea vestra magis hoc causa volebam, quam mea; neque enim tanto opere hanc a Crasso disputationem desiderabam, quanto opere eius in causis oratione delector; nunc vero, Crasse, mea quoque te iam causa rogo, ut, quoniam tantum habemus oti, quantum iam diu nobis non contigit, ne graveris exaedificare id opus, quod instituisti: formam enim totius negoti opinione meliorem maioremque video, quam vehementer probo.'

ego ego herculis inquam mucius antea vester magis hic causa volo quam meus neque enim tantus opus hic ab crassus disputatio desidero quantus opus is in causa oratio delecto nunc verus crassus meus quoque tu iam causa rogo ut quoniam tantus habeo otium quantus iam diu nos non contingo ne gravo exaedificaris is opus qui instituo forma enim totus negotium opinio bonus magnus video quam vehemens probo


Quo quidem in genere familiaris noster M. Buculeius, homo neque meo iudicio stultus et suo valde sapiens et ab iuris studio non abhorrens, simili quodam modo nuper erravit: nam cum aedis L. Fufio venderet, in mancipio lumina, uti tum essent, ita recepit; Fufius autem, simul atque aedificari coeptum est in quadam parte urbis, quae modo ex illis aedibus conspici posset, egit statim cum Buculeio, quod, cuicumque particulae caeli officeretur, quamvis esset procul, mutari lumina putabat.

quo quidem in genus familiaris noster m buculeius homo neque meus iudicium stultus et suus validus sapio et ab ius studium non abhorreo similis quidam modo nuper erro nam cum aedes l fufius vendo in mancipium lumen uti tum sum ita recipio fufius autem simul atque aedificaris coepio sum in quidam pars urbs qui modo ex ille aedes conspicio possum ago statim cum buculeio qui quicumque particula caelum officio quivis sum procul muto lumen puto


quo cum ingressus esses, repente te quasi quidam aestus ingeni tui procul a terra abripuit atque in altum a conspectu paene omnium abstraxit; omnem enim rerum scientiam complexus non tu quidem eam nobis tradidisti; neque enim fuit tam exigui temporis; sed apud hos quid profeceris nescio, me quidem in Academiam totum compulisti. In qua velim sit illud, quod saepe posuisti, ut non necesse sit consumere aetatem atque ut possit is illa omnia cernere, qui tantum modo aspexerit; sed etiam si est aliquando spissius aut si ego sum tardior, profecto numquam conquiescam neque defatigabor ante, quam illorum ancipitis vias rationesque et pro omnibus et contra omnia disputandi percepero.'

quo cum ingredior sum repens tu quasi quidam aestus ingenium tuus procul ab terra abripio atque in altus ab conspectus paene omnis abstraho omnis enim res scientia complexus non tu quidem is nos trado neque enim sum tam exiguus tempus sed apud hic quis proficio nescio ego quidem in academia totus compello in qui volo sum ille qui saepe pono ut non necesse sum consumo aetas atque ut possum is ille omnis cerno qui tantus modo aspicio sed etiam si sum aliquando spissus aut si ego sum tardus profecto numquam conquiesco neque defatigo ante quam ille anceps via ratio et pro omnis et contra omnis disputo percipio


Equidem cum peterem magistratum, solebam in prensando dimittere a me Scaevolam, cum ita ei dicerem, me velle esse ineptum, id erat, petere blandius, quod, nisi inepte fieret, bene non posset fieri;—hunc autem esse unum hominem ex omnibus, quo praesente ego ineptum esse me minime vellem—quem quidem nunc mearum ineptiarum testem et spectatorem fortuna constituit: nam quid est ineptius quam de dicendo dicere, cum ipsum dicere numquam sit non ineptum, nisi cum est necessarium?'

equidem cum peto magistratus soleo in prehenso dimitto ab ego scaevola cum ita is dico ego volo sum ineptus is sum peto blandus qui nisi ineptus fio bene non possum fio hic autem sum unus homo ex omnis quo praesens ego ineptus sum ego paruus volo qui quidem nunc meus ineptiaris testo et spectator fortuna constituo nam quis sum ineptus quam de dico dico cum ipse dico numquam sum non ineptus nisi cum sum necessarius


Hic Crassus 'memento' inquit 'me non de mea, sed de oratoris facultate dixisse; quid enim nos aut didicimus aut scire potuimus, qui ante ad agendum quam ad cognoscendum venimus; quos in foro, quos in ambitione, quos in re publica, quos in amicorum negotiis res ipsa ante confecit quam possemus aliquid de rebus tantis suspicari?

hic crassus memento inquam ego non de meus sed de orator facultas dico quis enim nos aut disco aut scio possum qui ante ad ago quam ad cognosco venio qui in forum qui in ambitio qui in res publicus qui in amicus negotium res ipse ante confacio quam possum aliquis de res tantus suspicaris


philosophorum autem libros reservet sibi ad huiusce modi Tusculani requiem atque otium, ne, si quando ei dicendum erit de iustitia et fide, mutuetur a Platone; qui, cum haec exprimenda verbis arbitraretur, novam quandam finxit in libris civitatem; usque eo illa, quae dicenda de iustitia putabat, a vitae consuetudine et a civitatum moribus abhorrebant.

philosophus autem liber reservo sui ad hic modus tusculanus requies atque otium ne si quando is dico sum de iustitia et fides mutuo ab plato qui cum hic exprimo verbum arbitror novus quidam fingo in liber civitas usque is ille qui dico de iustitia puto ab vita consuetudo et ab civitas mos abhorreo


Omnia sunt enim posita ante oculos, conlocata in usu cotidiano, in congressione hominum atque in foro; neque ita multis litteris aut voluminibus magnis continentur; eadem enim elata sunt primum a pluribus, deinde paucis verbis commutatis etiam ab eisdem scriptoribus scripta sunt saepius.

omnis sum enim pono ante oculus colloco in usus cottidianus in congressio homo atque in forum neque ita multus littera aut volumen magnus contineo idem enim effero sum primus ab multus deinde paucus verbum commutas etiam ab idem scriptor scribo sum saepis