Tum Crassus 'equidem, quaecumque vos causa huc attulisset, laetarer, cum apud me viderem homines mihi carissimos et amicissimos; sed tamen, vere dicam, quaevis mallem fuisset, quam ista, quam dicis. Ego enim, ut, quem ad modum sentio, loquar, numquam mihi minus quam hesterno die placui; magis adeo id facilitate quam alia ulla culpa mea contigit, qui, dum obsequor adulescentibus, me senem esse sum oblitus fecique id, quod ne adulescens quidem feceram, ut eis de rebus, quae doctrina aliqua continerentur, disputarem. Sed hoc tamen cecidit mihi peropportune, quod transactis iam meis partibus ad Antonium audiendum venistis.'

tum crassus equidem quicumque tu causa huc affero laeto cum apud ego video homo ego carus et amicus sed tamen verus dico quivis malo sum quam iste quam dico ego enim ut qui ad modus sentio loquor numquam ego paruus quam hesternus dies placeo magis adeo is facilitas quam alius ullus culpa meus contingo qui dum obsequor adulescens ego senex sum sum obliuiscor facio is qui ne adulescens quidem facio ut is de res qui doctrina aliqui contineo disputaris sed hic tamen cado ego peropportunus qui transigo iam meus pars ad antonius audio venio


quem enim ego consulem fuisse, imperatorem ornatum a senatu, ovantem in Capitolium ascendisse meminissem, hunc cum adflictum, debilitatum, maerentem, in summum discrimen adductum viderem, non prius sum conatus misericordiam aliis commovere quam misericordia sum ipse captus. Sensi equidem tum magno opere moveri iudices, cum excitavi maestum ac sordidatum senem et cum ista feci, quae tu, Crasse, laudas, non arte, de qua quid loquar nescio, sed motu magno animi ac dolore, ut discinderem tunicam, ut cicatrices ostenderem.

qui enim ego consul sum imperator orno ab senatus ovo in capitolium ascendisse memini hic cum affligo debilito maereo in superus discrimen adduco video non prior sum conor misericordia alius commoveo quam misericordia sum ipse capio sentio equidem tum magnus opus moveo iudex cum excito maestus atque sordido senex et cum iste facio qui tu crassus laudo non ars de qui quis loquor nescio sed motus magnus animus atque dolor ut discindo tunica ut cicatrix ostendo


Crassus vero mihi noster visus est oratoris facultatem non illius artis terminis, sed ingeni sui finibus immensis paene describere; nam et civitatum regendarum oratori gubernacula sententia sua tradidit, in quo per mihi mirum visum est, Scaevola, te hoc illi concedere, cum saepissime tibi senatus breviter impoliteque dicenti maximis sit de rebus adsensus. M. vero Scaurus, quem non longe ruri apud se esse audio, vir regendae rei publicae scientissimus, si audierit hanc auctoritatem gravitatis et consili sui vindicari a te, Crasse, quod eam oratoris propriam esse dicas, iam, credo, huc veniat et hanc loquacitatem nostram vultu ipso aspectuque conterreat; qui quamquam est in dicendo minime contemnendus, prudentia tamen rerum magnarum magis quam dicendi arte nititur.

crassus verus ego noster video sum orator facultas non ille ars terminus sed ingenium suus finis immensus paene describo nam et civitas regendaris orator gubernaculum sententia suus trado in quo per ego mirus video sum scaevola tu hic ille concedo cum saepis tu senatus brevis impolitus dico magnus sum de res assensus m verus scaurus qui non longus rus apud sui sum audio vir rego res publicus scio si audio hic auctoritas gravitas et consilium suus vindicaris ab tu crassus qui is orator proprius sum dico iam credo huc venio et hic loquacitas noster vultus ipse aspicio conterreo qui quamquam sum in dico paruus contemno prudentia tamen res magnaris magis quam dico ars nitor


omnes enim hae virtutes non tam ipsis, qui eas habent, quam generi hominum fructuosae putantur. Sapientia et magnitudo animi, qua omnes res humanae tenues ac pro nihilo putantur, et in excogitando vis quaedam ingeni et ipsa eloquentia admirationis habet non minus, iucunditatis minus: ipsos enim magis videntur, quos laudamus, quam illos, apud quos laudamus, ornare ac tueri. Sed tamen in laudando iungenda sunt etiam haec genera virtutum; ferunt enim aures hominum cum illa, quae iucunda et grata, tum etiam illa, quae mirabilia sunt in virtute, laudari.

omnis enim hic virtus non tam ipse qui is habeo quam gener homo fructuosus puto sapientia et magnitudo animus qui omnis res humanus tenuis atque pro nihilum puto et in excogito volo quidam ingenium et ipse eloquentia admiratio habeo non paruus iucunditas paruus ipse enim magis video qui laudo quam ille apud qui laudo ornaris atque tueor sed tamen in laudo jungo sum etiam hic genus virtus fero enim auris homo cum ille qui iucundus et gratus tum etiam ille qui mirabile sum in virtus laudo


Qua re Cotta noster, cuius tu illa lata, Sulpici, non numquam imitaris, ut Iota litteram tollas et E plenissimum dicas, non mihi oratores antiquos, sed messores videtur imitari.' Hic cum adrisisset ipse Sulpicius, 'sic agam vobiscum' inquit Crassus 'ut quoniam me loqui voluistis, aliquid de vestris vitiis audiatis.' 'Utinam quidem!' inquit ille 'id enim ipsum volumus, idque si feceris, multa, ut arbitror, hic hodie vitia ponemus.'

qui res cotta noster qui tu ille fero sulpicius non numquam imitaris ut iota littera tollo et e plenus dico non ego orator antiqui sed messor video imitor hic cum adrideo ipse sulpicius sic ago tu inquam crassus ut quoniam ego loquor volo aliquis de vester vitium audio utinam quidem inquam ille is enim ipse volo is si facio multus ut arbitror hic hodie vitio pono


Neque enim si de rusticis rebus agricola quispiam aut etiam, id quod multi, medicus de morbis aut si de pingendo pictor aliquis diserte scripserit aut dixerit, idcirco illius artis putanda est eloquentia; in qua quia vis magna est in hominum ingeniis, eo multi etiam sine doctrina aliquid omnium generum atque artium consequuntur; sed, quid cuiusque sit proprium, etsi ex eo iudicari potest, cum videris, quid quaeque doceat, tamen hoc certius esse nihil potest, quam quod omnes artes aliae sine eloquentia suum munus praestare possunt, orator sine ea nomen obtinere suum non potest; ut ceteri, si diserti sint, aliquid ab hoc habeant, hic, nisi domesticis se instruxerit copiis, aliunde dicendi copiam petere non possit.'

neque enim si de rusticus res agricola quispiam aut etiam is qui multus medicus de morbus aut si de pingo pictor aliquis dissero scribo aut dico idcirco ille ars puto sum eloquentia in qui quia volo magnus sum in homo ingenium is multus etiam sine doctrina aliquis omnis gener atque ars consequor sed quis quisque sum proprius etsi ex is iudico possum cum video quis quisque doceo tamen hic certus sum nihil possum quam qui omnis ars alius sine eloquentia suus munus praesto possum orator sine is nomen obtineo suus non possum ut ceterus si dissero sum aliquis ab hic habeo hic nisi domesticus sui instruo copia aliunde dico copia peto non possum


Et quoniam de impudentia dixi, castigemus etiam segnitatem hominum atque inertiam; nam si esset ista cognitio iuris magna atque difficilis, tamen utilitatis magnitudo deberet homines ad suscipiendum discendi laborem impellere: sed, o di immortales, non dicerem hoc, audiente Scaevola, nisi ipse dicere soleret nullius artis sibi faciliorem cognitionem videri.

et quoniam de impudens dico castigo etiam segnitas homo atque inertia nam si sum iste cognitio ius magnus atque difficilis tamen utilitas magnitudo debeo homo ad suscipio disco labor impello sed o deus immortalis non dico hic audio scaevola nisi ipse dico soleo nullus ars sui facilis cognitio video


Nec est dubium, quin exordium dicendi vehemens et pugnax non saepe esse debeat; sed si in ipso illo gladiatorio vitae certamine, quo ferro decernitur, tamen ante congressum multa fiunt, quae non ad vulnus, sed ad speciem valere videantur, quanto hoc magis in oratione est spectandum, in qua non vis potius quam delectatio postulatur! Nihil est denique in natura rerum omnium, quod se universum profundat et quod totum repente evolvat; sic omnia, quae fiunt quaeque aguntur acerrime, lenioribus principiis natura ipsa praetexuit.

neque sum dubius quin exordium dico vehemens et pugnax non saepe sum debeo sed si in ipse ille gladiatorius vita certamen quo ferrum decerno tamen ante congredior multus fio qui non ad vulnus sed ad species valeo video quantus hic magis in oratio sum specto in qui non volo potis quam delectatio postulo nihil sum denique in natura res omnis qui sui universus profundo et qui totus repens evolvo sic omnis qui fio quisque ago acer lenis principia natura ipse praetexo


Atque, ut Latine loquamur, non solum videndum est, ut et verba efferamus ea, quae nemo iure reprehendat, et ea sic et casibus et temporibus et genere et numero conservemus, ut ne quid perturbatum ac discrepans aut praeposterum sit, sed etiam lingua et spiritus et vocis sonus est ipse moderandus.

atque ut latinum loquor non solus video sum ut et verbum effero is qui nemo ius reprehendo et is sic et casus et tempus et genus et numerus conservo ut ne quis perturbo atque discrepo aut praeposterus sum sed etiam lingua et spiritus et vox sonus sum ipse modero


Quam ob rem quis hoc non iure miretur summeque in eo elaborandum esse arbitretur, ut, quo uno homines maxime bestiis praestent, in hoc hominibus ipsis antecellat? Ut vero iam ad illa summa veniamus, quae vis alia potuit aut dispersos homines unum in locum congregare aut a fera agrestique vita ad hunc humanum cultum civilemque deducere aut iam constitutis civitatibus leges iudicia iura describere?

quam ob res quis hic non ius miro summus in is elaboro sum arbitror ut quo unus homo magnus bestia praesto in hic homo ipse antecello ut verus iam ad ille summus venio qui volo alius possum aut dispermulceo homo unus in locus congrego aut ab ferus agrestis vito ad hic humanus cultus civilis deduco aut iam constitus civitas lex iudicium ius describo


Athenis iam diu doctrina ipsorum Atheniensium interiit, domicilium tantum in illa urbe remanet studiorum, quibus vacant cives, peregrini fruuntur capti quodam modo nomine urbis et auctoritate; tamen eruditissimos homines Asiaticos quivis Atheniensis indoctus non verbis, sed sono vocis nec tam bene quam suaviter loquendo facile superabit. Nostri minus student litteris quam Latini; tamen ex istis, quos nostis, urbanis, in quibus minimum est litterarum, nemo est quin litteratissimum togatorum omnium, Q. Valerium Soranum, lenitate vocis atque ipso oris pressu et sono facile vincat.

athenae iam diu doctrina ipse atheniensis intereo domicilium tantus in ille urbs remaneo studium qui vaco civis peregrinus fruor capio quidam modo nomen urbs et auctoritas tamen erudio homo asiaticus quivis atheniensis indoctus non verbum sed sonus vox neque tam bene quam suavis loquor facilis supero noster paruus studeo littera quam latinum tamen ex iste qui nosco urbanus in qui paruus sum litteraris nemo sum quin litteratus togator omnis q valerius soranus lenitas vox atque ipse ora premo et sonus facilis vinco


Sed est tamen haec conlocatio conservanda verborum, de qua loquor; quae vinctam orationem efficit, quae cohaerentem, quae levem, quae aequabiliter fluentem; id adsequemini, si verba extrema cum consequentibus primis ita iungentur, ut neve aspere concurrant neve vastius diducantur.

sed sum tamen hic collocatio conservo verbum de qui loquor qui vincio oratio efficio qui cohaereo qui levo qui aequabilis fluo is assequor si verbum exter cum consequor primus ita jungo ut neve asper concurro neve vastus diduco


Quis enim nescit maximam vim exsistere oratoris in hominum mentibus vel ad iram aut ad odium aut ad dolorem incitandis vel ab hisce eisdem permotionibus ad lenitatem misericordiamque revocandis? Quae nisi qui naturas hominum vimque omnem humanitatis causasque eas, quibus mentes aut incitantur aut reflectuntur, penitus perspexerit, dicendo quod volet perficere non poterit. Atque totus hic locus philosophorum proprius videtur, neque orator me auctore umquam repugnabit;

quis enim nescio maximus vis exsisto orator in homo mens vel ad ira aut ad odium aut ad dolor incito vel ab hic idem permotio ad lenitas misericordia revoco qui nisi qui natura homo vis omnis humanitas causa is qui mens aut incito aut reflecto penitus perspicio dico qui volo perficio non possum atque totus hic locus philosophus proprius video neque orator ego auctor umquam repugno


Namque, ut ante dixi, veteres illi usque ad Socratem omnem omnium rerum, quae ad mores hominum, quae ad vitam, quae ad virtutem, quae ad rem publicam pertinebant, cognitionem et scientiam cum dicendi ratione iungebant; postea dissociati, ut exposui, a Socrate et deinceps a Socraticis item omnibus philosophi eloquentiam despexerunt, oratores sapientiam, neque quicquam ex alterius parte tetigerunt, nisi quod illi ab his aut ab illis hi mutuarentur; ex quo promisce haurirent, si manere in pristina communione voluissent.

namque ut ante dico vetus ille usque ad socrates omnis omnis res qui ad mos homo qui ad vita qui ad virtus qui ad res publicus pertineo cognitio et scientia cum dico ratio jungo postea dissocio ut expono ab socrates et deinceps ab socraticus item omnis philosophus eloquentia despicio orator sapientia neque quisquam ex alter pars tango nisi qui ille ab hic aut ab ille hic mutuo ex quo promiscuus haurio si maneo in pristinus communio volo


Sed verborum memoria, quae minus est nobis necessaria, maiore imaginum varietate distinguitur; multa enim sunt verba, quae quasi articuli conectunt membra orationis, quae formari similitudine nulla possunt; eorum fingendae sunt nobis imagines, quibus semper utamur; rerum memoria propria est oratoris; eam singulis personis bene positis notare possumus, ut sententias imaginibus, ordinem locis comprehendamus.

sed verbum memoria qui paruus sum nos necessarius magnus imago varietas distinguo multus enim sum verbum qui quasi articulus conecto membrum oratio qui formaris similitudo nullus possum is fingo sum nos imago qui semper uto res memoria proprius sum orator is singuli persona bene pono noto possum ut sententia imago ordo locus comprehendo


Placet etiam mihi illud Scipionis illius, qui Ti. Gracchum perculit: cum ei M. Flaccus multis probris obiectis P. Mucium iudicem tulisset; "eiero," inquit "iniquus est"; cum esset admurmuratum, "ah," inquit "P. C., non ego mihi illum iniquum eiero, verum omnibus." Ab hoc vero Crasso nihil facetius: cum laesisset testis Silus Pisonem, quod se in eum audisse dixisset, "potest fieri," inquit "Sile, ut is, unde te audisse dicis, iratus dixerit." Adnuit Silus. "Potest etiam, ut tu non recte intellexeris." Id quoque toto capite adnuit, ut se Crasso daret. "Potest etiam fieri," inquit "ut omnino, quod te audisse dicis, numquam audieris." Hoc ita praeter exspectationem accidit, ut testem omnium risus obrueret. Huius generis est plenus Novius, cuius iocus est familiaris

placeo etiam ego ille scipio ille qui tiberius gracchus percello cum is m flaccus multus probrum objecta p mucius judico fero eiero inquam iniquus sum cum sum admurmuro ah inquam p que non ego ego ille iniquus eiero verus omnis ab hic verus crassus nihil facetus cum laedo testis silus piso qui sui in is audio dico possum fio inquam silis ut is unde tu audio dico irascor dico annuo silus possum etiam ut tu non rectus intellego is quoque totus caput annuo ut sui crassus do possum etiam fio inquam ut omnino qui tu audio dico numquam audio hic ita praeter exspectatio accido ut testo omnis rideo obruo hic genus sum plenus novus qui iocus sum familiaris


Tum Catulus 'quo ista maiora ac mirabiliora fecisti, eo me maior exspectatio tenet quibusnam rationibus quibusque praeceptis ea tanta vis comparetur; non quo mea quidem iam intersit—neque enim aetas id mea desiderat et aliud genus quoddam dicendi nos secuti sumus, qui numquam sententias de manibus iudicum vi quadam orationis extorsimus ac potius placatis eorum animis tantum, quantum ipsi patiebantur, accepimus—sed tamen ista tua nullum ad usum meum, tantum cognoscendi studio adductus requiro.

tum catulus quo iste magnus atque mirabilis facio is ego magnus exspectatio teneo quisnam ratio quisque praecipio is tantus volo comparo non quo meus quidem iam intersum neque enim aetas is meus desidero et alius genus quidam dico nos sequor sum qui numquam sententia de manus iudex vis quidam oratio extorqueo atque potis placo is animus tantus quantus ipse patior accipio sed tamen iste tuus nullus ad usus meus tantus cognosco studium adduco requiro


"nimium diligentis." Acutum etiam illud est, cum ex alterius oratione aliud excipias atque ille vult; ut Salinatori Maximus, cum Tarento amisso arcem tamen Livius retinuisset multaque ex ea proelia praeclara fecisset, cum aliquot post annis Maximus id oppidum recepisset rogaretque eum Salinator, ut meminisset opera sua se Tarentum recepisse, "quidni" inquit "meminerim? Numquam enim

nimium diligo acutus etiam ille sum cum ex alter oratio alius excipio atque ille volo ut salinator magnus cum tarentus amitto arx tamen livius retineo multo ex is proelio praeclarus facio cum aliquot post annus magnus is oppidum recipio rogo is salinator ut memini opus suus sui tarentus recipio quis inquam memini numquam enim


Hoc vitio cumulata est eruditissima illa Graecorum natio; itaque quod vim huius mali Graeci non vident, ne nomen quidem ei vitio imposuerunt; ut enim quaeras omnia, quo modo Graeci ineptum appellent, non reperies. Omnium autem ineptiarum, quae sunt innumerabiles, haud sciam an nulla sit maior quam, ut illi solent, quocumque in loco, quoscumque inter homines visum est, de rebus aut difficillimis aut non necessariis argutissime disputare. Hoc nos ab istis adulescentibus facere inviti et recusantes heri coacti sumus.'

hic vitio cumulo sum erudio ille graecum natio itaque qui vis hic malus graecum non video ne nomen quidem is vitio impono ut enim quaero omnis quo modo graecum ineptus appello non reperio omnis autem ineptiaris qui sum innumerabilis haud scio an nullus sum magnus quam ut ille soleo quicumque in locus quicumque inter homo video sum de res aut difficilis aut non necessarius arguo disputaris hic nos ab iste adulescens facio invitus et recuso heri cogo sum


Qua re "bene et praeclare" quamvis nobis saepe dicatur; "belle et festive" nimium saepe nolo; quamquam illa ipsa exclamatio "non potest melius" sit velim crebra; sed habeat tamen illa in dicendo admiratio ac summa laus umbram aliquam et recessum, quo magis id, quod erit inluminatum, exstare atque eminere videatur.

qui res bene et praeclaris quivis nos saepe dico bellus et festivus nimium saepe nolo quamquam ille ipse exclamatio non possum bonus sum volo creber sed habeo tamen ille in dico admiratio atque summus laus umbra aliqui et recedo quo magis is qui sum inlumino exstaris atque emineo video


Sed quid fieri possit aut non possit quidque etiam sit necesse aut non sit, in utraque re maxime est quaerendum; inciditur enim omnis deliberatio, si intellegitur non posse fieri aut si necessitas adfertur; et qui id docuit non videntibus aliis, is plurimum vidit.

sed quis fio possum aut non possum quisque etiam sum necesse aut non sum in uter res magnus sum quaero incido enim omnis deliberatio si intellego non possum fio aut si necessitas affero et qui is doceo non video alius is multus video


alterum est illud, quod ego maxime oratori cavendum et providendum puto quodque me sollicitare summe solet: non tam ut prosim causis, elaborare soleo, quam ut ne quid obsim; non quin enitendum sit in utroque, sed tamen multo est turpius oratori nocuisse videri causae quam non profuisse. Sed quid hoc loco vos inter vos, Catule? An haec, ut sunt contemnenda, contemnitis?' 'Minime,' inquit ille 'sed Caesar de isto ipso quiddam velle dicere videbatur.' 'Me vero libente' inquit Antonius 'dixerit sive refellendi causa sive quaerendi.'

alter sum ille qui ego magnus orator caveo et provideo puto quisque ego sollicito summus soleo non tam ut prosum causa elaboraris soleo quam ut ne quis obsum non quin eniteo sum in uterque sed tamen multus sum turpis orator noceo video causa quam non prosum sed quis hic locus tu inter tu catulis an hic ut sum contemno contemno paruus inquam ille sed caesar de iste ipse quidam volo dico video ego verus libet inquam antonius dico sive refello causa sive quaero


Praetereamus igitur praecepta Latine loquendi quae puerilis doctrina tradit et subtilior cognitio ac ratio litterarum alit aut consuetudo sermonis cotidiani ac domestici, libri confirmant et lectio veterum oratorum et poetarum; neque vero in illo altero diutius commoremur, ut disputemus, quibus rebus adsequi possimus, ut ea, quae dicamus, intellegantur:

praetereo igitur praecipio latinum loquor qui puerilis doctrina trado et subtilis cognitio atque ratio litteraris alo aut consuetudo sermo cottidianus atque domesticus liber confirmo et lectio vetus orator et poetaris neque verus in ille alter diu commoro ut disputo qui res assequor possum ut is qui dico intellego


Quam ob rem mirari desinamus, quae causa sit eloquentium paucitatis, cum ex eis rebus universis eloquentia constet, in quibus singulis elaborare permagnum est, hortemurque potius liberos nostros ceterosque, quorum gloria nobis et dignitas cara est, ut animo rei magnitudinem complectantur neque eis aut praeceptis aut magistris aut exercitationibus, quibus utuntur omnes, sed aliis quibusdam se id quod expetunt, consequi posse confidant.

quam ob res miror desino qui causa sum eloquor paucitas cum ex is res universus eloquentia consto in qui singuli elaboraris permagnus sum horto potis liber noster ceter qui gloria nos et dignitas carus sum ut animus res magnitudo complector neque is aut praecipio aut magister aut exercitatio qui uto omnis sed alius quidam sui is qui expeto consequor possum confido


Quid enim M. Catoni praeter hanc politissimam doctrinam transmarinam atque adventiciam defuit? Num, quia ius civile didicerat, causas non dicebat? aut quia poterat dicere, iuris scientiam neglegebat? Utroque in genere et elaboravit et praestitit. Num propter hanc ex privatorum negotiis conlectam gratiam tardior in re publica capessenda fuit? Nemo apud populum fortior, nemo melior senator; et idem facile optimus imperator; denique nihil in hac civitate temporibus illis sciri discive potuit, quod ille non cum investigarit et scierit tum etiam conscripserit.

quis enim m cato praeter hic polio doctrina transmarinus atque adventicius desum num quia ius civilis disco causa non dico aut quia possum dico ius scientia neglego uterque in genus et elaboro et praesto num propter hic ex privator negotium collecta gratia tardus in res publicus capesso sum nemo apud populus fortis nemo bonus senator et idem facilis bonus imperator denique nihil in hic civitas tempus ille scio disco possum qui ille non cum investigo et scio tum etiam conscribo


Atque hic illud videndum est, in quo summus est error istorum magistrorum, ad quos liberos nostros mittimus, non quo hoc quidem ad dicendum magno opere pertineat, sed tamen ut videatis, quale sit genus hoc eorum, qui sibi eruditi videntur. Hebes atque impolitum: constituunt enim in partiendis orationum modis duo genera causarum: unum appellant, in quo sine personis atque temporibus de universo genere quaeratur; alterum, quod personis certis et temporibus definiatur; ignari omnis controversias ad universi generis vim et naturam referri;

atque hic ille video sum in quo summus sum error iste magister ad qui liber noster mitto non quo hic quidem ad dico magnus opus pertineo sed tamen ut video qualis sum genus hic is qui sui erudio video hebe atque impolitus constituo enim in partio oratio modus duo genus causaris unus appello in quo sine persona atque tempus de universus genus quaero alter qui persona certus et tempus definio ignaris omnis controversia ad universus genus vis et natura refero


Oratorem autem, quoniam de eo quaerimus, equidem non facio eundem quem Crassus, qui mihi visus est omnem omnium rerum atque artium scientiam comprehendere uno oratoris officio ac nomine; atque eum puto esse, qui et verbis ad audiendum iucundis et sententiis ad probandum accommodatis uti possit in causis forensibus atque communibus: hunc ego appello oratorem eumque esse praeterea instructum voce et actione et lepore quodam volo.

orator autem quoniam de is quaero equidem non facio idem qui crassus qui ego video sum omnis omnis res atque ars scientia comprehendo unus orator officium atque nomen atque is puto sum qui et verbum ad audio iucundus et sententia ad probo accommodo uti possum in causa forensis atque communis hic ego appello orator is sum praeterea instruo vox et actio et lepor quidam volo


Qua re, Caesar, ego quoque hoc a te peto, ut, si tibi videtur, disputes de hoc toto iocandi genere quid sentias, ne qua forte dicendi pars, quoniam ita voluistis, in hoc tali coetu atque in tam accurato sermone praeterita esse videatur.' 'Ego vero,' inquit ille 'quoniam conlectam a conviva, Crasse, exigis, non committam ut, si defugerim, tibi causam aliquam recusandi dem. Quamquam soleo saepe mirari eorum impudentiam, qui agunt in scaena gestum inspectante Roscio; quis enim sese commovere potest, cuius ille vitia non videat? Sic ego nunc, Crasso audiente, primum loquar de facetiis et docebo sus, ut aiunt, oratorem eum, quem cum Catulus nuper audisset, faenum alios aiebat esse oportere.'

qui res caesar ego quoque hic ab tu peto ut si tu video disputo de hic totus jocor genus quis sentio ne qui fors dico pars quoniam ita volo in hic talis coitus atque in tam accuro sermo praetereo sum video ego verus inquam ille quoniam collecta ab conviva crassus exigo non committo ut si defugio tu causa aliqui recuso do quamquam soleo saepe miror is impudentia qui ago in scaena gero inspecto roscius quis enim sui commoveo possum qui ille vitio non video sic ego nunc crassus audio primus loquor de facetia et doceo sus ut aio orator is qui cum catulus nuper audio faenum alius aio sum oportet


quod autem argumentorum genus cuique causarum generi maxime conveniat, non est artis exquisitae praescribere, sed est mediocris ingeni iudicare, neque enim nunc id agimus, ut artem aliquam dicendi explicemus, sed ut doctissimis hominibus usus nostri quasi quaedam monita tradamus. Hic igitur locis in mente et cogitatione defixis et in omni re ad dicendum posita excitatis, nihil erit quod oratorem effugere possit non modo in forensibus disceptationibus, sed omnino in ullo genere dicendi.

qui autem argumentor genus quisque causaris gener magnus convenio non sum ars exquaero praescribo sed sum mediocris ingenium iudicaris neque enim nunc is ago ut ars aliqui dico explico sed ut doceo homo utor noster quasi quidam moneo trado hic igitur locus in mens et cogitatio defigo et in omnis res ad dico pono excitas nihil sum qui orator effugio possum non modo in forensis disceptatio sed omnino in ullus genus dico


Quod si tu tunc, Crasse, dixisses, qui subsidium oratori ex illis disputationibus, quibus philosophi utuntur, ad dicendi copiam petendum esse paulo ante dicebas, et, si tibi pro P. Rutilio non philosophorum more, sed tuo licuisset dicere, quamvis scelerati illi fuissent, sicuti fuerunt pestiferi cives supplicioque digni, tamen omnem eorum importunitatem ex intimis mentibus evellisset vis orationis tuae. Nunc talis vir amissus est, dum causa ita dicitur, ut si in illa commenticia Platonis civitate res ageretur. Nemo ingemuit, nemo inclamavit patronorum, nihil cuiquam doluit, nemo est questus, nemo rem publicam imploravit, nemo supplicavit; quid multa? pedem nemo in illo iudicio supplosit, credo, ne Stoicis renuntiaretur.

qui si tu tunc crassus dico qui subsidium orator ex ille disputatio qui philosophus uto ad dico copia peto sum paulus ante dico et si tu pro p rutilius non philosophus mos sed tuus licet dico quivis scelero ille sum sicut sum pestifer civis supplicium dignus tamen omnis is importunitas ex intimus mens evello volo oratio tuus nunc talis vir amitto sum dum causa ita dico ut si in ille commenticius plato civitas res ago nemo ingemo nemo inclamo patronus nihil quisquam doleo nemo sum queror nemo res publicus imploro nemo supplico quis multus pedis nemo in ille iudicium supplodo credo ne stoicus renuntio


In quo igitur homines exhorrescunt? Quem stupefacti dicentem intuentur? In quo exclamant? Quem deum, ut ita dicam, inter homines putant? Qui distincte, qui explicate, qui abundanter, qui inluminate et rebus et verbis dicunt et in ipsa oratione quasi quendam numerum versumque conficiunt, id est, quod dico, ornate. Qui idem ita moderantur, ut rerum, ut personarum dignitates ferunt, ei sunt in eo genere laudandi laudis, quod ego aptum et congruens nomino.

in quo igitur homo exhorresco qui stupefacio dico intueor in quo exclamo qui deus ut ita dico inter homo puto qui distinguo qui explico qui abundanter qui illuminate et res et verbum dico et in ipse oratio quasi quidam numerus verro confacio is sum qui dico orno qui idem ita modero ut res ut personaris dignitas fero is sum in is genus laudo laus qui ego aptus et congruo nomino


Haec cum Crassus dixisset, silentium est consecutum; sed quamquam satis eis, qui aderant, ad id, quod erat propositum, dictum videbatur, tamen sentiebant celerius esse multo quam ipsi vellent ab eo peroratum. Tum Scaevola 'quid est, Cotta?' inquit 'quid tacetis? Nihilne vobis in mentem venit, quod praeterea ab Crasso requiratis?'

hic cum crassus dico silentium sum consequor sed quamquam satis is qui adsum ad is qui sum propono dico video tamen sentio celer sum multus quam ipse volo ab is peroro tum scaevola quis sum cotta inquam quis taceo nihil tu in mens venio qui praeterea ab crassus requiro


Atqui ita est totum hoc ipso genere ridiculum, ut cautissime tractandum sit; mimorum est enim et ethologorum, si nimia est imitatio, sicut obscenitas. Orator surripiat oportet imitationem, ut is, qui audiet, cogitet plura quam videat; praestet idem ingenuitatem et ruborem suum verborum turpitudine et rerum obscenitate vitanda.

atqui ita sum totus hic ipse genus ridiculus ut caveo tracto sum mimus sum enim et ethologus si nimius sum imitatio sicut obscenitas orator surripio oportet imitatio ut is qui audio cogito multus quam video praesto idem ingenuitas et rubor suus verbum turpitudo et res obscenitas vito


Charmadas vero multo uberius eisdem de rebus loquebatur, non quo aperiret sententiam suam; hic enim mos erat patrius Academiae adversari semper omnibus in disputando; sed cum maxime tamen hoc significabat, eos, qui rhetores nominarentur et qui dicendi praecepta traderent, nihil plane tenere neque posse quemquam facultatem adsequi dicendi, nisi qui philosophorum inventa didicisset.

charmadas verus multus uber idem de res loquor non quo aperio sententia suus hic enim mos sum patrius academia adversaris semper omnis in disputo sed cum magnus tamen hic significo is qui rhetor nomino et qui dico praecipio trado nihil planus teneo neque possum quisquam facultas assequor dico nisi qui philosophus invenio disco


Itaque nunc illuc redeo, Catule, in quo tu me paulo ante laudabas, ad ordinem conlocationemque rerum ac locorum; cuius ratio est duplex; altera, quam adfert natura causarum, altera, quae oratorum iudicio et prudentia comparatur: nam ut aliquid ante rem dicamus, deinde ut rem exponamus, post ut eam probemus nostris praesidiis confirmandis, contrariis refutandis, deinde ut concludamus atque ita peroremus, hoc dicendi natura ipsa praescribit;

itaque nunc illic redeo catulis in quo tu ego paulus ante laudo ad ordo collocatio res atque locus qui ratio sum duplex alter quam affero natura causaris alter qui orator iudicium et prudentia comparo nam ut aliquis ante res dico deinde ut res expono post ut is probo noster praesidium confirmo contrarius refuto deinde ut concludo atque ita peroro hic dico natura ipse praescribo


De hoc igitur, qui erit talis, ut cohortandus adiuvandusque sit, ita loquamur, ut ei tradamus ea dumtaxat, quae nos usus docuit, ut nobis ducibus veniat eo, quo sine duce ipsi pervenimus, quoniam meliora docere non possumus.

de hic igitur qui sum talis ut cohorto adjuvo sum ita loquor ut is trado is dumtaxat qui nos utor doceo ut nos dux venio is quo sine dux ipse pervenio quoniam bonus doceo non possum


Quaero enim num possit aut contra imperatorem aut pro imperatore dici sine rei militaris usu aut saepe etiam sine regionum terrestrium aut maritimarum scientia; num apud populum de legibus iubendis aut vetandis, num in senatu de omni rei publicae genere dici sine summa rerum civilium cognitione et prudentia; num admoveri possit oratio ad sensus animorum atque motus vel inflammandos vel etiam exstinguendos, quod unum in oratore dominatur, sine diligentissima pervestigatione earum omnium rationum, quae de naturis humani generis ac moribus a philosophis explicantur.

quaero enim num possum aut contra imperator aut pro imperator dico sine res militaris usus aut saepe etiam sine regio terrestris aut maritimaris scientia num apud populus de lex jubeo aut veto num in senatus de omnis res publicus genus dico sine summus res civilis cognitio et prudentia num admoveo possum oratio ad sensus animus atque moueo vel inflammo vel etiam exstinguo qui unus in orator dominor sine diligens pervestigatio is omnis ratio qui de natura humanus genus atque mos ab philosophus explico


'Id me hercule' inquit 'ipsum attendo: tantus enim cursus verborum fuit et sic evolavit oratio, ut eius vim et incitationem aspexerim, vestigia ingressumque vix viderim, et tamquam in aliquam locupletem ac refertam domum venerim, non explicata veste neque proposito argento neque tabulis et signis propalam conlocatis, sed his omnibus multis magnificisque rebus constructis ac reconditis; sic modo in oratione Crassi divitias atque ornamenta eius ingeni per quaedam involucra atque integumenta perspexi, sed ea contemplari cum cuperem, vix aspiciendi potestas fuit; itaque nec hoc possum dicere, me omnino ignorare, quid possideat, neque plane nosse atque vidisse.'

is ego herculis inquam ipse attendo tantus enim curro verbum sum et sic evolo oratio ut is vis et incitatio aspicio vestigium ingredior vix video et tamquam in aliqui locupleto atque refercio domus venio non explicata vestis neque propono argentum neque tabula et signum propalam conloco sed hic omnis multus magnificus res construo atque recondo sic modo in oratio crassus divitiae atque ornamentum is ingenium per quidam involucrum atque integumentum perspicio sed is contemplaris cum cupio vix aspicio potestas sum itaque neque hic possum dico ego omnino ignoro quis possideo neque planus nosco atque video


qui etiam, ut memoriae proditum est, coniectis in os calculis, summa voce versus multos uno spiritu pronuntiare consuescebat; neque is consistens in loco, sed inambulans atque ascensu ingrediens arduo.

qui etiam ut memoria prodeo sum conicio in os calculus summus vox verro multus unus spiritus pronuntiaris consuesco neque is consisto in locus sed inambulo atque ascensus ingredior arduus


'Quin tu igitur facis idem,' inquit Scaevola 'quod faceres, si in aliquam domum plenam ornamentorum villamve venisses? Si ea seposita, ut dicis, essent, tu, qui valde spectandi cupidus esses, non dubitares rogare dominum, ut proferri iuberet, praesertim si esset familiaris: similiter nunc petes a Crasso, ut illam copiam ornamentorum suorum, quam constructam uno in loco quasi per transennam praetereuntes strictim aspeximus, in lucem proferat et suo quidque in loco conlocet.'

quin tu igitur facio idem inquam scaevola qui facio si in aliqui domus plenus ornamentor villa venio si is sepono ut dico sum tu qui validus specto cupidus sum non dubitaris rogo dominus ut profero iubeo praesertim si sum familiaris similis nunc peto ab crassus ut ille copia ornamentor suus quam construo unus in locus quasi per transenna praetereo strictim aspicio in lux profero et suus quisque in locus conloco


Hic Sulpicius, 'vere hercle,' inquit 'Antoni, ista commemoras; nam ego nihil umquam vidi, quod tam e manibus elaberetur, quam mihi tum est elapsa illa ipsa causa. Cum enim, quem ad modum dixisti, tibi ego non iudicium, sed incendium tradidissem, quod tuum principium, di immortales, fuit! qui timor! quae dubitatio, quanta haesitatio tractusque verborum! Ut tu illud initio, quod tibi unum ad ignoscendum homines dabant, tenuisti, te pro homine pernecessario, quaestore tuo, dicere! Quam tibi primum munisti ad te audiendum viam.

hic sulpicius verus hercules inquam antonius iste commemoro nam ego nihil umquam video qui tam e manus elabor quam ego tum sum elabor ille ipse causa cos enim qui ad modus dico tu ego non iudicium sed incendium trado qui tuus principium deus immortalis sum qui timor qui dubitatio quantus haesitatio traho verbum ut tu ille initium qui tu unus ad ignosco homo do teneo tu pro homo pernecessarius quaestor tuus dico quam tu primus munio ad tu audio via


Atque ut a familiari nostro exordiar, hunc ego, Catule, Sulpicium primum in causa parvula adulescentulum audivi voce et forma et motu corporis et reliquis rebus aptis ad hoc munus, de quo quaerimus, oratione autem celeri et concitata, quod erat ingeni, et verbis effervescentibus et paulo nimium redundantibus, quod erat aetatis. Non sum aspernatus; volo enim se efferat in adulescente fecunditas; nam facilius sicut in vitibus revocantur ea, quae se nimium profuderunt, quam, si nihil valet materies, nova sarmenta cultura excitantur; item volo esse in adulescente, unde aliquid amputem; non enim potest in eo sucus esse diuturnus, quod nimis celeriter est maturitatem exsecutum.

atque ut ab familiaris noster exordior hic ego catulis sulpicius primus in causa parvulus adulescentulus audio vox et forma et motus corpus et reliquus res aptus ad hic munus de quo quaero oratio autem celer et concito qui sum ingenium et verbum effervesco et paulus nimium redundo qui sum aetas non sum aspernor volo enim sui effero in adulescens fecunditas nam facilis sicut in vitis revoco is qui sui nimium profundo quam si nihil valeo materies novo sarmentum cultura excito item volo sum in adulescens unde aliquis amputo non enim possum in is sucus sum diuturnus qui nimis celer sum maturitas exsequor


inhorrescit mare,

inhorresco mare nox et nimbus occaeco nigro


Haec sunt illa, quae me ludens Crassus modo flagitabat, cum a me divinitus tractari solere diceret et in causa M'. Aquili Gaique Norbani non nullisque aliis quasi praeclare acta laudaret, quae me hercule ego, Crasse, cum a te tractantur in causis, horrere soleo: tanta vis animi, tantus impetus, tantus dolor oculis, vultu, gestu, digito denique isto tuo significari solet; tantum est flumen gravissimorum optimorumque verborum, tam integrae sententiae, tum verae, tam novae, tam sine pigmentis fucoque puerili, ut mihi non solum tu incendere iudicem, sed ipse ardere videaris.

hic sum ille qui ego ludo crassus modo flagito cum ab ego divinitus tractaris soleo dico et in causa m aquilis gaique norbanus non nullus alius quasi praeclaris ago laudo qui ego herculis ego crassus cum ab tu tracto in causa horreo soleo tantus volo animus tantus impetus tantus dolor oculus vultus gestus digitus denique iste tuus significo soleo tantus sum flumen gravis bonus verbum tam integer sententia tum verus tam novus tam sine pigmentum fuco puerilis ut ego non solus tu incendo judico sed ipse ardeo videaris


Etenim videmus eisdem de rebus ieiune quosdam et exiliter, ut eum, quem acutissimum ferunt, Chrysippum, disputavisse neque ob eam rem philosophiae non satis fecisse, quod non habuerit hanc dicendi ex arte aliena facultatem. Quid ergo interest aut qui discernes eorum, quos nominavi, in dicendo ubertatem et copiam ab eorum exilitate, qui hac dicendi varietate et elegantia non utuntur? Unum erit profecto, quod ei, qui bene dicunt, adferunt proprium, compositam orationem et ornatam et artificio quodam et expolitione distinctam; haec autem oratio, si res non subest ab oratore percepta et cognita, aut nulla sit necesse est aut omnium inrisione ludatur.

etenim video idem de res jejunus quidam et exilis ut is qui acuo fero chrysippus disputo neque ob is res philosophia non satis facio qui non habeo hic dico ex ars alienus facultas quis ergo intersum aut qui discerno is qui nomino in dico ubertas et copia ab is exilitas qui hic dico varietas et elegantia non uto unus sum profecto qui is qui bene dico affero proprius compono oratio et orno et artificium quidam et expolitio distinguo hic autem oratio si res non subsum ab orator percipio et cognosco aut nullus sum necesse sum aut omnis inrisio ludo


Quod hoc etiam spe adgredior maiore ad probandum, quia non de Ser. Galbae aut C. Carbonis eloquentia scribo aliquid, in quo liceat mihi fingere, si quid velim, nullius memoria iam me refellente, sed edo haec eis cognoscenda, qui eos ipsos, de quibus loquor, saepe audierunt; ut duos summos viros eis, qui neutrum illorum viderint, eorum, quibus ambo illi oratores cogniti sint, vivorum et praesentium memoria teste commendemus.

qui hic etiam spes aggredior magnus ad probo quia non de seruius galba aut que carbo eloquentia scribo aliquis in quo licet ego fingo si quis volo nullus memoria iam ego refello sed edo hic is cognosco qui is ipse de qui loquor saepe audio ut duo summus vir is qui neuter ille video is qui ambo ille orator cognosco sum vivus et praesens memoria testis commendo


'Potes igitur,' inquit Crassus 'ut alia omittam innumerabilia et immensa et ad ipsum tuum ius civile veniam, oratores putare eos, quos multas horas exspectavit, cum in campum properaret, et ridens et stomachans P. Scaevola, cum Hypsaeus maxima voce, plurimis verbis a M. Crasso praetore contenderet, ut ei, quem defendebat, causa cadere liceret, Cn. autem Octavius, homo consularis, non minus longa oratione recusaret, ne adversarius causa caderet ac ne is, pro quo ipse diceret, turpi tutelae iudicio atque omni molestia stultitia adversarii liberaretur?'

possum igitur inquam crassus ut alius omitto innumerabilis et immensus et ad ipse tuus ius civilis venio orator puto is qui multus hora exspecto cum in campus propero et rideo et stomachor p scaevola cum hypsaeus maximus vox multus verbum ab m crassus praetor contendo ut is qui defendo causa cado licet cn autem octavus homo consularis non paruus longus oratio recuso ne adversarius causa cado atque ne is pro quo ipse dico turpis tutela iudicium atque omnis molestia stultitia adversarius libero


Ad nosmet ipsos iam revertor, quoniam sic fuimus semper comparati, ut hominum sermonibus quasi in aliquod contentionis iudicium vocaremur. Quid tam dissimile quam ego in dicendo et Antonius? cum ille is sit orator, ut nihil eo possit esse praestantius, ego autem, quamquam memet mei paenitet, cum hoc maxime tamen in comparatione coniungar. Videtisne, genus hoc quod sit Antoni? Forte, vehemens, commotum in agendo, praemunitum et ex omni parte causae saeptum, acre, acutum, enucleatum, in sua quaque re commorans, honeste cedens, acriter insequens, terrens, supplicans, summa orationis varietate, nulla nostrarum aurium satietate.

ad nos ipse iam revorto quoniam sic sum semper comparo ut homo sermo quasi in aliqui contentio iudicium voco quis tam dissimilis quam ego in dico et antonius cum ille is sum orator ut nihil is possum sum praesto ego autem quamquam ego meus paeniteo cum hic magnus tamen in comparatio conjungo video genus hic qui sum antonius fors vehemens commoveo in ago praemunio et ex omnis pars causa saepio acer acutus enucleata in suus quisque res commoro honestus cedo acer insequor terreo supplico summus oratio varietas nullus nostraris auris satietas


Nam quod inertiam accusas adulescentium, qui istam artem primum facillimam non ediscant, quam sit facilis, illi viderint, qui eius artis adrogantia, quasi difficillima sit, ita subnixi ambulant, deinde etiam tu ipse videris, qui eam artem facilem esse dicis, quam concedis adhuc artem omnino non esse, sed aliquando, si quis aliam artem didicerit, ut hanc artem efficere possit, tum esse illam artem futuram; deinde, quod sit plena delectationis; in quo tibi remittunt omnes istam voluptatem et ea se carere patiuntur; nec quisquam est eorum, qui, si iam sit ediscendum sibi aliquid, non Teucrum Pacuvi malit quam Manilianas venalium vendendorum leges ediscere;

nam qui inertia accuso adulescens qui iste ars primus facilis non edisco quam sum facilis ille video qui is ars arrogantia quasi difficilis sum ita subnixus ambulo deinde etiam tu ipse video qui is ars facilis sum dico quam concedo adhuc ars omnino non sum sed aliquando si quis alius ars disco ut hic ars efficio possum tum sum ille ars sum deinde qui sum plenus delectatio in quo tu remitto omnis iste voluptas et is sui careo patior neque quisquam sum is qui si iam sum edisco sui aliquis non teucer pacuvius malo quam manilianus venalis vendo lex edisco


Sed, ut solebat C. Lucilius saepe dicere, homo tibi subiratus, mihi propter eam ipsam causam minus quam volebat familiaris, sed tamen et doctus et perurbanus, sic sentio neminem esse in oratorum numero habendum, qui non sit omnibus eis artibus, quae sunt libero dignae, perpolitus; quibus ipsis si in dicendo non utimur, tamen apparet atque exstat, utrum simus earum rudes an didicerimus: ut qui pila ludunt, non utuntur in ipsa lusione artificio proprio palaestrae, sed indicat ipse motus, didicerintne palaestram an nesciant, et qui aliquid fingunt, etsi tum pictura nihil utuntur, tamen, utrum sciant pingere an nesciant, non obscurum est;

sed ut soleo que lucilius saepe dico homo tu subirascor ego propter is ipse causa paruus quam volo familiaris sed tamen et doceo et perurbanus sic sentio nemo sum in orator numerus habeo qui non sum omnis is ars qui sum liber dignus perpolio qui ipse si in dico non utor tamen appareo atque exsto utrum sum is rudo an disco ut qui pilum ludo non uto in ipse lusio artificium proprius palaestra sed indico ipse moueo disco palaestra an nescio et qui aliquis fingo etsi tum pingo nihil uto tamen utrum scio pingo an nescio non obscurus sum


Illa tamquam cycnea fuit divini hominis vox et oratio, quam quasi exspectantes post eius interitum veniebamus in curiam, ut vestigium illud ipsum, in quo ille postremum institisset, contueremur: namque tum latus ei dicenti condoluisse sudoremque multum consecutum esse audiebamus; ex quo cum cohorruisset, cum febri domum rediit dieque septimo lateris dolore consumptus est.

ille tamquam cycneus sum divinus homo vox et oratio quam quasi exspecto post is interitus venio in curia ut vestigium ille ipse in quo ille posterus insto contueor namque tum latus is dico condolesco sudor multus consequor sum audio ex quo cum cohorresco cum febris domus redeo dius septimus lateo dolor consumo sum


nam sive de caeli natura loquitur sive de terrae, sive de divina vi sive de humana, sive ex inferiore loco sive ex aequo sive ex superiore, sive ut impellat homines sive ut doceat sive ut deterreat sive ut concitet sive ut reflectat sive ut incendat sive ut leniat, sive ad paucos sive ad multos sive inter alienos sive cum suis sive secum, rivis est diducta oratio, non fontibus, et, quocumque ingreditur, eodem est instructu ornatuque comitata.

nam sive de caelum natura loquor sive de terra sive de divino vis sive de humanus sive ex inferus locus sive ex aequus sive ex superus sive ut impello homo sive ut doceo sive ut deterreo sive ut concito sive ut reflecto sive ut incendo sive ut lenio sive ad paucus sive ad multus sive inter alienus sive cum suus sive sui rivus sum diduco oratio non fons et quicumque ingredior idem sum instruo orno comito


Stoicos autem, quos minime improbo, dimitto tamen nec eos iratos vereor, quoniam omnino irasci nesciunt; atque hanc eis habeo gratiam, quod soli ex omnibus eloquentiam virtutem ac sapientiam esse dixerunt. Sed nimirum est in his, quod ab hoc, quem instruimus oratore, valde abhorreat; vel quod omnis, qui sapientes non sint, servos, latrones, hostis, insanos esse dicunt, neque tamen quemquam esse sapientem: valde autem est absurdum ei contionem aut senatum aut ullum coetum hominum committere, cui nemo illorum, qui adsint, sanus, nemo civis, nemo liber esse videatur.

stoicus autem qui paruus improbus dimitto tamen neque is irascor vereor quoniam omnino irascor nescio atque hic is habeo gratia qui solus ex omnis eloquentia virtus atque sapientia sum dico sed nimirum sum in hic qui ab hic qui instruo orator validus abhorreo vel qui omnis qui sapio non sum servus latro hostis insanus sum dico neque tamen quisquam sum sapio validus autem sum absurdus is contio aut senatus aut ullus coitus homo committo qui nemo ille qui adsum sanus nemo civis nemo liber sum video


Haec enim sunt fere atque horum similia vel plura etiam esse possunt, quae sententiis orationem verborumque conformationibus inluminent.' 'Quae quidem te, Crasse, video,' inquit Cotta 'quod nota esse nobis putes, sine definitionibus et sine exemplis effudisse.' 'Ego vero' inquit Crassus 'ne illa quidem, quae supra dixi, nova vobis esse arbitrabar, sed voluntati vestrum omnium parui.

hic enim sum fere atque hic similis vel multus etiam sum possum qui sententia oratio verbum conformatio inlumino qui quidem tu crassus video inquam cotta qui nosco sum nos puto sine definitio et sine exemplum effundo ego verus inquam crassus ne ille quidem qui supra dico novo tu sum arbitror sed voluntas vester omnis paruus


Haec cum Antonius dixisset, sane dubitare visus est Sulpicius et Cotta, utrius oratio propius ad veritatem videretur accedere.

hic cum antonius dico sanus dubitaris video sum sulpicius et cotta uter oratio propius ad veritas video accedo


Verum ut aliquando ad causas deducamus illum, quem constituimus, et eas quidem, in quibus plusculum negoti est, iudiciorum atque litium—riserit aliquis fortasse hoc praeceptum; est enim non tam acutum quam necessarium magisque monitoris non fatui quam eruditi magistri—hoc ei primum praecipiemus, quascumque causas erit tractaturus, ut eas diligenter penitusque cognoscat.

verus ut aliquando ad causa deduco ille qui constituo et is quidem in qui plusculis negotium sum iudicium atque lis rideo aliquis fortasse hic praeceptum sum enim non tam acutus quam necessarius magus monitor non fatuus quam erudio magister hic is primus praecipio quicumque causa sum tracto ut is diligenter penitus cognosco


Consecutionis autem duo prima quaestionum genera ponuntur; nam aut simplex est disceptatio, ut si disseratur, expetendane sit gloria, aut ex comparatione, laus an divitiae magis expetendae sint; simplicium autem sunt tres modi: de expetendis fugiendisve rebus, ut expetendine honores sint, num fugienda paupertas; de aequo aut iniquo, ut aequumne sit ulcisci iniurias etiam propinquorum; de honesto aut turpi, ut hoc, sitne honestum gloriae causa mortem obire.

consecutio autem duo primus quaestio genus pono nam aut simplex sum disceptatio ut si dissero expeto sum gloria aut ex comparatio laus an divitiae magis expeto sum simplicium autem sum tres modus de expeto fugio res ut expetendo honor sum num fugio paupertas de aequus aut iniquus ut aequus sum ulciscor injuria etiam propinquus de honestus aut turpis ut hic sum honestus gloria causa mors obeo


Sed iam tu, Antoni, qui hoc deversorio sermonis mei libenter acquieturum te esse dixisti, tamquam in Pomptinum deverteris, neque amoenum neque salubrem locum, censeo, ut satis diu te putes requiesse et iter reliquum conficere pergas.'

sed iam tu antonius qui hic deversorium sermo meus libet acquiesco tu sum dico tamquam in pomptinus deverto neque amoenus neque salubris locus censeo ut satis diu tu puto requiesco et iter reliquus confacio pergo


Virtus autem, quae est per se ipsa laudabilis et sine qua nihil laudari potest, tamen habet pluris partis, quarum alia est alia ad laudationem aptior; sunt enim aliae virtutes, quae videntur in moribus hominum et quadam comitate ac beneficentia positae; aliae, quae in ingeni aliqua facultate aut animi magnitudine ac robore; nam clementia, iustitia, benignitas, fides, fortitudo in periculis communibus iucunda est auditu in laudationibus;

virtus autem qui sum per sui ipse laudabilis et sine qui nihil laudo possum tamen habeo multus pars qui alius sum alius ad laudatio aptus sum enim alius virtus qui video in mos homo et quidam comitas atque beneficentia pono alius qui in ingenium aliqui facultas aut animus magnitudo atque robur nam clemens iustitia benignitas fides fortitudo in periculum communis iucundus sum auditus in laudatio


Quis enim umquam orator magnus et gravis, cum iratum adversario iudicem facere vellet, haesitavit ob eam causam, quod nesciret, quid esset iracundia, fervorne mentis an cupiditas puniendi doloris? Quis, cum ceteros animorum motus aut iudicibus aut populo dicendo miscere atque agitare vellet, ea dixit, quae a philosophis dici solent? qui partim omnino motus negant in animis ullos esse debere, quique eos in iudicum mentibus concitent, scelus eos nefarium facere; partim, qui tolerabiliores volunt esse et ad veritatem vitae propius accedere, permediocris ac potius levis motus debere esse dicunt.

quis enim umquam orator magnus et gravis cum irascor adversarius judico facio volo haesito ob is causa qui nescio quis sum iracundia fervo mens an cupiditas punior dolor quis cum ceterus animus moueo aut judex aut populus dico misceo atque agito volo is dico qui ab philosophus dico soleo qui pars omnino moueo nego in animus ullus sum debeo quisque is in iudex mens concito scelus is nefarius facio pars qui tolerabilis volo sum et ad veritas vita propius accedo permediocris atque potis levis moueo debeo sum dico


Tum Crassus 'operarium nobis quendam, Antoni, oratorem facis atque haud scio an aliter sentias et utare tua illa mirifica ad refellendum consuetudine, qua tibi nemo umquam praestitit; cuius quidem ipsius facultatis exercitatio oratorum propria est, sed iam in philosophorum consuetudine versatur maximeque eorum, qui de omni re proposita in utramque partem solent copiosissime dicere.

tum crassus operarius nos quidam antonius orator facio atque haud scio an aliter sentio et utaris tuus ille mirificus ad refello consuetudo qui tu nemo umquam praesto qui quidem ipse facultas exercitatio orator proprius sum sed iam in philosophus consuetudo verso magnus is qui de omnis res propono in uter pars soleo copiosus dico


ita me frater exoravit ne ipsum quidem a studio audiendi nimis abhorrentem, sed me hercule verentem, ne molesti vobis interveniremus, ut huc secum venirem; etenim Scaevolam ita dicere aiebat, bonam partem sermonis in hunc diem esse dilatam. Hoc tu si cupidius factum existimas, Caesari attribues; si familiarius, utrique nostrum; nos quidem, nisi forte molesti intervenimus, venisse delectat.'

ita ego frater exoro ne ipse quidem ab studium audio nimis abhorreo sed ego herculis vereor ne molestus tu intervenio ut huc sui venio etenim scaevola ita dico aio bonus pars sermo in hic dies sum differo hic tu si cupidus facio existimo caesaris attribuo si familiaris uterque nos nos quidem nisi fors molestus intervenio venio delecto


personarum ficta inductio vel gravissimum lumen augendi; descriptio, erroris inductio, ad hilaritatem impulsio, anteoccupatio; tum duo illa, quae maxime movent, similitudo et exemplum; digestio, interpellatio, contentio, reticentia, commendatio; vox quaedam libera atque etiam effrenatio augendi causa; iracundia, obiurgatio, promissio, deprecatio, obsecratio, declinatio brevis a proposito, non ut superior illa digressio, purgatio, conciliatio, laesio, optatio atque exsecratio. His fere luminibus inlustrant orationem sententiae.

personaris fictum inductio vel gravis lumen augeo descriptio error inductio ad hilaritas impulsio anteoccupatio tum duo ille qui magnus moveo similitudo et exemplum digestio interpellatio contentio reticeo commendatio vox quidam liber atque etiam effrenatio augeo causa iracundia objurgatio promissio deprecatio obsecratio declinatio brevis ab propono non ut superus ille digressio purgatio conciliatio laesio optatio atque exsecratio hic fere lumen inlustro oratio sententia


'Ego vero,' inquit, 'pergam et id faciam, quod in principio fieri in omnibus disputationibus oportere censeo, ut, quid illud sit, de quo disputetur, explanetur, ne vagari et errare cogatur oratio, si ei, qui inter se dissenserint, non idem illud, de quo agitur, intellegant.

ego verus inquam pergo et is facio qui in principium fio in omnis disputatio oportet censeo ut quis ille sum de quo disputo explano ne vagaris et erro cogo oratio si is qui inter sui dissentio non idem ille de quo ago intellego


Quam spem cogitationum et consiliorum meorum cum graves communium temporum tum varii nostri casus fefellerunt; nam qui locus quietis et tranquillitatis plenissimus fore videbatur, in eo maximae moles molestiarum et turbulentissimae tempestates exstiterunt; neque vero nobis cupientibus atque exoptantibus fructus oti datus est ad eas artis, quibus a pueris dediti fuimus, celebrandas inter nosque recolendas.

quam spes cogitatio et consilium meus cum gravis communis tempus tum varius noster casus fallo nam qui locus quiesco et tranquillitas plenus sum video in is magnus moles molestiaris et turbulentus tempestas exsisto neque verus nos cupio atque exopto fructus otium do sum ad is ars qui ab puer dedo sum celebro inter nos recolo


'Depromam equidem,' inquit 'et quo facilius id a te exigam, quod peto, nihil tibi a me postulanti recusabo. Meae totius rationis in dicendo et istius ipsius facultatis, quam modo Crassus in caelum verbis extulit, tres sunt res, ut ante dixi: una conciliandorum hominum, altera docendorum, tertia concitandorum.

depromo equidem inquam et quo facilis is ab tu exigo qui peto nihil tu ab ego postulo recuso meus totus ratio in dico et iste ipse facultas quam modo crassus in caelum verbum effero tres sum res ut ante dico unus concilio homo alter doceo tertius concito


Sed quo citius hoc, quod suscepimus, non mediocre munus conficere possimus, omissa nostra adhortatione ad eorum, quos proposuimus, sermonem disputationemque veniamus.

sed quo cieo hic qui suscipio non mediocris munus confacio possum omitto noster adhortatio ad is qui propono sermo disputatio venio


qua re qui aut breviter aut summisse dicunt, docere iudicem possunt, commovere non possunt; in quo sunt omnia.

qui res qui aut brevis aut summitto dico doceo judico possum commoveo non possum in quo sum omnis


Quod vero in extrema oratione quasi tuo iure sumpsisti, oratorem in omnis sermonis disputatione copiosissime versari posse, id, nisi hic in tuo regno essemus, non tulissem multisque praeessem, qui aut interdicto tecum contenderent aut te ex iure manum consertum vocarent, quod in alienas possessiones tam temere inruisses.

qui verus in exter oratio quasi tuus ius sumo orator in omnis sermo disputatio copiosus versaris possum is nisi hic in tuus regnum sum non fero multa praesum qui aut interdictum tu contendo aut tu ex ius manus consero voco qui in alienus possessio tam temere inruo


omnium sententiarum gravitate, omnium verborum ponderibus est utendum; accedat oportet actio varia, vehemens, plena animi, plena spiritus, plena doloris, plena veritatis. In his operibus si quis illam artem comprehenderit, ut tamquam Phidias Minervae signum efficere possit, non sane, quem ad modum, ut in clipeo idem artifex, minora illa opera facere discat, laborabit.'

omnis sententiaris gravitas omnis verbum pondus sum utor accedo oportet actium vario vehemens plenus animus plenus spiritus plenus dolor plenus veritas in hic opus si quis ille ars comprehendo ut tamquam phidias minerva signum efficio possum non sanus qui ad modus ut in clipeus idem artifex parvus ille opus facio disco laboro


Neque enim hoc te, Crasse, fallit, quam multa sint et quam varia genera dicendi, id quod haud sciam an tu primus ostenderis, qui iam diu multo dicis remissius et lenius quam solebas; neque minus haec tamen tua gravissimi sermonis lenitas, quam illa summa vis et contentio probatur: multique oratores fuerunt, ut illum Scipionem audimus et Laelium, qui omnia sermone conficerent paulo intentiore, numquam, ut Ser. Galba, lateribus aut clamore contenderent. Quod si iam hoc facere non poteris aut noles, vereris ne tua domus talis et viri et civis, si a litigiosis hominibus non colatur, a ceteris deseratur? Equidem tantum absum ab ista sententia, ut non modo non arbitrer subsidium senectutis in eorum, qui consultum veniant, multitudine esse ponendum, sed tamquam portum aliquem exspectem istam quam tu times, solitudinem. Subsidium enim bellissimum existimo esse senectuti otium.

neque enim hic tu crassus fallo quam multus sum et quam vario genus dico is qui haud scio an tu primus ostendo qui iam diu multus dico remitto et lenis quam soleo neque paruus hic tamen tuus gravis sermo lenio quam ille summus volo et contentio probo multus orator sum ut ille scipio audio et laelius qui omnis sermo confacio paulus intendo numquam ut seruius galba later aut clamor contendo qui si iam hic facio non possum aut nolo vereor ne tuus domus talis et vir et civis si ab litigiosus homo non colo ab ceterus desero equidem tantus absum ab iste sententia ut non modo non arbitror subsidium senectus in is qui consulo venio multitudo sum pono sed tamquam portus aliquis exspecto iste quam tu timeo solitudo subsidium enim bellus existimo sum senectus otium


Tum ille 'non sum' inquit 'nescius, Scaevola, ista inter Graecos dici et disceptari solere; audivi enim summos homines, cum quaestor ex Macedonia venissem Athenas, florente Academia, ut temporibus illis ferebatur, cum eam Charmadas et Clitomachus et Aeschines obtinebant; erat etiam Metrodorus, qui cum illis una ipsum illum Carneadem diligentius audierat, hominem omnium in dicendo, ut ferebant, acerrimum et copiosissimum; vigebatque auditor Panaeti illius tui Mnesarchus et Peripatetici Critolai Diodorus;

tum ille non sum inquam nescius scaevola iste inter graeci dico et disceptaris soleo audio enim summus homo cum quaestor ex macedonius venio athenae floreo academia ut tempus ille fero cum is charmadas et clitomachus et aeschines obtineo sum etiam metrodorus qui cum ille unus ipse ille carneades diligo audio homo omnis in dico ut fero acer et copiosus vigeo auditor panaetius ille tuus mnesarchus et peripateticus critolaus diodorus


Iam M. Antoni in eis ipsis rostris, in quibus ille rem publicam constantissime consul defenderat quaeque censor imperatoriis manubiis ornarat, positum caput illud fuit, a quo erant multorum capita servata; neque vero longe ab eo C. Iuli caput hospitis Etrusci scelere proditum cum L. Iuli fratris capite iacuit, ut ille, qui haec non vidit, et vixisse cum re publica pariter et cum illa simul exstinctus esse videatur. Neque enim propinquum suum, maximi animi virum, P. Crassum, suapte interfectum manu neque conlegae sui, pontificis maximi, sanguine simulacrum Vestae respersum esse vidit; cui maerori, qua mente ille in patriam fuit, etiam C. Carbonis, inimicissimi hominis, eodem illo die mors fuisset nefaria;

iam m antonius in is ipse rostrum in qui ille res publicus consto consul defendo quisque censor imperatorius manubiae orno pono caput ille sum ab quo sum multus caput servo neque verus longus ab is que iulis caput hospes etruscus scelus prodeo cum l iulis frater caput iaceo ut ille qui hic non video et vivo cum res publicus pariter et cum ille simul exstinguo sum video neque enim propinquus suus magnus animus vir p crassus suapte interficio manus neque collega suus pontifex magnus sanguis simulacrum vesta respergo sum video qui maeror qui mens ille in patria sum etiam que carbo inimicus homo idem ille dies mors sum nefarius


Neque fieri potest ut doleat is, qui audit, ut oderit, ut invideat, ut pertimescat aliquid, ut ad fletum misericordiamque deducatur, nisi omnes illi motus, quos orator adhibere volet iudici, in ipso oratore impressi esse atque inusti videbuntur. Quod si fictus aliqui dolor suscipiendus esset et si in eius modi genere orationis nihil esset nisi falsum atque imitatione simulatum, maior ars aliqua forsitan esset requirenda: nunc ego, quid tibi, Crasse, quid ceteris accidat, nescio; de me autem causa nulla est cur apud homines prudentissimos atque amicissimos mentiar: non me hercule umquam apud iudices dolorem aut misericordiam aut invidiam aut odium dicendo excitare volui quin ipse in commovendis iudicibus eis ipsis sensibus, ad quos illos adducere vellem, permoverer;

neque fio possum ut doleo is qui audio ut odi ut invideo ut pertimesco aliquis ut ad fletus misericordia deduco nisi omnis ille moueo qui orator adhibeo volo judicium in ipse orator imprimo sum atque inuro video qui si fingo aliqui dolor suscipio sum et si in is modus genus oratio nihil sum nisi falsus atque imitatio simulo magnus ars aliqui forsitan sum requiro nunc ego quis tu crassus quis ceterus accido nescio de ego autem causa nullus sum cur apud homo prudens atque amicus mentior non ego herculis umquam apud iudex dolor aut misericordia aut invidia aut odium dico excitaris volo quin ipse in commoveo judex is ipse sensus ad qui ille duco volo permoveo


Quid? quod item in centumvirali iudicio certatum esse accepimus, cum Romam in exsilium venisset, cui Romae exsulare ius esset, si se ad aliquem quasi patronum applicavisset, intestatoque esset mortuus, nonne in ea causa ius applicationis obscurum sane et ignotum patefactum in iudicio atque inlustratum est a patrono?

quis qui item in centumviral iudicium certas sum accipio cum roma in exsilium venio qui roma exsularis ius sum si sui ad aliquis quasi patronus applicavisset intestato sum mortuus nonne in is causa ius applicatio obscurus sanus et ignotus patefacio in iudicium atque inlustro sum ab patronus


neque eo minus eloquentiam tuam et multo magis virtutem et diligentiam admiror et simul gaudeo iudicium animi mei comprobari, quod semper statui neminem sapientiae laudem et eloquentiae sine summo studio et labore et doctrina consequi posse. Sed tamen quidnam est quod dixisti fore, ut tibi ignosceremus, si cognossemus, quae te causa in sermonem impulisset? Quae est enim alia causa, nisi quod nobis et horum adulescentium studio, qui te attentissime audierunt, morem gerere voluisti?'

neque is paruus eloquentia tuus et multus magis virtus et diligentia admiror et simul gaudeo iudicium animus meus comprobaris qui semper statuo nemo sapientia laus et eloquentia sine superus studium et labor et doctrina consequor possum sed tamen quisnam sum qui dico sum ut tu ignosco si cognosco qui tu causa in sermo impello qui sum enim alius causa nisi qui nos et hic adulescens studium qui tu attendo audio mos gero volo


Ego vero si velim et nostrae civitatis exemplis uti et aliarum, plura proferre possim detrimenta publicis rebus quam adiumenta, per homines eloquentissimos importata; sed ut reliqua praetermittam, omnium mihi videor, exceptis, Crasse, vobis duobus, eloquentissimos audisse Ti. et C. Sempronios, quorum pater, homo prudens et gravis, haudquaquam eloquens, et saepe alias et maxime censor saluti rei publicae fuit: atque is non accurata quadam orationis copia, sed nutu atque verbo libertinos in urbanas tribus transtulit, quod nisi fecisset, rem publicam, quam nunc vix tenemus, iam diu nullam haberemus. At vero eius filii diserti et omnibus vel naturae vel doctrinae praesidiis ad dicendum parati, cum civitatem vel paterno consilio vel avitis armis florentissimam accepissent, ista praeclara gubernatrice, ut ais, civitatum eloquentia rem publicam dissipaverunt.

ego verus si volo et noster civitas exemplum uti et alius multus profero possum detrimentum publicus res quam adjumentum per homo eloquens importo sed ut reliquus praetermitto omnis ego video excipio crassus tu duo eloquens audio tiberius et que sempronius qui pater homo prudens et gravis haudquaquam eloquor et saepe alius et magnus censor salus res publicus sum atque is non accuro quidam oratio copia sed nutus atque verbum libertinus in urbanus tres transfero qui nisi facio res publicus quam nunc vix teneo iam diu nullus habeo at verus is filius dissero et omnis vel natura vel doctrina praesidium ad dico paro cum civitas vel paternus consilium vel avitus arma floreo accipio iste praeclarus gubernatrix ut aio civitas eloquentia res publicus dissipaverunt


"quid ploras, pater?"


Omitto iam plura exempla causarum amplissimarum, quae sunt innumerabilia: capitis nostri saepe potest accidere ut causae versentur in iure. Etenim si C. Mancinum, nobilissimum atque optimum virum atque consularem, cum eum propter invidiam Numantini foederis pater patratus ex s. c. Numantinis dedidisset eumque illi non recepissent posteaque Mancinus domum revenisset neque in senatum introire dubitasset, P. Rutilius, M. filius, tribunus plebis, iussit educi, quod eum civem negaret esse, quia memoria sic esset proditum, quem pater suus aut populus vendidisset aut pater patratus dedidisset, ei nullum esse postliminium, quam possumus reperire ex omnibus rebus civilibus causam contentionemque maiorem quam de ordine, de civitate, de libertate, de capite hominis consularis, praesertim cum haec non in crimine aliquo, quod ille posset infitiari, sed in civili iure consisteret?

omitto iam multus exemplum causaris amplissimaris qui sum innumerabilis capio noster saepe possum accido ut causa verso in ius etenim si que mancinus nobilis atque bonus vir atque consularis cum is propter invidia numantinus foedo pater patro ex senatus que numantinus dedo is ille non recipio postea mancinus domus revenio neque in senatus introeo dubito p rutilus m filius tribunus plebs iubeo educo qui is civis nego sum quia memoria sic sum prodeo qui pater suus aut populus vendo aut pater patro dedo is nullus sum postliminium quam possum reperio ex omnis res civilis causa contentio magnus quam de ordo de civitas de libertas de caput homo consularis praesertim cum hic non in crimen aliquis qui ille possum infitior sed in civilis ius consisto


Similiter nunc de oratore vestro impulsu loquor, summo scilicet; semper enim, quacumque de arte aut facultate quaeritur, de absoluta et perfecta quaeri solet. Qua re si iam me vultis esse oratorem, si etiam sat bonum, si bonum denique, non repugnabo; quid enim nunc sim ineptus? Ita me existimari scio: quod si ita est, summus tamen certe non sum; neque enim apud homines res est ulla difficilior neque maior neque quae plura adiumenta doctrinae desideret.

similis nunc de orator vester impulsus loquor superus scilicet semper enim quicumque de ars aut facultas quaero de absolvo et perficio quaero soleo qui res si iam ego volo sum orator si etiam satis bonus si bonus denique non repugno quis enim nunc sum ineptus ita ego existimo scio qui si ita sum summus tamen certus non sum neque enim apud homo res sum ullus difficilis neque magnus neque qui multus adjumentum doctrina desidero


Ita omnis ratio dicendi tribus ad persuadendum rebus est nixa: ut probemus vera esse, quae defendimus; ut conciliemus eos nobis, qui audiunt; ut animos eorum, ad quemcumque causa postulabit motum, vocemus.

ita omnis ratio dico tres ad persuadeo res sum nitor ut probo verus sum qui defendo ut concilio is nos qui audio ut animus is ad quicumque causa postulo motus voco


Itaque hoc, quod vulgo de oratoribus ab imperitis dici solet "bonis hic verbis," aut "aliquis non bonis utitur," non arte aliqua perpenditur, sed quodam quasi naturali sensu iudicatur: in quo non magna laus est vitare vitium, quamquam est magnum, verum tamen hoc quasi solum quoddam atque fundamentum est, verborum usus et copia bonorum.

itaque hic qui vulgo de orator ab imperitus dico soleo bonus hic verbum aut aliquis non bonus uto non ars aliqui perpendo sed quidam quasi natural sentio judico in quo non magnus laus sum vitaris vitium quamquam sum magnus verus tamen hic quasi solus quidam atque fundamentum sum verbum utor et copia bonus


sed in hoc, quod postremum dixi, amplificatio potest plurimum, eaque una laus oratoris est propria maxime. Etiam maior est illa exercitatio quam extremo sermone instruxit Antonius, primo reiciebat, laudandi et vituperandi; nihil est enim ad exaggerandam et amplificandam orationem accommodatius, quam utrumque horum cumulatissime facere posse.

sed in hic qui posterus dico amplificatio possum multus is unus laus orator sum proprius magnus etiam magnus sum ille exercitatio quam exter sermo instruo antonius primus reicio laudo et vitupero nihil sum enim ad exaggero et amplifico oratio accommodo quam uterque hic cumulo facio possum


Quin etiam in eis ipsis, ubi de facto ambigitur, ceperitne pecunias contra leges Decius, argumenta et criminum et defensionis revocentur oportet ad genus et naturam universam: quod sumptuosus, de luxurie, quod alieni appetens, de avaritia, quod seditiosus, de turbulentis et malis civibus, quod a multis arguitur, de genere testium; contraque, quae pro reo dicentur, omnia necessario a tempore atque homine ad communis rerum et generum summas revolventur.

quin etiam in is ipse ubi de facio ambago capio pecunia contra lex decius argumentum et crimen et defensio revoco oportet ad genus et natura universus qui sumptuosus de luxuries qui alienus appeto de avaritia qui seditiosus de turbulentus et malus civis qui ab multus arguo de genus testis contra qui pro reor dico omnis necessarius ab tempus atque homo ad communis res et gener superus revolvo


Exierant autem cum ipso Crasso adulescentes et Drusi maxime familiares et in quibus magnam tum spem maiores natu dignitatis suae conlocarent, C. Cotta, qui tribunatum plebis petebat, et P. Sulpicius, qui deinceps eum magistratum petiturus putabatur.

exeo autem cum ipse crassus adulescens et drusus magnus familiaris et in qui magnus tum spes magnus natus dignitas suus conloco que cotta qui tribunatus plebs peto et p sulpicius qui deinceps is magistratus peto puto


Quam multa de balneis, quas nuper ille vendiderat, quam multa de amisso patrimonio dixit! Atque illa brevia, cum ille diceret se sine causa sudare, "minime" inquit "modo enim existi de balneis." Innumerabilia alia fuerunt, sed non minus iucunda illa perpetua: cum enim Brutus duo lectores excitasset et alteri de colonia Narbonensi Crassi orationem legendam dedisset, alteri de lege Servilia, et cum contraria inter sese de re publica capita contulisset, noster hic facetissime tris patris Bruti de iure civili libellos tribus legendos dedit.

quam multus de balnea qui nuper ille vendo quam multus de amitto patrimonium dico atque ille brevio cum ille dico sui sine causa sudaris paruus inquam modo enim exeo de balnea innumerabilis alius sum sed non paruus iucundus ille perpetuus cum enim brutus duo lector excito et alter de colonia narbonensis crassus oratio lego do alter de lex servilius et cum contrarius inter sui de res publicus caput confero noster hic facetus tres pater brutus de ius civilis libellus tres lego do


Itaque haec cum a te divinitus ego dicta arbitrarer, P. Rutilius Rufus, homo doctus et philosophiae deditus, non modo parum commode, sed etiam turpiter et flagitiose dicta esse dicebat; idemque Servium Galbam, quem hominem probe commeminisse se aiebat, pergraviter reprehendere solebat, quod is, L. Scribonio quaestionem in eum ferente, populi misericordiam concitasset, cum M. Cato, Galbae gravis atque acer inimicus, aspere apud populum Romanum et vehementer esset locutus, quam orationem in Originibus suis exposuit ipse.

itaque hic cum ab tu divinitus ego dictum arbitror p rutilus rufus homo doceo et philosophia dedo non modo parum commodus sed etiam turpis et flagitiosus dictum sum dico idem servius galba qui homo probus conmemini sui aio pergravis reprehendo soleo qui is l scribonius quaestio in is fero populus misericordia concito cum m cato galba gravis atque acer inimicus asper apud populus romanus et vehemens sum loquor quam oratio in origo suus expono ipse


In propriis igitur est illa laus oratoris, ut abiecta atque obsoleta fugiat, lectis atque inlustribus utatur, in quibus plenum quiddam et sonans inesse videatur. Sed in hoc verborum genere propriorum dilectus est habendus quidam atque is aurium quodam iudicio ponderandus est; in quo consuetudo etiam bene loquendi valet plurimum.

in proprius igitur sum ille laus orator ut abicio atque obsolesco fugio lectus atque illustris uto in qui plenus quidam et sono insum video sed in hic verbum genus proprius delectus sum habeo quidam atque is auris quidam iudicium pondero sum in quo consuetudo etiam bene loquor valeo multus


repetamque non ab incunabulis nostrae veteris puerilisque doctrinae quendam ordinem praeceptorum, sed ea, quae quondam accepi in nostrorum hominum eloquentissimorum et omni dignitate principum disputatione esse versata; non quo illa contemnam, quae Graeci dicendi artifices et doctores reliquerunt, sed cum illa pateant in promptuque sint omnibus, neque ea interpretatione mea aut ornatius explicari aut planius exprimi possint, dabis hanc veniam, mi frater, ut opinor, ut eorum, quibus summa dicendi laus a nostris hominibus concessa est, auctoritatem Graecis anteponam.

repeto non ab incunabulis noster veto puerilis doctrina quidam ordo praeceptor sed is qui quondam accipio in noster homo eloquens et omnis dignitas princeps disputatio sum verso non quo ille contemno qui graecum dico artifex et doctor relinquo sed cum ille pateo in promptus sum omnis neque is interpretatio meus aut orno explicaris aut planus exprimo possum do hic venio ego frater ut opinor ut is qui summus dico laus ab noster homo concedo sum auctoritas graecum antepono


Exposui fere, ut potui, vobis in utroque genere causarum quae sequi solerem, quae fugere, quae spectare quaque omnino in causis ratione versari.

expono fere ut possum tu in uterque genus causaris qui sequor soleo qui fugio qui specto quisque omnino in causa ratio versaris


iterum Thyestes Atreum adtractatum advenit,

iterum thyestes atreus adtractas advenio quiesco exsuscito nuptiae mensis


Illud autem ne quis admiretur, quonam modo haec vulgus imperitorum in audiendo notet, cum in omni genere tum in hoc ipso magna quaedam est vis incredibilisque naturae. Omnes enim tacito quodam sensu sine ulla arte aut ratione quae sint in artibus ac rationibus recta ac prava diiudicant; idque cum faciunt in picturis et in signis et in aliis operibus, ad quorum intellegentiam a natura minus habent instrumenti, tum multo ostendunt magis in verborum, numerorum vocumque iudicio; quod ea sunt in communibus infixa sensibus nec earum rerum quemquam funditus natura esse voluit expertem.

ille autem ne quis admiror quonam modo hic vulgus imperitor in audio noto cum in omnis genus tum in hic ipse magnus quidam sum volo incredibilis natura omnis enim taceo quidam sentio sine ullus ars aut ratio qui sum in ars atque ratio recta atque pravus dijudico is cum facio in pingo et in signum et in alius opus ad qui intellegentia ab natura paruus habeo instrumentum tum multus ostendo magis in verbum numerus vox iudicium qui is sum in communis infigo sensus neque is res quisquam fundus natura sum volo expers


Haec sunt, quae clamores et admirationes in bonis oratoribus efficiunt; neque ea quisquam, nisi diu multumque scriptitarit, etiam si vehementissime se in his subitis dictionibus exercuerit, consequetur; et qui a scribendi consuetudine ad dicendum venit, hanc adfert facultatem, ut, etiam subito si dicat, tamen illa, quae dicantur, similia scriptorum esse videantur; atque etiam, si quando in dicendo scriptum attulerit aliquid, cum ab eo discesserit, reliqua similis oratio consequetur;

hic sum qui clamor et admiratio in bonus orator efficio neque is quisquam nisi diu multus scriptito etiam si vehemens sui in hic subeo dictio exerceo consequor et qui ab scribo consuetudo ad dico venio hic affero facultas ut etiam subeo si dico tamen ille qui dico similis scriptor sum video atque etiam si quando in dico scribo affero aliquis cum ab is discedo reliquus similis oratio consequor


Reliqui sunt Peripatetici et Academici; quamquam Academicorum nomen est unum, sententiae duae; nam Speusippus Platonis sororis filius et Xenocrates, qui Platonem audierat, et qui Xenocratem Polemo et Crantor, nihil ab Aristotele, qui una audierat Platonem, magno opere dissensit; copia fortasse et varietate dicendi pares non fuerunt: Arcesilas primum, qui Polemonem audierat, ex variis Platonis libris sermonibusque Socraticis hoc maxime adripuit, nihil esse certi quod aut sensibus aut animo percipi possit; quem ferunt eximio quodam usum lepore dicendi aspernatum esse omne animi sensusque iudicium primumque instituisse—quamquam id fuit Socraticum maxime—non quid ipse sentiret ostendere, sed contra id, quod quisque se sentire dixisset, disputare.

reliquus sum peripateticus et academicus quamquam academicus nomen sum unus sententia duo nam speusippus plato soror filius et xenocrates qui plato audio et qui xenocrates polemo et crantor nihil ab aristotelis qui unus audio plato magnus opus dissentio copia fortasse et varietas dico par non sum arcesilas primus qui polemo audio ex varius plato liber sermo socraticus hic magnus adrapio nihil sum certus qui aut sensus aut animus percipio possum qui fero eximius quidam usus lepor dico aspernor sum omnis animus sentio iudicium primus instituo quamquam is sum socraticus magnus non quis ipse sentio ostendo sed contra is qui quisque sui sentio dico disputaris


Etenim permulta sunt in causis in omni parte orationis circumspicienda, ne quid offendas, ne quo inruas: saepe aliqui testis aut non laedit aut minus laedit, nisi lacessatur; orat reus, urgent advocati, ut invehamur, ut male dicamus, denique ut interrogemus: non moveor, non obtempero, non satis facio; neque tamen ullam adsequor laudem; homines enim imperiti facilius quod stulte dixeris reprehendere quam quod sapienter tacueris laudare possunt.

etenim permultus sum in causa in omnis pars oratio circumspicio ne quis offendo ne quo inruo saepe aliqui testis aut non laedo aut paruus laedo nisi lacesso oro reus urgeo advoco ut inveho ut malus dico denique ut interrogo non moveo non obtempero non satis facio neque tamen ullus assequor laus homo enim imperitus facilis qui stultus dico reprehendo quam qui sapienter taceo laudo possum


hunc consecutus est Syracosius Philistus, qui, cum Dionysi tyranni familiarissimus esset, otium suum consumpsit in historia scribenda maximeque Thucydidem est, ut mihi videtur, imitatus. Postea vero ex clarissima quasi rhetoris officina duo praestantes ingenio, Theopompus et Ephorus ab Isocrate magistro impulsi se ad historiam contulerunt; causas omnino numquam attigerunt.

hic consequor sum syracosius philistus qui cum dionysius tyrannus familiaris sum otium suus consumo in historia scribo magnus thucydides sum ut ego video imitor postea verus ex clarus quasi rhetor officina duo praesto ingenium theopompus et ephorus ab isocrates magister impello sui ad historia confero causa omnino numquam attingo


quae autem utilia sunt atque firma, si ea tamen, ut saepe fit, valde multa sunt, ea, quae ex eis aut levissima sunt aut aliis gravioribus consimilia, secerni arbitror oportere atque ex oratione removeri: equidem cum conligo argumenta causarum, non tam ea numerare soleo quam expendere.

qui autem utilis sum atque firmo si is tamen ut saepe fio validus multus sum is qui ex is aut levis sum aut alius gravis consimilia secerno arbitror oportet atque ex oratio removeo equidem cum conligo argumentum causaris non tam is numeraris soleo quam expendo


Iam misericordia movetur, si is, qui audit, adduci potest ut illa, quae de altero deplorentur, ad suas res revocet, quas aut tulerit acerbas aut timeat, ut intuens alium crebro ad se ipsum revertatur; et cum singuli casus humanarum miseriarum graviter accipiuntur, si dicuntur dolenter, tum adflicta et prostrata virtus maxime luctuosa est.

iam misericordia moveo si is qui audio adduco possum ut ille qui de alter deploro ad suus res revoco qui aut fero acerbus aut timeo ut intueor alius creber ad sui ipse revorto et cum singuli casus humanus miseriaris gravis accipio si dico dolenter tum affligo et prosterno virtus magnus luctuosus sum


'Nobis vero' inquit Sulpicius 'ista sunt pergrata perque iucunda; sed pauca etiam requirimus in primisque ea, quae valde breviter a te, Crasse, de ipsa arte percursa sunt, cum illa te et non contemnere et didicisse confiterere: ea si paulo latius dixeris, expleris omnem exspectationem diuturni desideri nostri; nam nunc, quibus studendum rebus esset accepimus, quod ipsum est tamen magnum; sed vias earum rerum rationemque cupimus cognoscere.'

nos verus inquam sulpicius iste sum pergratus per iucundus sed paucus etiam requiro in primus is qui validus brevis ab tu crassus de ipse ars percurro sum cum ille tu et non contemno et disco confiteor is si paulus fero dico expleo omnis exspectatio diuturnus desideo noster nam nunc qui studeo res sum accipio qui ipse sum tamen magnus sed via is res ratio cupio cognosco


Atque etiam, si vereare, ne paulo durior translatio esse videatur, mollienda est praeposito saepe verbo; ut si olim, M. Catone mortuo, "pupillum" senatum quis relictum diceret, paulo durius; sin, "ut ita dicam, pupillum," aliquanto mitius: etenim verecunda debet esse translatio, ut deducta esse in alienum locum, non inrupisse, atque ut precario, non vi, venisse videatur.

atque etiam si verearis ne paulus durus translatio sum video mollio sum praepono saepe verbum ut si olim m cato mortuus pupillus senatus quis relinquo dico paulus durus sin ut ita dico pupillus aliquantus mitis etenim verecundus debeo sum translatio ut deduco sum in alienus locus non irrumpo atque ut precarius non vis venio video


Quid, cum personarum, quas defendunt, rationem non habent, si, quae sunt in eis invidiosa, non mitigant extenuando, sed laudando et efferendo invidiosiora faciunt, quantum est in eo tandem mali? Quid, si in homines caros iudicibusque iucundos sine ulla praemunitione orationis acerbius et contumeliosius invehare, nonne a te iudices abalienes?

quis cum personaris qui defendo ratio non habeo si qui sum in is invidiosus non mitigo extenuo sed laudo et effero invidiosus facio quantus sum in is tandem malus quis si in homo caros judex jucundus sine ullus praemunitio oratio acerbus et contumeliosus inveharis nonne ab tu iudex abalieno


si id fecero": "melius est" inquit "quam reum." Bellum etiam est, cum quid cuique sit consentaneum dicitur; ut, cum Scaurus non nullam haberet invidiam ex eo, quod Phrygionis Pompei, locupletis hominis, bona sine testamento possederat, sederetque advocatus reo Bestiae, cum funus quoddam duceretur, accusator C. Memmius "vide," inquit "Scaure, mortuus rapitur, si potes esse possessor."

si is facio bonus sum inquam quam reus bellum etiam sum cum quis quisque sum consentaneus dico ut cum scaurus non nullus habeo invidia ex is qui phrygio pompejus locupletis homo bonus sine testamentum possideo sedeo advoco reor bestia cum funus quidam duco accusator que memmius video inquam scaurus mortuus rapio si possum sum possessor


Sequitur, ut causa ponatur, in quo videndum est, quid in controversiam veniat; tum suggerenda sunt firmamenta causae coniuncte et infirmandis contrariis et tuis confirmandis. Namque una in causis ratio quaedam est eius orationis, quae ad probandam argumentationem valet; ea autem et confirmationem et reprehensionem quaerit; sed quia neque reprehendi, quae contra dicuntur, possunt, nisi tua confirmes, neque haec confirmari, nisi illa reprehendas, idcirco haec et natura et utilitate et tractatione coniuncta sunt.

sequor ut causa pono in quo video sum quis in controversia venio tum suggero sum firmamentum causa conjungo et infirmo contrarius et tuus confirmo namque unus in causa ratio quidam sum is oratio qui ad probo argumentatio valeo is autem et confirmatio et reprehensio quaero sed quia neque reprehendo qui contra dico possum nisi tuus confirmo neque hic confirmaris nisi ille reprehendo idcirco hic et natura et utilitas et tractatio conjungo sum


Itemque illa, quae sunt alterius generis, quae tota ab oratore pariuntur, excogitationem non habent difficilem, explicationem magis inlustrem perpolitamque desiderant; itaque cum haec duo nobis quaerenda sint in causis, primum quid, deinde quo modo dicamus, alterum, quod totum arte tinctum videtur, tametsi artem requirit, tamen prudentiae est paene mediocris quid dicendum sit videre; alterum est, in quo oratoris vis illa divina virtusque cernitur, ea, quae dicenda sunt, ornate, copiose varieque dicere.

ito ille qui sum alter genus qui totus ab orator pario excogitatio non habeo difficilis explicatio magis illustris perpolio desidero itaque cum hic duo nos quaero sum in causa primus quis deinde quo modo dico alter qui totus ars tingo video tametsi ars requiro tamen prudentia sum paene mediocris quis dico sum video alter sum in quo orator volo ille divino virtus cerno is qui dico sum orno copiosus varius dico


Non enim causidicum nescio quem neque clamatorem aut rabulam hoc sermone nostro conquirimus, sed eum virum, qui primum sit eius artis antistes, cuius cum ipsa natura magnam homini facultatem daret, auctor tamen esse deus putatur, ut id ipsum, quod erat hominis proprium, non partum per nos, sed divinitus ad nos delatum videretur; deinde, qui possit non tam caduceo quam nomine oratoris ornatus incolumis vel inter hostium tela versari; tum, qui scelus fraudemque nocentis possit dicendo subicere odio civium supplicioque constringere; idemque ingeni praesidio innocentiam iudiciorum poena liberare; idemque languentem labentemque populum aut ad decus excitare aut ab errore deducere aut inflammare in improbos aut incitatum in bonos mitigare; qui denique, quemcumque in animis hominum motum res et causa postulet, eum dicendo vel excitare possit vel sedare.

non enim causidicus nescio qui neque clamator aut rabula hic sermo noster conquaero sed is vir qui primus sum is ars antistes qui cum ipse natura magnus homo facultas do auctor tamen sum deus puto ut is ipse qui sum homo proprius non pario per nos sed divinitus ad nos defero video deinde qui possum non tam caduceus quam nomen orator orno incolumis vel inter hostis telum versaris tum qui scelus fraudo noceo possum dico subicio odium civis supplicium constringo idem ingenium praesidium innocentia iudicium poena liberaris idem langueo labor populus aut ad decus excitaris aut ab error deduco aut inflammaris in improbus aut incitas in bonus mitigaris qui denique quicumque in animus homo motus res et causa postulo is dico vel excitaris possum vel sedaris


'Valde hercule' inquit Catulus 'timide tamquam ad aliquem libidinis scopulum sic tuam mentem ad philosophiam appulisti, quam haec civitas aspernata numquam est; nam et referta quondam Italia Pythagoreorum fuit tum, cum erat in hac gente magna illa Graecia; ex quo etiam quidam Numam Pompilium, regem nostrum, fuisse Pythagoreum ferunt, qui annis ante permultis fuit quam ipse Pythagoras; quo etiam maior vir habendus est, quoniam illam sapientiam constituendae civitatis duobus prope saeculis ante cognovit, quam eam Graeci natam esse senserunt; et certe non tulit ullos haec civitas clariores aut auctoritate graviores aut humanitate politiores P. Africano, C. Laelio, L. Furio, qui secum eruditissimos homines ex Graecia palam semper habuerunt.

validus herculis inquam catulus timidus tamquam ad aliquis libido scopulis sic tuus mens ad philosophia appello quam hic civitas aspernor numquam sum nam et refercio quondam italia pythagoreus sum tum cum sum in hic gens magnus ille graecia ex quo etiam quidam numa pompilius rex nos sum pythagoreus fero qui annus ante permultus sum quam ipse pythagoras quo etiam magnus vir habeo sum quoniam ille sapientia constituo civitas duo prope saeculis ante cognosco quam is graecum nata sum sentio et certus non fero ullus hic civitas clarus aut auctoritas gravis aut humanitas polio p africanus que laelius l furius qui sui erudio homo ex graecia palam semper habeo


Accedit vero, quo facilius percipi cognoscique ius civile possit, quod minime plerique arbitrantur, mira quaedam in cognoscendo suavitas et delectatio; nam, sive quem haec Aeliana studia delectant, plurima est et in omni iure civili et in pontificum libris et in xii tabulis antiquitatis effigies, quod et verborum vetustas prisca cognoscitur et actionum genera quaedam maiorum consuetudinem vitamque declarant; sive quem civilis scientia, quam Scaevola non putat oratoris esse propriam, sed cuiusdam ex alio genere prudentiae, totam hanc descriptis omnibus civitatis utilitatibus ac partibus xii tabulis contineri videbit: sive quem ista praepotens et gloriosa philosophia delectat,—dicam audacius—hosce habet fontis omnium disputationum suarum, qui iure civili et legibus continentur: ex his enim et dignitatem maxime expetendam videmus, cum vera virtus atque honestus labor honoribus, praemiis, splendore decoratur, vitia autem hominum atque fraudes damnis, ignominiis, vinclis, verberibus, exsiliis, morte multantur;

accedo verus quo facilis percipio cognosco ius civilis possum qui paruus plerusque arbitror mirus quidam in cognosco suavitas et delectatio nam sive qui hic aelianus studium delecto multus sum et in omnis ius civilis et in pontifex liber et in duodecim tabula antiquitas effigio qui et verbum vetustus priscus cognosco et actio genus quidam magnus consuetudo vita declaro sive qui civilis scientia quam scaevola non puto orator sum proprius sed quidam ex alius genus prudentia totus hic describo omnis civitas utilitas atque pars duodecim tabula contineo video sive qui iste praepossum et gloriosus philosophia delecto dico audax hic habeo fons omnis disputatio suus qui ius civilis et lex contineo ex hic enim et dignitas magnus expeto video cum verus virtus atque honestus labor honor praemium splendor decoro vitio autem homo atque fraudo damnum ignominia vinclum verber exsilium mors multo


Ego autem, si quem nunc plane rudem institui ad dicendum velim, his potius tradam adsiduis uno opere eandem incudem diem noctemque tundentibus, qui omnis tenuissimas particulas atque omnia minima mansa ut nutrices infantibus pueris in os inserant; sin sit is, qui et doctrina mihi liberaliter institutus et aliquo iam imbutus usu et satis acri ingenio esse videatur, illuc eum rapiam, ubi non seclusa aliqua acula teneatur, sed unde universum flumen erumpat; qui illi sedis et quasi domicilia omnium argumentorum commonstret et ea breviter inlustret verbisque definiat.

ego autem si qui nunc planus rudis instituo ad dico volo hic potis trado assiduus unus opus idem incus dies nox tundo qui omnis tenuis particula atque omnis minimus mando ut nutrix infer puer in os insero sin sum is qui et doctrina ego liberalis instituo et aliquis iam imbuo usus et satis acer ingenium sum video illic is rapio ubi non secludo aliqui acula teneo sed unde universus flumen erumpo qui ille sedes et quasi domicilium omnis argumentor commonstro et is brevis inlustro verbum definio


'Iam istuc, quantum tibi ego reliquerim,' inquit Antonius 'erit in tua potestate; si enim vere agere volueris, omnia tibi relinquo; sin dissimulare, tu quem ad modum his satis facias, videris. Sed, ut ad rem redeam, non sum tanto ego' inquit 'ingenio, quanto Themistocles fuit, ut oblivionis artem quam memoriae malim; gratiamque habeo Simonidi illi Cio, quem primum ferunt artem memoriae protulisse.

iam iste quantus tu ego relinquo inquam antonius sum in tuus potestas si enim verus ago volo omnis tu relinquo sin dissimulo tu qui ad modus hic satis facio video sed ut ad res redeo non sum tantus ego inquam ingenium quantus themistocles sum ut oblivio ars quam memoria malo gratia habeo simonides ille cios qui primus fero ars memoria profero


Quae vero referuntur ad agendum, aut in offici disceptatione versantur, quo in genere quid rectum faciendumque sit quaeritur, cui loco omnis virtutum et vitiorum est silva subiecta, aut in animorum aliqua permotione aut gignenda aut sedanda tollendave tractantur. Huic generi subiectae sunt cohortationes, obiurgationes, consolationes, miserationes omnisque ad omnem animi motum et impulsio et, si ita res feret, mitigatio.

qui verus refero ad ago aut in officio disceptatio verso quo in genus quis recingo facio sum quaero qui locus omnis virtus et vitium sum silva subiectum aut in animus aliqui permotio aut gigno aut sedo tollo tracto hic gener subjacio sum cohortatio obiurgatio consolatio miseratio omne ad omnis animus motus et impulsio et si ita res fero mitigatio


Hic postea quam adriserunt, 'res mihi videtur esse' inquit 'facultate praeclara, arte mediocris; ars enim earum rerum est, quae sciuntur; oratoris autem omnis actio opinionibus, non scientia, continetur; nam et apud eos dicimus, qui nesciunt, et ea dicimus, quae nescimus ipsi; itaque et illi alias aliud eisdem de rebus et sentiunt et iudicant et nos contrarias saepe causas dicimus, non modo ut Crassus contra me dicat aliquando aut ego contra Crassum, cum alterutri necesse sit falsum dicere, sed etiam ut uterque nostrum eadem de re alias aliud defendat, cum plus uno verum esse non possit. Ut igitur in eius modi re, quae mendacio nixa sit, quae ad scientiam non saepe perveniat, quae opiniones hominum et saepe errores aucupetur, ita dicam, si causam putatis esse, cur audiatis.'

hic postea quam adrideo res ego video sum inquam facultas praeclarus ars mediocris ars enim is res sum qui scio orator autem omnis actium opinio non scientia contineo nam et apud is dico qui nescio et is dico qui nescio ipse itaque et ille alius alius idem de res et sentio et judico et nos contrarius saepe causa dico non modo ut crassus contra ego dico aliquando aut ego contra crassus cum alteruter necesse sum falsus dico sed etiam ut uterque nos idem de res alius alius defendo cum multus unus verus sum non possum ut igitur in is modus res qui mendacium nitor sum qui ad scientia non saepe pervenio qui opinio homo et saepe error aucupo ita dico si causa puto sum cur audio


Ac tibi sapienter monenti, Crasse, libenter adsentiemur, ut singularum causarum defensiones quas solent magistri pueris tradere, relinquamus, aperiamus autem capita ea, unde omnis ad omnem et causam et orationem disputatio ducitur. Neque enim quotiens verbum aliquod est scribendum nobis, totiens eius verbi litterae sunt cogitatione conquirendae; nec quotiens causa dicenda est, totiens ad eius causae seposita argumenta revolvi nos oportet, sed habere certos locos, qui, ut litterae ad verbum scribendum, sic illi ad causam explicandam statim occurrant.

atque tu sapienter moneo crassus libet adsentio ut singularis causaris defensio qui soleo magister puer trado relinquo aperio autem caput is unde omnis ad omnis et causa et oratio disputatio duco neque enim quotiens verbum aliqui sum scribo nos totiens is verbum littera sum cogitatio conquaero neque quotiens causa dico sum totiens ad is causa sepono argumentum revolvo nos oportet sed habeo certus locus qui ut littera ad verbum scribo sic ille ad causa explico statim occurro


Nostra est enim—si modo nos oratores, si in civium disceptationibus, si in periculis, si in deliberationibus publicis adhibendi auctores et principes sumus—nostra est, inquam, omnis ista prudentiae doctrinaeque possessio, in quam homines quasi caducam atque vacuam abundantes otio, nobis occupatis, involaverunt atque etiam aut inridentes oratorem, ut ille in Gorgia Socrates, cavillantur aut aliquid de oratoris arte paucis praecipiunt libellis eosque rhetoricos inscribunt, quasi non illa sint propria rhetorum, quae ab eisdem de iustitia, de officio, de civitatibus instituendis et regendis, de omni vivendi denique etiam de naturae ratione dicuntur.

noster sum enim si modo nos orator si in civis disceptatio si in periculum si in deliberatio publicus adhibeo auctor et princeps sum noster sum inquam omnis iste prudentia doctrina possessio in quam homo quasi caducus atque vacuus abundo otium nos occupo involo atque etiam aut irrideo orator ut ille in gorgias socrates cavillor aut aliquis de orator ars paucus praecipio libellus is rhetorici inscribo quasi non ille sum proprius rhetor qui ab idem de iustitia de officium de civitas instituo et rego de omnis vivo denique etiam de natura ratio dico