In re est item ridiculum, quod ex quadam depravata imitatione sumi solet, ut idem Crassus: "per tuam nobilitatem, per vestram familiam!" Quid aliud fuit, in quo contio rideret, nisi illa vultus et vocis imitatio? "Per tuas statuas!" vero cum dixit et extento bracchio paulum etiam de gestu addidit, vehementius risimus. Ex hoc genere est illa Rosciana imitatio senis:

in res sum item ridiculus qui ex quidam depravo imitatio sumo soleo ut idem crassus per tuus nobilitas per vester familia quis alius sum in quo contio rideo nisi ille vultus et vox imitatio per tuus statua verus cum dico et extendo bracchium paulus etiam de gestus addo vehemens rideo ex hic genus sum ille roscianus imitatio senex


Ego enim, qui ab ineunte aetate incensus essem studio utriusque vestrum, Crassi vero etiam amore, cum ab eo nusquam discederem, verbum ex eo numquam elicere potui de vi ac ratione dicendi, cum et per me ipsum egissem et per Drusum saepe temptassem; quo in genere tu, Antoni,—vere loquar—numquam mihi percontanti aut quaerenti aliquid defuisti et persaepe me, quae soleres in dicendo observare, docuisti.

ego enim qui ab ineo aetas incendo sum studium uterque vester crassus verus etiam amor cum ab is nusquam discedo verbum ex is numquam elices possum de vis atque ratio dico cum et per ego ipse ago et per drusus saepe tento quo in genus tu antonius verus loquor numquam ego perconto aut quaero aliquis desum et persaepe ego qui soleo in dico observaris doceo


Numerus autem in continuatione nullus est; distinctio et aequalium aut saepe variorum intervallorum percussio numerum conficit, quem in cadentibus guttis, quod intervallis distinguuntur, notare possumus, in amni praecipitante non possumus. Quod si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est articulis membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt; quae si in extremo breviora sunt, infringitur ille quasi verborum ambitus; sic enim has orationis conversiones Graeci nominant. Qua re aut paria esse debent posteriora superioribus, et extrema primis aut, quod etiam est melius et iucundius, longiora.

numerus autem in continuatio nullus sum distinctio et aequalis aut saepe varius intervallum percussio numerus confacio qui in cado gutta qui intervallum distinguo noto possum in amnis praecipito non possum qui si continuatio verbum hic solvo multus sum aptus atque jucundus si sum articulis membrum distinguo quam si continuo atque produco membrum ille modifico sum debeo qui si in exter brevis sum infringo ille quasi verbum ambitus sic enim hic oratio conversio graecum nomino qui res aut par sum debeo posterus superus et exter primus aut qui etiam sum bonus et jucundus longus


Qua re confiteor equidem huius boni naturam esse principem, sicut earum rerum, de quibus ante locutus sum, omnium; sed haec ars tota dicendi, sive artis imago quaedam et similitudo est, habet hanc vim, non ut totum aliquid, cuius in ingeniis nostris pars nulla sit, pariat et procreet, verum ut ea, quae sunt orta iam in nobis et procreata, educet atque confirmet;

qui res confiteor equidem hic bonus natura sum princeps sicut is res de qui ante loquor sum omnis sed hic ars totus dico sive ars imago quidam et similitudo sum habeo hic vis non ut totus aliquis qui in ingenium noster pars nullus sum pario et procreo verus ut is qui sum orior iam in nos et procreo educo atque confirmo


Id accidere credo, vel quod ingeni specimen est quoddam transilire ante pedes posita et alia longe repetita sumere; vel quod is, qui audit, alio ducitur cogitatione neque tamen aberrat, quae maxima est delectatio; vel quod in singulis verbis res ac totum simile conficitur; vel quod omnis translatio, quae quidem sumpta ratione est, ad sensus ipsos admovetur, maxime oculorum, qui est sensus acerrimus.

is accido credo vel qui ingenium specimen sum quidam transeo ante pes pono et alius longus repeto sumo vel qui is qui audio alius duco cogitatio neque tamen aberro qui maximus sum delectatio vel qui in singuli verbum res atque totus similis confacio vel qui omnis translatio qui quidem sumo ratio sum ad sensus ipse admoveo magnus oculus qui sum sensus acer


Est enim eloquentia una quaedam de summis virtutibus; quamquam sunt omnes virtutes aequales et pares, sed tamen est specie alia magis alia formosa et inlustris, sicut haec vis, quae scientiam complexa rerum sensa mentis et consilia sic verbis explicat, ut eos, qui audiant, quocumque incubuerit, possit impellere; quae quo maior est vis, hoc est magis probitate iungenda summaque prudentia; quarum virtutum expertibus si dicendi copiam tradiderimus, non eos quidem oratores effecerimus, sed furentibus quaedam arma dederimus.

sum enim eloquentia unus quidam de summus virtus quamquam sum omnis virtus aequal et par sed tamen sum species alius magis alius formosus et illustris sicut hic volo qui scientia complector res sentio mens et consilium sic verbum explico ut is qui audio quicumque incubo possum impello qui quo magnus sum volo hic sum magis probitas jungo summum prudentia qui virtus expers si dico copia trado non is quidem orator efficio sed furo quidam arma do


Itaque ego hac eadem opinione adductus scripsi etiam illud quodam in libello, qui me imprudente et invito excidit et pervenit in manus hominum, disertos cognosse me non nullos, eloquentem adhuc neminem, quod eum statuebam disertum, qui posset satis acute atque dilucide apud mediocris homines ex communi quadam opinione hominum dicere, eloquentem vero, qui mirabilius et magnificentius augere posset atque ornare quae vellet, omnisque omnium rerum, quae ad dicendum pertinerent, fontis animo ac memoria contineret. Id si est difficile nobis, quod ante, quam ad discendum ingressi sumus, obruimur ambitione et foro, sit tamen in re positum atque natura:

itaque ego hic idem opinio adduco scribo etiam ille quidam in libellus qui ego imprudens et invito excido et pervenio in manus homo dissero cogo ego non nullus eloquor adhuc nemo qui is statuo dissero qui possum satis acuo atque dilucidus apud mediocris homo ex communis quidam opinio homo dico eloquor verus qui mirabilis et magnificentius augeo possum atque ornaris qui volo omne omnis res qui ad dico pertineo fons animus atque memoria contineo is si sum difficilis nos qui ante quam ad disco ingredior sum obruo ambitio et forum sum tamen in res pono atque natura


Hanc ad consuetudinem exercitationis vos, adulescentes, est cohortatus Antonius atque a minutis angustisque concertationibus ad omnem vim varietatemque vos disserendi traducendos putavit; qua re non est paucorum libellorum hoc munus, ut ei, qui scripserunt de dicendi ratione, arbitrantur, neque Tusculani atque huius ambulationis antemeridianae aut nostrae posmeridianae sessionis; non enim solum acuenda nobis neque procudenda lingua est, sed onerandum complendumque pectus maximarum rerum et plurimarum suavitate, copia, varietate.

hic ad consuetudo exercitatio tu adulescens sum cohortor antonius atque ab minuo angustus concertatio ad omnis vis varietas tu dissero traduco puto qui res non sum paucus libellus hic munus ut is qui scribo de dico ratio arbitror neque tusculanus atque hic ambulatio antemeridianus aut noster posmeridianae sessio non enim solus acuo nos neque procudo lingua sum sed onero compleo pectus maximaris res et plurimaris suavitas copia varietas


Haec fuit P. Crassi illius veteris, haec Ti. Coruncani, haec proavi generi mei Scipionis prudentissimi hominis sapientia, qui omnes pontifices maximi fuerunt, ut ad eos de omnibus divinis atque humanis rebus referretur; eidemque in senatu et apud populum et in causis amicorum et domi et militiae consilium suum fidemque praestabant.

hic sum p crassus ille veto hic tiberius coruncanius hic proavus gener meus scipio prudens homo sapientia qui omnis pontifex magnus sum ut ad is de omnis divinus atque humanus res refero idem in senatus et apud populus et in causa amicus et domus et militia consilium suus fides praesto


In dicto autem ridiculum est id, quod verbi aut sententiae quodam acumine movetur; sed ut in illo superiore genere vel narrationis vel imitationis vitanda est mimorum et ethologorum similitudo, sic in hoc scurrilis oratori dicacitas magno opere fugienda est. Qui igitur distinguemus a Crasso, a Catulo, a ceteris familiarem vestrum Granium aut Vargulam amicum meum? Non me hercule in mentem mihi quidem venit: sunt enim dicaces; Granio quidem nemo dicacior. Hoc, opinor, primum, ne, quotienscumque potuerit dictum dici, necesse habeamus dicere.

in dico autem ridiculus sum is qui verbum aut sententia quidam acumen moveo sed ut in ille superus genus vel narratio vel imitatio vito sum mimus et ethologus similitudo sic in hic scurrilis orator dicacitas magnus opus fugio sum qui igitur distinguo ab crassus ab catulus ab ceterus familiaris vester granius aut vargula amicus meus non ego herculis in mens ego quidem venio sum enim dicax granius quidem nemo dicax hic opinor primus ne quotienscumque possum dico dico necesse habeo dico


Namque egomet, qui sero ac leviter Graecas litteras attigissem, tamen cum pro consule in Ciliciam proficiscens venissem Athenas, compluris tum ibi dies sum propter navigandi difficultatem commoratus; sed, cum cotidie mecum haberem homines doctissimos, eos fere ipsos, qui abs te modo sunt nominati, cum hoc nescio quo modo apud eos increbruisset, me in causis maioribus sicuti te solere versari, pro se quisque ut poterat de officio et de ratione oratoris disputabat.

namque nos qui serus atque levis graece littera attingo tamen cum pro consul in cilicia proficiscor venio athenae complures tum ibi dies sum propter navigo difficultas commoro sed cum cottidie ego habeo homo doceo is fere ipse qui abs tu modo sum nomino cum hic nescio quo modo apud is increbruisset ego in causa magnus sicut tu soleo versaris pro sui quisque ut possum de officium et de ratio orator disputo


nam neque tam est acris acies in naturis hominum et ingeniis, ut res tantas quisquam nisi monstratas possit videre, neque tanta tamen in rebus obscuritas, ut eas non penitus acri vir ingenio cernat, si modo aspexerit. In hoc igitur tanto tam immensoque campo cum liceat oratori vagari libere atque ubicumque constiterit, consistere in suo, facile suppeditat omnis apparatus ornatusque dicendi;

nam neque tam sum acer acies in natura homo et ingenium ut res tantus quisquam nisi monstro possum video neque tantus tamen in res obscuritas ut is non penitus acer vir ingenium cerno si modo aspicio in hic igitur tantus tam immensus campus cum licet orator vagaris libo atque ubicumque consto consisto in suus facilis suppedito omnis apparatus orno dico


instrumentum autem hoc forense, litigiosum, acre, tractum ex vulgi opinionibus exiguum saneque mendicum est; illud rursus ipsum, quod tradunt isti, qui profitentur se dicendi magistros, non multum est maius quam illud vulgare ac forense: apparatu nobis opus est et rebus exquisitis, undique conlectis, arcessitis, comportatis, ut tibi, Caesar, faciendum est ad annum; ut ego in aedilitate laboravi, quod cotidianis et vernaculis rebus satis facere me posse huic populo non putabam.

instrumentum autem hic forensis litigiosus acer traho ex vulgus opinio exiguus sanus mendicus sum ille rursus ipse qui trado iste qui profiteor sui dico magister non multus sum magnus quam ille vulgaris atque forensis apparatus nos opus sum et res exquaero undique collecta arcesso comportas ut tu caesar facio sum ad annus ut ego in aedilitas laboro qui cottidianus et vernaculis res satis facio ego possum hic populus non puto


Nos autem, quicumque in dicendo sumus, quoniam esse aliquo in numero vobis videmur, certe tamen ab huius multum genere distamus; quod quale sit, non est meum dicere, propterea quod minime sibi quisque notus est et difficillime de se quisque sentit; sed tamen dissimilitudo intellegi potest et ex motus mei mediocritate et ex eo, quod, quibus vestigiis primum institi, in eis fere soleo perorare et quod aliquanto me maior in verbis eligendis labor et cura torquet verentem, ne, si paulo obsoletior fuerit oratio, non digna exspectatione et silentio fuisse videatur.

nos autem quicumque in dico sum quoniam sum aliquis in numerus tu video certus tamen ab hic multus genus disto qui qualis sum non sum meus dico propterea qui paruus sui quisque notus sum et difficilis de sui quisque sentio sed tamen dissimilitudo intellego possum et ex moueo meus mediocritas et ex is qui qui vestigium primus insto in is fere soleo peroraris et qui aliquantus ego magnus in verbum eligo labor et cura torqueo vereor ne si paulus obsolesco sum oratio non dignus exspectatio et silentium sum video


dicere enim aiunt Ennium, flammam a sapiente facilius ore in ardente opprimi, quam bona dicta teneat; haec scilicet bona dicta, quae salsa sint; nam ea dicta appellantur proprio iam nomine. Sed ut in Scaevola continuit ea Crassus atque in illo altero genere, in quo nulli aculei contumeliarum inerant, causam illam disputationemque elusit, sic in Bruto, quem oderat et quem dignum contumelia iudicabat, utroque genere pugnavit.

dico enim aio ennius flamma ab sapio facilis os in ardeo opprimo quam bonus dictum teneo hic scilicet bonus dictum qui salio sum nam is dictum appello proprius iam nomen sed ut in scaevola contineo is crassus atque in ille alter genus in quo nullus aculeus contumeliaris insum causa ille disputatio eludo sic in brutus qui odi et qui dignus contumelia judico uterque genus pugno


Hanc, inquam, cogitandi pronuntiandique rationem vimque dicendi veteres Graeci sapientiam nominabant; hinc illi Lycurgi, hinc Pittaci, hinc Solones atque ab hac similitudine Coruncanii nostri, Fabricii, Catones, Scipiones fuerunt, non tam fortasse docti, sed impetu mentis simili et voluntate. Eadem autem alii prudentia, sed consilio ad vitae studia dispari quietem atque otium secuti, ut Pythagoras, Democritus, Anaxagoras, a regendis civitatibus totos se ad cognitionem rerum transtulerunt; quae vita propter tranquillitatem et propter ipsius scientiae suavitatem, qua nihil est hominibus iucundius, pluris, quam utile fuit rebus publicis, delectavit.

hic inquam cogito pronuntio ratio vis dico vetus graecum sapientia nomino hinc ille lycurgus hinc pittacus hinc solon atque ab hic similitudo coruncanius noster fabricius cato scipio sum non tam fortasse doceo sed impetus mens similis et voluntas idem autem alius prudentia sed consilium ad vita studium disparus quies atque otium sequor ut pythagoras democritus anaxagoras ab rego civitas totus sui ad cognitio res transfero qui vito propter tranquillitas et propter ipse scientia suavitas qui nihil sum homo jucundus multus quam utilis sum res publicus delecto


'Nos vero et valde quidem' Catulus inquit 'putamus atque eo magis, quod nulla mihi ostentatione videris esse usurus; exorsus es enim non gloriose, ut tu putas, magis a veritate, quam a nescio qua dignitate.'

nos verus et validus quidem catulus inquam puto atque is magis qui nullus ego ostentatio video sum utor exordior sum enim non gloriosus ut tu puto magis ab veritas quam ab nescio qui dignitas


Equidem propinquum nostrum P. Crassum cum multis aliis rebus elegantem hominem et ornatum tum praecipue in hoc efferendum et laudandum puto, quod, cum P. Scaevolae frater esset, solitus est ei persaepe dicere neque illum in iure civili satis facere posse, nisi dicendi copiam adsumpsisset —quod quidem hic, qui mecum consul fuit, filius eius est consecutus—neque se ante causas amicorum tractare atque agere coepisse, quam ius civile didicisset.

equidem propinquus nos p crassus cum multus alius res elego homo et orno tum praecipuus in hic effero et laudo puto qui cum p scaevola frater sum soleo sum is persaepe dico neque ille in ius civilis satis facio possum nisi dico copia adsumo qui quidem hic qui ego consul sum filius is sum consequor neque sui ante causa amicus tractaris atque ago coepio quam ius civilis disco


Ac si nos, id quod maxime debet, nostra patria delectat, cuius rei tanta est vis ac tanta natura, ut Ithacam illam in asperrimis saxulis tamquam nidulum adfixam sapientissimus vir immortalitati anteponeret, quo amore tandem inflammati esse debemus in eius modi patriam, quae una in omnibus terris domus est virtutis, imperi, dignitatis? Cuius primum nobis mens, mos, disciplina nota esse debet, vel quia est patria parens omnium nostrum, vel quia tanta sapientia fuisse in iure constituendo putanda est quanta fuit in his tantis opibus imperi comparandis.

atque si nos is qui magnus debeo noster patria delecto qui res tantus sum volo atque tantus natura ut ithaca ille in asper saxulis tamquam nidulis affigo sapio vir immortalitas antepono quo amor tandem inflammo sum debeo in is modus patria qui unus in omnis terra domus sum virtus imperium dignitas qui primus nos mens mos disciplina nosco sum debeo vel quia sum patria parens omnis nos vel quia tantus sapientia sum in ius constituo puto sum quantus sum in hic tantus ops imperium comparo


Natura nulla est, ut mihi videtur, quae non habeat in suo genere res compluris dissimilis inter se, quae tamen consimili laude dignentur; nam et auribus multa percipimus, quae etsi nos vocibus delectant, tamen ita sunt varia saepe, ut id, quod proximum audias, iucundissimum esse videatur; et oculis conliguntur paene innumerabiles voluptates, quae nos ita capiunt, ut unum sensum in dissimili genere delectent; et reliquos sensus voluptates oblectant dispares, ut sit difficile iudicium excellentis maxime suavitatis.

natura nullus sum ut ego video qui non habeo in suus genus res complures dissimilis inter sui qui tamen consimilis laus digno nam et auris multus percipio qui etsi nos vox delecto tamen ita sum vario saepe ut is qui propior audio jucundus sum video et oculus conliguntur paene innumerabilis voluptas qui nos ita capio ut unus sensus in dissimilis genus delecto et reliquus sensus voluptas oblecto disparis ut sum difficilis iudicium excello magnus suavitas


Sed fuit hoc in utroque eorum, ut Crassus non tam existimari vellet non didicisse, quam illa despicere et nostrorum hominum in omni genere prudentiam Graecis anteferre; Antonius autem probabiliorem hoc populo orationem fore censebat suam, si omnino didicisse numquam putaretur; atque ita se uterque graviorem fore, si alter contemnere, alter ne nosse quidem Graecos videretur.

sed sum hic in uterque is ut crassus non tam existimo volo non disco quam ille despicio et noster homo in omnis genus prudentia graecum antefero antonius autem probabilis hic populus oratio sum censeo suus si omnino disco numquam puto atque ita sui uterque gravis sum si alter contemno alter ne nosco quidem graeci video


Ac tamen, quoniam de oratore nobis disputandum est, de summo oratore dicam necesse est; vis enim et natura rei, nisi perfecta ante oculos ponitur, qualis et quanta sit intellegi non potest. Me autem, Catule, fateor neque hodie in istis libris et cum istis hominibus vivere nec vero, id quod tu recte commeministi, ullum umquam habuisse sepositum tempus ad discendum ac tantum tribuisse doctrinae temporis, quantum mihi puerilis aetas, forenses feriae concesserint.

atque tamen quoniam de orator nos disputo sum de superus orator dico necesse sum volo enim et natura res nisi perficio ante oculus pono qualis et quantus sum intellego non possum ego autem catulis fateor neque hodie in iste liber et cum iste homo vivo neque verus is qui tu rectus conmemini ullus umquam habeo sepono tempus ad disco atque tantus tribuo doctrina tempus quantus ego puerilis aetas forensis feriae concedo


Quid enim est aut tam admirabile, quam ex infinita multitudine hominum exsistere unum, qui id, quod omnibus natura sit datum, vel solus vel cum perpaucis facere possit? aut tam iucundum cognitu atque auditu, quam sapientibus sententiis gravibusque verbis ornata oratio et polita? aut tam potens tamque magnificum, quam populi motus, iudicum religiones, senatus gravitatem unius oratione converti? Quid tam porro regium, tam liberale, tam munificum, quam opem ferre supplicibus, excitare adflictos, dare salutem, liberare periculis, retinere homines in civitate?

quis enim sum aut tam admirabilis quam ex infinitus multitudo homo exsisto unus qui is qui omnis natura sum do vel solus vel cum perpaucus facio possum aut tam iucundus cognitus atque auditus quam sapio sententia gravis verbum orno oratio et polio aut tam possum tam magnificus quam populus moueo iudex religio senatus gravitas unus oratio converto quis tam porro regius tam liberal tam munificus quam ops fero supplex excitaris affligo do salus liberaris periculum retineo homo in civitas


Ergo, ut ad primum illud revertar, sit orator nobis is, qui, ut Crassus descripsit, accommodate ad persuadendum possit dicere; is autem concludatur in ea, quae sunt in usu civitatum vulgari ac forensi, remotisque ceteris studiis, quamvis ea sint ampla atque praeclara, in hoc uno opere, ut ita dicam, noctes et dies urgeatur; imiteturque illum, cui sine dubio summa vis dicendi conceditur, Atheniensem Demosthenem, in quo tantum studium fuisse tantusque labor dicitur, ut primum impedimenta naturae diligentia industriaque superaret, cumque ita balbus esset, ut eius ipsius artis, cui studeret, primam litteram non posset dicere, perfecit meditando, ut nemo planius esse locutus putaretur; deinde cum spiritus eius esset angustior, tantum continenda anima in dicendo est adsecutus, ut una continuatione verborum, id quod eius scripta declarant, binae ei contentiones vocis et remissiones continerentur;

ergo ut ad primus ille revorto sum orator nos is qui ut crassus describo accommodo ad persuadeo possum dico is autem concludo in is qui sum in usus civitas vulgaris atque forensis removeo ceterus studium quivis is sum amplus atque praeclarus in hic unus opus ut ita dico nox et dies urgeo imito ille qui sine dubius summus volo dico concedo atheniensis demosthenes in quo tantus studium sum tantus labor dico ut primus impedimentum natura diligentia industrius supero cum ita balbus sum ut is ipse ars qui studeo primus littera non possum dico perficio meditor ut nemo planus sum loquor puto deinde cum spiritus is sum angustus tantus contineo anima in dico sum assequor ut unus continuatio verbum is qui is scribo declaro bini is contentio vox et remissio contineo


in oratore autem acumen dialecticorum, sententiae philosophorum, verba prope poetarum, memoria iuris consultorum, vox tragoedorum, gestus paene summorum actorum est requirendus; quam ob rem nihil in hominum genere rarius perfecto oratore inveniri potest; quae enim, singularum rerum artifices singula si mediocriter adepti sunt, probantur, ea nisi omnia sunt in oratore summa, probari non possunt.'

in orator autem acumen dialectica sententia philosophus verbum prope poetaris memoria ius consultor vox tragoedus gero paene summus actor sum requiro quam ob res nihil in homo genus rarus perficio orator invenio possum qui enim singularis res artifex singulus si mediocris adipiscor sum probo is nisi omnis sum in orator summus probaris non possum


Tum Iulius 'ego me hercule,' inquit 'Antoni, semper is fui, qui de te oratore sic praedicarem, unum te in dicendo mihi videri tectissimum propriumque hoc esse laudis tuae nihil a te umquam esse dictum, quod obesset ei, pro quo diceres; idque memoria teneo, cum mihi sermo cum hoc Crasso, multis audientibus, esset institutus Crassusque plurimis verbis eloquentiam laudaret tuam, dixisse me cum ceteris tuis laudibus hanc esse vel maximam quod non solum quod opus esset diceres, sed etiam quod non opus esset non diceres;

tum iulius ego ego herculis inquam antonius semper is sum qui de tu orator sic praedicaris unus tu in dico ego video tego proprius hic sum laus tuus nihil ab tu umquam sum dico qui obsum is pro quo dico is memoria teneo cum ego sermo cum hic crassus multus audio sum instituo crassus multus verbum eloquentia laudo tuus dico ego cum ceterus tuus laus hic sum vel maximus qui non solus qui opus sum dico sed etiam qui non opus sum non dico


Quod si in gestu, qui multum oratorem adiuvat, et in voce, quae una maxime eloquentiam vel commendat vel sustinet, elaborare nobis non licet ac tantum in utroque adsequi possumus, quantum in hac acie cotidiani muneris spati nobis datur, quanto minus est ad iuris civilis perdiscendi occupationem descendendum? Quod et summatim percipi sine doctrina potest et hanc habet ab illis rebus dissimilitudinem, quod vox et gestus subito sumi et aliunde adripi non potest, iuris utilitas ad quamque causam quamvis repente vel a peritis vel de libris depromi potest.

qui si in gestus qui multus orator adjuvo et in vox qui unus magnus eloquentia vel commendo vel sustineo elaboraris nos non licet atque tantus in uterque assequor possum quantus in hic acies cottidianus munus spatium nos do quantus paruus sum ad ius civilis perdisco occupatio descendo qui et summatim percipio sine doctrina possum et hic habeo ab ille res dissimilitudo qui vox et gero subeo sumo et aliunde adrapio non possum ius utilitas ad quisque causa quivis repens vel ab peritus vel de liber depromo possum


Nos enim, qui ipsi sermoni non interfuissemus et quibus C. Cotta tantum modo locos ac sententias huius disputationis tradidisset, quo in genere orationis utrumque oratorem cognoveramus, id ipsum sumus in eorum sermone adumbrare conati: quod si quis erit, qui ductus opinione vulgi aut Antonium ieiuniorem aut Crassum pleniorem fuisse putet, quam quo modo a nobis uterque inductus est, is erit ex eis, qui aut illos non audierit aut iudicare non possit; nam fuit uterque, ut exposui antea, cum studio atque ingenio et doctrina praestans omnibus, tum in suo genere perfectus, ut neque in Antonio deesset hic ornatus orationis neque in Crasso redundaret.

nos enim qui ipse sermo non intersum et qui que cotta tantus modo locus atque sententia hic disputatio trado quo in genus oratio uterque orator cognosco is ipse sum in is sermo adumbraris conor qui si quis sum qui duco opinio vulgus aut antonius jejunus aut crassus plenus sum puto quam quo modo ab nos uterque induco sum is sum ex is qui aut ille non audio aut iudicaris non possum nam sum uterque ut expono antea cum studium atque ingenium et doctrina praesto omnis tum in suus genus perficio ut neque in antonius desum hic orno oratio neque in crassus redundo


Sed quoniam oppressi iam sumus opinionibus non modo vulgi, verum etiam hominum leviter eruditorum, qui, quae complecti tota nequeunt, haec facilius divulsa et quasi discerpta contrectant, et qui tamquam ab animo corpus, sic a sententiis verba seiungunt, quorum sine interitu fieri neutrum potest, non suscipiam oratione mea plus quam mihi imponitur; tantum significabo brevi neque verborum ornatum inveniri posse non partis expressisque sententiis, neque esse ullam sententiam inlustrem sine luce verborum.

sed quoniam opprimo iam sum opinio non modo vulgus verus etiam homo levis eruditor qui qui complector totus nequeo hic facilis divello et quasi discerpo contrecto et qui tamquam ab animus corpus sic ab sententia verbum sejungo qui sine interitus fio neuter possum non suscipio oratio meus multus quam ego impono tantus significo brevis neque verbum orno invenio possum non pars exprimo sententia neque sum ullus sententia illustris sine lux verbum


Vere mihi hoc videor esse dicturus, ex omnibus eis, qui in harum artium liberalissimis studiis sint doctrinisque versati, minimam copiam poetarum et oratorum egregiorum exstitisse: atque in hoc ipso numero, in quo perraro exoritur aliquis excellens, si diligenter et ex nostrorum et ex Graecorum copia comparare voles, multo tamen pauciores oratores quam poetae boni reperientur.

verus ego hic video sum dico ex omnis is qui in haris ars liberalis studium sum doctrina verso minimus copia poetaris et orator egregius exsisto atque in hic ipse numerus in quo perrarus exorior aliquis excello si diligenter et ex noster et ex graecum copia comparo volo multus tamen paucus orator quam poeta bonus reperio


Ac, ne hoc forte magnum ac mirabile esse videatur hominem totiens irasci, totiens dolere, totiens omni motu animi concitari, praesertim in rebus alienis, magna vis est earum sententiarum atque eorum locorum, quos agas tractesque dicendo, nihil ut opus sit simulatione et fallaciis; ipsa enim natura orationis eius, quae suscipitur ad aliorum animos permovendos, oratorem ipsum magis etiam quam quemquam eorum qui audiunt permovet.

atque ne hic fors magnus atque mirabilis sum video homo totiens irascor totiens doleo totiens omnis motus animus concitaris praesertim in res alienus magnus volo sum is sententiaris atque is locus qui ago tracto dico nihil ut opus sum simulatio et fallacia ipse enim natura oratio is qui suscipio ad alius animus permoveo orator ipse magis etiam quam quisquam is qui audio permoveo


Suavis autem est et vehementer saepe utilis iocus et facetiae; quae, etiam si alia omnia tradi arte possunt, naturae sunt propria certe neque ullam artem desiderant: in quibus tu longe aliis mea sententia, Caesar, excellis; quo magis mihi etiam aut testis esse potes nullam esse artem salis aut, si qua est, eam tu potissimum nos docere.'

sue autem sum et vehemens saepe utilis iocus et facetia qui etiam si alius omnis trado ars possum natura sum proprius certus neque ullus ars desidero in qui tu longus alius meus sententia caesar excello quo magis ego etiam aut testis sum possum nullus sum ars sal aut si qui sum is tu potis nos doceo


qui autem ita faciet, ut oportet, primum vigilet necesse est in deligendo; deinde, quem probarit, in eo, quae maxime excellent, ea diligentissime persequatur. Quid enim causae censetis esse cur aetates extulerint singulae singula prope genera dicendi? Quod non tam facile in nostris oratoribus possumus iudicare, quia scripta, ex quibus iudicium fieri posset, non multa sane reliquerunt, quam in Graecis, ex quorum scriptis, cuiusque aetatis quae dicendi ratio voluntasque fuerit, intellegi potest.

qui autem ita facio ut oportet primus vigilo necesse sum in deligo deinde qui probo in is qui magnus excello is diligens persequor quis enim causa censeo sum cur aetas effero singulus singulus prope genus dico qui non tam facilis in noster orator possum iudicaris quia scribo ex qui iudicium fio possum non multus sanus relinquo quam in graecum ex qui scribo quisque aetas qui dico ratio voluntas sum intellego possum


Sed hi loci ei demum oratori prodesse possunt, qui est versatus in rerum vel usu, quem aetas denique adferet, vel auditione et cogitatione, quae studio et diligentia praecucurrit aetatem. Nam si tu mihi quamvis eruditum hominem adduxeris, quamvis acrem et acutum in cogitando, quamvis ad pronuntiandum expeditum, si erit idem in consuetudine civitatis, in exemplis, in institutis, in moribus ac voluntatibus civium suorum hospes, non multum ei loci proderunt illi, ex quibus argumenta promuntur: subacto mihi ingenio opus est, ut agro non semel arato, sed iterato, quo meliores fetus possit et grandiores edere; subactio autem est usus, auditio, lectio, litterae.

sed hic locus is demum orator prosum possum qui sum verso in res vel usus qui aetas denique affero vel auditio et cogitatio qui studium et diligentia praecurro aetas nam si tu ego quivis erudio homo adduco quivis acer et acutus in cogito quivis ad pronuntio expedio si sum idem in consuetudo civitas in exemplum in institus in mos atque voluntas civis suus hospes non multus is locus prosum ille ex qui argumentum promo subigo ego ingenium opus sum ut ager non semel aro sed itero quo bonus fetus possum et grandis edo subactio autem sum utor auditio lectio littera


Quid vero? clarissima M'. Curi causa Marcique Coponi nuper apud centumviros quo concursu hominum, qua exspectatione defensa est? Cum Q. Scaevola, aequalis et conlega meus, homo omnium et disciplina iuris civilis eruditissimus et ingenio prudentiaque acutissimus et oratione maxime limatus atque subtilis atque, ut ego soleo dicere, iuris peritorum eloquentissimus, eloquentium iuris peritissimus, ex scripto testamentorum iura defenderet negaretque, nisi postumus et natus et, ante quam in suam tutelam veniret, mortuus esset, heredem eum esse posse, qui esset secundum postumum et natum et mortuum heres institutus; ego autem defenderem eum hac tum mente fuisse, qui testamentum fecisset, ut, si filius non esset, qui in suam tutelam veniret, M'. Curius esset heres, num destitit uterque nostrum in ea causa in auctoritatibus, in exemplis, in testamentorum formulis, hoc est, in medio iure civili versari?

quis verus clarus m curius causa marcius coponius nuper apud centumviri quo concursus homo qui exspectatio defendo sum cos q scaevola aequalis et collega meus homo omnis et disciplina ius civilis erudio et ingenium prudens acuo et oratio magnus limo atque subtilis atque ut ego soleo dico ius peritor eloquens eloquor ius pereo ex scribo testamentor ius defendo nego nisi postumus et nascor et ante quam in suus tutela venio mortuus sum heres is sum possum qui sum secundus postumus et natus et mortuus heres instituo ego autem defendo is hic tum mens sum qui testamentum facio ut si filius non sum qui in suus tutela venio m curius sum heres num desisto uterque nos in is causa in auctoritas in exemplum in testamentor formulis hic sum in medium ius civilis versaris


Ad consilium autem de re publica dandum caput est nosse rem publicam; ad dicendum vero probabiliter nosse mores civitatis, qui quia crebro mutantur, genus quoque orationis est saepe mutandum; et quamquam una fere vis est eloquentiae, tamen quia summa dignitas est populi, gravissima causa rei publicae, maximi motus multitudinis, genus quoque dicendi grandius quoddam et inlustrius esse adhibendum videtur; maximaque pars orationis admovenda est ad animorum motus non numquam aut cohortatione aut commemoratione aliqua aut in spem aut in metum aut ad cupiditatem aut ad gloriam concitandos, saepe etiam a temeritate, iracundia, spe, iniuria, invidia, crudelitate revocandos.

ad consilium autem de res publicus do caput sum nosco res publicus ad dico verus probabilis nosco mos civitas qui quia creber muto genus quoque oratio sum saepe muto et quamquam unus fere volo sum eloquentia tamen quia summus dignitas sum populus gravis causa res publicus magnus moueo multitudo genus quoque dico grandis quidam et illustris sum adhibeo video magnus pars oratio admoveo sum ad animus moueo non numquam aut cohortatio aut commemoratio aliqui aut in spes aut in metus aut ad cupiditas aut ad gloria concito saepe etiam ab temeritas iracundia spes iniuria invidia crudelitas revoco


Ut enim Romam rediit extremo ludorum scaenicorum die, vehementer commotus oratione ea, quae ferebatur habita esse in contione a Philippo, quem dixisse constabat videndum sibi esse aliud consilium; illo senatu se rem publicam gerere non posse, mane Idibus Septembribus et ille et senatus frequens vocatu Drusi in curiam venit; ibi cum Drusus multa de Philippo questus esset, rettulit ad senatum de illo ipso, quod in eum ordinem consul tam graviter in contione esset invectus.

ut enim roma redeo exter ludus scaenicus dies vehemens commoueo oratio is qui fero habeo sum in contio ab philippus qui dico consto video sui sum alius consilium ille senatus sui res publicus gero non possum mane idus september et ille et senatus frequens voco drusus in curia venio ibi cum drusus multus de philippus queror sum refero ad senatus de ille ipse qui in is ordo consul tam gravis in contio sum inveho


Quid Pericles? de cuius vi dicendi sic accepimus, ut, cum contra voluntatem Atheniensium loqueretur pro salute patriae severius, tamen id ipsum, quod ille contra popularis homines diceret, populare omnibus et iucundum videretur; cuius in labris veteres comici, etiam cum illi male dicerent (quod tum Athenis fieri licebat), leporem habitasse dixerunt tantamque in eodem vim fuisse, ut in eorum mentibus, qui audissent, quasi aculeos quosdam relinqueret. At hunc non declamator aliqui ad clepsydram latrare docuerat, sed, ut accepimus, Clazomenius ille Anaxagoras vir summus in maximarum rerum scientia: itaque hic doctrina, consilio, eloquentia excellens quadraginta annis praefuit Athenis et urbanis eodem tempore et bellicis rebus.

quis pericles de qui vis dico sic accipio ut cum contra voluntas atheniensis loquor pro salus patria severus tamen is ipse qui ille contra popularis homo dico popularis omnis et iucundus video qui in labrum vetus comicus etiam cum ille malus dico qui tum athenae fio licet lepor habito dico tantus in idem vis sum ut in is mens qui audio quasi aculeus quidam relinquo at hic non declamator aliqui ad clepsydra latraris doceo sed ut accipio clazomenius ille anaxagoras vir summus in maximaris res scientia itaque hic doctrina consilium eloquentia excello quadraginta annus praesum athenae et urbanus idem tempus et bellicus res


Apertam enim narrationem tam esse oportet quam cetera; sed hoc magis in hac elaborandum est, quod et difficilius est non esse obscurum in re narranda quam aut in principio aut in argumentando aut in perorando; et maiore etiam periculo haec pars orationis obscura est quam ceterae, vel quia, si quo alio in loco est dictum quid obscurius, tantum id perit, quod ita dictum est, narratio obscura totam occaecat orationem; vel quod alia possis, semel si obscurius dixeris, dicere alio loco planius, narrationis unus est in causa locus. Erit autem perspicua narratio, si verbis usitatis, si ordine temporum servato, si non interrupte narrabitur.

aperio enim narratio tam sum oportet quam ceterus sed hic magis in hic elaboro sum qui et difficilis sum non sum obscurus in res narro quam aut in principium aut in argumentor aut in peroro et magnus etiam periculum hic pars oratio obscurus sum quam ceterus vel quia si quo alius in locus sum dico quis obscurus tantus is pereo qui ita dico sum narratio obscurus totus occaeco oratio vel qui alius possum semel si obscurus dico dico alius locus planus narratio unus sum in causa locus sum autem perspicuus narratio si verbum usitas si ordo tempus servo si non interrumpo narro


illa "si tu et adversus et aversus impudicus es." Etiam interpretatio nominis habet acumen, cum ad ridiculum convertas, quam ob rem ita quis vocetur; ut ego nuper Nummium divisorem, ut Neoptolemum ad Troiam, sic illum in campo Martio nomen invenisse; atque haec omnia verbo continentur. Saepe etiam versus facete interponitur, vel ut est vel paululum immutatus, aut aliqua pars versus, ut Stati a Scauro stomachante; ex quo sunt non nulli, qui tuam legem de civitate natam, Crasse, dicant:

ille si tu et adverro et averto impudicus sum etiam interpretatio nomen habeo acumen cum ad ridiculus converto quam ob res ita quis voco ut ego nuper nummium divisor ut neoptolemus ad troius sic ille in campus martius nomen invenio atque hic omnis verbum contineo saepe etiam verro facetus interpono vel ut sum vel paululum immuto aut aliqui pars verro ut stas ab scaurus stomachor ex quo sum non nullus qui tuus lex de civitas nata crassus dico


Qui cum inter se, ut ipsorum usus ferebat, amicissime consalutassent: 'quid vos tandem?' Crassus 'num quidnam' inquit 'novi?' 'Nihil sane,' inquit Catulus 'etenim vides esse ludos; sed—vel tu nos ineptos licet' inquit 'vel molestos putes—cum ad me in Tusculanum' inquit 'heri vesperi venisset Caesar de Tusculano suo, dixit mihi a se Scaevolam hinc euntem esse conventum, ex quo mira quaedam se audisse dicebat; te, quem ego totiens omni ratione temptans ad disputandum elicere non potuissem, permulta de eloquentia cum Antonio disseruisse et tamquam in schola prope ad Graecorum consuetudinem disputasse:

qui cum inter sui ut ipse utor fero amicus consaluto quis tu tandem crassus num quisnam inquam nosco nihil sanus inquam catulus etenim video sum ludus sed vel tu nos ineptus licet inquam vel molestus puto cum ad ego in tusculanus inquam heri vesperus venio caesar de tusculanus suus dico ego ab sui scaevola hinc eo sum convenio ex quo mirus quidam sui audio dico tu qui ego totiens omnis ratio tempto ad disputo elices non possum permultus de eloquentia cum antonius disseruio et tamquam in schola prope ad graecum consuetudo disputo


verborum autem ratio et genus orationis fusum atque tractum et cum lenitate quadam aequabiliter profluens sine hac iudiciali asperitate et sine sententiarum forensibus aculeis persequendum est. Harum tot tantarumque rerum videtisne nulla esse praecepta, quae in artibus rhetorum reperiantur? In eodem silentio multa alia oratorum officia iacuerunt, cohortationes, praecepta, consolationes, admonita, quae tractanda sunt omnia disertissime, sed locum suum in his artibus, quae traditae sunt, habent nullum.

verbum autem ratio et genus oratio fundo atque traho et cum lenitas quidam aequabilis profluo sine hic iudicial asperitas et sine sententiaris forensis aculeus persequor sum haris tot tantus res video nullus sum praecipio qui in ars rhetor reperio in idem silentium multus alius orator officium jaceo cohortatio praecipio consolatio admoneo qui tracto sum omnis dissero sed locus suus in hic ars qui trado sum habeo nullus


Sed quoniam de nostra possessione depulsi in parvo et eo litigioso praediolo relicti sumus et aliorum patroni nostra tenere tuerique non potuimus, ab eis, quod indignissimum est, qui in nostrum patrimonium inruperunt, quod opus est nobis mutuemur.

sed quoniam de noster possessio depello in parvus et is litigiosus praediolum relinquo sum et alius patronus noster teneo tueor non possum ab is qui indignus sum qui in nos patrimonium irrumpo qui opus sum nos mutuor


Sed omnis loquendi elegantia, quamquam expolitur scientia litterarum, tamen augetur legendis oratoribus et poetis; sunt enim illi veteres, qui ornare nondum poterant ea, quae dicebant, omnes prope praeclare locuti; quorum sermone adsuefacti qui erunt, ne cupientes quidem poterunt loqui nisi Latine. Neque tamen erit utendum verbis eis, quibus iam consuetudo nostra non utitur, nisi quando ornandi causa parce, quod ostendam; sed usitatis ita poterit uti, lectissimis ut utatur, is, qui in veteribus erit scriptis studiose et multum volutatus.

sed omnis loquor elegantia quamquam expolio scientia litteraris tamen augeo lego orator et poeta sum enim ille vetus qui ornaris nondum possum is qui dico omnis prope praeclaris loquor qui sermo adsuefacti qui sum ne cupio quidem possum loquor nisi latinum neque tamen sum utor verbum is qui iam consuetudo noster non uto nisi quando orno causa parco qui ostendo sed usitas ita possum uti lectus ut uto is qui in vetus sum scribo studiosus et multus voluto


Nihilne igitur prodest oratori iuris civilis scientia? Non possum negare prodesse ullam scientiam, ei praesertim, cuius eloquentia copia rerum debeat esse ornata; sed multa et magna et difficilia sunt ea, quae sunt oratori necessaria, ut eius industriam in plura studia distrahere nolim.

nihil igitur prodo orator ius civilis scientia non possum nego prosum ullus scientia is praesertim qui eloquentia copia res debeo sum orno sed multus et magnus et difficilis sum is qui sum orator necessarius ut is industria in multus studium distraho nolo


Tum Catulus 'haudquaquam hercule' inquit 'Crasse, mirandum est esse in te tantam dicendi vel vim vel suavitatem vel copiam; quem quidem antea natura rebar ita dicere, ut mihi non solum orator summus, sed etiam sapientissimus homo viderere; nunc intellego illa te semper etiam potiora duxisse, quae ad sapientiam spectarent, atque ex his hanc dicendi copiam fluxisse. Sed tamen cum omnis gradus aetatis recordor tuae cumque vitam tuam ac studia considero, neque, quo tempore ista didiceris, video, nec magno opere te istis studiis, hominibus, libris intellego deditum. Neque tamen possum statuere, utrum magis mirer te illa, quae mihi persuades maxima esse adiumenta, potuisse in tantis tuis occupationibus perdiscere, an, si non potueris, posse isto modo dicere.'

tum catulus haudquaquam herculis inquam crassus miror sum sum in tu tantus dico vel vis vel suavitas vel copia qui quidem antea natura reor ita dico ut ego non solus orator summus sed etiam sapio homo video nunc intellego ille tu semper etiam potis duco qui ad sapientia specto atque ex hic hic dico copia fluo sed tamen cum omnis gradus aetas recordor tuus cum vita tuus atque studium considero neque quo tempus iste disco video neque magnus opus tu iste studium homo liber intellego dedo neque tamen possum statuo utrum magis miror tu ille qui ego persuadeo maximus sum adjumentum possum in tantus tuus occupatio perdisco an si non possum possum iste modo dico


Urbana etiam dissimulatio est, cum alia dicuntur ac sentias, non illo genere, de quo ante dixi, cum contraria dicas, ut Lamiae Crassus, sed cum toto genere orationis severe ludas, cum aliter sentias ac loquare;

urbanus etiam dissimulatio sum cum alius dico atque sentio non ille genus de quo ante dico cum contrarius dico ut lamia crassus sed cum totus genus oratio sero ludo cum aliter sentio atque loquaris


Tum Cotta 'equidem,' inquit 'Crasse, non possum queri, quod mihi videare aliud quiddam, id quod non susceperis, disputasse; plus enim aliquanto attulisti, quam tibi erat tributum a nobis ac denuntiatum; sed certe ut eae partes fuerunt tuae, de inlustranda oratione ut diceres, et eras ipse iam ingressus atque in quattuor partis omnem orationis laudem discripseras, cum de duabus primis nobis quidem satis, sed, ut ipse dicebas, celeriter exigueque dixisses, duas tibi reliquas feceras, quem ad modum primum ornate, deinde etiam apte diceremus:

tum cotta equidem inquam crassus non possum queror qui ego videaris alius quidam is qui non suscipio disputo multus enim aliquantus affero quam tu sum tribuo ab nos atque denuntio sed certus ut is pars sum tuus de inlustro oratio ut dico et sum ipse iam ingredior atque in quattuor pars omnis oratio laus discribo cum de duo primus nos quidem satis sed ut ipse dico celer exiguus dico duo tu reliquus facio qui ad modus primus orno deinde etiam aptus dico


Est enim et scientia comprehendenda rerum plurimarum, sine qua verborum volubilitas inanis atque inridenda est, et ipsa oratio conformanda non solum electione, sed etiam constructione verborum, et omnes animorum motus, quos hominum generi rerum natura tribuit, penitus pernoscendi, quod omnis vis ratioque dicendi in eorum, qui audiunt, mentibus aut sedandis aut excitandis expromenda est; accedat eodem oportet lepos quidam facetiaeque et eruditio libero digna celeritasque et brevitas et respondendi et lacessendi subtili venustate atque urbanitate coniuncta; tenenda praeterea est omnis antiquitas exemplorumque vis, neque legum ac iuris civilis scientia neglegenda est.

sum enim et scientia comprehendo res plurimaris sine qui verbum volubilitas inanis atque irrideo sum et ipse oratio conformo non solus electio sed etiam constructio verbum et omnis animus moueo qui homo gener res natura tribuo penitus pernosco qui omnis volo ratio dico in is qui audio mens aut sedo aut excito expromo sum accedo idem oportet lepos quidam facetia et eruditio liber dignus celeritas et brevitas et respondeo et lacesso subtilis venustas atque urbanitas conjungo teneo praeterea sum omnis antiquitas exemplum volo neque lex atque ius civilis scientia neglego sum


Sed ut ad Graecos referam orationem, quibus carere hoc quidem in sermonis genere non possumus —nam ut virtutis a nostris, sic doctrinae sunt ab illis exempla petenda—septem fuisse dicuntur uno tempore, qui sapientes et haberentur et vocarentur: hi omnes praeter Milesium Thalen civitatibus suis praefuerunt. Quis doctior eisdem temporibus illis aut cuius eloquentia litteris instructior fuisse traditur quam Pisistrati? qui primus Homeri libros confusos antea sic disposuisse dicitur, ut nunc habemus. Non fuit ille quidem civibus suis utilis, sed ita eloquentia floruit, ut litteris doctrinaque praestaret.

sed ut ad graeci refero oratio qui careo hic quidem in sermo genus non possum nam ut virtus ab noster sic doctrina sum ab ille exemplum peto septem sum dico unus tempus qui sapio et habeo et voco hic omnis praeter milesius thalen civitas suus praesum quis doceo idem tempus ille aut qui eloquentia littera instruo sum trado quam pisistratus qui primus homerus liber confundo antea sic dispono dico ut nunc habeo non sum ille quidem civis suus utilis sed ita eloquentia floreo ut littera doctrina praesto


ad sedandum autem, magno illa labore, magnis periculis esse parta nec ad suum commodum, sed ad aliorum esse conlata; eumque, si quam gloriam peperisse videatur, tamen etsi ea non sit iniqua merces periculi, tamen ea non delectari totamque abicere atque deponere; omninoque perficiendum est, quoniam plerique sunt invidi maximeque hoc est commune vitium et perpetuum, invidetur autem praestanti florentique fortunae, ut haec opinio minuatur et illa excellens opinione fortuna cum laboribus et miseriis permixta videatur.

ad sedo autem magnus ille labor magnus periculum sum pario neque ad suus commodus sed ad alius sum confero is si quam gloria pario video tamen etsi is non sum iniquus merces periculum tamen is non delectaris totus abicio atque depono omnino perficio sum quoniam plerusque sum invideo magnus hic sum communis vitium et perpetuus invideo autem praesto floreo fortuna ut hic opinio minuo et ille excello opinio fortuna cum labor et miseria permisceo video


An vero tibi Romulus ille aut pastores et convenas congregasse aut Sabinorum conubia coniunxisse aut finitimorum vim repressisse eloquentia videtur, non consilio et sapientia singulari? Quid? in Numa Pompilio, quid? in Servio Tullio, quid? in ceteris regibus, quorum multa sunt eximia ad constituendam rem publicam, num eloquentiae vestigium apparet? Quid? exactis regibus, tametsi ipsam exactionem mente, non lingua perfectam L. Bruti esse cernimus, sed deinceps omnia nonne plena consiliorum, inania verborum videmus?

an verus tu romulus ille aut pastor et convena congrego aut sabinum conubium coniungo aut finitimus vis reprimo eloquentia video non consilium et sapientia singularis quis in numa pompilius quis in servius tullius quis in ceterus rex qui multus sum eximius ad constituo res publicus num eloquentia vestigium appareo quis exigo rex tametsi ipse exactio mens non lingua perficio l brutus sum cerno sed deinceps omnis nonne plenus consilium inanis verbum video


Sic omnibus in rebus voluptatibus maximis fastidium finitimum est; quo hoc minus in oratione miremur in qua vel ex poetis vel oratoribus possumus iudicare concinnam, distinctam, ornatam, festivam, sine intermissione, sine reprehensione, sine varietate, quamvis claris sit coloribus picta vel poesis vel oratio, non posse in delectatione esse diuturna. Atque eo citius in oratoris aut in poetae cincinnis ac fuco offenditur, quod sensus in nimia voluptate natura, non mente satiantur; in scriptis et in dictis non aurium solum, sed animi iudicio etiam magis infucata vitia noscuntur.

sic omnis in res voluptas magnus fastidium finitimus sum quo hic paruus in oratio miro in qui vel ex poeta vel orator possum iudicaris concinnus distinguo orno festivus sine intermissio sine reprehensio sine varietas quivis claris sum color pingo vel poesis vel oratio non possum in delectatio sum diuturnus atque is cieo in orator aut in poeta cincinnus atque fuco offendo qui sensus in nimius voluptas natura non mens satio in scribo et in dictum non auris solus sed animus iudicium etiam magis infucatus vitio nosco


Verum ut in versu vulgus, si est peccatum, videt, sic, si quid in nostra oratione claudicat, sentit; sed poetae non ignoscit, nobis concedit: taciti tamen omnes non esse illud, quod diximus, aptum perfectumque cernunt. Itaque illi veteres, sicut hodie etiam non nullos videmus, cum circuitum et quasi orbem verborum conficere non possent, nam id quidem nuper vel posse vel audere coepimus, terna aut bina aut non nulli singula etiam verba dicebant; qui in illa infantia naturale illud, quod aures hominum flagitabant, tenebant tamen, ut et illa essent paria, quae dicerent, et aequalibus interspirationibus uterentur.

verus ut in verro vulgus si sum peccatum video sic si quis in noster oratio claudico sentio sed poeta non ignosco nos concedo taceo tamen omnis non sum ille qui dico aptus perficio cerno itaque ille vetus sicut hodie etiam non nullus video cum circumeo et quasi orbis verbum confacio non possum nam is quidem nuper vel possum vel audeo coepio terni aut bini aut non nullus singulus etiam verbum dico qui in ille infer natural ille qui auris homo flagito teneo tamen ut et ille sum par qui dico et aequal interspiratio uto


Definitionis autem sunt disceptationes aut, cum quaeritur, quid in communi mente quasi impressum sit, ut si disseratur, idne sit ius, quod maximae parti sit utile; aut, cum quid cuiusque sit proprium exquiritur, ut ornate dicere propriumne sit oratoris an id etiam aliquis praeterea facere possit, aut, cum res distribuitur in partis, ut si quaeratur, quot sint genera rerum expetendarum, ut sintne tria, corporis, animi externarumque rerum, aut, cum, quae forma et quasi naturalis nota cuiusque sit, describitur, ut si quaeratur avari species, seditiosi, gloriosi.

definitio autem sum disceptatio aut cum quaero quis in communis mens quasi imprimo sum ut si dissero is sum ius qui magnus pario sum utilis aut cum quis quisque sum proprius exquiro ut orno dico proprius sum orator an is etiam aliquis praeterea facio possum aut cum res distribuo in pars ut si quaero quot sum genus res expetendaris ut sum tres corpus animus externus res aut cum qui forma et quasi natural nosco quisque sum describo ut si quaero avaris species seditiosus gloriosus


Quod si te, Cotta, arbitrarer aut te, Sulpici, de eis rebus audire velle, adduxissem huc Graecum aliquem, qui nos istius modi disputationibus delectaret; quod ne nunc quidem difficile factu est: est enim apud M. Pisonem adulescentem huic studio deditum, summo homo ingenio nostrique cupidissimus, Peripateticus Staseas, homo nobis sane familiaris et, ut inter homines peritos constare video, in illo suo genere omnium princeps.'

qui si tu cotta arbitror aut tu sulpicius de is res audio volo adduco huc graecus aliquis qui nos iste modus disputatio delecto qui ne nunc quidem difficilis factus sum sum enim apud m piso adulescens hic studium dedo superus homo ingenium noster cupidus peripateticus staseas homo nos sanus familiaris et ut inter homo pereo constaris video in ille suus genus omnis princeps


'De eis, credo, rebus,' inquit Crassus 'ut in cretionibus scribi solet: qvibvs sciam poteroqve.' Tum ille 'nam quod tu non poteris aut nescies, quis nostrum tam impudens est qui se scire aut posse postulet?' 'Iam vero ista condicione, dum mihi liceat negare posse quod non potero et fateri nescire quod nesciam, licet' inquit Crassus 'vestro arbitratu percontemini.'

de is credo res inquam crassus ut in cretio scribo soleo qvibvs scio poteroqve tum ille nam qui tu non possum aut nescio quis nos tam impudens sum qui sui scio aut possum postulo iam verus iste condicio dum ego licet nego possum qui non possum et fateor nescio qui nescio licet inquam crassus vester arbitratus perconto


praeter arcam." Est etiam stultitiae salsa reprehensio, ut ille Siculus, cui praetor Scipio patronum causae dabat hospitem suum, hominem nobilem, sed admodum stultum, "quaeso," inquit "praetor, adversario meo da istum patronum, deinde mihi neminem dederis." Movent illa etiam, quae coniectura explanantur longe aliter atque sunt, sed acute atque concinne; ut, cum Scaurus accusaret Rutilium ambitus, cum ipse consul esset factus, ille repulsam tulisset, et in eius tabulis ostenderet litteras A. F. P. R. idque diceret esse, actum fide P. Rutili; Rutilius autem, ante factum, post relatum; C. Canius, eques Romanus, cum Rufo adesset, exclamat, neutrum illis litteris declarari: "quid ergo?" inquit Scaurus; "Aemilius fecit, plectitur Rutilius."

praeter arca sum etiam stultitia salio reprehensio ut ille siculus qui praetor scipio patronus causa do hospes suus homo nobilis sed admodum stultus quaeso inquam praetor adversarius meus do iste patronus deinde ego nemo do moveo ille etiam qui conicio explano longus aliter atque sum sed acuo atque concinnus ut cum scaurus accuso rutilius ambitus cum ipse consul sum facio ille repello fero et in is tabula ostendo littera ab f p romanus is dico sum ago fides p rutilis rutilus autem ante facio post refero que canus eques romanus cum rufus adsum exclamo neuter ille littera declararis quis ergo inquam scaurus aemilius facio plecto rutilus


Sin autem ea, quae observata sunt in usu ac tractatione dicendi, haec ab hominibus callidis ac peritis animadversa ac notata, verbis definita, generibus inlustrata, partibus distributa sunt—id quod video potuisse fieri—, non intellego, quam ob rem non, si minus illa subtili definitione, at hac vulgari opinione ars esse videatur. Sed sive est ars sive artis quaedam similitudo, non est ea quidem neglegenda; verum intellegendum est alia quaedam ad consequendam eloquentiam esse maiora.'

sin autem is qui observo sum in usus atque tractatio dico hic ab homo callidus atque peritus animadverto atque noto verbum definio genus illustro pars distribuo sum is qui video possum fio non intellego quam ob res non si paruus ille subtilis definitio at hic vulgaris opinio ars sum video sed sive sum ars sive ars quidam similitudo non sum is quidem neglego verus intellego sum alius quidam ad consequor eloquentia sum magnus


Tum Caesar 'equidem,' inquit 'Catule, iam mihi videor navasse operam, quod huc venerim; nam haec ipsa recusatio disputationis disputatio quaedam fuit mihi quidem periucunda. Sed cur impedimus Antonium, cuius audio esse partis, ut de tota eloquentia disserat, quemque iam dudum et Cotta et Sulpicius exspectat?'

tum caesar equidem inquam catulis iam ego video navo opera qui huc venio nam hic ipse recusatio disputatio disputatio quidam sum ego quidem perjucundus sed cur impedio antonius qui audio sum pars ut de totus eloquentia dissero quisque iam dudum et cotta et sulpicius exspecto


ea sunt generis, pecuniae, propinquorum, amicorum, opum, valetudinis, formae, virium, ingeni et ceterarum rerum, quae sunt aut corporis aut extraneae; si habuerit, bene rebus eis usum; si non habuerit, sapienter caruisse; si amiserit, moderate tulisse; deinde, quid sapienter is, quem laudet, quid liberaliter, quid fortiter, quid iuste, quid magnifice, quid pie, quid grate, quid humaniter, quid denique cum aliqua virtute aut fecerit aut tulerit: haec et quae sunt eius generis facile videbit, qui volet laudare; et qui vituperare, contraria.'

is sum genus pecunia propinquus amicus opos valetudo forma vis ingenium et ceteraris res qui sum aut corpus aut extraneus si habeo bene res is usus si non habeo sapienter careo si amitto modero fero deinde quis sapienter is qui laudo quis liberalis quis fortis quis justus quis magnificus quis pius quis gratus quis humaniter quis denique cum aliqui virtus aut facio aut fero hic et qui sum is genus facilis video qui volo laudo et qui vituperaris contrarius


'Equidem probo ista,' Crassus inquit 'quae vos facere soletis, ut, causa aliqua posita consimili causarum earum, quae in forum deferuntur, dicatis quam maxime ad veritatem accommodate; sed plerique in hoc vocem modo, neque eam scienter, et viris exercent suas et linguae celeritatem incitant verborumque frequentia delectantur; in quo fallit eos, quod audierunt, dicendo homines, ut dicant, efficere solere;

equidem probo iste crassus inquam qui tu facio solo ut causa aliqui pono consimilis causaris is qui in forum defero dico quam magnus ad veritas accommodo sed plerusque in hic voco modo neque is scienter et vis exerceo suus et lingua celeritas incito verbum frequentia delecto in quo fallo is qui audio dico homo ut dico efficio soleo


Ac primo ab ipso Platone Aristoteles et Xenocrates, quorum alter Peripateticorum, alter Academiae nomen obtinuit, deinde ab Antisthene, qui patientiam et duritiam in Socratico sermone maxime adamarat, Cynici primum, deinde Stoici, tum ab Aristippo, quem illae magis voluptariae disputationes delectarant, Cyrenaica philosophia manavit, quam ille et eius posteri simpliciter defenderunt, hi, qui nunc voluptate omnia metiuntur, dum verecundius id agunt, nec dignitati satis faciunt, quam non aspernantur, nec voluptatem tuentur, quam amplexari volunt. Fuerunt etiam alia genera philosophorum, qui se omnes fere Socraticos esse dicebant, Eretricorum, Erilliorum, Megaricorum, Pyrrhoneorum; sed ea horum vi et disputationibus sunt iam diu fracta et exstincta.

atque primus ab ipse plato aristotelis et xenocrates qui alter peripateticus alter academia nomen obtineo deinde ab antisthenis qui patientia et duritia in socraticus sermo magnus adamo cynicus primus deinde stoicus tum ab aristippus qui ille magis voluptarius disputatio delecto cyrenaicus philosophia mano quam ille et is posterus simplex defendo hic qui nunc voluptas omnis metior dum verecundus is ago neque dignitas satis facio quam non aspernor neque voluptas tueor quam amplexaris volo sum etiam alius genus philosophus qui sui omnis fere socratici sum dico eretricorum erillii megaricus pyrrhonei sed is hic vis et disputatio sum iam diu frango et exstinguo


Quo etiam feci libentius, ut eum sermonem, quem illi quondam inter se de his rebus habuissent, mandarem litteris, vel ut illa opinio, quae semper fuisset, tolleretur, alterum non doctissimum, alterum plane indoctum fuisse; vel ut ea, quae existimarem a summis oratoribus de eloquentia divinitus esse dicta, custodirem litteris, si ullo modo adsequi complectique potuissem; vel me hercule etiam ut laudem eorum iam prope senescentem, quantum ego possem, ab oblivione hominum atque a silentio vindicarem.

quo etiam facio libet ut is sermo qui ille quondam inter sui de hic res habeo mandaris littera vel ut ille opinio qui semper sum tollo alter non doceo alter planus indoctus sum vel ut is qui existimaris ab summus orator de eloquentia divinitus sum dictum custodio littera si ullus modo assequor complector possum vel ego herculis etiam ut laus is iam prope senesco quantus ego possum ab oblivio homo atque ab silentium vindicaris


'Ego vero' inquit 'istis obsequi studeo neque gravabor breviter meo more, quid quaque de re sentiam, dicere. Ac primum illud—quoniam auctoritatem tuam neglegere, Scaevola, fas mihi non esse puto—respondeo, mihi dicendi aut nullam artem aut pertenuem videri, sed omnem esse contentionem inter homines doctos in verbi controversia positam.

ego verus inquam iste obsequor studeo neque gravo brevis meus mos quis quisque de res sentio dico atque primus ille quoniam auctoritas tuus neglego scaevola fas ego non sum puto respondeo ego dico aut nullus ars aut pertenuis video sed omnis sum contentio inter homo doceo in verbum controversia pono


Quid fuit in Graccho, quem tu melius, Catule, meministi, quod me puero tanto opere ferretur? "Quo me miser conferam? Quo vertam? In Capitoliumne? At fratris sanguine madet. An domum? Matremne ut miseram lamentantem videam et abiectam?" Quae sic ab illo esse acta constabat oculis, voce, gestu, inimici ut lacrimas tenere non possent. Haec ideo dico pluribus, quod genus hoc totum oratores, qui sunt veritatis ipsius actores, reliquerunt; imitatores autem veritatis, histriones, occupaverunt.

quis sum in gracchus qui tu bonus catulis memini qui ego puer tantus opus fero quo ego miser confero quo verto in capitolium at frater sanguis madeo an domus mater ut miser lamento video et abicio qui sic ab ille sum ago consto oculus vox gestus inimicus ut lacrima teneo non possum hic ideo dico multus qui genus hic totus orator qui sum veritas ipse actor relinquo imitator autem veritas histrio occupo


Nunc exponamus genera ipsa summatim, quae risum maxime moveant. Haec igitur sit prima partitio, quod facete dicatur, id alias in re habere, alias in verbo facetias; maxime autem homines delectari, si quando risus coniuncte re verboque moveatur. Sed hoc mementote, quoscumque locos attingam, unde ridicula ducantur, ex eisdem locis fere etiam gravis sententias posse duci: tantum interest, quod gravitas honestis in rebus severisque, iocus in turpiculis et quasi deformibus ponitur, velut eisdem verbis et laudare frugi servum possimus et, si est nequam, iocari. Ridiculum est illud Neronianum vetus in furaci servo: solum esse, cui domi nihil sit nec obsignatum nec occlusum, quod idem in bono servo dici solet.

nunc expono genus ipse summatim qui risus magnus moveo hic igitur sum primus partitio qui facetus dico is alius in res habeo alius in verbum facetia magnus autem homo delectaris si quando rideo conjungo res verbum moveo sed hic memini quicumque locus attingo unde ridicula duco ex idem locus fere etiam gravis sententia possum duco tantus intersum qui gravitas honestus in res sero iocus in turpiculis et quasi deformis pono velut idem verbum et laudo frugi servus possum et si sum nequam iocor ridiculis sum ille neronianus vetus in furax servo solus sum qui domus nihil sum neque obsigno neque occludo qui idem in bonus servo dico soleo


erat enim Athenis reo damnato, si fraus capitalis non esset, quasi poenae aestimatio; et sententia cum iudicibus daretur, interrogabatur reus, quam commeruisse se maxime confiteretur. Quod cum interrogatus Socrates esset, respondit sese meruisse ut amplissimis honoribus et praemiis decoraretur et ut ei victus cotidianus in Prytaneo publice praeberetur, qui honos apud Graecos maximus habetur.

sum enim athenae reor damno si fraus capital non sum quasi poena aestimatio et sententia cum judex do interrogo reus quam commereo sui magnus confiteor qui cum interrogo socrates sum respondeo sui mereo ut amplus honor et praemium decoro et ut is vinco cottidianus in prytaneum publicus praebeo qui honor apud graeci magnus habeo


Nolo exprimi litteras putidius, nolo obscurari neglegentius; nolo verba exiliter exanimata exire, nolo inflata et quasi anhelata gravius. Nam de voce nondum ea dico, quae sunt actionis, sed hoc, quod mihi cum sermone quasi coniunctum videtur: sunt enim certa vitia, quae nemo est quin effugere cupiat; mollis vox aut muliebris aut quasi extra modum absona atque absurda.

nolo exprimo littera putidus nolo obscuraris neglego nolo verbum exilis exanimo exeo nolo inflo et quasi anhelo gravis nam de vox nondum is dico qui sum actio sed hic qui ego cum sermo quasi conjungo video sum enim certus vitio qui nemo sum quin effugio cupio mollio vox aut muliebris aut quasi extra modus absonus atque absurdus


quidem tibi locum ullum reliquisti." Sed haec tragica atque divina; faceta autem et urbana innumerabilia vel ex una contione meministis; nec enim maior contentio umquam fuit nec apud populum gravior oratio quam huius contra conlegam in censura nuper neque lepore et festivitate conditior. Qua re tibi, Antoni, utrumque adsentior et multum facetias in dicendo prodesse saepe et eas arte nullo modo posse tradi: illud quidem admiror, te nobis in eo genere tribuisse tantum et non huius rei quoque palmam Crasso detulisse.'

quidem tu locus ullus relinquo sed hic tragicus atque divino facetus autem et urbanus innumerabilis vel ex unus contio memini neque enim magnus contentio umquam sum neque apud populus gravis oratio quam hic contra collega in censeo nuper neque lepor et festivitas condio qui res tu antonius uterque adsentio et multus facetia in dico prosum saepe et is ars nullus modo possum trado ille quidem admiror tu nos in is genus tribuo tantus et non hic res quoque palma crassus defero


Mirabile est, cum plurimum in faciendo intersit inter doctum et rudem, quam non multum differat in iudicando. Ars enim cum a natura profecta sit, nisi natura moveat ac delectet, nihil sane egisse videatur; nihil est autem tam cognatum mentibus nostris quam numeri atque voces; quibus et excitamur et incendimur et lenimur et languescimus et ad hilaritatem et ad tristitiam saepe deducimur; quorum illa summa vis carminibus est aptior et cantibus, non neglecta, ut mihi videtur, a Numa rege doctissimo maioribusque nostris, ut epularum sollemnium fides ac tibiae Saliorumque versus indicant; maxime autem a Graecia vetere celebrata. Quibus utinam similibusque de rebus disputari quam de puerilibus his verborum translationibus maluissetis!

mirabilis sum cum multus in facio intersum inter doceo et rudis quam non multus differo in judico ars enim cum ab natura proficio sum nisi natura moveo atque delecto nihil sanus ago video nihil sum autem tam cognatus mens noster quam numerus atque voco qui et excito et incendo et lenio et languesco et ad hilaritas et ad tristitia saepe deduco qui ille summus volo carmen sum aptus et cantus non neglego ut ego video ab numa rex doceo magnus noster ut epularis sollemne fides atque tibia salius verro indico magnus autem ab graecia veto celebro qui utinam similis de res disputaris quam de puerilis hic verbum translatio malo


Est etiam in verbo positum non insulsum genus ex eo, cum ad verbum, non ad sententiam rem accipere videare; ex quo uno genere totus est Tutor, mimus vetus, oppido ridiculus. Sed abeo a mimis; tantum genus huius ridiculi insigni aliqua et nota re notari volo; est autem ex hoc genere illud, quod tu, Crasse, nuper ei, qui te rogasset, num tibi molestus esset futurus, si ad te bene ante lucem venisset, "tu vero" inquisti "molestus non eris." "Iubebis igitur te" inquit "suscitari?" Et tu "certe negaram te molestum

sum etiam in verbum pono non insulsus genus ex is cum ad verbum non ad sententia res accipio videaris ex quo unus genus totus sum tuto mimus vetus oppidum ridiculus sed abeo ab mimus tantus genus hic ridiculis insignio aliqui et nosco res notaris volo sum autem ex hic genus ille qui tu crassus nuper is qui tu rogo num tu molestus sum sum si ad tu bene ante lux venio tu verus inquam molestus non sum jubeo igitur tu inquam suscitaris et tu certus nego tu molestus


Ita sit nobis igitur ornatus et suavis orator—nec tamen potest aliter esse—ut suavitatem habeat austeram et solidam, non dulcem atque decoctam. Nam ipsa ad ornandum praecepta, quae dantur, eius modi sunt, ut ea quivis vel vitiosissimus orator explicare possit; qua re, ut ante dixi, primum silva rerum comparanda est, qua de parte dixit Antonius; haec formanda filo ipso et genere orationis, inluminanda verbis, varianda sententiis.

ita sum nos igitur orno et suavis orator neque tamen possum aliter sum ut suavitas habeo austerus et solidus non dulcis atque decoquo nam ipse ad orno praecipio qui do is modus sum ut is quivis vel vitiosus orator explicaris possum qui res ut ante dico primus silva res comparo sum qui de pars dico antonius hic formo filum ipse et genus oratio inlumino verbum vario sententia


Sed scitis esse notissimum ridiculi genus, cum aliud exspectamus, aliud dicitur: hic nobismet ipsis noster error risum movet: quod si admixtum est etiam ambiguum, fit salsius; ut apud Novium videtur esse misericors ille, qui iudicatum duci videt: percontatur ita: "quanti addictus?" "Mille nummum." Si addidisset tantummodo "ducas licet"; esset illud genus ridiculi praeter exspectationem; sed quia addidit "nihil addo, ducas licet"; addito ambiguo , fuit, ut mihi quidem videtur, salsissimus. Hoc tum est venustum, cum in altercatione arripitur ab adversario verbum et ex eo, ut a Catulo in Philippum, in eum ipsum aliquid, qui lacessivit, infligitur.

sed scio sum nosco ridiculis genus cum alius exspecto alius dico hic nos ipse noster error risus moveo qui si admisceo sum etiam ambiguus fio salio ut apud novius video sum misericors ille qui iudico duco video perconto ita quantus addico mille nummus si addo tantummodo duco licet sum ille genus ridiculis praeter exspectatio sed quia addo nihil addo duco licet addo ambiguus sum ut ego quidem video salio hic tum sum venustus cum in altercatio arripio ab adversarius verbum et ex is ut ab catulus in philippus in is ipse aliquis qui lacesso infligo


Nam si forte quaereretur quae esset ars imperatoris, constituendum putarem principio, quis esset imperator; qui cum esset constitutus administrator quidam belli gerendi, tum adiungeremus de exercitu, de castris, de agminibus, de signorum conlationibus, de oppidorum oppugnationibus, de commeatu, de insidiis faciendis atque vitandis, de reliquis rebus, quae essent propriae belli administrandi; quarum qui essent animo et scientia compotes, eos esse imperatores dicerem, utererque exemplis Africanorum et Maximorum, Epaminondam atque Hannibalem atque eius generis homines nominarem.

nam si fors quaero qui sum ars imperator constituo puto principium quis sum imperator qui cum sum constituo administrator quidam bellum gero tum adjungo de exercitus de castrum de agmen de signum conlatio de oppidum oppugnatio de commeatus de insidiae facio atque vito de reliquus res qui sum proprius bellum administro qui qui sum animus et scientia compotor is sum imperator dico uto exemplum africanus et magnus epaminondas atque hannibal atque is genus homo nominaris


Quod primum ferunt Leontinum fecisse Gorgiam, qui permagnum quiddam suscipere ac profiteri videbatur, cum se ad omnia, de quibus quisque audire vellet, esse paratum denuntiaret; postea vero vulgo hoc facere coeperunt hodieque faciunt, ut nulla sit res neque tanta neque tam improvisa neque tam nova, de qua se non omnia, quae dici possint, profiteantur esse dicturos.

qui primus fero leontinus facio gorgias qui permagnus quidam suscipio atque profiteor video cum sui ad omnis de qui quisque audio volo sum paro denuntio postea verus vulgo hic facio coepio hodie facio ut nullus sum res neque tantus neque tam improvide neque tam novo de qui sui non omnis qui dico possum profiteor sum dico


Aspicite nunc eos homines atque intuemini, quorum de facultate quaerimus : suavitatem Isocrates, subtilitatem Lysias, acumen Hyperides, sonitum Aeschines, vim Demosthenes habuit. Quis eorum non egregius? tamen quis cuiusquam nisi sui similis? Gravitatem Africanus, lenitatem Laelius, asperitatem Galba, profluens quiddam habuit Carbo et canorum. Quis horum non princeps temporibus illis fuit? et suo tamen quisque in genere princeps.

aspicio nunc is homo atque intueor qui de facultas quaero suavitas isocrates subtilitas lysias acumen hyperides sonitus aeschines vis demosthenes habeo quis is non egregius tamen quis quisquam nisi suus similis gravitas africanus lenitas laelius asperitas galba profluo quidam habeo carbo et canorus quis hic non princeps tempus ille sum et suus tamen quisque in genus princeps


Ex ambiguo dicta vel argutissima putantur, sed non semper in ioco, saepe etiam in gravitate versantur. Africano illi superiori coronam sibi in convivio ad caput accommodanti, cum ea saepius rumperetur, P. Licinius Varus "noli mirari," inquit "si non convenit, caput enim magnum est": et laudabile et honestum; at ex eodem genere est "Calvo satis est, quod dicit parum." Ne multa: nullum genus est ioci, quo non ex eodem severa et gravia sumantur.

ex ambiguus dictum vel arguo puto sed non semper in iocus saepe etiam in gravitas verso africanus ille superus corona sui in convivium ad caput accommodo cum is saepis rumpo p licinius varus nolo miror inquam si non convenio caput enim magnus sum et laudabilis et honestus at ex idem genus sum calvus satis sum qui dico parum ne multus nullus genus sum jocus quo non ex idem severus et gravis sumo


'Huius quidem loci, quem modo sum exorsus, hic est finis,' inquit Antonius; 'quoniam intellegeretur non in hominum innumerabilibus personis neque in infinita temporum varietate, sed in generum causis atque naturis omnia sita esse, quae in dubium vocarentur, genera autem esse definita non solum numero, sed etiam paucitate, ut eam materiem orationis, quae cuiusque esset generis, studiosi qui essent dicendi, omnibus locis discriptam, instructam ornatamque comprehenderent, rebus dico et sententiis.

hic quidem locus qui modo sum exordior hic sum finis inquam antonius quoniam intellego non in homo innumerabilis persona neque in infinitus tempus varietas sed in gener causa atque natura omnis sino sum qui in dubius voco genus autem sum definio non solus numerus sed etiam paucitas ut is materio oratio qui quisque sum genus studiosus qui sum dico omnis locus discribo instruo orno comprehendo res dico et sententia


nam volitare in foro, haerere in iure ac praetorum tribunalibus, iudicia privata magnarum rerum obire, in quibus saepe non de facto, sed de aequitate ac iure certetur, iactare se in causis centumviralibus, in quibus usucapionum, tutelarum, gentilitatum, agnationum, adluvionum, circumluvionum, nexorum, mancipiorum, parietum, luminum, stillicidiorum, testamentorum ruptorum aut ratorum, ceterarumque rerum innumerabilium iura versentur, cum omnino, quid suum, quid alienum, qua re denique civis aut peregrinus, servus aut liber quispiam sit, ignoret, insignis est impudentiae.

nam volitaris in forum haereo in ius atque praetor tribunal iudicium privo magnaris res obeo in qui saepe non de facio sed de aequitas atque ius certo iactaris sui in causa centumviral in qui usucapio tutelaris gentilitas agnatio adluvio circumluvio necto mancipium paries lumen stillicidium testamentor ruptor aut scelero ceter res innumerabilis ius verso cum omnino quis suus quis alienus qui res denique civis aut peregrinus servus aut liber quispiam sum ignoro insignis sum impudentia


sin aliquis exstiterit aliquando, qui Aristotelio more de omnibus rebus in utramque partem possit dicere et in omni causa duas contrarias orationes, praeceptis illius cognitis, explicare aut hoc Arcesilae modo et Carneadi contra omne, quod propositum sit, disserat, quique ad eam rationem adiungat hunc usum exercitationemque dicendi, is sit verus, is perfectus, is solus orator. Nam neque sine forensibus nervis satis vehemens et gravis nec sine varietate doctrinae satis politus et sapiens esse orator potest.

sin aliquis exsisto aliquando qui aristotelius mos de omnis res in uter pars possum dico et in omnis causa duo contrarius oratio praecipio ille cognosco explicaris aut hic arcesilaus modo et carneades contra omnis qui propono sum dissero quisque ad is ratio adjungo hic usus exercitatio dico is sum verus is perficio is solus orator nam neque sine forensis nervus satis vehemens et gravis neque sine varietas doctrina satis polio et sapio sum orator possum


'Ergo item' inquit 'illa, quae saepe diserte agenda sunt et quae ego paulo ante, cum eloquentiam laudarem, dixi oratoris esse, neque habent suum locum ullum in divisione partium neque certum praeceptorum genus et agenda sunt non minus diserte, quam quae in lite dicuntur, obiurgatio, cohortatio, consolatio, quorum nihil est, quod non summa dicendi ornamenta desideret; sed ex artificio res istae praecepta non quaerunt.'

ergo item inquam ille qui saepe dissero ago sum et qui ego paulus ante cum eloquentia laudaris dico orator sum neque habeo suus locus ullus in divisio pars neque certus praeceptor genus et ago sum non paruus dissero quam qui in lis dico objurgatio cohortatio consolatio qui nihil sum qui non summus dico ornamentum desidero sed ex artificium res iste praecipio non quaero


Nunc sive qui volet, eum philosophum, qui copiam nobis rerum orationisque tradat, per me appellet oratorem licet; sive hunc oratorem, quem ego dico sapientiam iunctam habere eloquentiae, philosophum appellare malet, non impediam; dum modo hoc constet, neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non suppetat, verba non desint, esse laudandam; quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultitiam loquacem; sin quaerimus quid unum excellat ex omnibus, docto oratori palma danda est;

nunc sive qui volo is philosophus qui copia nos res oratio trado per ego appello orator licet sive hic orator qui ego dico sapientia jungo habeo eloquentia philosophus appello malo non impedio dum modo hic consto neque infantia is qui res nosco sed is explicaris dico non queo neque inscientia ille qui res non suppeto verbum non desum sum laudo qui si alter sum opto malo equidem indisertus prudentia quam stultitia loquax sin quaero quis unus excello ex omnis doceo orator palmo do sum


diligentia, inquam, quae cum omnibus in rebus tum in causis defendendis plurimum valet. Haec praecipue colenda est nobis; haec semper adhibenda; haec nihil est quod non adsequatur: causa ut penitus, quod initio dixi, nota sit, diligentia est; ut adversarium attente audiamus atque ut eius non solum sententias sed etiam verba omnia excipiamus, vultus denique perspiciamus omnis, qui sensus animi plerumque indicant, diligentia est;

diligentia inquam qui cum omnis in res tum in causa defendo multus valeo hic praecipuus colo sum nos hic semper adhibeo hic nihil sum qui non assequor causa ut penitus qui initium dico nosco sum diligentia sum ut adversarius attendo audio atque ut is non solus sententia sed etiam verbum omnis excipio vultus denique perspicio omnis qui sensus animus plerusque indico diligentia sum


Ita adsequor, ut alio tempore cogitem quid dicam et alio dicam; quae duo plerique ingenio freti simul faciunt; sed certe eidem illi melius aliquanto dicerent, si aliud sumendum sibi tempus ad cogitandum, aliud ad dicendum putarent.

ita assequor ut alius tempus cogito quis dico et alius dico qui duo plerusque ingenium fretus simul facio sed certus idem ille bonus aliquantus dico si alius sumo sui tempus ad cogito alius ad dico puto


Ornatissimae sunt igitur orationes eae, quae latissime vagantur et a privata controversia se ad universi generis vim explicandam conferunt et convertunt, ut ei, qui audiant, natura et genere et universa re cognita de singulis reis et criminibus et litibus statuere possint.

orno sum igitur oratio is qui fero vago et ab privo controversia sui ad universus genus vis explico confero et converto ut is qui audio natura et genus et universus res cognosco de singuli redeo et crimen et lis statuo possum


Ita fit, ut omnis singulorum verborum virtus atque laus tribus exsistat ex rebus: si aut vetustum verbum sit, quod tamen consuetudo ferre possit; aut factum vel coniunctione vel novitate, in quo item est auribus consuetudinique parcendum; aut translatum, quod maxime tamquam stellis quibusdam notat et illuminat orationem.

ita fio ut omnis singulus verbum virtus atque laus tres exsisto ex res si aut vetustus verbum sum qui tamen consuetudo fero possum aut facio vel coniunctio vel novitas in quo item sum auris consuetudo parco aut transfero qui magnus tamquam stella quidam noto et illumino oratio


tum etiam exemplorum copia nitebatur. Nam primum quasi dedita opera neminem scriptorem artis ne mediocriter quidem disertum fuisse dicebat, cum repeteret usque a Corace nescio quo et Tisia, quos artis illius inventores et principes fuisse constaret; eloquentissimos autem homines, qui ista nec didicissent nec omnino scire curassent, innumerabilis quosdam nominabat; in quibus etiam, sive ille inridens sive quod ita putaret atque ita audisset, me in illo numero, qui illa non didicissem et tamen, ut ipse dicebat, possem aliquid in dicendo, proferebat; quorum ego alterum illi facile adsentiebar, nihil me didicisse, in altero autem me inludi ab eo aut etiam ipsum errare arbitrabar.

tum etiam exemplum copia nitor nam primus quasi dedo opus nemo scriptor ars ne mediocris quidem dissero sum dico cum repeto usque ab corax nescio quo et tisias qui ars ille inventor et princeps sum consto eloquens autem homo qui iste neque disco neque omnino scio curo innumerabilis quidam nomino in qui etiam sive ille irrideo sive qui ita puto atque ita audio ego in ille numerus qui ille non disco et tamen ut ipse dico possum aliquis in dico profero qui ego alter ille facilis adsentio nihil ego disco in alter autem ego illudo ab is aut etiam ipse erro arbitror


Inusitata sunt prisca fere ac vetustate ab usu cotidiani sermonis iam diu intermissa, quae sunt poetarum licentiae liberiora quam nostrae; sed tamen raro habet etiam in oratione poeticum aliquod verbum dignitatem. Neque enim illud fugerim dicere, ut Caelius "qua tempestate Poenus in Italiam venit," nec "prolem" aut "subolem" aut "effari" aut "nuncupare" aut, ut tu soles, Catule, "non rebar" aut "opinabar"; aut alia multa, quibus loco positis grandior atque antiquior oratio saepe videri solet.

inusitatus sum priscus fere atque vetustas ab usus cottidianus sermo iam diu intermissus qui sum poetaris licentia liber quam noster sed tamen rarus habeo etiam in oratio poeticus aliqui verbum dignitas neque enim ille fugio dico ut caelius qui tempestas poenus in italia venio neque proles aut suboles aut effaris aut nuncuparis aut ut tu soleo catulis non reor aut opinor aut alius multus qui locus pono grandis atque antiquus oratio saepe video soleo


Hisce ego cohortationibus, Crasse, ad studium et ad laborem incitandos iuvenis vehementer adsentior; cetera, quae conlegisti ex variis et diversis studiis et artibus, tametsi ipse es omnia consecutus, tamen ab oratoris proprio officio atque munere seiuncta esse arbitror.'

hic ego cohortatio crassus ad studium et ad labor incito juvenis vehemens adsentio ceterus qui conlego ex varius et diverto studium et ars tametsi ipse sum omnis consequor tamen ab orator proprius officium atque munus sejungo sum arbitror


Hoc loco ne qua sit admiratio, si tot tantarumque rerum nulla a me praecepta ponentur, sic statuo: ut in ceteris artibus, cum tradita sint cuiusque artis difficillima, reliqua, quia aut faciliora aut similia sint, tradi non necesse esse; ut in pictura, qui hominum unam speciem pingere perdidicerit, posse eum cuiusvis vel formae vel aetatis, etiam si non didicerit, pingere neque esse periculum, qui leonem aut taurum pingat egregie, ne idem in multis aliis quadrupedibus facere non possit—neque est omnino ars ulla, in qua omnia, quae illa arte effici possint, a doctore tradantur, sed qui primarum et certarum rerum genera ipsa didicerunt, reliqua per se adsequentur—

hic locus ne qui sum admiratio si tot tantus res nullus ab ego praecipio pono sic statuo ut in ceterus ars cum trado sum quisque ars difficilis reliquus quia aut facilis aut similis sum trado non necesse sum ut in pingo qui homo unus species pingo perdisco possum is quivis vel forma vel aetas etiam si non disco pingo neque sum periculum qui leo aut taurus pingo egregius ne idem in multus alius quadrupedibus facio non possum neque sum omnino ars ullus in qui omnis qui ille ars efficio possum ab doctor trado sed qui primaris et certaris res genus ipse disco reliquus per sui assequor


Nam quid ego de actione ipsa plura dicam? quae motu corporis, quae gestu, quae vultu, quae vocis conformatione ac varietate moderanda est; quae sola per se ipsa quanta sit, histrionum levis ars et scaena declarat; in qua cum omnes in oris et vocis et motus moderatione laborent, quis ignorat quam pauci sint fuerintque, quos animo aequo spectare possimus? Quid dicam de thesauro rerum omnium, memoria? Quae nisi custos inventis cogitatisque rebus et verbis adhibeatur, intellegimus omnia, etiam si praeclarissima fuerint in oratore, peritura.

nam quis ego de actio ipse multus dico qui motus corpus qui gestus qui vultus qui vox conformatio atque varietas modero sum qui solus per sui ipse quantus sum histrio levis ars et scaena declaro in qui cum omnis in ora et vox et moueo moderatio laboro quis ignoro quam paucus sum sum qui animus aequus specto possum quis dico de thesaurus res omnis memoria qui nisi custos invenio cogito res et verbum adhibeo intellego omnis etiam si praeclarus sum in orator pereo


Dicunt enim, cum cenaret Crannone in Thessalia Simonides apud Scopam fortunatum hominem et nobilem cecinissetque id carmen, quod in eum scripsisset, in quo multa ornandi causa poetarum more in Castorem scripta et Pollucem fuissent, nimis illum sordide Simonidi dixisse se dimidium eius ei, quod pactus esset, pro illo carmine daturum; reliquum a suis Tyndaridis, quos aeque laudasset, peteret, si ei videretur.

dico enim cum ceno crannone in thessalia simonides apud scopas fortuno homo et nobilis cano is carmen qui in is scribo in quo multus orno causa poetaris mos in castor scribo et pollux sum nimis ille sordidus simonides dico sui dimidium is is qui paciscor sum pro ille carmen do reliquus ab suus tyndarides qui aequus laudo peto si is video


Atque utinam, ut mihi illa videor videre in foro atque in causis, item nunc, quem ad modum ea reperirentur, possem vobis exquirere! Sed de me videro; nunc hoc propono, quod mihi persuasi, quamvis ars non sit, tamen nihil esse perfecto oratore praeclarius; nam ut usum dicendi omittam, qui in omni pacata et libera civitate dominatur, tanta oblectatio est in ipsa facultate dicendi, ut nihil hominum aut auribus aut mentibus iucundius percipi possit.

atque utinam ut ego ille video video in forum atque in causa item nunc qui ad modus is reperio possum tu exquiro sed de ego video nunc hic propono qui ego persuadeo quivis ars non sum tamen nihil sum perficio orator praeclarus nam ut usus dico omitto qui in omnis paco et liber civitas dominor tantus oblectatio sum in ipse facultas dico ut nihil homo aut auris aut mens jucundus percipio possum


nihil ad copiam argumentorum neque ad causae vim ac naturam nomen Coponi aut Curi pertinuit; in genere erat universo rei negotique, non in tempore ac nominibus, omnis quaestio: cum scriptum ita sit si mihi filivs genitvr, isqve privs moritvr, et cetera, tvm mihi ille sit heres, si natus filius non sit, videaturne is, qui filio mortuo institutus heres sit, heres esse: perpetui iuris et universi generis quaestio non hominum nomina, sed rationem dicendi et argumentorum fontis desiderat.

nihil ad copia argumentor neque ad causa vis atque natura nomen coponius aut curius pertineo in genus sum universus res negotium non in tempus atque nomen omnis quaestio cum scribo ita sum si ego filivs genitvr isqve privs moritvr et ceterus tvm ego ille sum heres si nascor filius non sum video is qui filius mortuus instituo heres sum heres sum perpetuus ius et universus genus quaestio non homo nomen sed ratio dico et argumentor fons desidero


Quae cum ita sint, paululum equidem de me deprecabor et petam a vobis, ut ea, quae dicam, non de memet ipso, sed de oratore dicere putetis. Ego enim sum is, qui cum summo studio patris in pueritia doctus essem et in forum ingeni tantum, quantum ipse sentio, non tantum, quantum forsitan vobis videar, detulissem, non possim dicere me haec, quae nunc complector, perinde, ut dicam discenda esse, didicisse; quippe qui omnium maturrime ad publicas causas accesserim annosque natus unum et viginti nobilissimum hominem et eloquentissimum in iudicium vocarim; cui disciplina fuerit forum, magister usus et leges et instituta populi Romani mosque maiorum.

qui cum ita sum paululum equidem de ego deprecor et peto ab tu ut is qui dico non de ego ipse sed de orator dico puteo ego enim sum is qui cum superus studium pater in pueritia doceo sum et in forum ingenium tantus quantus ipse sentio non tantus quantus forsitan tu video defero non possum dico ego hic qui nunc complector perinde ut dico disco sum disco quippe qui omnis maturrime ad publicus causa accedo annus nascor unus et viginti nobilis homo et eloquens in iudicium voco qui disciplina sum forum magister utor et lex et institutum populus romanus mos magnus


Conexum autem ita sit principium consequenti orationi, ut non tamquam citharoedi prooemium adfictum aliquid, sed cohaerens cum omni corpore membrum esse videatur. Nam non nulli, cum illud meditati ediderunt, sic ad reliqua transeunt, ut audientiam fieri sibi non velle videantur. Atque eius modi illa prolusio debet esse, non ut Samnitium, qui vibrant hastas ante pugnam, quibus in pugnando nihil utuntur, sed ut ipsis sententiis, quibus proluserint, vel pugnare possint.

conecto autem ita sum principium consequor oratio ut non tamquam citharoedus prooemium affictus aliquis sed cohaereo cum omnis corpus membrum sum video nam non nullus cum ille meditor edo sic ad reliquus transeo ut audientia fio sui non volo video atque is modus ille prolusio debeo sum non ut samnites qui vibro hasta ante pugna qui in pugno nihil uto sed ut ipse sententia qui proludo vel pugno possum


contio capit omnem vim orationis et gravitatem varietatemque desiderat. Ergo in suadendo nihil est optabilius quam dignitas; nam qui utilitatem petit, non quid maxime velit suasor, sed quid interdum magis sequatur, videt. Nemo est enim, praesertim in tam clara civitate, quin putet expetendam maxime dignitatem, sed vincit utilitas plerumque, cum subest ille timor ea neglecta ne dignitatem quidem posse retineri.

contio capio omnis vis oratio et gravitas varietas desidero ergo in suadeo nihil sum optabilis quam dignitas nam qui utilitas peto non quis magnus volo suasor sed quis interdum magis sequor video nemo sum enim praesertim in tam clarus civitas quin puto expeto magnus dignitas sed vincio utilitas plerusque cum subsum ille timor is neglego ne dignitas quidem possum retineo


Quid enim est, in quo haereat, qui viderit omne, quod sumatur in oratione aut ad probandum aut ad refellendum, aut ex re sua sumi vi atque natura aut adsumi foris? sua vi, cum aut res quae sit tota quaeratur, aut pars eius, aut vocabulum quod habeat, aut quippiam, rem illam quod attingat; extrinsecus autem, cum ea, quae sunt foris neque haerent in rei natura, conliguntur.

quis enim sum in quo haereo qui video omnis qui sumo in oratio aut ad probo aut ad refello aut ex res suus sumo vis atque natura aut adsumo foris suus vis cum aut res qui sum totus quaero aut pars is aut vocabulis qui habeo aut quispiam res ille qui attingo extrinsecus autem cum is qui sum foris neque haereo in res natura conliguntur


Hic Catulus 'di immortales,' inquit 'quantam rerum varietatem, quantam vim, quantam copiam, Crasse, complexus es quantisque ex angustiis oratorem educere ausus es et in maiorum suorum regno conlocare! Namque illos veteres doctores auctoresque dicendi nullum genus disputationis a se alienum putasse accepimus semperque esse in omni orationis ratione versatos;

hic catulus deus immortalis inquam quantus res varietas quantus vis quantus copia crassus complexus sum quantus ex angustia orator educo audeo sum et in magnus suus regnum conlocaris namque ille vetus doctor auctoro dico nullus genus disputatio ab sui alienus puto accipio semper sum in omnis oratio ratio verso


Hic Crassus 'quin tu,' inquit 'Antoni, omittis ista, quae proposuisti, quae nemo horum desiderat: quibus ex locis ea, quae dicenda sunt in causis, reperiantur; quae quamquam a te novo quodam modo praeclareque dicuntur, sunt tamen et re faciliora et praeceptis pervagata; illa deprome nobis unde adferas, quae saepissime tractas semperque divinitus.'

hic crassus quin tu inquam antonius omitto iste qui propono qui nemo hic desidero qui ex locus is qui dico sum in causa reperio qui quamquam ab tu novo quidam modo praeclarus dico sum tamen et res facilis et praecipio pervagor ille depromo nos unde affero qui saepis traho semper divinitus


Orator autem omnia haec, quae putantur in communi vitae consuetudine mala ac molesta et fugienda, multo maiora et acerbiora verbis facit; itemque ea, quae vulgo expetenda atque optabilia videntur, dicendo amplificat atque ornat; neque vult ita sapiens inter stultos videri, ut ei, qui audiant, aut illum ineptum et Graeculum putent, aut, etiam si valde probent ingenium, oratoris sapientiam admirentur, se esse stultos moleste ferant;

orator autem omnis hic qui puto in communis vita consuetudo malus atque molestus et fugio multus magnus et acerbus verbum facio ito is qui vulgo expeto atque optabilis video dico amplifico atque orno neque volo ita sapio inter stultus video ut is qui audio aut ille ineptus et graeculis puto aut etiam si validus probo ingenium orator sapientia admiror sui sum stultus molestus fero


Tum Sulpicius 'an ergo' inquit 'oblitus es, Crasse, Antonium ita partitum esse tecum, ut ipse instrumentum oratoris exponeret, tibi eius distinctionem atque ornatum relinqueret?' Hic ille 'primum quis Antonio permisit,' inquit 'ut et partis faceret et utram vellet prior ipse sumeret? Deinde, ego si recte intellexi, cum valde libenter audirem, mihi coniuncte est visus de utraque re dicere.' 'Ille vero' inquit Cotta 'ornamenta orationis non attigit neque eam laudem, ex qua eloquentia nomen suum invenit.' 'Verba igitur' inquit Crassus 'mihi reliquit Antonius, rem ipse sumpsit.'

tum sulpicius an ergo inquam obliuiscor sum crassus antonius ita partio sum tu ut ipse instrumentum orator expono tu is distinctio atque orno relinquo hic ille primus quis antonius permitto inquam ut et pars facio et uter volo prior ipse sumo deinde ego si rectus intellego cum validus libet audio ego conjungo sum video de uter res dico ille verus inquam cotta ornamentum oratio non attigo neque is laus ex qui eloquentia nomen suus invenio verbum igitur inquam crassus ego relinquo antonius res ipse sumo


Sed quid ego vetera conquiram, cum mihi liceat uti praesentibus exemplis atque vivis? Quid iucundius auribus nostris umquam accidit huius oratione Catuli? quae est pura sic, ut Latine loqui paene solus videatur, sic autem gravis, ut in singulari dignitate omnis tamen adsit humanitas ac lepos. Quid multa? istum audiens equidem sic iudicare soleo, quicquid aut addideris aut mutaris aut detraxeris, vitiosius et deterius futurum.

sed quis ego vetero conquaero cum ego licet uti praesens exemplum atque vivo quis jucundus auris noster umquam accido hic oratio catulis qui sum purus sic ut latinum loquor paene solus video sic autem gravis ut in singularis dignitas omnis tamen adsum humanitas atque lepos quis multus iste audio equidem sic iudicaris soleo quisquis aut addo aut mutaris aut detraho vitiosus et deterior sum


ita in superiore genere de tractandis argumentis, in hoc autem etiam de inveniendis cogitandum est. Atque isti quidem, qui docent, cum causas in plura genera secuerunt, singulis generibus argumentorum copiam suggerunt; quod etiam si ad instituendos adulescentulos magis aptum est, ut, simul ac posita causa sit, habeant quo se referant, unde statim expedita possint argumenta depromere, tamen et tardi ingeni est rivulos consectari, fontis rerum non videre, et iam aetatis est ususque nostri a capite quod velimus arcessere et unde omnia manent videre.

ita in superus genus de tracto argumentum in hic autem etiam de invenio cogito sum atque iste quidem qui doceo cum causa in multus genus seco singuli genus argumentor copia suggero qui etiam si ad instituo adulescentulus magis aptus sum ut simul atque pono causa sum habeo quo sui refero unde statim expedio possum argumentum depromo tamen et tardus ingenium sum rivulus consectaris fons res non video et iam aetas sum utor noster ab caput qui volo arcesso et unde omnis maneo video


Neque enim quisquam nostrum, cum libros Platonis mirabiliter scriptos legit, in quibus omnibus fere Socrates exprimitur, non, quamquam illa scripta sunt divinitus, tamen maius quiddam de illo, de quo scripta sunt, suspicatur; quod item nos postulamus non a te quidem, qui nobis omnia summa tribuis, sed a ceteris, qui haec in manus sument, maius ut quiddam de L. Crasso, quam quantum a nobis exprimetur, suspicentur.

neque enim quisquam nos cum liber plato mirabilis scribo lego in qui omnis fere socrates exprimo non quamquam ille scribo sum divinitus tamen magnus quidam de ille de quo scribo sum suspicor qui item nos postulo non ab tu quidem qui nos omnis summus tribuo sed ab ceterus qui hic in manus sumo magnus ut quidam de l crassus quam quantus ab nos exprimo suspicor