Quod hoc etiam mirabilius debet videri, quia ceterarum artium studia fere reconditis atque abditis e fontibus hauriuntur, dicendi autem omnis ratio in medio posita communi quodam in usu atque in hominum ore et sermone versatur, ut in ceteris id maxime excellat, quod longissime sit ab imperitorum intellegentia sensuque disiunctum, in dicendo autem vitium vel maximum sit a vulgari genere orationis atque a consuetudine communis sensus abhorrere.

qui hic etiam mirabilis debeo video quia ceteraris ars studium fere recondo atque abdo e fons haurio dico autem omnis ratio in medium pono communis quidam in usus atque in homo os et sermo verso ut in ceterus is magnus excello qui longus sum ab imperitor intellego sentio disjungo in dico autem vitium vel magnus sum ab vulgaris genus oratio atque ab consuetudo communis sensus abhorreo


Sed si hoc quoque videtur esse altius, quam ut id nos humi strati suspicere possimus, illud certe tamen, quod amplexi sumus, quod profitemur, quod suscepimus, nosse et tenere debemus. Una est enim, quod et ego hesterno die dixi et aliquot locis antemeridiano sermone significavit Antonius, eloquentia, quascumque in oras disputationis regionesve delata est;

sed si hic quoque video sum altus quam ut is nos humus sterno suspicio possum ille certus tamen qui amplector sum qui profiteor qui suscipio nosco et teneo debeo unus sum enim qui et ego hesternus dies dico et aliquot locus antemeridianus sermo significo antonius eloquentia quicumque in ora disputatio regio defero sum


enim multo saepe obscuriores—videmus amitti. Ita non nulli, dum operam suam multam existimari volunt, ut toto foro volitare et a causa ad causam ire videantur, causas dicunt incognitas; in quo est illa quidem magna offensio vel neglegentiae, susceptis rebus, vel perfidiae, receptis; sed etiam illa maior opinione, quod nemo potest de ea re, quam non novit, non turpissime dicere: ita dum inertiae vituperationem, quae maior est, contemnunt, adsequuntur etiam illam, quam magis ipsi fugiunt, tarditatis.

enim multus saepe obscurus video amitto ita non nullus dum opera suus multa existimo volo ut totus forum volitaris et ab causa ad causa eo video causa dico incognitus in quo sum ille quidem magnus offensio vel neglegentia suscipio res vel perfidia recipio sed etiam ille magnus opinio qui nemo possum de is res quam non nosco non turpis dico ita dum inertia vituperatio qui magnus sum contemno assequor etiam ille quam magis ipse fugio tarditas


in eo autem iure, quod ambigitur inter peritissimos, non est difficile oratori eius partis, quamcumque defendet, auctorem aliquem invenire; a quo cum amentatas hastas acceperit, ipse eas oratoris lacertis viribusque torquebit. Nisi vero—bona venia huius optimi viri dixerim—Scaevolae tu libellis aut praeceptis soceri tui causam M'. Curi defendisti, non adripuisti patrocinium aequitatis et defensionem testamentorum ac voluntatis mortuorum.

in is autem ius qui ambago inter pereo non sum difficilis orator is pars quicumque defendo auctor aliquis invenio ab quo cum amento hasta accipio ipse is orator lacertus vis torqueo nisus verus bonus venia hic bonus vir dico scaevola tu libellus aut praecipio socer tuus causa m curius defendo non adrapio patrocinium aequitas et defensio testamentor atque voluntas morior


Nam et attentum monent Graeci ut principio faciamus iudicem et docilem; quae sunt utilia, sed non principi magis propria quam reliquarum partium; faciliora etiam in principiis, quod et attenti tum maxime sunt, cum omnia exspectant, et dociles magis in initiis esse possunt; inlustriora enim sunt, quae in principiis quam quae in mediis causis dicuntur aut arguendo aut refellendo.

nam et attendo moneo graecum ut principium facio judico et docilis qui sum utilis sed non princeps magis proprius quam reliquus pars facilis etiam in principia qui et attendo tum magnus sum cum omnis exspecto et docilis magis in initium sum possum illustris enim sum qui in principia quam qui in medius causa dico aut arguo aut refello


"lacerat lacertum Largi mordax Memmius." Perspicitis genus hoc quam sit facetum, quam elegans, quam oratorium, sive habeas vere quod narrare possis, quod tamen est mendaciunculis aspergendum, sive fingas. Est autem huius generis virtus, ut ita facta demonstres, ut mores eius, de quo narres, ut sermo, ut vultus omnes exprimantur, ut eis, qui audiunt, tum geri illa fierique videantur.

lacero lacertus largus mordax memmius perspicio genus hic quam sum facetus quam elego quam oratorius sive habeo verus qui narro possum qui tamen sum mendaciunculis aspergendum sive fingo sum autem hic genus virtus ut ita facio demonstro ut mos is de quo narro ut sermo ut vultus omnis exprimo ut is qui audio tum gero ille fio video


multi erant praeterea clari in philosophia et nobiles, a quibus omnibus una paene voce repelli oratorem a gubernaculis civitatum, excludi ab omni doctrina rerumque maiorum scientia ac tantum in iudicia et contiunculas tamquam in aliquod pistrinum detrudi et compingi videbam;

multus sum praeterea clarus in philosophia et nobilis ab qui omnis unus paene vox repello orator ab gubernaculis civitas excludo ab omnis doctrina res magnus scientia atque tantus in iudicium et contiuncula tamquam in aliqui pistrinum detrudo et compingo video


'Ego vero' inquit Antonius 'inveni iam, quem negaram in eo, quem scripsi, libello me invenisse eloquentem. Sed eo te ne laudandi quidem causa interpellavi, ne quid de hoc tam exiguo sermonis tui tempore verbo uno meo deminueretur.'

ego verus inquam antonius invenio iam qui nego in is qui scribo libellus ego invenio eloquor sed is tu ne laudo quidem causa interpello ne quis de hic tam exiguus sermo tuus tempus verbum unus meus deminuo


Quam ob rem quoniam de ornatu omni orationis sunt omnes, si non patefacti, at certe commonstrati loci, nunc quid aptum sit, hoc est, quid maxime deceat in oratione, videamus. Quamquam id quidem perspicuum est, non omni causae nec auditori neque personae neque tempori congruere orationis unum genus; nam et causae capitis alium quendam verborum sonum requirunt, alium rerum privatarum atque parvarum;

quam ob res quoniam de orno omnis oratio sum omnis si non patefacio at certus commonstro locus nunc quis aptus sum hic sum quis magnus decet in oratio video quamquam is quidem perspicuus sum non omnis causa neque auditor neque persona neque tempus congruo oratio unus genus nam et causa capio alius quidam verbum sonus requiro alius res privataris atque parvaris


Sed in eo genere, in quo quale sit quid, ambigitur, exsistit etiam ex scripti interpretatione saepe contentio, in quo nulla potest esse nisi ex ambiguo controversia; nam illud ipsum, quod scriptum a sententia discrepat, genus quoddam habet ambigui; quod tum explicatur, cum ea verba, quae desunt, suggesta sunt, quibus additis defenditur sententiam scripti perspicuam fuisse; ex contrariisque scriptis si quid ambigitur, non novum genus nascitur, sed superioris generis causa duplicatur; idque aut numquam diiudicari poterit aut ita diiudicabitur, ut referendis praeteritis verbis id scriptum, quodcumque defendemus, suppleatur; ita fit, ut unum genus in eis causis, quae propter scriptum ambiguntur, relinquatur, si est scriptum aliquid ambigue.

sed in is genus in quo qualis sum quis ambago exsisto etiam ex scribo interpretatio saepe contentio in quo nullus possum sum nisi ex ambiguus controversia nam ille ipse qui scribo ab sententia discrepo genus quidam habeo ambiguus qui tum explico cum is verbum qui desum suggero sum qui addo defendo sententia scribo perspicuus sum ex contrarius scribo si quis ambago non novus genus nascor sed superus genus causa duplico is aut numquam diiudicaris possum aut ita dijudico ut refero praetereo verbum is scribo quicumque defendo suppleo ita fio ut unus genus in is causa qui propter scribo ambago relinquo si sum scribo aliquis ambiguus


Paulum se erexit et addidit maiorem historiae sonum vocis vir optimus, Crassi familiaris, Antipater; ceteri non exornatores rerum, sed tantum modo narratores fuerunt.' 'Est,' inquit Catulus 'ut dicis; sed iste ipse Caelius neque distinxit historiam varietate colorum neque verborum conlocatione et tractu orationis leni et aequabili perpolivit illud opus; sed ut homo neque doctus neque maxime aptus ad dicendum, sicut potuit, dolavit; vicit tamen, ut dicis, superiores.'

paulis sui erigo et addo magnus historia sonus vox vir bonus crassus familiaris antipater ceterus non exornator res sed tantus modo narrator sum sum inquam catulus ut dico sed iste ipse caelius neque distinguo historia varietas color neque verbum conlocatio et traho oratio lenis et aequabilis perpolio ille opus sed ut homo neque doceo neque magnus aptus ad dico sicut possum dolo vinco tamen ut dico superus


His autem formis atque corporibus, sicut omnibus, quae sub aspectum veniunt, sede opus est, etenim corpus intellegi sine loco non potest. Qua re ne in re nota et pervulgata multus et insolens sim, locis est utendum multis, inlustribus, explicatis, modicis intervallis; imaginibus autem agentibus, acribus, insignitis, quae occurrere celeriterque percutere animum possint; quam facultatem et exercitatio dabit, ex qua consuetudo gignitur, et similium verborum conversa et immutata casibus aut traducta ex parte ad genus notatio et unius verbi imagine totius sententiae informatio pictoris cuiusdam summi ratione et modo formarum varietate locos distinguentis.

hic autem forma atque corpus sicut omnis qui sub aspectus venio sedes opus sum etenim corpus intellego sine locus non possum qui res ne in res nosco et pervulgo multus et insoleo sum locus sum utor multus illustris explico modicus intervallum imago autem ago acer insignio qui occurro celeriter percutio animus possum quam facultas et exercitatio do ex qui consuetudo gigno et similis verbum converro et immuto casus aut traduco ex pars ad genus notatio et unus verbum imago totus sententia informatio pictor quidam superus ratio et modo formaris varietas locus distinguo


Tum Crassus 'an me tam impudentem esse existimatis, ut vobis hoc praesertim munus putem me diutius posse debere?' 'Quinam igitur' inquit 'ille locus? An in media silva placet? Est enim is maxime et opacus et frigidus.' 'Sane,' inquit Crassus 'etenim est in eo loco sedes huic nostro non importuna sermoni.' Cum placuisset idem ceteris, in silvam venitur et ibi magna cum audiendi exspectatione considitur.

tum crassus an ego tam impudens sum existimo ut tu hic praesertim munus puto ego diu possum debeo quisnam igitur inquam ille locus an in medius silva placeo sum enim is magnus et opacus et frigidus sanus inquam crassus etenim sum in is locus sedes hic noster non importunus sermo cos placeo idem ceterus in silva venio et ibi magnus cum audio exspectatio consido


Itaque ipse Aristoteles cum florere Isocratem nobilitate discipulorum videret, quod suas disputationes a causis forensibus et civilibus ad inanem sermonis elegantiam transtulisset, mutavit repente totam formam prope disciplinae suae versumque quendam Philoctetae paulo secus dixit: ille enim turpe sibi ait esse tacere, cum barbaros, hic autem, cum Isocratem pateretur dicere; itaque ornavit et inlustravit doctrinam illam omnem rerumque cognitionem cum orationis exercitatione coniunxit. Neque vero hoc fugit sapientissimum regem Philippum, qui hunc Alexandro filio doctorem accierit, a quo eodem ille et agendi acciperet praecepta et eloquendi.

itaque ipse aristotelis cum floreo isocrates nobilitas discipulus video qui suus disputatio ab causa forensis et civilis ad inanis sermo elegantia transfero muto repens totus forma prope disciplina suus verro quidam philocteta paulus secus dico ille enim turpis sui aio sum taceo cum barbarus hic autem cum isocrates pateo dico itaque orno et inlustro doctrina ille omnis res cognitio cum oratio exercitatio conjungo neque verus hic fugio sapio rex philippus qui hic alexander filius doctor accierit ab quo idem ille et ago accipio praecipio et eloquor


Omnino probabiliora sunt, quae lacessiti dicimus quam quae priores, nam et ingeni celeritas maior est, quae apparet in respondendo, et humanitatis est responsio; videmur enim quieturi fuisse, nisi essemus lacessiti, ut in ipsa ista contione nihil fere dictum est ab hoc, quod quidem facetius dictum videretur, quod non provocatus responderit; erat autem tanta in Domitio gravitas, tanta auctoritas, ut, quod esset ab eo obiectum, lepore magis levandum quam contentione frangendum videretur.'

omnino probabilis sum qui lacesso dico quam qui prior nam et ingenium celeritas magnus sum qui appareo in respondeo et humanitas sum responsio video enim quiesco sum nisi sum lacesso ut in ipse iste contio nihil fere dico sum ab hic qui quidem facetus dico video qui non provoco respondeo sum autem tantus in domitius gravitas tantus auctoritas ut qui sum ab is obicio lepor magis levo quam contentio frango video


Omnis igitur oratio conficitur ex verbis; quorum primum nobis ratio simpliciter videnda est, deinde coniuncte. Nam est quidam ornatus orationis, qui ex singulis verbis est; alius, qui ex continuatis constat. Ergo utimur verbis aut eis, quae propria sunt et certa quasi vocabula rerum, paene una nata cum rebus ipsis; aut eis, quae transferuntur et quasi alieno in loco conlocantur; aut eis, quae novamus et facimus ipsi.

omnis igitur oratio confacio ex verbum qui primus nos ratio simplex video sum deinde conjungo nam sum quidam orno oratio qui ex singuli verbum sum alius qui ex continuo consto ergo utor verbum aut is qui proprius sum et certus quasi vocabulum res paene unus nata cum res ipse aut is qui transfero et quasi alienus in locus conloco aut is qui novo et facio ipse


Hoc video, dum breviter voluerim dicere, dictum a me esse paulo obscurius; sed experiar et dicam, si potero, planius. Omnia fere, quae sunt conclusa nunc artibus, dispersa et dissipata quondam fuerunt; ut in musicis numeri et voces et modi; in geometria lineamenta, formae, intervalla, magnitudines; in astrologia caeli conversio, ortus, obitus motusque siderum; in grammaticis poetarum pertractatio, historiarum cognitio, verborum interpretatio, pronuntiandi quidam sonus; in hac denique ipsa ratione dicendi excogitare, ornare, disponere, meminisse, agere, †ignota quondam omnibus et diffusa late videbantur.

hic video dum brevis volo dico dico ab ego sum paulus obscurus sed experior et dico si possum planus omnis fere qui sum concludo nunc ars dispergo et dissipata quondam sum ut in musica numerus et voco et modus in geometria lineamentum forma intervallum magnitudo in astrologia caelum conversio ortus obeo moveo sidus in grammaticus poetaris pertractatio historiaris cognitio verbum interpretatio pronuntio quidam sonus in hic denique ipse ratio dico excogitaris ornaris dispono memini ago ignotus quondam omnis et diffundo latus video


Sed hi, quos nominavi, multique praeterea summique dicendi doctores uno tempore fuerunt; ex quibus intellegi potest ita se rem habere, ut tu, Crasse, dicis, oratorisque nomen apud antiquos in Graecia maiore quadam vel copia vel gloria floruisse.

sed hic qui nomino multus praeterea summus dico doctor unus tempus sum ex qui intellego possum ita sui res habeo ut tu crassus dico orator nomen apud antiqui in graecia magnus quidam vel copia vel gloria floreo


alii autem habent deprecationem aut miserationem; alii vero ancipitis disputationes, in quibus de universo genere in utramque partem disseri copiose licet. Quae exercitatio nunc propria duarum philosophiarum, de quibus ante dixi, putatur, apud antiquos erat eorum, a quibus omnis de rebus forensibus dicendi ratio et copia petebatur; de virtute enim, de officio, de aequo et bono, de dignitate, utilitate, honore, ignominia, praemio, poena similibusque de rebus in utramque partem dicendi etiam nos et vim et artem habere debemus.

alius autem habeo deprecatio aut miseratio alius verus anceps disputatio in qui de universus genus in uter pars dissero copiosus licet qui exercitatio nunc proprius duaris philosophiaris de qui ante dico puto apud antiqui sum is ab qui omnis de res forensis dico ratio et copia peto de virtus enim de officium de aequus et bonus de dignitas utilitas honor ignominia praemium poena similis de res in uter pars dico etiam nos et vis et ars habeo debeo


sed ita peragrat per animos, ita sensus hominum mentisque pertractat, ut non desideret philosophorum descriptiones neque exquirat oratione, summum illud bonum in animone sit an in corpore, virtute an voluptate definiatur, an haec inter se iungi copularique possint; an vero, ut quibusdam visum, nihil certum sciri, nihil plane cognosci et percipi possit; quarum rerum fateor magnam multiplicemque esse disciplinam et multas copiosas variasque rationes.

sed ita peragro per animus ita sensus homo mentior pertracto ut non desidero philosophus descriptio neque exquiro oratio superus ille bonus in animo sum an in corpus virtus an voluptas definio an hic inter sui jungo copulo possum an verus ut quidam video nihil certus scio nihil planus cognosco et percipio possum qui res fateor magnus multiplico sum disciplina et multus copiosus vario ratio


Ego vero te, Crasse, cum vitae flore tum mortis opportunitate divino consilio et ornatum et exstinctum esse arbitror; nam tibi aut pro virtute animi constantiaque tua civilis ferri subeunda fuit crudelitas aut, si qua te fortuna ab atrocitate mortis vindicasset, eadem esse te funerum patriae spectatorem coegisset; neque solum tibi improborum dominatus, sed etiam propter admixtam civium caedem bonorum victoria maerori fuisset.

ego verus tu crassus cum vita floreo tum mors opportunitas divino consilium et orno et exstinguo sum arbitror nam tu aut pro virtus animus consto tuus civilis fero subeo sum crudelitas aut si qui tu fortuna ab atrocitas mors vindico idem sum tu funus patria spectator cogo neque solus tu improbus dominor sed etiam propter admisceo civis caedes bonus victoria maeror sum


itaque vel re narrata et exposita saepe datur ad commovendos animos digrediendi locus, vel argumentis nostris confirmatis vel contrariis refutatis vel utroque loco vel omnibus, si habet eam causa dignitatem atque copiam, recte id fieri potest; eaeque causae sunt ad augendum et ad ornandum gravissimae atque plenissimae, quae plurimos exitus dant ad eius modi digressionem, ut eis locis uti liceat, quibus animorum impetus eorum, qui audiant, aut impellantur aut reflectantur.

itaque vel res narro et expono saepe do ad commoveo animus digredior locus vel argumentum noster confirmo vel contrarius refutas vel uterque locus vel omnis si habeo is causa dignitas atque copia rectus is fio possum is causa sum ad augeo et ad orno gravis atque plenus qui multus exitus do ad is modus digressio ut is locus uti licet qui animus impetus is qui audio aut impello aut reflecto


sed ego neque illis adsentiebar neque harum disputationum inventori et principi longe omnium in dicendo gravissimo et eloquentissimo, Platoni, cuius tum Athenis cum Charmada diligentius legi Gorgiam; quo in libro in hoc maxime admirabar Platonem, quod mihi oratoribus inridendis ipse esse orator summus videbatur. Verbi enim controversia iam diu torquet Graeculos homines contentionis cupidiores quam veritatis.

sed ego neque ille adsentio neque haris disputatio inventor et princeps longus omnis in dico gravis et eloquens plato qui tum athenae cum charmadas diligo lego gorgias quo in liber in hic magnus admiror plato qui ego orator irrideo ipse sum orator summus video verbum enim controversia iam diu torqueo graeculus homo contentio cupidus quam veritas


Sed si illam quoque partem quaestionum oratori volumus adiungere vagam et liberam et late patentem, ut de rebus bonis aut malis, expetendis aut fugiendis, honestis aut turpibus, utilibus aut inutilibus, de virtute, de iustitia, de continentia, de prudentia, de magnitudine animi, de liberalitate, de pietate, de amicitia, de officio, de fide, de ceteris virtutibus contrariisque vitiis dicendum oratori putemus; itemque de re publica, de imperio, de re militari, de disciplina civitatis, de hominum moribus, adsumamus eam quoque partem, sed ita, ut sit circumscripta modicis regionibus.

sed si ille quoque pars quaestio orator volo adiungo vagus et liber et latus pateo ut de res bonus aut malus expeto aut fugio honestus aut turpis utilis aut inutilis de virtus de iustitia de continentia de prudentia de magnitudo animus de liberalitas de pietas de amicitia de officium de fides de ceterus virtus contrarius vitium dico orator puto ito de res publicus de imperium de res militaris de disciplina civitas de homo mos adsumo is quoque pars sed ita ut sum circumscribo modicus regio


similiter arbitror in hac sive ratione sive exercitatione dicendi, qui illam vim adeptus sit, ut eorum mentis, qui aut de re publica aut de ipsius rebus aut de eis, contra quos aut pro quibus dicat, cum aliqua statuendi potestate audiant, ad suum arbitrium movere possit, illum de toto illo genere reliquarum orationum non plus quaesiturum esse, quid dicat, quam Polyclitum illum, cum Herculem fingebat, quem ad modum pellem aut hydram fingeret, etiam si haec numquam separatim facere didicisset.'

similis arbitror in hic sive ratio sive exercitatio dico qui ille vis adipiscor sum ut is mens qui aut de res publicus aut de ipse res aut de is contra qui aut pro qui dico cum aliqui statuo potestas audio ad suus arbitrium moveo possum ille de totus ille genus reliquus oratio non multus quaero sum quis dico quam polyclitus ille cum herculis fingo qui ad modus pellis aut hydram fingo etiam si hic numquam separatim facio disco


Equidem cum audio socrum meam Laeliam—facilius enim mulieres incorruptam antiquitatem conservant, quod multorum sermonis expertes ea tenent semper, quae prima didicerunt—sed eam sic audio, ut Plautum mihi aut Naevium videar audire, sono ipso vocis ita recto et simplici est, ut nihil ostentationis aut imitationis adferre videatur; ex quo sic locutum esse eius patrem iudico, sic maiores; non aspere ut ille, quem dixi, non vaste, non rustice, non hiulce, sed presse et aequabiliter et leniter.

equidem cum audio socer meus laelia facilis enim mulier incorruptus antiquitas conservo qui multus sermo expers is teneo semper qui primus disco sed is sic audio ut plautus ego aut naevius video audio sonus ipse vox ita recingo et simplex sum ut nihil ostentatio aut imitatio affero video ex quo sic loquor sum is pater judico sic magnus non asper ut ille qui dico non vastus non rusticus non hiulcus sed premo et aequabilis et lenis


De Antonio vero, quamquam saepe ex humanissimo homine patruo nostro acceperamus, quem ad modum ille vel Athenis vel Rhodi se doctissimorum hominum sermonibus dedisset, tamen ipse adulescentulus, quantum illius ineuntis aetatis meae patiebatur pudor, multa ex eo saepe quaesivi. Non erit profecto tibi, quod scribo, hoc novum; nam iam tum ex me audiebas mihi illum ex multis variisque sermonibus nullius rei, quae quidem esset in eis artibus, de quibus aliquid existimare possem, rudem aut ignarum esse visum.

de antonius verus quamquam saepe ex humanus homo patruus noster accipio qui ad modus ille vel athenae vel rhodius sui doceo homo sermo do tamen ipse adulescentulus quantus ille ineo aetas meus patior pudor multus ex is saepe quaero non sum profecto tu qui scribo hic novus nam iam tum ex ego audio ego ille ex multus varius sermo nullus res qui quidem sum in is ars de qui aliquis existimaris possum rudis aut ignarus sum video


Hoc loco Sulpicius 'insperanti' inquit 'mihi et Cottae, sed valde optanti utrique nostrum cecidit, ut in istum sermonem, Crasse, delaberemini; nobis enim huc venientibus satis iucundum fore videbatur, si, cum vos de rebus aliis loqueremini, tamen nos aliquid ex sermone vestro memoria dignum excipere possemus; ut vero penitus in eam ipsam totius huius vel studi vel artifici vel facultatis disputationem paene intimam veniretis, vix optandum nobis videbatur.

hic locus sulpicius inspero inquam ego et cotta sed validus opto uterque nos cado ut in iste sermo crassus delabor nos enim huc venio satis iucundus sum video si cum tu de res alius loquor tamen nos aliquis ex sermo vester memoria dignus excipio possum ut verus penitus in is ipse totus hic vel studium vel artifex vel facultas disputatio paene intimus venio vix opto nos video


tum pavor sapientiam omnem mi exanimato expectorat.

tum pavor sapientia omnis ego exanimo expectoro


Locus autem et regio quasi ridiculi—nam id proxime quaeritur—turpitudine et deformitate quadam continetur; haec enim ridentur vel sola vel maxime, quae notant et designant turpitudinem aliquam non turpiter. Est autem, ut ad illud tertium veniam, est plane oratoris movere risum; vel quod ipsa hilaritas benevolentiam conciliat ei, per quem excitata est; vel quod admirantur omnes acumen uno saepe in verbo positum maxime respondentis, non numquam etiam lacessentis; vel quod frangit adversarium, quod impedit, quod elevat, quod deterret, quod refutat; vel quod ipsum oratorem politum esse hominem significat, quod eruditum, quod urbanum, maxime quod tristitiam ac severitatem mitigat et relaxat odiosasque res saepe, quas argumentis dilui non facile est, ioco risuque dissolvit.

locus autem et regius quasi ridiculis nam is propior quaero turpitudo et deformitas quidam contineo hic enim rideo vel solus vel magnus qui noto et designo turpitudo aliqui non turpis sum autem ut ad ille tertius venio sum planus orator moveo risus vel qui ipse hilaritas benevolentia concilio is per qui excito sum vel qui admiror omnis acumen unus saepe in verbum pono magnus respondeo non numquam etiam lacesso vel qui frango adversarius qui impedio qui elevo qui deterreo qui refuto vel qui ipse orator polio sum homo significo qui erudio qui urbanus magnus qui tristitia atque severitas mitigo et relaxo odiosus res saepe qui argumentum diluo non facilis sum iocus rideo dissolvo


Numquam enim negabo esse quasdam partis proprias eorum, qui in his cognoscendis atque tractandis studium suum omne posuerunt, sed oratorem plenum atque perfectum esse eum, qui de omnibus rebus possit copiose varieque dicere. Etenim saepe in eis causis, quas omnes proprias esse oratorum confitentur, est aliquid, quod non ex usu forensi, quem solum oratoribus conceditis, sed ex obscuriore aliqua scientia sit promendum atque sumendum.

numquam enim nego sum quidam pars proprius is qui in hic cognosco atque tracto studium suus omnis pono sed orator plenus atque perficio sum is qui de omnis res possum copiosus varius dico etenim saepe in is causa qui omnis proprius sum orator confiteor sum aliquis qui non ex usus forensis qui solus orator concedo sed ex obscurus aliqui scientia sum promo atque sumo


Itaque ut ad hanc similitudinem huius histrionis oratoriam laudem dirigamus, videtisne quam nihil ab eo nisi perfecte, nihil nisi cum summa venustate fiat, nisi ita, ut deceat et uti omnis moveat atque delectet? Itaque hoc iam diu est consecutus, ut, in quo quisque artificio excelleret, is in suo genere Roscius diceretur. Hanc ego absolutionem perfectionemque in oratore desiderans, a qua ipse longe absum, facio impudenter; mihi enim volo ignosci, ceteris ipse non ignosco; nam qui non potest, qui vitiose facit, quem denique non decet, hunc, ut Apollonius iubebat, ad id, quod facere possit, detrudendum puto.'

itaque ut ad hic similitudo hic histrio oratoria laus dirigo video quam nihil ab is nisi perficio nihil nisi cum summus venustas fio nisi ita ut decet et uti omnis moveo atque delecto itaque hic iam diu sum consequor ut in quo quisque artificium excello is in suus genus roscius dico hic ego absolutio perfectio in orator desidero ab qui ipse longus absum facio impudens ego enim volo ignosco ceterus ipse non ignosco nam qui non possum qui vitiosus facio qui denique non decet hic ut apollonius jubeo ad is qui facio possum detrudo puto


Summa denique huius generis haec est, ut si in refellendo adversario firmior esse oratio quam in confirmandis nostris rebus potest, omnia in illum tela conferam; si nostra probari facilius, quam illa redargui possunt, abducere animos a contraria defensione et ad nostram conor deducere.

summus denique hic genus hic sum ut si in refello adversarius firmus sum oratio quam in confirmo noster res possum omnis in ille telum confero si noster probaris facilis quam ille redarguo possum abduco animus ab contrarius defensio et ad noster conor deduco


Hic Catulus adrisit et simul, 'praecisa' inquit 'mihi quidem est dubitatio, quoniam neque domi imperaram et hic, apud quem eram futurus, sine mea sententia tam facile promisit.'

hic catulus adrideo et simul praecido inquam ego quidem sum dubitatio quoniam neque domus impero et hic apud qui sum sum sine meus sententia tam facilis promitto


Verum ego non quaero nunc, quae sit philosophia verissima, sed quae oratori coniuncta maxime; qua re istos sine ulla contumelia dimittamus; sunt enim et boni viri et, quoniam sibi ita videntur, beati; tantumque eos admoneamus, ut illud, etiam si est verissimum, tacitum tamen tamquam mysterium teneant, quod negant versari in re publica esse sapientis; nam si hoc nobis atque optimo cuique persuaserint, non poterunt ipsi esse, id quod maxime cupiunt, otiosi.

verus ego non quaero nunc qui sum philosophia verus sed qui orator conjungo magnus qui res iste sine ullus contumelia dimitto sum enim et bonus vir et quoniam sui ita video beati tantus is admoneo ut ille etiam si sum verus taceo tamen tamquam mysterium teneo qui nego versaris in res publicus sum sapio nam si hic nos atque bonus quisque persuadeo non possum ipse sum is qui magnus cupio otiosus


semper a bonis dissedisti." Ex causis autem rerum sic: "avaritiam si tollere vultis, mater eius est tollenda, luxuries." Ex eis autem, quae sunt orta de causis: "si aerari copiis et ad belli adiumenta et ad ornamenta pacis utimur, vectigalibus

semper ab bonus dissedeo ex causa autem res sic avaritia si tollo volo mater is sum tollo luxurio ex is autem qui sum orior de causa si aerarius copia et ad bellum adjumentum et ad ornamentum pax utor vectigal


Sed haec omnia perinde sunt, ut aguntur. Actio, inquam, in dicendo una dominatur; sine hac summus orator esse in numero nullo potest, mediocris hac instructus summos saepe superare. Huic primas dedisse Demosthenes dicitur, cum rogaretur, quid in dicendo esset primum; huic secundas, huic tertias; quo mihi melius etiam illud ab Aeschine dictum videri solet; qui cum propter ignominiam iudicii cessisset Athenis et se Rhodum contulisset, rogatus a Rhodiis legisse fertur orationem illam egregiam, quam in Ctesiphontem contra Demosthenem dixerat; qua perlecta petitum ab eo est postridie, ut legeret illam etiam, quae erat contra ab Demosthene pro Ctesiphonte dicta: quam cum suavissima et maxima voce legisset, admirantibus omnibus "quanto" inquit "magis miraremini, si audissetis ipsum!" ex quo satis significavit, quantum esset in actione, qui orationem eandem aliam fore putarit actore mutato.

sed hic omnis perinde sum ut ago actius inquam in dico unus dominor sine hic summus orator sum in numerus nullus possum mediocris hic instruo summus saepe supero hic primus do demosthenes dico cum rogo quis in dico sum primus hic secundus hic tertio quo ego bonus etiam ille ab aeschines dico video soleo qui cum propter ignominia iudicium cedo athenae et sui rhodos confero rogo ab rhodius lego fero oratio ille egregius quam in ctesiphon contra demosthenes dico qui perlego peto ab is sum postridie ut lego ille etiam qui sum contra ab demosthenes pro ctesiphon dictum quam cum suavis et maximus vox lego admiror omnis quantus inquam magis miro si audio ipse ex quo satis significo quantus sum in actio qui oratio idem alius sum puto actor muto


mea autem ratio haec esse in dicendo solet, ut, boni quod habeam, id amplectar, exornem, exaggerem, ibi commorer, ibi habitem, ibi haeream; a malo autem vitioque causae ita recedam, non ut me id fugere appareat, sed ut totum bono illo ornando et augendo dissimulatum obruatur; et, si causa est in argumentis, firmissima quaeque maxime tueor, sive plura sunt sive aliquod unum; sin autem in conciliatione aut in permotione causa est, ad eam me potissimum partem, quae maxime movere animos hominum potest, confero.

meus autem ratio hic sum in dico soleo ut bonus qui habeo is amplector exorno exaggero ibi commoro ibi habito ibi haereo ab malus autem vitio causa ita recedo non ut ego is fugio appareo sed ut totus bonus ille orno et augeo dissimulo obruo et si causa sum in argumentum firmus quisque magnus tueor sive multus sum sive aliqui unus sin autem in conciliatio aut in permotio causa sum ad is ego potis pars qui magnus moveo animus homo possum confero


Ac mihi quidem veteres illi maius quiddam animo complexi plus multo etiam vidisse videntur, quam quantum nostrorum ingeniorum acies intueri potest, qui omnia haec, quae supra et subter, unum esse et una vi atque consensione naturae constricta esse dixerunt; nullum est enim genus rerum, quod aut avulsum a ceteris per se ipsum constare aut quo cetera si careant, vim suam atque aeternitatem conservare possint.

atque ego quidem vetus ille magnus quidam animus complector multus multus etiam video video quam quantus noster ingeniosus acies intueor possum qui omnis hic qui supra et subter unus sum et unus vis atque consensio natura constringo sum dico nullus sum enim genus res qui aut avello ab ceterus per sui ipse constaris aut quo ceterus si careo vis suus atque aeternitas conservaris possum


qua re mihi quidem nullo modo videtur doctrina ista res posse tradi. Etenim cum duo genera sint facetiarum, alterum aequabiliter in omni sermone fusum, alterum peracutum et breve, illa a veteribus superior cavillatio, haec altera dicacitas nominata est. Leve nomen habet utraque res. Quippe; leve enim est totum hoc risum movere.

qui res ego quidem nullus modo video doctrina iste res possum trado etenim cum duo genus sum facetiaris alter aequabilis in omnis sermo fundo alter peracutus et brevis ille ab vetus superus cavillatio hic alter dicacitas nomino sum levis nomen habeo uter res quippe levis enim sum totus hic risus moveo


Magna nobis pueris, Quinte frater, si memoria tenes, opinio fuit L. Crassum non plus attigisse doctrinae, quam quantum prima illa puerili institutione potuisset; M. autem Antonium omnino omnis eruditionis expertem atque ignarum fuisse; erantque multi qui, quamquam non ita se rem habere arbitrarentur, tamen, quo facilius nos incensos studio discendi a doctrina deterrerent, libenter id, quod dixi, de illis oratoribus praedicarent, ut, si homines non eruditi summam essent prudentiam atque incredibilem eloquentiam consecuti, inanis omnis noster esse labor et stultum in nobis erudiendis patris nostri, optimi ac prudentissimi viri, studium videretur.

magnus nos puer quintus frater si memoria teneo opinio sum l crassus non multus attingo doctrina quam quantus primus ille puerilis institutio possum m autem antonius omnino omnis eruditio expers atque ignarus sum sum multus qui quamquam non ita sui res habeo arbitror tamen quo facilis nos incendo studium disco ab doctrina deterreo libet is qui dico de ille orator praedico ut si homo non erudio summa sum prudentia atque incredibilis eloquentia consequor inanis omnis noster sum labor et stultus in nos erudio pater noster bonus atque prudens vir studium video


Et ne hoc in causis, in iudiciis, in amicorum periculis, in concursu hominum, in civitate, in foro accidere miremur, cum agitur non solum ingeni nostri existimatio, nam id esset levius;—quamquam, cum professus sis te id posse facere, quod pauci, ne id quidem neglegendum est;—sed alia sunt maiora multo, fides, officium, diligentia, quibus rebus adducti, etiam cum alienissimos defendimus, tamen eos alienos, si ipsi viri boni

et ne hic in causa in iudicium in amicus periculum in concursus homo in civitas in forum accido miro cum ago non solus ingenium noster existimatio nam is sum levis quamquam cum profiteor sum tu is possum facio qui paucus ne is quidem neglego sum sed alius sum magnus multus fides officium diligentia qui res adduco etiam cum alienus defendo tamen is alienus si ipse vir bonus


Ergo haec et agenda sunt ab oratore, quae explicavit Antonius, et dicenda quodam modo. Quinam igitur dicendi est modus melior, nam de actione post videro, quam ut Latine, ut plane, ut ornate, ut ad id, quodcumque agetur, apte congruenterque dicamus?

ergo hic et ago sum ab orator qui explicavit antonius et dico quidam modo quisnam igitur dico sum modus bonus nam de actio post video quam ut latinum ut planus ut orno ut ad is quicumque ago aptus congruenter dico


Si vero adsequetur, ut talis videatur, qualem se videri velit et animos eorum ita adficiat, apud quos aget, ut eos quocumque velit vel trahere vel rapere possit, nihil profecto praeterea ad dicendum requiret.

si verus assequor ut talis video qual sui video volo et animus is ita afficio apud qui ago ut is quicumque volo vel traho vel rapio possum nihil profecto praeterea ad dico requiro


"aliquando" inquit "tibi tuum negotium agere licebit." Valde haec ridentur et hercule omnia, quae a prudentibus per simulationem subabsurde salseque dicuntur. Ex quo genere est etiam non videri intellegere quod intellegas, ut Pontidius "qualem existimas, qui in adulterio deprehenditur?" "tardum!" ut ego, qui in dilectu Metello, cum excusationem oculorum a me non acciperet

aliquando inquam tu tuus negotium ago liceo validus hic rideo et herculis omnis qui ab prudens per simulatio subabsurdus salio dico ex quo genus sum etiam non video intellego qui intellego ut pontidius qual existimo qui in adulterium deprehendo tardus ut ego qui in delectus metellus cum excusatio oculus ab ego non accipio


re, si quando quid tamquam aliqua fabella narratur, ut olim tu, Crasse, in Memmium, comedisse eum lacertum Largi, cum esset cum eo Tarracinae de amicula rixatus: salsa, ac tamen a te ipso ficta narratio; addidisti clausulam: tota Tarracina tum omnibus in parietibus inscriptas fuisse litteras L. L. L. M. M.; cum quaereres id quid esset, senem tibi quendam oppidanum dixisse:

res si quando quis tamquam aliqui fabella narro ut olim tu crassus in memmius comedisse is lacertus largus cum sum cum is tarracina de amiculum rixo salio atque tamen ab tu ipse fictum narratio addo clausula totus tarracina tum omnis in paries inscribo sum littera l l l m m cum quaero is quis sum senex tu quidam oppidanus dico


Neque vero ego hoc tantum oneris imponam nostris praesertim oratoribus in hac tanta occupatione urbis ac vitae, nihil ut eis putem licere nescire, quamquam vis oratoris professioque ipsa bene dicendi hoc suscipere ac polliceri videtur, ut omni de re, quaecumque sit proposita, ornate ab eo copioseque dicatur.

neque verus ego hic tantus onus impono noster praesertim orator in hic tantus occupatio urbs atque vita nihil ut is puto licet nescio quamquam volo orator professio ipse bene dico hic suscipio atque polliceor video ut omnis de res quicumque sum propono orno ab is copiosus dico


Magnum quoddam est onus atque munus suscipere atque profiteri se esse, omnibus silentibus, unum maximis de rebus magno in conventu hominum audiendum; adest enim fere nemo, quin acutius atque acrius vitia in dicente quam recta videat; ita quicquid est, in quo offenditur, id etiam illa, quae laudanda sunt, obruit.

magnus quidam sum onus atque munus suscipio atque profiteor sui sum omnis sileo unus magnus de res magnus in convenio homo audio adsum enim fere nemo quin acuo atque acer vitio in dico quam recta video ita quisquis sum in quo offendo is etiam ille qui laudo sum obruo


Nam apud Graecos, cuicuimodi essent, videbam tamen esse praeter hanc exercitationem linguae doctrinam aliquam et humanitate dignam scientiam, hos vero novos magistros nihil intellegebam posse docere, nisi ut auderent; quod etiam cum bonis rebus coniunctum per se ipsum est magno opere fugiendum: hoc cum unum traderetur et cum impudentiae ludus esset, putavi esse censoris, ne longius id serperet, providere.

nam apud graeci cuicuimodi sum video tamen sum praeter hic exercitatio lingua doctrina aliqui et humanitas dignus scientia hic verus novi magister nihil intellego possum doceo nisi ut audeo qui etiam cum bonus res conjungo per sui ipse sum magnus opus fugio hic cum unus trado et cum impudentia ludus sum puto sum censor ne longus is serpo provideo


Quid? in his paucis diebus nonne nobis in tribunali Q. Pompei praetoris urbani familiaris nostri sedentibus homo ex numero disertorum postulabat, ut illi, unde peteretur, vetus atque usitata exceptio daretur cvivs pecvniae dies fvisset? quod petitoris causa comparatum esse non intellegebat, ut, si ille infitiator probasset iudici ante petitam esse pecuniam, quam esset coepta deberi, petitor rursus cum peteret, ne exceptione excluderetur, qvod ea res in ivdicivm ante venisset.

quis in hic paucus dies nonne nos in tribunal q pompejus praetor urbanus familiaris noster sedeo homo ex numerus disertor postulo ut ille unde peto vetus atque usitor exceptio do cvivs pecvniae dies fvisset qui petitor causa comparo sum non intellego ut si ille infitiator probo judicium ante peto sum pecunia quam sum coepio debeo petitor rursus cum peto ne exceptio excludo qvod is res in ivdicivm ante venio


Africa terribili tremit horrida terra tumultu; neque factum est verbum, ut "mare saxifragis undis"; neque translatum, ut "mollitur mare"; sed ornandi causa proprium proprio commutatum:

africanus terribilis tremo horridus terra tumultus neque facio sum verbum ut mare saxifragus unda neque transfero ut mollio mare sed orno causa proprius proprius commutas


Tum ridens Scaevola 'non luctabor tecum,' inquit 'Crasse, amplius; id enim ipsum, quod contra me locutus es, artificio quodam es consecutus, ut et mihi, quae ego vellem non esse oratoris, concederes et ea ipsa nescio quo modo rursus detorqueres atque oratori propria traderes.

tum rideo scaevola non luctor tu inquam crassus amplus is enim ipse qui contra ego loquor sum artificium quidam sum consequor ut et ego qui ego volo non sum orator concedo et is ipse nescio quo modo rursus detorqueo atque orator proprius trado


'Ego vero, atque hilare quidem a te acceptus,' inquit 'et cum doctior per te, tum etiam audacior factus iam ad iocandum; non enim vereor ne quis me in isto genere leviorem iam putet, quoniam quidem tu Fabricios mihi auctores et Africanos, Maximos, Catones, Lepidos protulisti.

ego verus atque hilaris quidem ab tu accipio inquam et cum doceo per tu tum etiam audax facio iam ad jocor non enim vereor ne quis ego in iste genus levis iam puto quoniam quidem tu fabricius ego auctor et africanus magnus cato lepidus profero


Quid vero ille Cato? Nonne et eloquentia tanta fuit, quantam illa tempora atque illa aetas in hac civitate ferre maximam potuit, et iuris civilis omnium peritissimus? Verecundius hac de re iam dudum loquor, quod adest vir in dicendo summus, quem ego unum oratorem maxime admiror; sed tamen idem hoc semper ius civile contempsit.

quis verus ille cato nonne et eloquentia tantus sum quantus ille tempus atque ille aetas in hic civitas fero maximus possum et ius civilis omnis pereo verecundus hic de res iam dudum loquor qui adsum vir in dico summus qui ego unus orator magnus admiror sed tamen idem hic semper ius civilis contemno


Tum Crassus 'atqui vide' inquit 'in artificio perquam tenui et levi quanto plus adhibeatur diligentiae, quam in hac re, quam constat esse maximam: saepe enim soleo audire Roscium, cum ita dicat, se adhuc reperire discipulum, quem quidem probaret, potuisse neminem, non quo non essent quidam probabiles, sed quia, si aliquid modo esset viti, id ferre ipse non posset; nihil est enim tam insigne nec tam ad diuturnitatem memoriae stabile quam id, in quo aliquid offenderis.

tum crassus atqui video inquam in artificium perquam tenuis et levis quantus multus adhibeo diligentia quam in hic res quam consto sum maximus saepe enim soleo audio roscius cum ita dico sui adhuc reperio discipulis qui quidem probo possum nemo non quo non sum quidam probabilis sed quia si aliquis modo sum vitium is fero ipse non possum nihil sum enim tam insignis neque tam ad diuturnitas memoria stabilis quam is in quo aliquis offendo


Satis est enim in ceteris artificiis percipiendis tantum modo similem esse hominis et id, quod tradatur vel etiam inculcetur, si qui forte sit tardior, posse percipere animo et memoria custodire; non quaeritur mobilitas linguae, non celeritas verborum, non denique ea, quae nobis non possumus fingere, facies, vultus, sonus:

satis sum enim in ceterus artificium percipio tantus modo similis sum homo et is qui trado vel etiam inculco si qui fors sum tardus possum percipio animus et memoria custodio non quaero mobilito lingua non celeritas verbum non denique is qui nos non possum fingo facies vultus sonus


Qui sit autem oratori memoriae fructus, quanta utilitas, quanta vis, quid me attinet dicere? tenere, quae didiceris in accipienda causa, quae ipse cogitaris? omnis fixas esse in animo sententias? omnem descriptum verborum apparatum? ita audire vel eum, unde discas, vel eum, cui respondendum sit, ut illi non infundere in auris tuas orationem, sed in animo videantur inscribere? Itaque soli qui memoria vigent, sciunt quid et quatenus et quo modo dicturi sint, quid responderint, quid supersit: eidemque multa ex aliis causis aliquando a se acta, multa ab aliis audita meminerunt.

qui sum autem orator memoria fructus quantus utilitas quantus volo quis ego attineo dico teneo qui disco in accipio causa qui ipse cogitaris omnis figo sum in animus sententia omnis describo verbum appario ita audio vel is unde disco vel is qui respondeo sum ut ille non infundo in auris tuus oratio sed in animus video inscribo itaque solus qui memoria vigeo scio quis et quatenus et quo modo dico sum quis respondeo quis supersum idem multus ex alius causa aliquando ab sui ago multus ab alius audio memini


mentis, apud quos agetur, movendas pertinere possint. Sed his partibus orationis quae, etsi nihil docent argumentando, persuadendo tamen et commovendo perficiunt plurimum, quamquam maxime proprius est locus et in exordiendo et in perorando, digredi tamen ab eo, quod proposueris atque agas, permovendorum animorum causa saepe utile est;

mens apud qui ago moveo pertineo possum sed hic pars oratio qui etsi nihil doceo argumentor persuadeo tamen et commoveo perficio multus quamquam magnus proprius sum locus et in exordior et in peroro digredior tamen ab is qui propono atque ago permoveo animus causa saepe utilis sum


Fremant omnes licet, dicam quod sentio: bibliothecas me hercule omnium philosophorum unus mihi videtur xii tabularum libellus, si quis legum fontis et capita viderit, et auctoritatis pondere et utilitatis ubertate superare.

fremo omnis licet dico qui sentio bibliotheca ego herculis omnis philosophus unus ego video duodecim tabularis libellus si quis lex fons et caput video et auctoritas pondus et utilitas ubertas supero


Qua re Coracem istum veterem patiamur nos quidem pullos suos excludere in nido, qui evolent clamatores odiosi ac molesti, Pamphilumque nescio quem sinamus in infulis tantam rem tamquam puerilis delicias aliquas depingere; nosque ipsi hac tam exigua disputatione hesterni et hodierni diei totum oratoris munus explicemus, dum modo illa res tanta sit, ut omnibus philosophorum libris, quos nemo istorum umquam attigit, comprehensa esse videatur.'

qui res corax iste vetus patior nos quidem pullus suus excludo in nidus qui evolo clamator odiosus atque molestus pamphilus nescio qui sino in infulis tantus res tamquam puerilis deliquia aliqui depingo nos ipse hic tam exiguus disputatio hesternus et hodiernus dies totus orator munus explico dum modo ille res tantus sum ut omnis philosophus liber qui nemo iste umquam attigo comprehendo sum video


Quid enim hic meus frater ab arte adiuvari potuit, cum a Philippo interrogatus quid latraret, furem se videre respondit? Quid in omni oratione Crassus vel apud centum viros contra Scaevolam vel contra accusatorem Brutum, cum pro Cn. Plancio diceret? Nam id, quod tu mihi tribuis, Antoni, Crasso est omnium sententia concedendum; non enim fere quisquam reperietur praeter hunc in utroque genere leporis excellens: et illo, quod in perpetuitate sermonis, et hoc, quod in celeritate atque dicto est.

quis enim hic meus frater ab ars adiuvaris possum cum ab philippus interrogo quis latro fur sui video respondeo quis in omnis oratio crassus vel apud centum vir contra scaevola vel contra accusator brutus cum pro cn plancius dico nam is qui tu ego tribuo antonius crassus sum omnis sententia concedo non enim fere quisquam reperio praeter hic in uterque genus lepor excello et ille qui in perpetuitas sermo et hic qui in celeritas atque dico sum


defendit." Hoc Crassus non putat nisi perfidia accidere posse; ego autem saepissime video in causis aliquid mali facere homines minime malos. Quid, illud, quod supra dixi, solere me cedere et, ut planius dicam, fugere ea, quae valde causam meam premerent, cum id non faciunt alii versanturque in hostium castris ac sua praesidia dimittunt, mediocriterne causis nocent, cum aut adversariorum adiumenta confirmant aut ea, quae sanare nequeunt, exulcerant?

defendo hic crassus non puto nisi perfidia accido possum ego autem saepis video in causa aliquis malus facio homo paruus malus quis ille qui supra dico soleo ego cedo et ut planus dico fugio is qui validus causa meus premo cum is non facio alius verso in hostis castrum atque suus praesidium dimitto mediocris causa noceo cum aut adversarius adjumentum confirmo aut is qui sano nequeo exulcero


Hoc in ludo non praecipitur; faciles enim causae ad pueros deferuntur; lex peregrinum vetat in murum ascendere; ascendit; hostis reppulit: accusatur. Nihil est negoti eius modi causam cognoscere; recte igitur nihil de causa discenda praecipiunt; At vero in foro tabulae testimonia, pacta conventa stipulationes, cognationes adfinitates, decreta responsa, vita denique eorum, qui in causa versantur, tota cognoscenda est; quarum rerum neglegentia plerasque causas et maxime privatas—sunt

hic in ludo non praecipio facilis enim causa ad puer defero lex peregrinus veto in murus ascendo ascendo hostis repello accuso nihil sum negotium is modus causa cognosco rectus igitur nihil de causa disco praecipio at verus in forum tabula testimonium paciscor convenio stipulatio cognatio adfinitas decretum respondeo vito denique is qui in causa verso totus cognosco sum qui res neglegentia plerusque causa et magnus privo sum


Fuit hoc luctuosum suis, acerbum patriae, grave bonis omnibus; sed ei tamen rem publicam casus secuti sunt, ut mihi non erepta L. Crasso a dis immortalibus vita, sed donata mors esse videatur. Non vidit flagrantem bello Italiam, non ardentem invidia senatum, non sceleris nefarii principes civitatis reos, non luctum filiae, non exsilium generi, non acerbissimam C. Mari fugam, non illam post reditum eius caedem omnium crudelissimam, non denique in omni genere deformatam eam civitatem, in qua ipse florentissima multum omnibus praestitisset.

sum hic luctuosus suus acerbus patria gravis bonus omnis sed is tamen res publicus casus sequor sum ut ego non eripio l crassus ab deus immortalis vito sed dono mors sum video non video flagro bellum italia non ardeo invidia senatus non scelus nefarius princeps civitas reus non luctus filia non exsilium gener non acerbus que maris fuga non ille post redeo is caedes omnis crudelis non denique in omnis genus deformo is civitas in qui ipse floreo multus omnis praesto


Tum Crassum 'immo vero commodius etiam'; pulvinosque poposcisse et omnis in eis sedibus, quae erant sub platano, consedisse dicebat.

tum crassus immo verus commodus etiam pulvinus posco et omnis in is sedes qui sum sub platanus consido dico


Hoc in omnibus item partibus orationis evenit, ut utilitatem ac prope necessitatem suavitas quaedam et lepos consequatur; clausulas enim atque interpuncta verborum animae interclusio atque angustiae spiritus attulerunt: id inventum ita est suave, ut, si cui sit infinitus spiritus datus, tamen eum perpetuare verba nolimus; id enim auribus nostris gratum est , quod hominum lateribus non tolerabile solum, sed etiam facile esse posset.

hic in omnis item pars oratio evenio ut utilitas atque prope necessitas suavitas quidam et lepos consequor clausula enim atque interpungo verbum anima interclusio atque angustia spiritus affero is invenio ita sum suavis ut si qui sum infinitus spiritus do tamen is perpetuaris verbum nolo is enim auris noster gratus sum qui homo later non tolerabilis solus sed etiam facilis sum possum


Iam quoniam haec fere maxime sunt in iudicum animis aut, quicumque illi erunt, apud quos agemus, oratione molienda, amor odium iracundia, invidia misericordia, spes laetitia, timor molestia: sentimus amorem conciliari, si id iure videamur, quod sit utile ipsis, apud quos agamus, defendere, aut si pro bonis viris aut certe pro eis, qui illis boni atque utiles sint, laborare, namque haec res amorem magis conciliat, illa virtutis defensio caritatem; plusque proficit, si proponitur spes utilitatis futurae quam praeteriti benefici commemoratio.

iam quoniam hic fere magnus sum in iudex animus aut quicumque ille sum apud qui ago oratio molio amor odium iracundia invidia misericordia spes laetitia timor molestia sentio amor concilio si is ius video qui sum utilis ipse apud qui ago defendo aut si pro bonus vis aut certus pro is qui ille bonus atque utilis sum laboro namque hic res amor magis concilio ille virtus defensio caritas multus proficio si propono spes utilitas sum quam praetereo beneficus commemoratio


Hanc vim si quis existimat aut ab eis, qui de dicendi ratione scripserunt, expositam esse aut a me posse exponi tam brevi, vehementer errat neque solum inscientiam meam sed ne rerum quidem magnitudinem perspicit: equidem vobis, quoniam ita voluistis, fontis, unde hauriretis, atque itinera ipsa ita putavi esse demonstranda, non ut ipse dux essem, quod et infinitum est et non necessarium, sed ut commonstrarem tantum viam et, ut fieri solet, digitum ad fontis intenderem.'

hic vis si quis existimo aut ab is qui de dico ratio scribo expono sum aut ab ego possum expono tam brevis vehemens erro neque solus inscientia meus sed ne res quidem magnitudo perspicio equidem tu quoniam ita volo fons unde haurio atque iter ipse ita puto sum demonstro non ut ipse dux sum qui et infinitus sum et non necessarius sed ut commonstraris tantus via et ut fio soleo digitus ad fons intendo


Nam, quod maximas centumviralis causas in iure positas protulisti, quae tandem earum causa fuit, quae ab homine eloquenti iuris imperito non ornatissime potuerit dici? Quibus quidem in causis omnibus, sicut in ipsa M'. Curi, quae abs te nuper est dicta, et in C. Hostili Mancini controversia atque in eo puero, qui ex altera natus erat uxore, non remisso nuntio superiori, fuit inter peritissimos homines summa de iure dissensio: quaero igitur, quid adiuverit oratorem in his causis iuris scientia, cum hic iuris consultus superior fuerit discessurus, qui esset non suo artificio, sed alieno, hoc est, non iuris scientia, sed eloquentia, sustentatus.

nam qui magnus centumviral causa in ius pono profero qui tandem is causa sum qui ab homo eloquor ius imperitus non orno possum dico qui quidem in causa omnis sicut in ipse m curius qui abs tu nuper sum dictum et in que hostilis mancinus controversia atque in is puer qui ex alter nascor sum uxor non remitto nuntio superus sum inter pereo homo summus de ius dissensio quaero igitur quis adjuvo orator in hic causa ius scientia cum hic ius consulo superus sum discedo qui sum non suus artificium sed alienus hic sum non ius scientia sed eloquentia sustento


Sed ut pontifices veteres propter sacrificiorum multitudinem tris viros epulones esse voluerunt, cum essent ipsi a Numa, ut etiam illud ludorum epulare sacrificium facerent, instituti, sic Socratici a se causarum actores et a communi philosophiae nomine separaverunt, cum veteres dicendi et intellegendi mirificam societatem esse voluissent.

sed ut pontifex vetus propter sacrificus multitudo tres vir epulo sum volo cum sum ipse ab numa ut etiam ille ludus epularis sacrificium facio institus sic socraticus ab sui causaris actor et ab communis philosophia nomen separo cum vetus dico et intellego mirificus societas sum volo


Fieri nullo modo potuit. Saepe enim audivi poetam bonum neminem—id quod a Democrito et Platone in scriptis relictum esse dicunt—sine inflammatione animorum exsistere posse et sine quodam adflatu quasi furoris. Qua re nolite existimare me ipsum, qui non heroum veteres casus fictosque luctus velim imitari atque adumbrare dicendo neque actor sim alienae personae, sed auctor meae, cum mihi M'. Aquilius in civitate retinendus esset, quae in illa causa peroranda fecerim, sine magno dolore fecisse:

fio nullus modo possum saepe enim audio poeta bonus nemo is qui ab democritus et plato in scribo relinquo sum dico sine inflammatio animus exsisto possum et sine quidam afflo quasi furor qui res nolo existimaris ego ipse qui non heros vetus casus fingo luctus volo imitor atque adumbraris dico neque actor sum alienus persona sed auctor meus cum ego m aquilius in civitas retineo sum qui in ille causa peroro facio sine magnus dolor facio


Verum, si placet, quoniam haec satis spero vobis quidem certe maioribus molesta et putida videri, ad reliqua aliquanto odiosiora pergamus.' 'Atqui vides' inquit Antonius 'quam alias res agamus , qui adduci possimus— de me enim conicio—relictis ut rebus omnibus te sectemur; ita de horridis rebus nitida, de ieiunis plena, de pervulgatis nova quaedam est oratio tua.'

verus si placeo quoniam hic satis spero tu quidem certus magnus molestus et putidus video ad reliquus aliquantus odiosus pergo atqui video inquam antonius quam alius res ago qui adduco possum de ego enim conicio relinquo ut res omnis tu sector ita de horridus res nitidus de jejunus plenus de pervulgo novo quidam sum oratio tuus


Alterum genus est in imitatione admodum ridiculum, sed nobis furtim tantum uti licet, si quando, et cursim; aliter enim minime est liberale; tertium, oris depravatio, non digna nobis; quartum, obscenitas, non solum non foro digna, sed vix convivio liberorum. Detractis igitur tot rebus ex hoc oratorio loco facetiae reliquae sunt, quae aut in re, ut ante divisi, positae videntur esse aut in verbo; nam quod, quibuscumque verbis dixeris, facetum tamen est, re continetur; quod mutatis verbis salem amittit, in verbis habet omnem leporem.

alter genus sum in imitatio admodum ridiculus sed nos furtim tantus uti licet si quando et cursim aliter enim paruus sum liberal tertius ora depravatio non dignus nos quartus obscenitas non solus non forum dignus sed vix convivium liberi detraho igitur tot res ex hic oratorius locus facetia reliquus sum qui aut in res ut ante divido pono video sum aut in verbum nam qui quicumque verbum dico facetus tamen sum res contineo qui mutas verbum sal amitto in verbum habeo omnis lepor


Haec scilicet fundamenta nota sunt omnibus, ipsa autem exaedificatio posita est in rebus et verbis: rerum ratio ordinem temporum desiderat, regionum descriptionem; vult etiam, quoniam in rebus magnis memoriaque dignis consilia primum, deinde acta, postea eventus exspectentur, et de consiliis significari quid scriptor probet et in rebus gestis declarari non solum quid actum aut dictum sit, sed etiam quo modo, et cum de eventu dicatur, ut causae explicentur omnes vel casus vel sapientiae vel temeritatis hominumque ipsorum non solum res gestae, sed etiam, qui fama ac nomine excellant, de cuiusque vita atque natura;

hic scilicet fundamentum nosco sum omnis ipse autem exaedificatio pono sum in res et verbum res ratio ordo tempus desidero regio descriptio volo etiam quoniam in res magnus memor dignus consilium primus deinde ago postea evenio exspecto et de consilium significo quis scriptor probo et in res gero declararis non solus quis ago aut dico sum sed etiam quo modo et cum de evenio dico ut causa explico omnis vel casus vel sapientia vel temeritas homo ipse non solus res gero sed etiam qui fama atque nomen excello de quisque vito atque natura


Imitatus est homo Romanus et consularis veterem illum Socratem, qui, cum omnium sapientissimus esset sanctissimeque vixisset, ita in iudicio capitis pro se ipse dixit, ut non supplex aut reus, sed magister aut dominus videretur esse iudicum. Quin etiam, cum ei scriptam orationem disertissimus orator Lysias attulisset, quam, si ei videretur, edisceret, ut ea pro se in iudicio uteretur, non invitus legit et commode scriptam esse dixit; "sed" inquit "ut, si mihi calceos Sicyonios attulisses, non uterer, quamvis essent habiles atque apti ad pedem, quia non essent viriles," sic illam orationem disertam sibi et oratoriam videri, fortem et virilem non videri. Ergo ille quoque damnatus est; neque solum primis sententiis, quibus tantum statuebant iudices, damnarent an absolverent, sed etiam illis, quas iterum legibus ferre debebant;

imitor sum homo romanus et consularis vetus ille socrates qui cum omnis sapio sum sancio vivo ita in iudicium capio pro sui ipse dico ut non supplex aut reus sed magister aut dominus video sum iudex quin etiam cum is scribo oratio dissero orator lysias affero quam si is video edisco ut is pro sui in iudicium uto non invitus lego et commodus scribo sum dico sed inquam ut si ego calceus sicyonii affero non uto quivis sum habilis atque aptus ad pedis quia non sum virilis sic ille oratio dissero sui et oratoria video fortis et virilis non video ergo ille quoque damno sum neque solus primus sententia qui tantus statuo iudex damno an absolvo sed etiam ille qui iterum lex fero debeo


Tum Caesar 'si, quod difficilius est, id tibi reliquit, est nobis' inquit 'causa, cur te audire cupiamus; sin, quod facilius, tibi causa non est, cur recuses.' Et Catulus 'quid, quod dixisti,' inquit 'Crasse, si hodie apud te maneremus, te morem nobis esse gesturum, nihilne ad fidem tuam putas pertinere?' Tum Cotta ridens 'possem tibi,' inquit 'Crasse, concedere: sed vide ne quid Catulus attulerit religionis: opus hoc censorium est, id autem committere vides quam homini censorio conveniat.' 'Agite vero' inquit 'ut vultis. Sed nunc quidem, quoniam est id temporis, surgendum censeo et requiescendum; post meridiem, si ita vobis est commodum, loquemur aliquid, nisi forte in crastinum differre mavultis.' Omnes se vel statim vel si ipse post meridiem mallet, quam primum tamen audire velle dixerunt.

tum caesar si qui difficilis sum is tu relinquo sum nos inquam causa cur tu audio cupio sin qui facilis tu causa non sum cur recuso et catulus quis qui dico inquam crassus si hodie apud tu maneo tu mos nos sum gero nihil ad fides tuus puto pertineo tum cotta rideo possum tu inquam crassus concedo sed video ne quis catulus affero religio opus hic censorius sum is autem committo video quam homo censorius convenio ago verus inquam ut volo sed nunc quidem quoniam sum is tempus surgo censeo et requiesco post meridio si ita tu sum commodus loquor aliquis nisi fors in crastinus differo malo omnis sui vel statim vel si ipse post meridio malo quam primus tamen audio volo dico


Hic Sulpicius 'ego vero,' inquit 'Crasse, neque Aristotelem istum neque Carneadem nec philosophorum quemquam desidero. Vel me licet existimes desperare ista posse perdiscere vel, id quod facio, contemnere; mihi rerum forensium et communium vulgaris haec cognitio satis magna est ad eam, quam specto, eloquentiam; ex qua ipsa tamen permulta nescio; quae tum denique, cum causa aliqua, quae a me dicenda est, desiderat, quaero. Quam ob rem, nisi forte es iam defessus et si tibi non graves sumus, refer ad illa te, quae ad ipsius orationis laudem splendoremque pertinent; quae ego ex te audire volui, non ut desperarem me eloquentiam consequi posse, sed ut aliquid addiscerem.'

hic sulpicius ego verus inquam crassus neque aristotelis iste neque carneades neque philosophus quisquam desidero vel ego licet existimo desperaris iste possum perdisco vel is qui facio contemno ego res forensis et communis vulgaris hic cognitio satis magnus sum ad is quam specto eloquentia ex qui ipse tamen permultus nescio qui tum denique cum causa aliqui qui ab ego dico sum desidero quaero quam ob res nisi fors sum iam defatiscor et si tu non gravis sum refero ad ille tu qui ad ipse oratio laus splendor pertineo qui ego ex tu audio volo non ut desperaris ego eloquentia consequor possum sed ut aliquis addisco


quisque optime Graece sciret, ita esse nequissimum." Valde autem ridentur etiam imagines, quae fere in deformitatem aut in aliquod vitium corporis ducuntur cum similitudine turpioris: ut meum illud in Helvium Manciam "iam ostendam cuius modi sis," cum ille "ostende, quaeso"; demonstravi digito pictum Gallum in Mariano scuto Cimbrico sub Novis distortum, eiecta lingua, buccis fluentibus; risus est commotus; nihil tam Manciae simile visum est; ut cum Tito Pinario mentum in dicendo intorquenti: "tum ut

quisque optume graecum scio ita sum nequissimum validus autem rideo etiam imago qui fere in deformitas aut in aliqui vitium corpus duco cum similitudo turpis ut meus ille in helvius mancia iam ostendo qui modus sum cum ille ostendo quaeso demonstro digitus pingo gallus in marianus scutum cimbricus sub novus distorqueo eicio lingua bucca fluo rideo sum commoueo nihil tam mancia similis video sum ut cum titus pinarius mentum in dico intorqueo tum ut