De Partitione Oratoria

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


vt attente autem audiamur, trium rerum aliqua consequemur; nam aut magna quaedam proponemus aut necessaria aut coniuncta cum ipsis apud quos res agetur. Sit autem hoc etiam in praeceptis, ut, si quando tempus ipsum aut res aut locus aut interventus alicuius aut interpellatio aut ab adversario dictum aliquod et maxime in perorando dederit occasionem nobis, ut dicamus aliquid ad tempus apte, ne relinquamus; et, quae suo loco de amplificatione dicemus, multa ex eis poterunt ad principiorum praecepta transferri.

vt attendo autem audio tres res aliqui consequor nam aut magnus quidam propono aut necessarius aut conjungo cum ipse apud qui res ago sum autem hic etiam in praecipio ut si quando tempus ipse aut res aut locus aut intervenio aliquis aut interpellatio aut ab adversarius dico aliqui et magnus in peroro do occasio nos ut dico aliquis ad tempus aptus ne relinquo et qui suus locus de amplificatio dico multus ex is possum ad principia praecipio transfero


post iudicem ad vim scripti vocet. Hac confirmatione usus amplificet rem lege laudanda audaciamque confutet eius qui, cum palam contra fecerit idque fateatur, adsit tamen factumque defendat. Deinde infirmet defensionem, cum adversarius aliud voluisse aliud sensisse scriptorem, aliud scripsisse dicat, non esse ferendum a quoquam potius latoris sensum quam a lege explicari. Cur ita scripserit, si ita non senserit? Cur, cum ea quae plane scripta sint neglexerit, quae nusquam scripta sint proferat? Cur prudentissimos in scribendo viros summae stultitiae putet esse damnandos ? Quid impedierit scriptorem quo minus exciperet illud, quod adversarius, tamquam si exceptum esset, ita se dicit secutum?

post judico ad vis scribo voco hic confirmatio utor amplifico res lex laudo audacia confuto is qui cum palam contra facio is fateor adsum tamen facio defendo deinde infirmo defensio cum adversarius alius volo alius sentio scriptor alius scribo dico non sum fero ab quoquam potis lator sensus quam ab lex explicaris cur ita scribo si ita non sentio cur cum is qui planus scribo sum neglego qui nusquam scribo sum profero cur prudens in scribo vir summa stultitia puto sum damno quis impedio scriptor quo paruus excipio ille qui adversarius tamquam si excipio sum ita sui dico sequor


eamque sententiam quam significari posse dicet nihil habere aut captionis aut viti; contrariam autem si probarint, fore uti multa vitiosa stulta iniqua contraria consequantur. Cum autem aliud sensisse scriptor videtur et aliud scripsisse, qui scripto nitetur, eum re exposita recitatione uti oportebit, deinde instare adversario, iterare renovare interrogare num aut scriptum neget aut contra factum infitietur.

eo sententia quam significo possum dico nihil habeo aut captio aut vitium contrarius autem si probo sum uti multus vitiosus stultus iniquus contrarius consequor cos autem alius sentio scriptor video et alius scribo qui scribo nitor is res expono recitatio uti oportet deinde insto adversarius iteraris renovaris interrogo num aut scribo nego aut contra facio infitior


amplificandi autem causa quae aut cum degredientur a causa dicere volent aut cum perorabunt, ea vel ad odium vel ad misericordiam vel ad omni modo animos iudicum movendos ex eis quae sunt ante posita sumentur, si modo rerum magnitudo hominumve aut invidia aut dignitas postulabit.

amplifico autem causa qui aut cum degredior ab causa dico volo aut cum peroro is vel ad odium vel ad misericordia vel ad omnis modo animus iudex moveo ex is qui sum ante pono sumo si modo res magnitudo homo aut invidia aut dignitas postulo


et quoniam de utilitate iam diximus, de efficiendi ratione dicamus. Quo toto genere quibuscum et contra quos, quo tempore aut quo loco aut quibus facultatibus armorum pecuniae sociorum earumve rerum quae ad quamque rem efficiendam pertinent possimus uti requirendum est. Neque solum ea sunt quae nobis suppetant, sed etiam illa quae adversentur videnda. Et si ex contentione procliviora erunt nostra, non solum effici posse quae suademus erit persuadendum, sed curandum etiam ut illa facilia proclivia iucunda videantur. Dissuadentibus autem aut utilitas labefactanda est aut efficiendi difficultates efferendae, neque aliis ex praeceptis, sed eisdem ex suasionis locis.

et quoniam de utilitas iam dico de efficio ratio dico quo totus genus qui et contra qui quo tempus aut quo locus aut qui facultas armus pecunia socius is res qui ad quisque res efficio pertineo possum uti requiro sum neque solus is sum qui nos suppeto sed etiam ille qui adverso video et si ex contentio proclivis sum noster non solus efficio possum qui suadeo sum persuadeo sed curo etiam ut ille facilis proclivis iucundus video dissuadeo autem aut utilitas labefacto sum aut efficio difficultas effero neque alius ex praecipio sed idem ex suasio locus


enumeratio reliqua est, laudatori numquam, suasori non saepe, accusatori saepius quam reo necessaria. Huius tempora duo sunt, si aut memoriae diffidas eorum apud quos agas, vel intervallo temporis vel longitudine orationis aut frequentatis firmamentis orationis et breviter expositis vim est habitura causa maiorem.

enumeratio reliquus sum laudator numquam suasor non saepe accusator saepis quam reor necessarius hic tempus duo sum si aut memoria diffido is apud qui ago vel intervallum tempus vel longitudo oratio aut frequentas firmamentum oratio et brevis expono vis sum habeo causa magnus


C. Illud equidem quod iam unum restare video, quale sit, cum disceptatio versatur in scriptis. P. Recte intellegis; isto enim exposito munus promissi omne confecero. Sunt igitur ambigui duobus adversariis praecepta communia. Vterque enim eam significationem qua nitetur ipse dignam scriptoris prudentia esse defendet; uterque id quod adversarius ex ambigue scripto intellegendum esse dicet aut absurdum aut inutile aut iniquum aut turpe esse defendet aut etiam discrepare cum ceteris scriptis vel aliorum vel maxime, si potuerit, eiusdem; quamque defendet ipse, eam rem et sententiam quemvis prudentem et iustum hominem, si integrum daretur, scripturum fuisse, sed planius;

que ille equidem qui iam unus resto video qualis sum cum disceptatio verso in scribo p rectus intellego iste enim expono munus promitto omnis confacio sum igitur ambiguus duo adversarius praecipio commune vterque enim is significatio qui nitor ipse dignus scriptor prudentia sum defendo uterque is qui adversarius ex ambiguus scribo intellego sum dico aut absurdus aut inutilis aut iniquus aut turpis sum defendo aut etiam discreparis cum ceterus scribo vel alius vel magnus si possum idem quisque defendo ipse is res et sententia quivis prudens et iustus homo si integer do scribo sum sed planus


iam facta et eventus aut consili sunt 38 aut imprudentiae, quae est aut in casu aut in quadam animi permotione; casu, cum aliter cecidit quam putatum est; permotione, cum aut oblivio aut error aut aliqua metus aut cupiditatis causa permovit. Sit etiam in imprudentia necessitas ponenda. Rerum autem bonarum et malarum tria genera sunt; nam aut in animis aut in corporibus aut extra esse possunt. Hac igitur materie ad argumentum subiecta perlustrandae animo partes erunt omnes et ad id quod agetur ex singulis coniectura capienda.

iam facio et evenio aut consilium sum aut imprudentia qui sum aut in casus aut in quidam animus permotio casus cum aliter cado quam putas sum permotio cum aut oblivio aut error aut aliqui metus aut cupiditas causa permoveo sum etiam in imprudens necessitas pono res autem bonus et malus tres genus sum nam aut in animus aut in corpus aut extra sum possum hic igitur materies ad argumentum subiectum perlustro animus pars sum omnis et ad is qui ago ex singuli conicio capio


est igitur vis virtutis duplex: aut enim scientia cernitur virtus aut actione. Nam quae prudentia, quae calliditas quaeque gravissimo nomine sapientia appellatur, haec scientia pollet una. Quae vero moderandis cupiditatibus regendisque animi motibus laudatur, eius est munus in agendo; cui temperantiae nomen est. Atque illa prudentia in suis rebus domestica, in publicis civilis appellari solet.

sum igitur volo virtus duplex aut enim scientia cerno virtus aut actio nam qui prudentia qui calliditas quisque gravis nomen sapientia appello hic scientia polleo unus qui verus modero cupiditas rego animus motus laudo is sum munus in ago qui temperantia nomen sum atque ille prudentia in suus res domesticus in publicus civilis appello soleo


conficiens autem causa alia est absoluta et perfecta per se, alia ad aliquid adiuvans et efficiendi socia quaedam; cuius vis generis varia est et saepe aut maior aut minor Sunt autem aliae causae, quae aut propter principium aut propter exitum conficientes vocantur. Cum autem quaeritur quid sit optimum factu, aut utilitas aut spes efficiendi ad adsentiendum impellit animos.

confacio autem causa alius sum absolvo et perficio per sui alius ad aliquis adjuvo et efficio socio quidam qui volo genus vario sum et saepe aut magnus aut paruus sum autem alius causa qui aut propter principium aut propter exitus confacio voco cos autem quaero quis sum bonus factus aut utilitas aut spes efficio ad assentior impello animus


de bonis vero rebus et malis, aequis iniquis, utilibus inutilibus, honestis turpibus quam potest habere orator sine illis maximarum rerum artibus facultatem aut copiam ? Qua re haec tibi sint, mi Cicero, quae exposui, quasi indicia fontium illorum; ad quos si nobis eisdem ducibus aliisve perveneris, tum et haec ipsa melius et multo maiora alia cognosces. C. Ego vero ac magno quidem studio, mi pater, multisque ex tuis praeclarissimis muneribus nullum maius exspecto.

de bonus verus res et malus aequus iniquus utilis inutilis honestus turpis quam possum habeo orator sine ille maximaris res ars facultas aut copia qui res hic tu sum ego cicero qui expono quasi indicium fons ille ad qui si nos idem dux alius pervenio tum et hic ipse bonus et multus magnus alius cognosco que ego verus atque magnus quidem studium ego pater multa ex tuus praeclarus munus nullus magnus exspecto


in communione autem quae posita pars est, iustitia dicitur eaque erga deos religio, erga parentes pietas , creditis in rebus fides, in moderatione animi advertendi lenitas, amicitia in benevolentia nominatur. atque hae quidem virtutes cernuntur in agendo. 'Sunt autem aliae quasi ministrae comitesque sapientiae; quarum altera quae sint in disputando vera atque falsa quibusque positis quid sequatur distinguit et iudicat, quae virtus omnis in ratione scientiaque disputandi sita est, altera autem oratoria.

in communio autem qui pono pars sum iustitia dico is erga deus religio erga parens pietas credo in res fides in moderatio animus advertendi lenio amicitia in benevolens nomino atque hic quidem virtus cerno in ago sum autem alius quasi minister comito sapientia qui alter qui sum in disputo verus atque fallo quisque pono quis sequor distinguo et iudico qui virtus omnis in ratio scio disputo sino sum alter autem oratorium


proprius locus est augendi in his rebus aut amissis aut amittendi periculo. Nihil est enim tam miserabile quam ex beato miser. Et hoc totum est quod moveat, si qua ex fortuna quis cadat et a quorum caritate divellatur, quae amittat aut amiserit, in quibus malis sit futurusve sit exprimitur breviter. Cito enim exarescit lacrima, praesertim in alienis malis. Nec quicquam in amplificatione nimis enucleandum est, minuta est enim omnis diligentia; hic autem locus grandia requirit.

proprius locus sum augeo in hic res aut amitto aut amitto periculum nihil sum enim tam miserabilis quam ex beatus miser et hic totus sum qui moveo si qui ex fortuna quis cado et ab qui caritas divello qui amitto aut amitto in qui malus sum sum sum exprimo brevis cito enim exaresco lacrimo praesertim in alienus malus neque quisquam in amplificatio nimis enucleandum sum minuo sum enim omnis diligentia hic autem locus grandis requiro


de institutis Atheniensium, Rhodiorum, doctissimorum hominum, apud quos etiam—id quod acerbissimum est—liberi civesque torquentur, de nostrorum etiam prudentissimorum hominum institutis, qui cum in dominos de servis quaeri noluissent, tamen de incestu et de coniuratione, quae facta me consule est, quaerendum putaverunt. Inridenda etiam disputatio , qua solent uti ad infirmandas quaestiones, et meditata puerilisque dicenda. Tum facienda fides diligenter esse et sine cupiditate quaesitum dictaque quaestionis argumentis et coniectura ponderanda. Atque haec accusationis fere membra sunt.

de institus atheniensis rhodius doceo homo apud qui etiam is qui acerbus sum liber civis torqueo de noster etiam prudens homo institus qui cum in dominus de servio quaero nolo tamen de incestus et de coniuratio qui facio ego consul sum quaero puto irrideo etiam disputatio qui soleo uti ad infirmo quaestio et meditor puerilis dico tum facio fides diligenter sum et sine cupiditas quaero dico quaestio argumentum et conicio pondero atque hic accusatio fere membrum sum


consequentia autem diluet exponendo non esse illa certa indicia facti, quae etiam nullo admisso consequi possent, consistetque in singulis et ea aut eorum, quae ipse facta esse dicet, propria esse defendet potius quam criminis, aut sibi cum accusatore communia esse et pro periculo potius quam contra salutem valere debere; testiumque et quaestionum genus universum et quod poterit in singulis ex reprehensionis locis de quibus ante dictum est refellet.

consequor autem diluo expono non sum ille certus indicium facio qui etiam nullus admitto consequor possum consisto in singuli et is aut is qui ipse facio sum dico proprius sum defendo potis quam crimen aut sui cum accusator commune sum et pro periculum potis quam contra salus valeo debeo testis et quaestio genus universus et qui possum in singuli ex reprehensio locus de qui ante dico sum refello


sed apud homines bene institutos plurimum de laude et de honestate dicemus maximeque ea virtutum genera tractabimus quae in communi hominum utilitate tuenda augendaque versantur. Sin apud indoctos imperitosque dicemus, fructus emolumenta, voluptates vitationesque dolorum proferantur; addantur etiam contumeliae atque ignominiae. Nemo est enim tam agrestis quem non si ipsa honestas minus, contumelia tamen et dedecus magnopere moveat. Qua re quid ad utilitatem spectet ex his quae dicta sunt reperietur;

sed apud homo bene instituo multus de laus et de honestas dico magnus is virtus genus tracto qui in communis homo utilitas tueor augeo verso sin apud indoctus imperitus dico fructus emolumentum voluptas vitatio dolor profero addo etiam contumelia atque ignominia nemo sum enim tam agrestis qui non si ipse honestus paruus contumelia tamen et dedecus magnopere moveo qui res quis ad utilitas specto ex hic qui dictum sum reperio


deinde est ad facta veniendum, quorum conlocatio triplex est: aut enim temporum servandus ordo est aut in primis recentissimum quidque dicendum aut multa et varia facta in propria virtutum genera sunt digerenda. Sed hic locus virtutum atque vitiorum latissime patens ex multis et variis disputationibus nunc in quandam angustam et brevem concludetur.

deinde sum ad facio venio qui collocatio triplex sum aut enim tempus servo ordo sum aut in primus recens quisque dico aut multus et vario facio in proprius virtus genus sum digero sed hic locus virtus atque vitium fero pateo ex multus et varius disputatio nunc in quidam angustus et brevis concludo


quam ob rem omnis vis laudandi et vituperandi ex his sumetur virtutum vitiorumque partibus; sed in toto quasi contextu orationis haec erunt inlustranda maxime, quem ad modum quisque generatus, quem ad modum educatus, quem ad modum institutus moratusque fuerit; et si quid cui magnum aut incredibile accident maximeque si id divinitus accidisse potuerit videri; tum quae quisque senserit dixerit gesserit ad ea quae proposita sunt virtutum genera accommodabuntur, ex illisque inveniendi locis causae rerum et eventus et consequentia requirentur. Neque vero mors eorum quorum vita laudabitur silentio praeteriri debebit, si modo quid erit animum advertendum aut in ipso genere mortis aut in eis rebus quae post mortem erunt consecutae.

quam ob res omnis volo laudo et vitupero ex hic sumo virtus vitium pars sed in totus quasi contexo oratio hic sum inlustro magnus qui ad modus quisque genero qui ad modus educo qui ad modus instituo moror sum et si quis qui magnus aut incredibilis accido magnus si is divinitus accido possum video tum qui quisque sentio dico gero ad is qui propono sum virtus genus accommodo ex ille invenio locus causa res et evenio et consequor requiro neque verus mors is qui vito laudo silentium praetereo debeo si modo quis sum animus adverto aut in ipse genus mors aut in is res qui post mors sum consequor


in omnibus igitur causis tres sunt gradus, ex quibus unus aliquis capiendus est, si pluris non queas, ad resistendum. Nam aut ita consistendum est, ut id quo de agitur factum neges aut, si factum fateare, neges eam vim habere atque id esse quod adversarius criminetur, aut, si neque de facto neque de facti appellatione ambigi potest, id quod arguare neges tale esse quale ille dicat et rectum esse quod feceris concedendumve defendas.

in omnis igitur causa tres sum gradus ex qui unus aliquis capio sum si multus non queo ad resisto nam aut ita consisto sum ut is quo de ago facio nego aut si facio fatearis nego is vis habeo atque is sum qui adversarius crimino aut si neque de facio neque de facio appellatio ambago possum is qui arguaris nego talis sum qualis ille dico et recingo sum qui facio concedo defendo


harum causarum principia suspiciosa ad acerbitatem ab accusatore ponentur, denuntiabiturque commune insidiarum periculum excitabunturque animi, ut attendant. A reo autem querella conflati criminis conlectarumque suspicionum et accusatoris insidiae et item commune periculum proferetur animique ad misericordiam adlicientur et modice benevolentia iudicum conligetur. Narratio autem accusatoris erit quasi membratim gesti negoti suspiciosa explicatio, sparsis omnibus argumentis, obscuratis defensionibus. Defensori aut praeteritis aut obscuratis suspicionum argumentis, rerum ipsarum eventus erunt casusque narrandi.

haris causaris principia suspiciosus ad acerbitas ab accusator pono denuntio communis insidiaris periculum excito animus ut attendo ab reor autem querela conflo crimen conlectarumque suspicio et accusator insidiae et item communis periculum profero animus ad misericordia adlicientur et modicus benevolens iudex conligo narratio autem accusator sum quasi membratim gero negotium suspiciosus explicatio spargo omnis argumentum obscuro defensio defensor aut praetereo aut obscuro suspicio argumentum res ipsaris evenio sum cado narro


expositae tibi omnes sunt oratoriae partitiones, quae quidem e media illa nostra Academia effloruerunt, neque sine ea aut inveniri aut intellegi aut tractari possunt. Nam et partiri ipsum et definire et ambigui partitiones dividere et argumentorum locos nosse et argumentationem ipsam concludere et videre quae sumenda in argumentando sint quidque ex eis quae sumpta sunt efficiatur et vera a falsis, veri similia ab incredibilibus diiudicare et distinguere et aut male sumpta aut male conclusa reprehendere et eadem vel anguste disserere, ut dialectici qui appellantur, vel, ut oratorem decet, late expromere, illius exercitationis et subtiliter disputandi et copiose dicendi artis est.

expono tu omnis sum oratoria partitio qui quidem e medius ille noster academia effloresco neque sine is aut invenio aut intellego aut tractaris possum nam et partio ipse et definio et ambiguus partitio divido et argumentor locus nosco et argumentatio ipse concludo et video qui sumo in argumentor sum quisque ex is qui sumo sum efficio et verus ab falsum verus similis ab incredibilis diiudicaris et distinguo et aut malus sumo aut malus concludo reprehendo et idem vel angustus dissero ut dialecticus qui appello vel ut orator decet latus expromo ille exercitatio et subtilis disputo et copiosus dico ars sum


adhibendaque frequentius etiam illa ornamenta rerum, sive admirabilia sive nec opinata sive significata monstris prodigiis et oraculis sive quae videbuntur ei de quo agemus cecidisse divina atque fatalia. Omnis enim exspectatio eius qui audit et admiratio et improvisi exitus habent aliquam in audiendo voluptatem.

adhibeo frequens etiam ille ornamentum res sive admirabilis sive neque opinor sive significo monstrum prodigium et oraculis sive qui video is de quo ago cado divino atque fatalis omnis enim exspectatio is qui audio et admiratio et improvide exitus habeo aliqui in audio voluptas


saepe etiam quaestionibus resistendum est, quod et dolorem fugientes multi in tormentis ementiti persaepe sint morique maluerint falsum fatendo quam verum infitiando dolere; multi etiam suam vitam neglexerint, ut eos qui eis cariores quam ipsi sibi essent liberarent; alii autem aut natura corporis aut consuetudine dolendi aut metu supplici ac mortis vim tormentorum pertulerint; alii ementiti sint in eos quos oderant. Atque haec exemplis firmanda sunt.

saepe etiam quaestio resisto sum qui et dolor fugio multus in tormentum ementior persaepe sum morior malo falsus fateor quam verus infitior doleo multus etiam suus vita neglego ut is qui is carus quam ipse sui sum libero alius autem aut natura corpus aut consuetudo doleo aut metus supplicium atque mors vis tormentum perfero alius ementior sum in is qui odi atque hic exemplum firmo sum


C. Perge igitur ordine quattuor mihi istas partis explicare. P. Faciam et a principiis primum ordiar, quae quidem ducuntur aut ex personis aut ex rebus ipsis. Sumuntur autem trium rerum gratia: ut amice, ut intellegenter, ut attente audiamur. Quorum primus locus est in personis nostris disceptatorum adversariorum; e quibus initia benevolentiae conciliandae comparantur aut meritis nostris aut dignitate aut aliquo genere virtutis et maxime liberalitatis offici iustitiae fidei; contrariisque rebus in adversarios conferendis et cum eis qui disceptant aliqua coniunctionis aut causa aut spe significanda; et si in nos aliquod odium offensiove conlata sit, ea tollenda minuendave aut diluendo aut extenuando aut compensando aut deprecando.

que pergus igitur ordo quattuor ego iste pars explicaris p facio et ab principia primus ordior qui quidem duco aut ex persona aut ex res ipse sumo autem tres res gratia ut amicus ut intellegenter ut attendo audio qui primus locus sum in persona noster disceptator adversarius e qui initium benevolentia concilio comparo aut meritum noster aut dignitas aut aliquis genus virtus et magnus liberalitas officio justitia fides contrarius res in adversarius confero et cum is qui discepto aliqui coniunctio aut causa aut spes significo et si in nos aliqui odium offensio confero sum is tollo minuo aut diluo aut extenuo aut compenso aut deprecor


est etiam genus argumentorum aliud quod ex facti vestigiis sumitur, ut telum cruor clamor titubatio permutatio coloris, oratio inconstans, tremor , aliorum quid quod sensu percipi possit; etiam, si praeparatum aliquid, si communicatum cum aliquo, si postea visum auditum indicatum.

sum etiam genus argumentor alius qui ex facio vestigium sumo ut telis cruor clamor titubatio permutatio color oratio inconsto tremor alius quis qui sentio percipio possum etiam si praeparo aliquis si communico cum aliquis si postea video audio indico


C. Quoniam unde inveniuntur quae ad fidem pertinent habeo, quem ad modum in dicendo singula tractentur exspecto. P. Argumentationem quaerere videris, quae est argumenti explicatio. C. Plane ipsum istuc requiro.

que quoniam unde invenio qui ad fides pertineo habeo qui ad modus in dico singulus tracto exspecto p argumentatio quaero video qui sum argumentum explicatio que planus ipse iste requiro


C. Quid illa quae sine arte appellantur, quae iam dudum adsumpta dixisti, ecquonam modo artis indigent? P. Illa vero indigent nec eo dicuntur sine arte, quod ita sint, sed quod ea non parit oratoris ars, sed foris ad se delata tamen arte tractat, et maxime in testibus.

que quis ille qui sine ars appello qui iam dudum adsumo dico ecquonam modo ars indigeo p ille verus indigeo neque is dico sine ars qui ita sum sed qui is non pario orator ars sed foris ad sui defero tamen ars tracto et magnus in testis


atque haec fere est partitio consultationum. C. Cognovi, sed quae sit ratio in his inveniendi et disponendi requiro. P. Quid, tu aliamne censes ac non eandem quae est exposita, ut ex eisdem locis ad fidem et ad inveniendum ducantur omnia? Conlocandi autem quae est exposita in aliis ratio, eadem huc transferetur.

atque hic fere sum partitio consultatio que cognosco sed qui sum ratio in hic invenio et dispono requiro p quis tu alius censeo atque non idem qui sum expono ut ex idem locus ad fides et ad invenio duco omnis conloco autem qui sum expono in alius ratio idem huc transfero


P. Est ergo, ut supra dictum est, explicatio argumenti argumentatio, sed ea conficitur, cum sumpseris aut non dubia aut probabilia, ex quibus id efficias quod aut dubium aut minus probabile per se videtur. Argumentandi autem duo sunt genera, quorum alterum ad fidem derecto spectat, alterum se inflectit ad motum. Derecto igitur, cum proposuit aliquid quod probaret sumpsitque ea quibus niteretur, atque his confirmatis ad propositum sese rettulit atque conclusit. Illa autem altera argumentatio quasi retro et contra prius sumit quae vult eaque confirmat, deinde id quod proponendum fruit permotis animis iacit ad extremum.

p sum ergo ut supra dico sum explicatio argumentum argumentatio sed is confacio cum sumo aut non dubius aut probabilis ex qui is efficio qui aut dubius aut paruus probabilis per sui video argumentor autem duo sum genus qui alter ad fides derecingo specto alter sui inflecto ad motus derecingo igitur cum propono aliquis qui probo sumo is qui niteo atque hic confirmo ad propono sui refero atque concludo ille autem alter argumentatio quasi retro et contra prior sumo qui volo is confirmo deinde is qui propono sum permoveo animus jacio ad exter


vterque vero ad augendum habeat exemplorum aut recentium, quo notiora sint, aut veterum, quo plus auctoritatis habeant, copiam; maximeque sit in hoc genere meditatus, ut possit vel utilia ac necessaria saepe honestis vel haec illis anteferre. Ad commovendos autem animos maxime proficient, si incitandi erunt, eius modi sententiae quae aut ad explendas cupiditates aut ad odium satiandum aut ad ulciscendas iniurias pertinebunt. Sin autem reprimendi, de incerto statu fortunae dubiisque eventis rerum futurarum et de retinendis suis fortunis, si erunt secundae, sin autem adversae, de periculo commonendi. Atque hi quidem perorationis sunt loci.

vterque verus ad augeo habeo exemplum aut recens quo nosco sum aut vetus quo multus auctoritas habeo copia magnus sum in hic genus meditor ut possum vel utilis atque necessarius saepe honestus vel hic ille antefero ad commoveo autem animus magnus proficio si incito sum is modus sententia qui aut ad expleo cupiditas aut ad odium satio aut ad ulciscor injuria pertineo sin autem reprimo de incertum status fortuna dubius evenio res futuraris et de retineo suus fortuna si sum secundus sin autem adverro de periculum commoneo atque hic quidem peroratio sum locus


ergo ad dilucide narrandum eadem illa superiora explanandi et inlustrandi praecepta repetemus, in quibus sit brevitas ea quae saepissime in narratione laudatur, de qua supra dictum est. Probabilis autem erit, si personis, si temporibus, si locis ea quae narrabuntur consentient; si cuiusque facti et eventi causa ponetur; si testata dici videbuntur, si cum hominum opinione auctoritate, si cum lege, cum more, cum religione coniuncta; si probitas narrantis significabitur, si antiquitas, si memoria, si orationis veritas et vitae fides. Suavis autem narratio est quae habet admirationes exspectationes exitus inopinatos, interpositos motus animorum, conloquia personarum, dolores iracundias metus laetitias cupiditates. Sed iam ad reliqua pergamus.

ergo ad dilucidus narro idem ille superus explano et inlustrandi praecipio repeto in qui sum brevitas is qui saepis in narratio laudo de qui supra dico sum probabilis autem sum si persona si tempus si locus is qui narro consentio si quisque facio et evenio causa pono si testo dico video si cum homo opinio auctoritas si cum lex cum mos cum religio conjungo si probitas narro significo si antiquitas si memoria si oratio vereor et vita fides sue autem narratio sum qui habeo admiratio exspectatio exitus inopinor interpono moueo animus colloquium personaris dolor iracundia metus laetitia cupiditas sed iam ad reliquus pergo


ita primus ille status et quasi conflictio cum adversario coniectura quadam, secundus autem definitione atque informatione verbi, tertius aequi et recti et humani ad ignoscendum disputatione tractandus est. Et quoniam semper is qui defendit non solum resistat oportet aliquo certo statu aut infitiando aut definiendo aut aequitate opponenda, sed etiam rationem subiciat recusationis suae, primus ille status rationem habet iniqui criminis ipsam negationem infitiationemque facti; secundus, quod non sit in re quod ab adversario ponatur in verbo; tertius, quod rectum esse defendat quod sine ulla nominis controversia factum esse fateatur.

ita primus ille status et quasi conflictio cum adversarius conicio quidam secundus autem definitio atque informatio verbum tertius aequum et recingo et humanus ad ignosco disputatio tracto sum et quoniam semper is qui defendo non solus resisto oportet aliquis certus status aut infitior aut definio aut aequitas oppono sed etiam ratio subicio recusatio suus primus ille status ratio habeo iniquus crimen ipse negatio infitiatio facio secundus qui non sum in res qui ab adversarius pono in verbum tertius qui recingo sum defendo qui sine ullus nomen controversia facio sum fateor


vtetur exemplis eis quibus idem scriptor aut, si id non poterit, quibus alii quod excipiendum putarint exceperint. Quaerenda etiam ratio est, si qua poterit inveniri, qua re non sit exceptum: aut iniqua lex aut inutilis futura dicetur aut alia causa obteinperandi alia abrogandi; dissentire adversari vocem atque legis. Deinde amplificandi causa de conservandis legibus, de periculo publicarum rerum atque privatarum cum aliis locis tum in perorando maxime graviter erit vehementerque dicendum.

vtetur exemplum is qui idem scriptor aut si is non possum qui alius qui excipio puto excipio quaero etiam ratio sum si qui possum invenio qui res non sum excipio aut iniquus lex aut inutilis sum dico aut alius causa obteinperandi alius abrogo dissentio adversaris voco atque lex deinde amplifico causa de conservo lex de periculum publicaris res atque privataris cum alius locus tum in peroro magnus gravis sum vehemens dico


P. Auditorum eam genere distingui. Nam aut auscultator modo est qui audit aut disceptator, id est rei sententiaeque moderator; ita aut ut delectetur qui audit aut ut statuat aliquid. Statuit autem aut de praeteritis, ut iudex, aut de futuris, ut senator; sic tria haec genera iudici deliberationis exornationis; quae quia in laudationes maxime conferatur, proprium iam habet ex eo nomen.

p auditor is genus distinguo nam aut auscultator modo sum qui audio aut disceptator is sum res sententia moderator ita aut ut delecto qui audio aut ut statuo aliquis statuo autem aut de praetereo ut iudex aut de sum ut senator sic tres hic genus judicium deliberatio exornatio qui quia in laudatio magnus confero proprius iam habeo ex is nomen


C. Extrema tibi restat pars orationis quae posita in perorando est, de qua sane velim audire. P. Facilior est explicatio perorationis. Nam est divisa in duas partis, amplificationem et enumerationem. Augendi autem et hic est proprius locus in perorando, et in cursu ipso orationis declinationes ad amplificandum dantur, confirmata re aliqua aut reprehensa.

que exter tu resto pars oratio qui pono in peroro sum de qui sanus volo audio p facilis sum explicatio peroratio nam sum divido in duo pars amplificatio et enumeratio augeo autem et hic sum proprius locus in peroro et in cursus ipse oratio declinatio ad amplifico do confirmo res aliqui aut reprehendo


suave autem genus erit dicendi primum elegantia et iucunditate verborum sonantium et levium: deinde coniunctione, quae neque asperos habeat concursus neque diiunctos atque hiantis et sit circumscripta non longo anfractu sed ad spiritum vocis apto habeatque similitudinem aequalitatemque verborum, cum ex contrariis sumpta verbis verba paribus paria respondeant relataque ad idem verbum et geminata ac duplicata vel etiam saepius iterata ponantur constructioque verborum tum coniunctionibus copuletur tum dissolutionibus quasi relaxetur.

suavis autem genus sum dico primus elegantia et iucunditas verbum sono et levis deinde coniunctio qui neque asper habeo concursus neque diiunctos atque hio et sum circumscribo non longus anfractus sed ad spiritus vox apto habeo similitudo aequalitas verbum cum ex contrarius sumo verbum verbum par par respondeo refero ad idem verbum et gemino atque duplico vel etiam saepis itero pono constructio verbum tum coniunctio copulo tum dissolutio quasi relaxo


C. Visne igitur, ut tu me Graece soles ordine interrogare, sic ego te vicissim isdem de rebus Latine interrogem? P. Sane, si placet. Sic enim et ego te meminisse intellegam quae accepisti, et tu ordine audies quae requires.

que volo igitur ut tu ego graecum soleo ordo interrogo sic ego tu vicissim idem de res latinum interrogo p sanus si placeo sic enim et ego tu memini intellego qui accipio et tu ordo audio qui requiro


C. Cognita igitur omni distributione propositorum causarum nobis genera et praecepta restant.

que cognosco igitur omnis distributio propositor causaris nos genus et praecipio resto


rerum autem amplificatio sumitur eisdem ex locis omnibus, e quibus illa quae dicta sunt ad fidem: maximeque valent et definitiones conglobatae et consequentium frequentatio et contrariarum et dissimilium et inter se pugnantium rerum conflictio et causae eaque quae sunt orta de causis, maximeque similitudines et exempla; fictae etiam personae, muta denique loquantur, omninoque ea sunt adhibenda, si causa patitur, quae habentur magna, quorum est duplex genus.

res autem amplificatio sumo idem ex locus omnis e qui ille qui dictum sum ad fides magnus valeo et definitio conglobo et consequor frequentatio et contrariaris et dissimilis et inter sui pugno res conflictio et causa is qui sum orior de causa magnus similitudo et exemplum fingo etiam persona muto denique loquor omnino is sum adhibeo si causa patior qui habeo magnus qui sum duplex genus


C. Quid, in deliberatione quid spectas? P. Principia vel non longa vel saepe nulla. Sunt enim ad audiendum qui deliberant sua causa parati. Nec multum sane saepe narrandum . Est enim narratio praeteritarum rerum aut praesentium; suasio autem futurarum. Qua re ad fidem et ad motum adhibenda est omnis oratio.

que quis in deliberatio quis specto p principia vel non longus vel saepe nullus sum enim ad audio qui delibero suus causa paro neque multus sanus saepe narro sum enim narratio praeteritaris res aut praesens suasio autem futuraris qui res ad fides et ad motus adhibeo sum omnis oratio


P. Probabile inventum ad faciendam fidem. C. Quo modo igitur duo genera ista dividis? P. Quae sine arte putantur, ea remota appello, ut testimonia; insita, quae inhaerent in ipsa re. C. Testimoniorum quae genera sunt? P. Divinum et humanum; divinum est ut oracula auspicia, ut vaticinationes et responsa sacerdotum haruspicum coniectorum; humanum, quod spectatur ex auctoritate, ex voluntate, ex oratione aut libera aut expressa, in quo insunt scripta pacta promissa iurata quaesita.

p probabilis invenio ad facio fides que quo modo igitur duo genus iste divido p qui sine ars puto is remoueo appello ut testimonium inquiro qui inhaereo in ipse res que testimonium qui genus sum p divinus et humanus divinus sum ut oraculum auspicium ut vaticinatio et respondeo sacerdos haruspex coniector humanus qui specto ex auctoritas ex voluntas ex oratio aut liber aut exprimo in quo insum scribo paciscor promitto iuro quaero


est etiam quaedam quasi materies subiecta honestati, quae maxime spectatur in amicitiis. Amicitiae autem caritate et amore cernuntur. Nam cum deorum tum parentum patriaeque cultus eorumque hominum qui aut sapientia aut opibus excellunt ad caritatem referri solent. Coniuges autem et liberi et fratres et alii quos usus familiaritasque coniunxit quamquam etiam caritate ipsa tamen amore maxime continentur. In his igitur rebus cum bona sint, facile est intellectu quae sint contraria.

sum etiam quidam quasi materies subiectum honestas qui magnus specto in amicitia amicitia autem caritas et amor cerno nam cum deus tum parens patria cultus is homo qui aut sapientia aut ops excello ad caritas refero soleo coniunx autem et liber et frater et alius qui utor familiaritas conjungo quamquam etiam caritas ipse tamen amor magnus contineo in hic igitur res cum bonus sum facilis sum intellego qui sum contrarius


atque haec quidem de argumentis. Sin autem erit etiam testium facultas, primum genus erit ipsum laudandum dicendumque, ne argumentis teneretur reus, ipsum sua cautione effecisse, testis effugere non posse; deinde singuli laudentur—quae autem essent laudabilia dictum est—; deinde argumento etiam firmo, quia tamen saepe falsum est, posse recte non credi; viro bono et firmo sine vitio iudicis non posse non credi. Atque etiam, si obscuri testes erunt aut tenues, dicendum erit non esse ex fortuna fidem ponderandam aut eos esse cuiusque rei locupletissimos tests, qui id, quod agatur, facillime scire possint. Sin quaestiones habitae aut postulatio, ut habeantur, causam adiuvabunt, confirmandum primum genus erit quaestionum; dicendum de vi doloris, de opinione maiorum, qui rem totam, nisi probassent, certe repudiassent;

atque hic quidem de argumentum sin autem sum etiam testis facultas primus genus sum ipse laudo dico ne argumentum teneo reus ipse suus cautio efficio testis effugio non possum deinde singuli laudo qui autem sum laudabile dico sum deinde argumentum etiam firmus quia tamen saepe falsus sum possum rectus non credo vir bonus et firmus sine vitio judex non possum non credo atque etiam si obscurus testis sum aut tenuis dico sum non sum ex fortuna fides pondero aut is sum quisque res locupletissimos tests qui is qui ago facilis scio possum sin quaestio habeo aut postulatio ut habeo causa adiuvo confirmo primus genus sum quaestio dico de vis dolor de opinio magnus qui res totus nisi probo certus repudio


ex rationis autem et ex firmamenti conflictione et quasi concursu quaestio quaedam exoritur, quam disceptationem voco; in qua quid veniat in iudicium et de quo disceptetur quaeri solet. Nam prima adversariorum contentio diffusam habet quaestionem, ut in coniectura: Ceperitne pecunias Decius; in definitione: Minueritne maiestatem Norbanus; in aequitate: Iurene occiderit Opimius Gracchum. Haec, quae primam contentionem habent ex arguendo et resistendo, lata, ut dixi, et fusa sunt. Rationum et firmamentorum contentio adducit in angustum disceptationem. Ea in coniectura nulla est. Nemo enim eius quod negat factum potest aut debet aut solet reddere rationem. Itaque in his causis eadem et prima quaestio et disceptatio extrema est.

ex ratio autem et ex firmamentum conflictio et quasi concursus quaestio quidam exorior quam disceptatio voco in qui quis venio in iudicium et de quo discepto quaero soleo nam primus adversarius contentio diffundo habeo quaestio ut in conicio capio pecunia decius in definitio minuo maiestas norbanus in aequitas jus occido opimus gracchus hic qui primus contentio habeo ex arguo et resisto fero ut dico et fundo sum ratio et firmamentor contentio adduco in angustus disceptatio is in conicio nullus sum nemo enim is qui nego facio possum aut debeo aut soleo reddo ratio itaque in hic causa idem et primus quaestio et disceptatio exter sum


eorum autem partim honestate ipsa partim commoditate aliqua expetuntur; honestate, ea quae proficiscuntur ab his virtutibus de quibus paulo ante est dictum, quae sunt laudabilia ipsa per sese; commoditate autem aliqua quae sunt in corporis aut in fortunae bonis expetenda. Quorum alia sunt quasi quadam cum honestate coniuncta, ut honos, ut gloria; alia diversa, ut vires forma valetudo, ut nobilitas divitiae clientelae.

is autem pars honestas ipse pars commoditas aliqui expeto honestas is qui proficisco ab hic virtus de qui paulus ante sum dico qui sum laudabile ipse per sui commoditas autem aliqui qui sum in corpus aut in fortuna bonus expeto qui alius sum quasi quidam cum honestas conjungo ut honor ut gloria alius diverto ut vireo forma valetudo ut nobilitas divitiae clientela


Cicero. Studeo, mi pater, Latine ex te audire ea quae mihi tu de ratione dicendi Graece tradidisti, si modo tibi est otium et si vis. PATER. An est, mi Cicero, quod ego malim quam te quam doctissimum esse? Otium autem primum est summum, quoniam aliquando Roma exeundi potestas data est; deinde ista tua studia vel maximis occupationibus meis anteferrem libenter.

cicero studeo ego pater latinum ex tu audio is qui ego tu de ratio dico graecum trado si modo tu sum otium et si volo pater an sum ego cicero qui ego malo quam tu quam doceo sum otium autem primus sum superus quoniam aliquando roma exeo potestas do sum deinde iste tuus studium vel magnus occupatio meus antefero libet


in coniunctis autem verbis triplex adhiberi commutatio potest non verborum sed tantum modo ordinis, ut cum semel dictum sit directe, sicut natura ipsa tulerit, invertatur ordo et idem quasi sursum versum retroque dicatur, deinde idem intercise atque permixte. Eloquendi autem exercitatio maxime in hoc toto convertendi genere versatur.

in conjungo autem verbum triplex adhibeo commutatio possum non verbum sed tantus modo ordo ut cum semel dico sum dirigo sicut natura ipse fero inverto ordo et idem quasi sursum verro retro dico deinde idem intercisi atque permisceo eloquor autem exercitatio magnus in hic totus converto genus verso


C. Quoniam igitur vis oratoris omnis exposita est, quid habes de orationis praeceptis dicere? P. Quattuor eius partis esse, quarum prima et postrema ad motum animi valet—is enim est initiis et perorationibus concitandus—secunda narratio et tertia confirmatio fidem facit orationi. Sed amplificatio quamquam habet proprium locum, saepe etiam primum, postremum quidem fere semper, tamen reliquo in cursu orationis adhibenda est maximeque cum aliquid aut confirmatum est aut reprehensum. Itaque ad fidem quoque plurimum valet; est enim amplificatio vehemens quaedam argumentatio; ut illa docendi causa, sic haec. commovendi.

que quoniam igitur volo orator omnis expono sum quis habeo de oratio praecipio dico p quattuor is pars sum qui primus et postremo ad motus animus valeo is enim sum initium et peroratio concito secundus narratio et tertius confirmatio fides facio oratio sed amplificatio quamquam habeo proprius locus saepe etiam primus posterus quidem fere semper tamen reliquus in cursus oratio adhibeo sum magnus cum aliquis aut confirmo sum aut reprehendo itaque ad fides quoque multus valeo sum enim amplificatio vehemens quidam argumentatio ut ille doceo causa sic hic commoveo


C. Teneo et quaero qui sint illi eventus quos ex causis effici dixisti. P. Consequentia quaedam signa praeteriti et quasi impressa facti vestigia; quae quidem vel maxime suspicionem movent et sunt quasi tacita criminum testimonia atque hoc quidem graviora, quod causae communiter videntur insimulare et arguere omnis posse, quorum modo interfuerit aliquid, haec proprie attingunt eos ipsos qui arguuntur, ut telum, ut vestigium, ut cruor, ut deprehensum aliquid quod ablatum ereptumve videatur, ut responsum inconstanter, ut haesitatum, ut titubatum, ut cum aliquo visus ex quo suspicio oriatur, ut eo ipso in loco visus in quo facinus, ut pallor, ut tremor, ut scriptum aut. obsignatum aut depositum quippiam. Haec enim talia sunt, quae aut in re ipsa aut etiam ante quam factum est aut postea suspiciosum crimen efficiant.

que teneo et quaero qui sum ille evenio qui ex causa efficio dico p consequor quidam signum praetereo et quasi imprimo facio vestigium qui quidem vel magnus suspicio moveo et sum quasi taceo crimen testimonium atque hic quidem gravis qui causa communis video insimularis et arguo omnis possum qui modo intersum aliquis hic proprius attingo is ipse qui arguo ut telis ut vestigium ut cruor ut deprehendo aliquis qui aufero eripio video ut responsum inconstanter ut haesitas ut titubo ut cum aliquis video ex quo suspicio orior ut is ipse in locus video in quo facinus ut pallor ut tremor ut scribo aut obsigno aut depono quispiam hic enim talis sum qui aut in res ipse aut etiam ante quam facio sum aut postea suspiciosus crimen efficio


restant actionis: cuius alterum est praecipiendi genus, quod ad rationem offici pertinet, ut quem ad modum sint colendi parentes; alterum autem ad sedandos animos et oratione sanandos, ut in consolandis maeroribus, ut in iracundia comprimenda aut in timore deleniendo aut in cupiditate minuenda. Cui quidem generi contrarium est disputandi genus ad eosdem illos animi motus, quod in amplificanda oratione saepe faciendum est, vel gignendos vel concitandos.

resto actio qui alter sum praecipio genus qui ad ratio officio pertineo ut qui ad modus sum colo parens alter autem ad sedo animus et oratio sano ut in consolo maeror ut in iracundia comprimo aut in timor deleniendo aut in cupiditas minuo qui quidem gener contrarius sum disputo genus ad idem ille animus moueo qui in amplifico oratio saepe facio sum vel gigno vel concito


Principia autem in sententiis dicendis brevia esse debebunt. Non enim supplex ut ad iudicem venit orator, sed hortator atque actor. Qua re proponere qua mente dicat, quid velit, quibus de rebus dicturus sit debet hortarique ad se breviter dicentem audiendum. Tota autem oratio simplex et gravis et sententiis debet ornatior esse quam verbis.

principia autem in sententia dico brevio sum debeo non enim supplex ut ad judico venio orator sed hortator atque actor qui res propono qui mens dico quis volo qui de res dico sum debeo horto ad sui brevis dico audio totus autem oratio simplex et gravis et sententia debeo orno sum quam verbum


C. Quid, in iudiciis quae est conlocatio? P. Non eadem accusatoris et rei, quod accusator rerum ordinem persequitur et singula argumenta quasi hastas in manu conlocat, vehementer proponit, concludit acriter, confirmat tabulis decretis testimoniis accuratiusque in singulis commoratur, eis orationis praeceptis, quae ad incitandos animos valent, et in reliqua oratione paulum digrediens de cursu dicendi utitur et vehementius in perorando. Est enim propositum, ut iratum efficiat iudicem.

que quis in iudicium qui sum collocatio p non idem accusator et res qui accusator res ordo persequor et singulus argumentum quasi hasta in manus conloco vehemens propono concludo acer confirmo tabula decretum testimonium accuro in singuli commoro is oratio praecipio qui ad incito animus valeo et in reliquus oratio paulus digredior de cursus dico uto et vehemens in peroro sum enim propono ut irascor efficio judico


et quoniam non ad veritatem solum, sed etiam ad opiniones eorum qui audiunt accommodanda est oratio, hoc primum intellegamus, hominum esse duo genera, alterum indoctum et agreste, quod anteferat semper utilitatem honestati, alterum humanum et politum, quod rebus omnibus dignitatem anteponat. Itaque huic generi laus honos gloria fides iustitia omnisque virtus, illis autem alteris quaestus emolumentum fructusque proponitur. Atque etiam voluptas, quae maxime est inimica virtuti bonique naturam fallaciter imitando adulterat, quam immanissimus quisque acerrime sequitur neque solum honestis rebus sed etiam necessariis anteponit, in suadendo, cum ei generi hominum consilium des, saepe sane laudanda est.

et quoniam non ad veritas solus sed etiam ad opinio is qui audio accommodo sum oratio hic primus intellego homo sum duo genus alter indoctus et agrestis qui antefero semper utilitas honestas alter humanus et polio qui res omnis dignitas antepono itaque hic gener laus honor gloria fides iustitia omne virtus ille autem alter quaestus emolumentum fruor propono atque etiam voluptas qui magnus sum inimicus virtus bonus natura fallax imito adultero quam immanis quisque acer sequor neque solus honestus res sed etiam necessarius antepono in suadeo cum is gener homo consilium do saepe sanus laudo sum


deinde uni cuique rationi opponendum est ab accusatore id quod, si non esset in accusatione, causa omnino esse non posset. Itaque ea quae sic referuntur continentia causarum vocen tur; quamquam non ea magis quae contra rationes defensionis adferuntur quam ipsae defensionis rationes continent causas. Sed distinguendi gratia rationem appellemus earn, quae adfertur a reo ad recusandum depellendi criminis causa, quae nisi esset, quid defenderet non haberet; firmamentun autem, quod contra ad labefactandam rationed refertur, sine quo accusatio stare non posset.

deinde unus quisque ratio oppono sum ab accusator is qui si non sum in accusatio causa omnino sum non possum itaque is qui sic refero continentia causaris vocen tur quamquam non is magis qui contra ratio defensio affero quam ipse defensio ratio contineo causa sed distinguo gratia ratio appello earn qui affero ab reor ad recuso depello crimen causa qui nisi sum quis defendo non habeo firmamentun autem qui contra ad labefacto rationed refero sine quo accusatio sto non possum


C. Scire mihi iam videor quem ad modum coniectura tractanda sit. Nunc de definitione audiamus. P. Communia dantur in isto genere accusatori defensorique praecepta. Vter enim definiendo describendoque verbo magis ad sensum iudicis opinionemque penetrarit et uter ad communem verbi vim et eandem, quam eius verbi praeceptionem incohatam habebunt in animis ei qui audient, magis et propius accesserit, is vincat necesse est. Non enim argumentando tractatur hoc genus,

que scio ego iam video qui ad modus conicio tracto sum nunc de definitio audio p commune do in iste genus accusator defensor praecipio vter enim definio describo verbum magis ad sensus judex opinio penetro et uter ad communis verbum vis et idem quam is verbum praeceptio incoho habeo in animus is qui audio magis et propius accedo is vinco necesse sum non enim argumentor tracto hic genus


ne ratum haberetur iudicium, si totum corruptum , si unus accusator corruptus sit, non rescindere; nititur aequitate utilitate quasi scribenda lex sit, quaeque tum complecteretur in iudiciis corruptis, ea verbo uno praevaricationis comprehendisse dicit;

ne reor habeo iudicium si totus corrumpo si unus accusator corrumpo sum non rescindo nitor aequitas utilitas quasi scribo lex sum quisque tum complector in iudicium corruptus is verbum unus praevaricatio comprehendo dico


sunt autem alii quidam animi habitus ad virtutem quasi praeculti et praeparati rectis studiis et artibus, ut in suis rebus studia litterarum, ut numerorum ac sonorum, ut mensurae, ut siderum, ut equorum, ut venandi, ut armorum; in communibus propensiora studia in aliquo genere virtutis praecipue colendo aut divinis rebus deserviendo aut parentibus amicis hospitibus praecipue atque insigniter diligendis. Atque haec quidem virtutum. Vitiorum autem sunt genera contraria.

sum autem alius quidam animus habitus ad virtus quasi praecolo et praeparo rectus studium et ars ut in suus res studium litteraris ut numerus atque sonorus ut metior ut sidus ut equus ut venor ut armus in communis propendeo studium in aliquis genus virtus praecipuus colo aut divinus res deservio aut parens amicus hospes praecipuus atque insignis diligo atque hic quidem virtus vitium autem sum genus contrarius


C. Quid, definitionis quae ratio est et quae via? P. Non dubium est id quidem quin definitio genere declaretur et proprietate quadam aut etiam communium frequentia, ex quibus proprium quid sit eluceat. Sed quoniam de propriis oritur plerumque magna dissensio, definiendum saepe est ex contrariis, saepe etiam ex dissimilibus, saepe ex paribus. Quam ob rem descriptiones quoque sunt in hoc genere saepe aptae et enumeratio consequentium, in primisque commovet explicatio vocabuli ac nominis.

que quis definitio qui ratio sum et qui via p non dubius sum is quidem quin definitio genus declaro et proprietas quidam aut etiam communis frequentia ex qui proprius quis sum eluceo sed quoniam de proprius orior plerusque magnus dissensio definio saepe sum ex contrarius saepe etiam ex dissimilis saepe ex par quam ob res descriptio quoque sum in hic genus saepe aptus et enumeratio consequor in primus commoveo explicatio vocabulis atque nomen


C. Habeo de simplicibus verbis, nunc de coniunctione quaero. P. Numeri quidam sunt in coniunctione servandi consecutioque verborum. Numeros aures ipsae metiuntur, ne aut non compleas verbis quod proposueris aut redundes. Consecutio autem, ne generibus numeris temporibus personis casibus perturbetur oratio. Nam ut in simplicibus verbis quod non est Latinum, sic in coniunctis quod non est consequens vituperandum est.

que habeo de simplex verbum nunc de coniunctio quaero p numerius quidam sum in coniunctio servo consecutio verbum numerus auris ipse metior ne aut non compleo verbum qui propono aut redundo consecutio autem ne genus numerus tempus persona casus perturbo oratio nam ut in simplex verbum qui non sum latinus sic in conjungo qui non sum consequor vitupero sum


cernenda autem sunt diligenter, ne fallant ea nos vitia quae virtutem videntur imitari. Nam et prudentiam malitia et temperantiam immanitas in voluptatibus aspernandis et magnitudinem animi superbia in nimis extollendis et despicientia in contemnendis honoribus et liberalitatem effusio et fortitudinem audacia imitatur et patientiam duritia immanis et iustitiam acerbitas et religionem superstitio et lenitatem mollitia animi et verecundiam timiditas et illam disputandi prudentiam concertatio captatioque verborum hanc oratoriam vim inanis quaedam profluentia loquendi. Studiis autem bonis similia videntur ea quae sunt in eodem genere nimia.

cerno autem sum diligenter ne fallo is nos vitio qui virtus video imitor nam et prudentia malitia et temperantia immanitas in voluptas aspernor et magnitudo animus superbia in nimis extollo et despicio in contemno honor et liberalitas effusio et fortitudo audacia imito et patientia duritia immanis et iustitia acerbitas et religio superstitio et lenitas mollitia animus et verecundia timiditas et ille disputo prudentia concertatio captatio verbum hic oratoria vis inanis quidam profluo loquor studium autem bonus similis video is qui sum in idem genus nimius


alia enim natura magna videntur, alia usu; natura, ut caelestia, ut divina, ut ea quorum obscurae causae, ut in terris mundoque admirabilia quae sunt, ex quibus similibusque, si attendas, ad augendum permulta suppetunt; usu, quae videntur hominibus aut prodesse aut obesse vehementius, quorum sunt genera ad amplificandum tria. Nam aut caritate moventur homines, ut deorum, ut patriae, ut parentum; aut amore, ut fratrum, ut coniugum, ut liberorum, ut familiarium; aut honestate, ut virtutum maximeque earum quae ad communionem hominum et liberalitatem valent. Ex his et cohortationes sumuntur ad ea retinenda et in eos a quibus ea violata sunt odia incitantur, et miseratio nascitur.

alius enim natura magnus video alius usus natura ut caelestis ut divino ut is qui obscurus causa ut in terra mundo admirabilis qui sum ex qui similis si attendo ad augeo permultus suppeto usus qui video homo aut prosum aut obsum vehemens qui sum genus ad amplifico tres nam aut caritas moveo homo ut deus ut patria ut parens aut amor ut frater ut conjunx ut liberi ut familiaris aut honestas ut virtus magnus is qui ad communio homo et liberalitas valeo ex hic et cohortatio sumo ad is retineo et in is ab qui is violo sum odium incito et miseratio nascor


C. Cognovi iam laudationis et suasionis locos. Nunc quae iudiciis accommodata sint exspecto; idque nobis genus restare unum puto. P. Recte intellegis. Atque eius quidem generis finis est aequitas; quae non simpliciter spectatur sed ex comparatione non numquam, ut cum de verissimo accusatore disceptatur aut cum hereditatis sine lege aut sine testamento petitur possessio; in quibus causis quid aequius atque aequissimum sit quaeritur, quas ad causas facultas petitur argumentationum ex eis de quibus mox dicetur aequitatis locis.

que cognosco iam laudatio et suasio locus nunc qui iudicium accommodo sum exspecto is nos genus resto unus puto p rectus intellego atque is quidem genus finis sum aequitas qui non simplex specto sed ex comparatio non numquam ut cum de verus accusator discepto aut cum hereditas sine lex aut sine testamentum peto possessio in qui causa quis aequus atque aequus sum quaero qui ad causa facultas peto argumentatio ex is de qui mox dico aequitas locus


illius autem generis, in quo quid sit id de quo agitur quaeritur, duo sunt : quorum in altero disputandum est aliud an idem sit, ut pertinacia perseverantia; in altero autem descriptio generis alicuius et quasi imago est exprimenda, ut qualis sit avarus aut qui sit superbus.

ille autem genus in quo quis sum is de quo ago quaero duo sum qui in alter disputo sum alius an idem sum ut pertinacia persevero in alter autem descriptio genus aliquis et quasi imago sum exprimo ut qualis sum avarus aut qui sum superbus


C. Actio igitur sequitur, ut opinor. P. Est ita: quae quidem oratori et cum rerum et cum verborum momentis commutanda maxime est. Facit enim et dilucidam orationem et inlustrem et probabilem et suavem non verbis, sed varietate vocis motu corporis vultu, quae plurimum valebunt, si cum orationis genere consentient et eius vim ac varietatem subsequentur.

que actius igitur sequor ut opinor p sum ita qui quidem orator et cum res et cum verbum momentum commuto magnus sum facio enim et dilucidus oratio et illustris et probabilis et suavis non verbum sed varietas vox motus corpus vultus qui multus valeo si cum oratio genus consentio et is vis atque varietas subsequor


quid autem possit effici, in quo etiam quam facile possit quamque expediat quaeri solet, maxime ex causis eis quae quamque rem efficiant est videndum. Causarum autem genera sunt plura. Nam sunt aliae quae ipsae conficiunt, aliae quae vim ad conficiendum aliquam adferunt. Itaque illae superiores conficientes vocentur, hae reliquae ponantur in eo genere, ut sine his confici non possit.

quis autem possum efficio in quo etiam quam facilis possum quisque expedio quaero soleo magnus ex causa is qui quisque res efficio sum video causaris autem genus sum multus nam sum alius qui ipse confacio alius qui vis ad confacio aliqui affero itaque ille superus confacio voco hic reliquus pono in is genus ut sine hic conficio non possum


defensionis autem primum infirmatio causarum, aut non fuisse aut non tantas aut non sibi soli aut commodius potuisse idem consequi, aut non eis se esse moribus, non ea vita, aut nullos animi motus aut non tam impotentis fuisse. Facultatum infirmatione autem utetur, si aut vires aut animum aut copias aut opes afuisse demonstrabit, aut alienum tempus aut locum non idoneum aut multos arbitros, quorum crederet nemini, aut non se tam apertum, ut id susciperet, quod occultare non posset, neque tam amentem, ut poenas ac iudicia contemneret.

defensio autem primus infirmatio causaris aut non sum aut non tantus aut non sui solus aut commodus possum idem consequor aut non is sui sum mos non is vito aut nullus animus moueo aut non tam impotens sum facultas infirmatio autem uto si aut vireo aut animus aut copia aut ops asum demonstro aut alienus tempus aut locus non idoneus aut multus arbiter qui credo nemo aut non sui tam aperio ut is suscipio qui occulto non possum neque tam amens ut poena atque iudicium contemno


communia autem simplicium coniunctorumque haec sunt quinque quasi lumina, dilucidum breve probabile inlustre suave. Dilucidum fiet usitatis verbis propriis dispositis, circumscriptione conclusa aut intermissione aut concisione verborum; obscurum autem aut longitudine aut contractione orationis aut ambiguitate aut inflexione atque immutatione verborum. Brevitas autem conficitur simplicibus verbis, semel una quaque re dicenda, nulli rei nisi ut dilucide dicas serviendo. Probabile autem genus est orationis, si non nimis est comptum atque expolitum, si est auctoritas ac pondus in verbis, si sententiae vel graves vel aptae opinio— nibus hominum ac moribus.

commune autem simplicium conjungo hic sum quinque quasi lumen dilucidus brevis probabilis illustris suavis dilucidus fio usitas verbum proprius dispono circumscriptio concludo aut intermissio aut concisio verbum obscurus autem aut longitudo aut contractio oratio aut ambiguitas aut inflexio atque immutatio verbum brevitas autem confacio simplex verbum semel unus quisque res dico nullus res nisi ut dilucidus dico servio probabilis autem genus sum oratio si non nimis sum como atque expolio si sum auctoritas atque pondus in verbum si sententia vel gravis vel aptus opinio nibus homo atque mos


sed in gravissimis firmamentis etiam illa ponenda sunt, si quae ex scripto legis aut testamenti aut verborum ipsius iudici aut alicuius stipulationis aut cautionis opponuntur defensioni contraria. At ne hoc quidem genus in eis causis incurrit quae coniectura continentur. Quod enim factum negatur, id coargui scripto non potest. Ne in definitionem quidem venit genere script ipsius. Nam etiam si verbum aliquod ex scripto definiendum est quam vim habeat, ut cum ex testamentis quid sit penus aut cum ex lege praedi quaeritur quae sint ruta caesa, non scripti genus, sed verbi interpretatio controversiam facit.

sed in gravis firmamentum etiam ille pono sum si qui ex scribo lex aut testamentum aut verbum ipse judicium aut aliquis stipulatio aut cautio oppono defensio contrarius at ne hic quidem genus in is causa incurro qui conicio contineo qui enim facio nego is coarguo scribo non possum ne in definitio quidem venio genus script ipse nam etiam si verbum aliqui ex scribo definio sum quam vis habeo ut cum ex testamentum quis sum penus aut cum ex lex praedium quaero qui sum ruo caedo non scribo genus sed verbum interpretatio controversia facio


ex qua partitione tria genera causarum exstiterunt: unum, quod a meliore parte laudationis est appellatum, deliberationis alterum, tertium iudiciorum. Quam ob rem de primo primum, si placet, disputemus. C. Mihi vero placet.

ex qui partitio tres genus causaris exsisto unus qui ab bonus pars laudatio sum appello deliberatio alter tertius iudicium quam ob res de primus primus si placeo disputo que ego verus placeo


C. Agesis , quoniam in confirmationem et reprehensionem diviseras orationis fidem et dictum de altero est, expone nunc de reprehendendo. P. Aut totum est negandum quod in argumentatione adversarius sumpserit, si fictum aut falsum esse possis docere, aut redarguenda ea quae pro veri similibus sumpta sunt: primum dubia sumpta esse pro certis; deinde etiam in perspicue falsis eadem posse dici; tum ex eis quae sumpserit non effici quod velit. Accidere autem oportet: ut singula, sic universa frangentur. Commemoranda sunt etiam exempla quibus in simili disputatione creditum non est; conquerenda condicio communis periculi, si ingeniis hominum criminosorum sit exposita vita innocentium.

que agesis quoniam in confirmatio et reprehensio divido oratio fides et dico de alter sum expono nunc de reprehendo p aut totus sum nego qui in argumentatio adversarius sumo si fingo aut falsus sum possum doceo aut redarguo is qui pro verus similis sumo sum primus dubius sumo sum pro certus deinde etiam in perspicuus falsum idem possum dico tum ex is qui sumo non efficio qui volo accido autem oportet ut singulus sic universus frango commemoro sum etiam exemplum qui in similis disputatio credo non sum conqueror condicio communis periculum si ingenium homo criminosor sum expono vito innocens


nam quibus locis in ambiguo defendimus eam significationem quae nos adiuvat, eisdem in contrariis legibus nostra lex defendenda est. Deinde est efficiendum, ut alterius scripti sententiam alterius verba defendamus. Ita quae modo de scripto sententiaque praecepimus, eadem huc omnia transferemus.

nam qui locus in ambiguus defendo is significatio qui nos adjuvo idem in contrarius lex noster lex defendo sum deinde sum efficio ut alter scribo sententia alter verbum defendo ita qui modo de scribo sententia praecipio idem huc omnis transfero


cum autem quaeritur quid fieri possit, videndum etiam est quam facile possit. Nam quae perdifficilia sunt, perinde habenda saepe sunt ac si effici non possint. Et cum de necessitate attendemus, etiam si non necessarium aliquid videbitur, videndum tamen erit quam sit id magnum. Quod enim permagni interest pro necessario saepe habetur.

cum autem quaero quis fio possum video etiam sum quam facilis possum nam qui perdifficilis sum perinde habeo saepe sum atque si efficio non possum et cum de necessitas attendo etiam si non necessarius aliquis video video tamen sum quam sum is magnus qui enim permagnus intersum pro necessarius saepe habeo


rursus autem ex cognitionis consultatione, ubi sit necne sit aut fuerit futurumve sit quaeritur, unum genus est quaestionis, possitne aliquid effici, ut cum quaeritur ecquisnam perfecte sapiens esse possit; alterum, quem ad modum quidque fiat, ut quonam pacto virtus pariatur, naturane an ratione an usu ? Cuius generis omnes sunt in quibus, ut in obscuris naturalibusque quaestionibus, causae rationesque rerum explicantur.

rursus autem ex cognitio consultatio ubi sum necne sum aut sum sum sum quaero unus genus sum quaestio possum aliquis efficio ut cum quaero ecquisnam perficio sapio sum possum alter qui ad modus quisque fio ut quonam pacisco virtus pario natura an ratio an usus qui genus omnis sum in qui ut in obscurus naturalis quaestio causa ratio res explico


sed tamquam explicando excutiendoque verbo, ut, si in reo pecunia absoluto rursusque revocato praevaricationem accusator esse definiat omnem iudici corruptelam ab reo, defensor autem non omnem, sed tantum modo accusatoris corruptelam ab reo, sit ergo haec contentio primum verborum, in quo, etiam si propius accedat ad consuetudinem mentemque sermonis defensoris definitio, tamen accusator sententia legis nitetur; negat enim probari oportere eos qui leges scripserint,

sed tamquam explico excutio verbum ut si in reor pecunia absolvo rursus revoco praevaricatio accusator sum definio omnis judicium corruptela ab reor defenso autem non omnis sed tantus modo accusator corruptela ab reor sum ergo hic contentio primus verbum in quo etiam si propius accedo ad consuetudo mens sermo defensor definitio tamen accusator sententia lex nitor nego enim probaris oportet is qui lex scribo


deinde genus eius modi calliditatis et calumniae trahatur in odium iudicis cum quadam invidiosa querella. Et si incidet imprudentiae causa, quae non ad delictum, sed ad casum necessitatemve pertineat, quod genus paulo ante attigimus, erit eisdem aequitatis sententiis contra acerbitatem verborum deprecandum. Sin scripta inter sese dissentient, tanta series artis est et sic inter se sunt pleraque conexa et apta, ut, quae paulo ante praecepta dedimus ambigui quaeque proxime sententiae et scripti, eadem ad hoc genus causae tertium transferantur.

deinde genus is modus calliditas et calumnia traho in odium judex cum quidam invidiosus querela et si incido imprudentia causa qui non ad delinquo sed ad casus necessitas pertineo qui genus paulus ante attingo sum idem aequitas sententia contra acerbitas verbum deprecor sin scribo inter sui dissentio tantus series ars sum et sic inter sui sum plerusque conecto et apto ut qui paulus ante praecipio do ambiguus quisque propior sententia et scribo idem ad hic genus causa tertius transfero


Disceptatio autem cum est constituta, propositum esse debet oratori, quo omnes argumentationes repetitae ex inveniendi locis coiciantur. Quod quamquam satis est ei qui videt quid in quoque loco lateat quique illos locos tamquam thesauros aliquos argumentorum notatos habet tamen ea quae sunt certarum causarum propria tangemus.

disceptatio autem cum sum constituo propono sum debeo orator quo omnis argumentatio repeto ex invenio locus cojacio qui quamquam satis sum is qui video quis in quoque locus lateo quisque ille locus tamquam thesaurus aliquis argumentor noto habeo tamen is qui sum certaris causaris proprius tango


est etiam illa varietas in argumentando et non iniucunda distinctio, cum interrogamus nosmet ipsos aut percontamur aut imperamus aut optamus, quae sunt cum aliis compluribus sententiarum ornamenta. Vitare autem similitudinem poterimus, non semper a proposito ordientes; et si non omnia disputando confirmabimus breviterque interdum quae erunt satis aperta ponemus; quodque ex eis efficietur, si id apertum, non habebimus necesse semper concludere.

sum etiam ille varietas in argumentor et non injucundus distinctio cum interrogo nos ipse aut perconto aut impero aut opto qui sum cum alius complures sententiaris ornamentum vitaris autem similitudo possum non semper ab propono ordior et si non omnis disputo confirmo brevis interdum qui sum satis apertus pono quisque ex is efficio si is aperio non habeo necesse semper concludo


et quoniam breviter sunt aperti quasi fontes quidam aequitatis, meditata nobis ad hoc causarum genus esse debebunt ea quae dicenda erunt in orationibus de natura, de legibus, de more maiorum, de propulsanda iniuria, de ulciscenda, de omni parte iuris. Si imprudenter aut necessitate aut casu quippiam fecerit, quod non concederetur eis qui sua sponte et voluntate fecissent, ad eius facti deprecationem ignoscendi petenda venia est, quae sumetur ex plerisque locis aequitatis. Expositum est, ut potui brevissime, de omni controversiarum genere, nisi praeterea tu quid requiris.

et quoniam brevis sum aperio quasi fons quidam aequitas meditor nos ad hic causaris genus sum debeo is qui dico sum in oratio de natura de lex de mos magnus de propulso iniuria de ulciscor de omnis pars ius si imprudens aut necessitas aut casus quispiam facio qui non concedo is qui suus sponte et voluntas facio ad is facio deprecatio ignosco peto venia sum qui sumo ex plerusque locus aequitas expono sum ut possum brevis de omnis controversiaris genus nisi praeterea tu quis requiro


quae si non erunt, tamen causis ipsis et efficiendi facultatibus niti oportebit, adiuncta illa disputatione communi, non fuisse ilium tam amentem, ut indicia facti aut effugere aut occultare non posset, ut ita apertus esset, ut locum crimini relinqueret. Communis ille contra locus, audaciam temeritati, non prudentiae esse coniunctam.

qui si non sum tamen causa ipse et efficio facultas nitor oportet adjungo ille disputatio communis non sum ille tam amens ut indicium facio aut effugio aut occulto non possum ut ita aperio sum ut locus crimen relinquo communis ille contra locus audacia temeritas non prudentia sum conjungo


C. Sunt exposita iam fere ea quae de facto quaeque de facti appellatione quaeruntur. Nempe igitur ea restant quae, cum et factum constat et nomen, qualia sint vocatur in dubium? P. Est ita ut dicis. C. Quae sunt igitur in eo genere partes? P. Aut iure factum depellendi aut ulciscendi doloris gratia aut pietatis aut pudicitiae aut religionis aut patriae nomine aut denique necessitate inscitia casu.

que sum expono iam fere is qui de facio quisque de facio appellatio quaero nempe igitur is resto qui cum et facio consto et nomen qualis sum voco in dubius p sum ita ut dico que qui sum igitur in is genus pars p aut ius facio depello aut ulciscor dolor gratia aut pietas aut pudicitia aut religio aut patria nomen aut denique necessitas inscitia casus


atque etiam ante iudicium de constituendo ipso iudicio solet esse contentio, cum aut sitne actio illi qui agit aut iamne sit aut num iam esse desierit aut illane lege, hisne verbis sit actio quaeritur. Quae etiam si ante quam res in iudicium venit aut concertata aut diiudicata aut confecta non sunt, tamen in ipsis iudiciis permagnum saepe habent pondus, cum ita dicitur: Plus petisti; sero petisti; non fuit tua petitio; non a me, non hac lege, non his verbis, non hoc iudicio.

atque etiam ante iudicium de constituo ipse iudicium soleo sum contentio cum aut sum actium ille qui ago aut jam sum aut num iam sum desino aut ille lex hic verbum sum actium quaero qui etiam si ante quam res in iudicium venio aut concerto aut dijudico aut conficio non sum tamen in ipse iudicium permagnus saepe habeo pondus cum ita dico multus peto serus peto non sum tuus petitio non ab ego non hic lex non hic verbum non hic iudicium


itaque cum constet genus hoc causarum ex suasione et dissuasione, suasori proponitur simplex ratio: si et utile est et fieri potest, fiat; dissuasori duplex: una, si non utile est, ne fiat; altera, si fieri non potest, ne suscipiatur. Sic suasori utrumque docendum est, dissuasori alterum infirmare sat est. Qua re quoniam 86 in his versatur omne consilium duobus, de utilitate ante dicamus, quae in discemendis bonis malisque versatur. Bonorum autem partim necessaria sunt ut vita pudicitia libertas, ut liberi coniuges germani parentes, partim non necessaria.

itaque cum consto genus hic causaris ex suasio et dissuasio suasor propono simplex ratio si et utilis sum et fio possum fio dissuasor duplex unus si non utilis sum ne fio alter si fio non possum ne suscipio sic suasor uterque doceo sum dissuasor alter infirmaris satis sum qui res quoniam in hic verso omnis consilium duo de utilitas ante dico qui in discemendis bonus malo verso bonus autem pars necessarius sum ut vito pudicitia libertas ut liber coniunx germanus parens pars non necessarius


cum autem aut plura significantur scripto propter verbi aut verborum ambiguitatem, ut liceat ei qui contra dicat eo trahere significationem scripti, quo expediat ac velit; aut, si ambigue scriptum non sit, vel a verbis voluntatem et sententiam scriptoris abducere vel alio se eadem de re contrarie scripto defendere, tum disceptatio ex scripti contentione exsistit, ut in ambiguis disceptetur quid maxime significetur, in scripti sententiaeque contentione utrum potius iudex sequatur, in contrariis scriptis utrum magis comprobandum sit.

cum autem aut multus significo scribo propter verbum aut verbum ambiguitas ut licet is qui contra dico is traho significatio scribo quo expedio atque volo aut si ambiguus scribo non sum vel ab verbum voluntas et sententia scriptor abduco vel alius sui idem de res contrarius scribo defendo tum disceptatio ex scribo contentio exsisto ut in ambiguus discepto quis magnus significo in scribo sententia contentio utrum potis iudex sequor in contrarius scribo utrum magis comprobo sum


fiet etiam suavis oratio, cum aliquid aut inusitatum aut inauditum aut novum dicas. Delectat etiam quicquid est admirabile maximeque movet ea quae motum aliquem animis ciet oratio quaeque significat oratoris ipsius amabilis mores; qui exprimuntur aut signando iudicio ipsius et animo humano ac liberali aut inflexione sermonis si aut augendi alterius aut minuendi sui causa alia dici ab oratore alia existimari videntur idque comitate fieri magis quam vanitate. Sed sunt multa suavitatis praecepta, quae orationem aut magis obscuram aut minus probabilem faciunt. Itaque hoc etiam loco nobis est ipsis quid causa postulet iudicandum.

fio etiam suavis oratio cum aliquis aut inusitas aut inaudio aut novus dico delecto etiam quisquis sum admirabilis magnus moveo is qui motus aliquis animus cieo oratio quisque significo orator ipse amabilis mos qui exprimo aut signando iudicium ipse et animus humanus atque liberal aut inflexio sermo si aut augeo alter aut minuo suus causa alius dico ab orator alius existimo video is comitas fio magis quam vanitas sed sum multus suavitas praecipio qui oratio aut magis obscurus aut paruus probabilis facio itaque hic etiam locus nos sum ipse quis causa postulo judico


C. Quot in partis tribuenda est omnis doctrina dicendi? P. Tris. C. Cedo quas? P. Primum in ipsam vim oratoris, deinde in orationem, tum in quaestionem. C. In quo est ipsa vis? P. In rebus et in verbis. Sed et res et verba invenienda sunt et conlocanda. Proprie autem in rebus invenire, in verbis eloqui dicitur. Conlocare autem, etsi est commune, tamen ad inveniendum refertur. Vox motus vultus atque omnis actio eloquendi comes est; earum rerum omnium custos memoria.

que quot in pars tribuo sum omnis doctrina dico p tres que cedo qui p primus in ipse vis orator deinde in oratio tum in quaestio que in quo sum ipse volo p in res et in verbum sed et res et verbum invenio sum et conloco proprius autem in res invenio in verbum eloquor dico conlocaris autem etsi sum communis tamen ad invenio refero vox moueo vultus atque omnis actium eloquor comes sum is res omnis custos memoria


atque etiam est haec distinctio in verbis; altera natura, tractatione altera. Natura, ut sint alia sonantiora grandiora leviora et quodam modo nitidiora, alia contra; tractatione autem, cum aut prppria sumuntur rerum vocabula aut addita ad nomen aut nova aut prisca aut ab oratore modificata et inflexa quodam modo; qualia sunt ea quae transferuntur aut inmutantur, aut ea quibus tamquam abutimur, aut ea quae obscuramus, quae incredibiliter tollimus, quaeque admirabilius quam sermonis consuetudo patitur ornamus.

atque etiam sum hic distinctio in verbum alter natura tractatio alter natura ut sum alius sono grandis levis et quidam modo nitidus alius contra tractatio autem cum aut prppria sumo res vocabulum aut addo ad nomen aut novo aut priscus aut ab orator modifico et inflecto quidam modo qualis sum is qui transfero aut inmuto aut is qui tamquam abutor aut is qui obscuro qui incredibilis tollo quisque admirabilis quam sermo consuetudo patior orno


nam et de toto genere testium quam id sit infirmum saepe dicendum est et argumenta rerum esse propria, testimonia autem voluntatum; utendumque exemplis, si quis testibus creditum non sit; et de singulis testibus, si natura vani, si leves, si cum ignominia, si spe, si metu, si iracundia, si misericordia impulsi, si praemio, si gratia adducti; comparandique cum superiore auctoritate testium, quibus tamen creditum non sit.

nam et de totus genus testis quam is sum infirmus saepe dico sum et argumentum res sum proprius testimonium autem voluntas uto exemplum si quis testis credo non sum et de singuli testis si natura vanus si levo si cum ignominia si spes si metus si iracundia si misericordia impello si praemium si gratia adduco comparo cum superus auctoritas testis qui tamen credo non sum


reo rarius utendum , quod ponenda sunt contraria, quorum dissolutio in brevitate non lucebit, aculei pungent. Sed erit in enumeratione vitandum, ne ostentatio memoriae suscepta videatur esse puerilis. Id effugiet qui non omnia minima repetet, sed brevi singula attingens pondera rerum ipsa comprehendet.

reor rarus utor qui pono sum contrarius qui dissolutio in brevitas non luceo aculeus pungo sed sum in enumeratio vito ne ostentatio memoria suscipio video sum puerilis is effugio qui non omnis minimus repeto sed brevis singulus attingo pondero res ipse comprehendo


C. Expone deinceps quae ipsius orationis verborumque praecepta sint. P. Vnum genus est eloquendi sua sponte fusum; alterum versum atque mutatum. Prima vis est in simplicibus verbis, in coniunctis secunda. Simplicia invenienda sunt, coniunctio conlocanda est. Et simplicia verba partim nativa sunt partim reperta. Nativa ea, quae significata sunt sensu; reperta, quae ex eis facta sunt et novata aut similitudine aut imitatione aut inflexione aut adiunctione verborum.

que expono deinceps qui ipse oratio verbum praecipio sum p vnus genus sum eloquor suus sponte fundo alter verro atque muto primus volo sum in simplex verbum in conjungo secundus simplicia invenio sum conjunctio conloco sum et simplicia verbum pars nativus sum pars reperio nativus is qui significo sum sentio reperio qui ex is facio sum et novo aut similitudo aut imitatio aut inflexio aut adiunctio verbum


C. Quid sequitur igitur? P. Cum inveneris, conlocare; cuius in infinita quaestione ordo idem fere quem exposui locorum; in definita autem adhibenda sunt illa etiam quae ad motus animorum pertinent. C. Quo modo igitur ista explicas? P. Habeo communia praecepta fidem faciendi et commovendi. Quoniam fides est firma opinio, motus autem animi incitatio aut ad voluptatem aut ad molestiam aut ad cupiditatem aut ad metum—tot sunt enim genera, partes plures generum singulorum—omnem conlocationem ad finem accommodo quaestionis. Nam est in proposito finis fides, in causa fides et motus. Qua re cum de causa dixero, in quo inest propositum, de utroque dixero. C. Quid habes igitur de causa dicere?

que quis sequor igitur p cos invenio conlocaris qui in infinitus quaestio ordo idem fere qui expono locus in definio autem adhibeo sum ille etiam qui ad moueo animus pertineo que quo modo igitur iste explico p habeo commune praecipio fides facio et commoveo quoniam fides sum firmo opinio moueo autem animus incitatio aut ad voluptas aut ad molestia aut ad cupiditas aut ad metus tot sum enim genus pars multus gener singulus omnis conlocatio ad finis accommodo quaestio nam sum in propono finis fides in causa fides et moueo qui res cum de causa dico in quo insum propono de uterque dico que quis habeo igitur de causa dico


in eis autem causis, ubi aliquid recte factum aut concedendum esse defenditur, cum est facti subiecta ratio, sicut.ab Opimio: Iure feci, salutis omnium et conservandae rei publicae causa, relatumque ab Decio est: Ne sceleratissimum quidem civem sine iudicio iure ullo necare potuisti, oritur illa disceptatio: Potueritne recte salutis rei publicae causa civem eversorem civitatis indemnatum necare ? Ita disceptationes eae, quae in his controversiis oriuntur, quae sunt certis personis ac temporibus notatae, fiunt rursus infinitae detractis personis et temporibus et rursum ad consultationum formam rationemque revocantur.

in is autem causa ubi aliquis rectus facio aut concedo sum defendo cum sum facio subiectum ratio sicut ab opimius ius facio salus omnis et conservo res publicus causa refero ab decius sum ne scelero quidem civis sine iudicium ius ullus neco possum orior ille disceptatio possum rectus salus res publicus causa civis eversor civitas indemnatus neco ita disceptatio is qui in hic controversia orior qui sum certus persona atque tempus noto fio rursus infinitus detraho persona et tempus et rursum ad consultatio forma ratio revoco


C. Quoniam igitur invenire primum est oratoris, quid quaeret? P. Vt inveniat, quem ad modum fidem faciat eis quibus velit persuadere, et quem ad modum motum eorum animis adferat. C. Quibus rebus fides fit ? P. Argumentis, quae ducuntur ex locis aut in re ipsa insitis aut adsumptis. C. Quos vocas locos? P. In quibus latent argumenta. C. Quid est argumentum?

que quoniam igitur invenio primus sum orator quis quaero p vt invenio qui ad modus fides facio is qui volo persuadeo et qui ad modus motus is animus affero que qui res fides fio p argumentum qui duco ex locus aut in res ipse inquiro aut adsumo que qui voco locus p in qui lateo argumentum que quis sum argumentum


omnia enim sunt profecto laudanda quae coniuncta cum virtute sunt, et quae cum vitiis vituperanda. Quam ob rem finis alterius est honestas alterius turpitude. Conficitur autem genus hoc dictionis narrandis exponendisque factis, quod sine ullis argumentationibus ad animi motus leniter tractandos magis quam ad fidem faciendam aut confirmandam accommodatur. Non enim dubia firmantur, sed ea quae certa aut pro certis posita sunt augentur. Quam ob rem ex eis quae ante dicta sunt et narrandi et augendi praecepta repetentur.

omnis enim sum profecto laudo qui conjungo cum virtus sum et qui cum vitium vitupero quam ob res finis alter sum honestus alter turpitude confacio autem genus hic dictio narro expono facio qui sine ullus argumentatio ad animus moueo lenis tracto magis quam ad fides facio aut confirmo accommodo non enim dubius firmo sed is qui certus aut pro certus pono sum augeo quam ob res ex is qui ante dictum sum et narro et augeo praecipio repeto


C. Quonam tandem modo? P. Quia quibus in orationibus delectatio finis est, varii sunt ordines conlocandi. Nam aut temporum servantur gradus aut generum distributiones; aut a minoribus ad maiora ascendimus aut a maioribus ad minora delabimur; aut haec inaequabili varietate distinguimus, cum parva magnis simplicia coniunctis obscura dilucidis laeta tristibus incredibilia probabilibus inteximus, quae in exornationem cadunt omnia.

que quonam tandem modo p quia qui in oratio delectatio finis sum varius sum ordo conloco nam aut tempus servo gradus aut gener distributio aut ab paruus ad magnus ascendo aut ab magnus ad parvus delabor aut hic inaequabilis varietas distinguo cum parvus magnus simplicia conjungo obscurus dilucidus laetus tristis incredibilis probabilis intego qui in exornatio cado omnis


sequitur ille autem locus ad augendum, non esse exspectandum, dum fateatur; argumentis peccata convinci; et hic etiam exempla ponentur.

sequor ille autem locus ad augeo non sum exspecto dum fateor argumentum pecco convinco et hic etiam exemplum pono


C. Nempe ea sequuntur, quae ad faciendam fidem pertinent. P. Ita est: quae quidem in confirmationem et in reprehensionem dividuntur. Nam in confirmando nostra probare volumus, in reprehendendo redarguere contraria. Quoniam igitur omne, quod in controversiam venit, id aut sit necne sit aut quid sit aut quale sit quaeritur, in primo coniectura valet, in altero definitio, in tertio ratio. C. Teneo istam distributionem. Nunc coniecturae locos quaero.

que nempe is sequor qui ad facio fides pertineo p ita sum qui quidem in confirmatio et in reprehensio divido nam in confirmo noster probaris volo in reprehendo redarguo contrarius quoniam igitur omnis qui in controversia venio is aut sum necne sum aut quis sum aut qualis sum quaero in primus conicio valeo in alter definitio in tertius ratio que teneo iste distributio nunc conicio locus quaero


et quoniam in his causis omnis ratio fere ad voluptatem auditoris et ad delectationem refertur, utendum erit in eis ornata oratione et singulorum verborum insignibus, quae habent plurimum suavitatis—id fit, si factis verbis aut vetustis aut translatis frequenter utamur—, et ipsa constructione verborum, ut paria paribus et similia similibus saepe referantur, ut contraria, ut geminata, ut circumscripta numerose, non ad similitudinem versuum, sed ad explendum aurium sensum apto quodam quasi verborum modo.

et quoniam in hic causa omnis ratio fere ad voluptas auditor et ad delectatio refero utor sum in is orno oratio et singulus verbum insignis qui habeo multus suavitas is fio si facio verbum aut vetustus aut transfero frequens uto et ipse constructio verbum ut par par et similis similis saepe refero ut contrarius ut gemino ut circumscribo numerosus non ad similitudo versus sed ad expleo auris sensus apto quidam quasi verbum modo


augent etiam relata verba iterata duplicata et ea quae ascendunt gradatim ab humilioribus ad superiora, omninoque semper est quasi naturalis et non explanata oratio, sed gravibus referta verbis, ad augendum accommodatior. Haec igitur in verbis, quibus actio congruens et apta ad animos permovendos accommodata est. Sed et in verbis et in actione causa erit ponderanda et pro re agendum. Nam haec quia videntur perabsurda, cum graviora sunt quam causa fert, diligenter quid quamque deceat iudicandum est.

augeo etiam refero verbum itero duplico et is qui ascendo gradatim ab humilis ad superus omnino semper sum quasi natural et non explano oratio sed gravis refercio verbum ad augeo accommodo hic igitur in verbum qui actium congruo et apto ad animus permoveo accommodo sum sed et in verbum et in actio causa sum pondero et pro res ago nam hic quia video perabsurdus cum gravis sum quam causa fero diligenter quis quisque decet judico sum


nihil est enim aliud eloquentia nisi copiose loquens sapientia; quae ex eodem hausta genere, quo illa quae in disputando, est uberior atque latior et ad motus animorum vulgique sensus accommodatior. Custos vero virtutum omnium dedecus fugiens laudemque maxime consequens verecundia est. Atque hi quidem sunt fere quasi quidam habitus animi sic adfecti et constituti, ut sint singuli inter se proprio virtutis genere distincti; a quibus ut quaeque res gesta est, ita sit honesta necesse est summeque laudabilis.

nihil sum enim alius eloquentia nisi copiosus loquor sapientia qui ex idem haurio genus quo ille qui in disputo sum uber atque latus et ad moueo animus vulgus sensus accommodo custos verus virtus omnis dedecus fugio laudo magnus consequor verecundia sum atque hic quidem sum fere quasi quidam habitus animus sic afficio et constituo ut sum singuli inter sui proprius virtus genus distinguo ab qui ut quisque res gero sum ita sum honestus necesse sum summus laudabilis


C. Habeo ista; nunc ea quae, cum quale sit quippiam disceptatur, quaeri ex utraque parte deceat velim audire. P. Confitentur in isto genere qui arguuntur, se id fecisse ipsum in quo reprehenduntur; sed quoniam iure se fecisse dicunt, iuris est omnis ratio nobis explicanda. Quod et dividitur in duas primas partis, naturam atque legem, et utriusque generis vis in divinum et humanum ius est distributa; quorum aequitatis est unum, alterum religionis.

que habeo iste nunc is qui cum qualis sum quispiam discepto quaero ex uter pars decet volo audio p confiteor in iste genus qui arguo sui is facio ipse in quo reprehendo sed quoniam ius sui facio dico ius sum omnis ratio nos explico qui et divido in duo primus pars natura atque lex et uterque genus volo in divinus et humanus ius sum distribuo qui aequitas sum unus alter religio


C. Quas res sibi proponit in istis tribus generibus orator? P. Delectationem in exornatione, in iudicio aut saevitiam aut clementiam iudicis, in suasione aut spem aut reformidationem deliberantis. C. Cur igitur hoc loco exponis genera causarum? P. Vt rationem conlocandi ad finem cuiusque accommodem.

que qui res sui propono in iste tres genus orator p delectatio in exornatio in iudicium aut saevitia aut clementia judex in suasio aut spes aut reformidatio delibero que cur igitur hic locus expono genus causaris p vt ratio conloco ad finis quisque accommodo


quam ob rem prius de proposito dicamus: cuius genera sunt duo, cognitionis alterum; eius scientia est finis, ut verine sint sensus: alterum actionis; quod refertur ad faciendum quid, ut si quaeratur quibus officiis amicitia colenda sit. Rursus superioris genera sunt tria: sit necne sit et quid sit et quale sit. Sit necne sit, ut ius in natura sit an in more; quid autem sit, sic: sitne ius id quod maiori parti sit utile; quale autem sit, sic: iuste vivere sitne utile.

quam ob res prior de propono dico qui genus sum duo cognitio alter is scientia sum finis ut verus sum sensus alter actio qui refero ad facio quis ut si quaero qui officium amicitia colo sum rursus superus genus sum tres sum necne sum et quis sum et qualis sum sum necne sum ut ius in natura sum an in mos quis autem sum sic sum ius is qui magnus pario sum utilis qualis autem sum sic justus vivo sum utilis


ille autem qui se sententia legis et voluntate defendet in consilio atque in mente scriptoris, non in verbis ac litteris vim legis positam esse defendet quodque nihil exceperit in lege laudabit, ne deverticula peccatis darentur atque ut ex facto cuiusque iudex legis mentem interpretaretur. Deinde erit utendum exemplis, in quibus omnis aequitas perturbetur, si verbis legum ac non sententiis pareatur.

ille autem qui sui sententia lex et voluntas defendo in consilium atque in mens scriptor non in verbum atque littera vis lex pono sum defendo quisque nihil excipio in lex laudo ne deverticulum peccatum do atque ut ex facio quisque iudex lex mens interpretor deinde sum utor exemplum in qui omnis aequitas perturbo si verbum lex atque non sententia pareo


In personis naturae primum spectantur valetudinis figurae virium aetatis marium feminarum; atque haec quidem in corpore; animi autem aut quem ad modum adfecti sint, virtutibus vitiis, artibus inertiis, aut quem ad modum commoti, cupiditate metu, voluptate molestia. Atque haec quidem in natura spectantur; in fortuna genus amicitiae liberi propinqui adfines opes honores potestates divitiae libertas et ea quae sunt his contraria.

in persona natura primus specto valetudo figura vis aetas mare femina atque hic quidem in corpus animus autem aut qui ad modus afficio sum virtus vitium ars inertia aut qui ad modus commoveo cupiditas metus voluptas molestia atque hic quidem in natura specto in fortuna genus amicitia liber propinquus affinis ops honor potestas divitiae libertas et is qui sum hic contrarius


in coniectura igitur, cum est in infitiando reus, accusatori haec prima duo sunt—sed accusatorem pro omni actore et petitore appello; possunt enim etiam sine accusatione in causis haec eadem controversiarum genera versari—, sed haec duo sunt ei prima, causa et events. Causam appello rationem efficiendi, eventum id quod est effectum. Atque ipsa quidem partitio causarum paulo ante in suasionis locis distributa est.

in conicio igitur cum sum in infitior reus accusator hic primus duo sum sed accusator pro omnis actor et petitor appello possum enim etiam sine accusatio in causa hic idem controversiaris genus versaris sed hic duo sum is primus causa et events causa appello ratio efficio evenio is qui sum efficio atque ipse quidem partitio causaris paulus ante in suasio locus distribuo sum


C. Quid? orationis quot sunt partes? P. Quattuor. Earum duae valent ad rem docendam, narratio et confirmatio; ad impellendos animos duae, principium et peroratio. C. Quid ? Quaestio quasnam habet partis? P. Infinitam, quam consultationem appello, et definitam, quam causam nomino.

que quis oratio quot sum pars p quattuor earis duo valeo ad res doceo narratio et confirmatio ad impello animus duo principium et peroratio que quis quaestio quisnam habeo pars p infinitus quam consultatio appello et definio quam causa nomino


sed quoniam tribus in generibus bona malave versantur, prima sint externa, quae ducantur a genere; quo breviter modiceque laudato aut, si erit infame, praetermisso, si humile, vel praeterito vel ad augendam eius quem laudes gloriam tacto, deinceps, si res patietur, de fortunis erit facultatibusque dicendum. Postea de corporis bonis; in quibus, quod quasi virtutem maxime significat, facillime forma laudatur.

sed quoniam tres in genus bonus malum verso primus sum externus qui duco ab genus quo brevis modicus laudo aut si sum infamis praetermitto si humilis vel praetereo vel ad augeo is qui laus gloria tango deinceps si res patior de fortuna sum facultatibusque dico postea de corpus bonus in qui qui quasi virtus magnus significo facilis forma laudo


aequitatis autem vis est duplex: cuius altera derecta veri et iusti et, ut dicitur, aequi et boni ratione defenditur; altera ad vicissitudinem referendae gratiae pertinet; quod in beneficio gratia, in iniuria poenitio nominatur. Atque haec communia sunt naturae atque legis; sed propria legis et ea quae scripta sunt, et ea quae sine litteris aut gentium iure aut maiorum more retinentur. Scriptorum autem privatum aliud est, publicum aliud: publicum lex senatus consultum foedus, privatum tabulae pactum conventum stipulatio. Quae autem scripta non sunt, ea aut consuetudine aut conventis hominum et quasi consensu obtinentur. Atque etiam hoc in primis, ut nostros mores legesque tueamur, quodam modo naturali iure praescriptum est.

aequitas autem volo sum duplex qui alter derecingo verus et justus et ut dico aequum et bonus ratio defendo alter ad vicissitudo refero gratia pertineo qui in beneficium gratia in iniuria poenitio nomino atque hic commune sum natura atque lex sed proprius lex et is qui scribo sum et is qui sine littera aut gens ius aut magnus mos retineo scriptor autem privo alius sum publicus alius publicus lex senatus consulo foedus privo tabula paciscor convenio stipulatio qui autem scribo non sum is aut consuetudo aut convenio homo et quasi consensus obtineo atque etiam hic in primus ut noster mos lego tueor quidam modo natural ius praescribo sum


nam quae motu animi et perturbatione facta sine ratione sunt, ea defensiones contra crimen legitimis iudiciis non habent, in liberis disceptationibus habere possunt. Hoc in genere, in quo quale sit quaeritur, ex controversia, iure necne actum sit quaeri solet; quorum disputatio ex locorum descriptione sumenda est.

nam qui motus animus et perturbatio facio sine ratio sum is defensio contra crimen legitimus iudicium non habeo in liber disceptatio habeo possum hic in genus in quo qualis sum quaero ex controversia ius necne ago sum quaero soleo qui disputatio ex locus descriptio sumo sum


C. Accepi ista didicique breviter non solum quem ad modum laudarem alterum, sed etiam quem ad modum eniterer, ut possem iure ipse laudari. Videamus igitur deinceps in sententia dicenda quam viam et quae praecepta teneamus. P. Est igitur in deliberando finis utilitas, ad quem ita referuntur omnia in consilio dando sententiaque dicenda, ut illa prima sint suasori aut dissuasori videnda, quid aut possit fieri aut non possit et quid aut necesse sit aut non necesse. Nam et, si quid effici non potest, deliberatio tollitur, quamvis sit utile; et, si quid necesse est— necesse autem id est, sine quo salvi liberive esse non possumus—, id est reliquis et honestatibus in civili ratione et commodis anteponendum.

que accipio iste disco brevis non solus qui ad modus laudaris alter sed etiam qui ad modus eniteo ut possum ius ipse laudo video igitur deinceps in sententia dico quam via et qui praecipio teneo p sum igitur in delibero finis utilitas ad qui ita refero omnis in consilium do sententia dico ut ille primus sum suasor aut dissuasor video quis aut possum fio aut non possum et quis aut necesse sum aut non necesse nam et si quis efficio non possum deliberatio tollo quivis sum utilis et si quis necesse sum necesse autem is sum sine quo salvus libet sum non possum is sum reliquus et honestas in civilis ratio et commodus antepono


quae enim in consilio capiendo futuri temporis praecipiebantur, quam ob rem aut utilitatem viderentur habitura aut efficiendi facultatem, eadem, qui de facto argumentabitur, conligere debebit, quam ob rem et utilia illi, quem arguet, fuisse et ab eo effici potuisse demonstret. Vtilitatis coniectura movetur, si illud quod arguitur aut spe bonorum aut malorum metu fecisse dicitur; quod fit acrius, quo illa in utroque genere maiora ponuntur. Spectant etiam ad causam facti motus animorum,

qui enim in consilium capio sum tempus praecipio quam ob res aut utilitas video habeo aut efficio facultas idem qui de facio argumentor conligo debeo quam ob res et utilis ille qui arguo sum et ab is efficio possum demonstro vtilitas conicio moveo si ille qui arguo aut spes bonus aut malus metus facio dico qui fio acer quo ille in uterque genus magnus pono specto etiam ad causa facio moueo animus