volo hoc oratori contingat, ut cum auditum sit eum esse dicturum, locus in subselliis occupetur, compleatur tribunal, gratiosi scribae sint in dando et cedendo loco, corona multiplex, iudex erectus; cum surgat is qui dicturus sit, significetur a corona silentium, deinde crebrae assensiones, multae admirationes; risus cum velit, cum velit fletus: ut qui haec procul videat, etiam si quid agatur nesciat, at placere tamen et in scaena esse Roscium intellegat. Haec cui contingant, eum scito Attice dicere, ut de Pericle audimus, ut de Hyperide, ut de Aeschine, de ipso quidem Demosthene maxime.

volo hic orator contingo ut cum audio sum is sum dico locus in subsellium occupo compleo tribunal gratiosus scriba sum in do et cedo locus corona multiplex iudex erigo cum surgo is qui dico sum significo ab corona silentium deinde creber assensio multus admiratio rideo cum volo cum volo fletus ut qui hic procul video etiam si quis ago nescio at placeo tamen et in scaena sum roscius intellego hic qui contingo is scio atticus dico ut de periculum audio ut de hyperides ut de aeschines de ipse quidem demosthenes magnus


horum aetati prope coniunctus L. Gellius non tam vendibilis orator, quamvis nescires quid ei deesset; nec enim erat indoctus nec tardus ad excogitandum nec Romanarum rerum immemor et verbis solutus satis; sed in magnos oratores inciderat eius aetas; multam tamen operam amicis et utilem praebuit, atque ita diu vixit ut multarum aetatum oratoribus implicaretur.

hic aetas prope conjungo l gellius non tam vendibilis orator quivis nescio quis is desum neque enim sum indoctus neque tardus ad excogito neque romanaris res immemor et verbum soluo satis sed in magnus orator incido is aetas multa tamen opera amicus et utilis praebeo atque ita diu vivo ut multus aetas orator implico


Noster item aequalis D. Silanus vitricus tuus studi ille quidem habuit non multum sed acuminis et orationis satis. Q. Pompeius A. F., qui Bithynicus dictus est, biennio quam nos fortasse maior, summo studio discendi multaque doctrina, incredibili labore atque industria; quod scire possum: fuit enim mecum et cum M. Pisone cum amicitia tum studiis exercitationibusque coniunctus. Huius actio non satis commendabat orationem; in hac enim satis erat copiae, in illa autem leporis parum.

noster item aequalis d silanus vitricus tuus studium ille quidem habeo non multus sed acumen et oratio satis q pompejus ab f qui bithynicus dico sum biennium quam nos fortasse magnus superus studium disco multo doctrina incredibilis labor atque industria qui scio possum sum enim ego et cum m piso cum amicitia tum studium exercitatio conjungo hic actium non satis commendo oratio in hic enim satis sum copia in ille autem lepor parum


at vero, inquam, tibi ego, Brute, non solvam, nisi prius a te cavero amplius eo nomine neminem, cuius petitio sit, petiturum. Non me hercule, inquit, tibi re- promittere istuc quidem ausim. Nam hunc, qui negat, video flagitatorem non ilium quidem tibi molestum, sed adsiduum tamen et acrem fore. Tum Pomponius: Ego vero, inquit, Brutum nihil mentiri puto. Videor enim iam te ausurus esse appellare, quoniam longo intervallo modo primum animadverti paulo te hilariorem.

at verus inquam tu ego brutus non solvo nisi prior ab tu caveo amplus is nomen nemo qui petitio sum peto non ego herculis inquam tu res promitto iste quidem audeo nam hic qui nego video flagitator non ille quidem tu molestus sed assiduus tamen et acer sum tum pomponius ego verus inquam brutus nihil mentior puto video enim iam tu audeo sum appello quoniam longus intervallum modo primus animadverto paulus tu hilaris


ardebat autem cupiditate sic ut in nullo umquam flagrantius studium viderim. Nullum enim patiebatur esse diem quin aut in foro diceret aut meditaretur extra forum. Saepissime autem eodem die utrumque faciebat. Attuleratque minime vulgare genus dicendi; duas quidem res quas nemo alius: partitiones quibus de rebus dicturus esset et conlectiones, memor et quae essent dicta contra quaeque ipse dixisset.

ardeo autem cupiditas sic ut in nullus umquam flagro studium video nullus enim patior sum dies quin aut in forum dico aut meditor extra forum saepis autem idem dies uterque facio affero paruus vulgaris genus dico duo quidem res qui nemo alius partitio qui de res dico sum et conlectio memor et qui sum dictum contra quisque ipse dico


habemus igitur in Stoicis oratoribus Rutilium, Scaurum in antiquis; utrumque tamen laudemus, quoniam per illos ne haec quidem in civitate genera hac oratoria laude caruerunt. Volo enim ut in scaena sic etiam in foro non eos modo laudari, qui celeri motu et difficili utantur, sed eos etiam quos statarios appellant, quorum sit illa simplex in agendo veritas, non molesta.

habeo igitur in stoicus orator rutilius scaurus in antiquus uterque tamen laudo quoniam per ille ne hic quidem in civitas genus hic oratorium laus careo volo enim ut in scaena sic etiam in forum non is modo laudo qui celer motus et difficilis utor sed is etiam qui stataria appello qui sum ille simplex in ago vereor non molestus


itaque quoniam hic quod mihi deberetur se exacturum professus est, quod huic debes ego a te peto. Quidnam id ? inquam. Vt scribas, inquit, aliquid; iam pridem enim conticuerunt tuae litterae. Nam ut illos de re public libros edidisti, nihil a te sane postea accepimus: eisque nosmet ipsi ad rerum nostrarum memo- riam comprehendendam impulsi atque incensi sumus. Sed illa, cum poteris; atque ut possis, rogo;

itaque quoniam hic qui ego debeo sui exigo profiteor sum qui hic debeo ego ab tu peto quisnam is inquam vt scribo inquam aliquis iam pridem enim contaceo tuus littera nam ut ille de res public liber edo nihil ab tu sanus postea accipio is nos ipse ad res nostraris memo riam comprehendo impello atque incendo sum sed ille cum possum atque ut possum rogo


sunt eius orationes ieiunae; multa praeclara de iure; doctus vir et Graecis litteris eruditus, Panaeti auditor, prope perfectus in Stoicis; quorum peracutum et artis plenum orationis genus scis tamen esse exile nec satis popular adsensioni accommodatum. Itaque illa, quae propria est huius disciplinae, philosophorum de se ipsorum opinio firma in hoc viro ec stabilis inventa est.

sum is oratio jejunus multus praeclarus de ius doceo vir et graecum littera erudio panaetius auditor prope perficio in stoicus qui peracutus et ars plenus oratio genus scio tamen sum exilis neque satis popular adsensio accommodo itaque ille qui proprius sum hic disciplina philosophus de sui ipse opinio firmo in hic vir ec stabilis invenio sum


testis est Graecia, quae cum eloquentiae studio sit incensa iamdiuque excellat in ea praestetque ceteris, tamen omnis artis vetustiores habet et multo ante non inventas solum sed etiam perfectas, quam haec est [a Graecis] elaborata dicendi vis atque copia. In quam cum intueor, maxime mihi occurrunt, Attice, et quasi lucent Athenae tuae, qua in urbe primum se orator extulit primumque etiam monumentis et litteris oratio est coepta mandari.

testis sum graecia qui cum eloquentia studium sum incensum iamdiuque excello in is praesto ceterus tamen omnis ars vetustus habeo et multus ante non invenio solus sed etiam perficio quam hic sum ab graecum elaboro dico volo atque copia in quam cum intueor magnus ego occurro atticus et quasi luceo athenae tuus qui in urbs primus sui orator effero primus etiam monumentum et littera oratio sum coepio mandaris


etsi satis, inquit, mihi videbar habere cognitum Scaevolam ex eis rebus quas audiebam saepe ex C. Rutilio, quo utebar propter familiaritatem Scaevolae nostri, tamen ista mihi eius dicendi tanta laus nota non erat; itaque cepi voluptatem tam ornatum virum tamque excellens ingenium fuisse in nostra re publica.

etsi satis inquam ego video habeo cognosco scaevola ex is res qui audio saepe ex que rutilius quo uto propter familiaritas scaevola noster tamen iste ego is dico tantus laus nosco non sum itaque capio voluptas tam orno vir tam excello ingenium sum in noster res publicus


etiam M. Pontidius municeps noster multas privatas causas actitavit, celeriter sane verba volvens nec hebes in causis vel dicam plus etiam quam non hebes, sed effervescens in dicendo stomacho saepe iracundiaque vehementius; ut non cum adversario solum sed etiam, quod mirabile esset, cum iudice ipso, cuius delenitor esse debet orator, iurgio saepe contenderet. M. Messalla minor natu quam nos, nullo modo inops, sed non nimis ornatus genere verborum; prudens, acutus, minime incautus patronus, in causis cognoscendis componendisque diligens, magni laboris, multae operae multarumque causarum.

etiam m pontidius municeps noster multus privo causa actito celer sanus verbum volvo neque hebeo in causa vel dico multus etiam quam non hebeo sed effervesco in dico stomachus saepe iracundia vehemens ut non cum adversarius solus sed etiam qui mirabilis sum cum iudex ipse qui delenitor sum debeo orator iurgium saepe contendo m messalla paruus natus quam nos nullus modo inops sed non nimis orno genus verbum prudens acutus paruus incautus patronus in causa cognosco compono diligo magnus labor multus opera multa causaris


num igitur qui hoc sentiat, si is potare velit, de dolio sibi hauriendum putet? Minime; sed quandam sequatur aetatem. Sic ego istis censuerim et novam istam quasi de musto ac lacu fervidam orationem fugiendam nec illam praeclaram Thucydidi nimis veterem tamquam Anicianam notam persequendam. Ipse enim Thucydides si posterius fuisset, multo maturior fuisset et mitior. 'demosthenem igitur imitemur.' O di boni; quid, quaeso, nos aliud agimus aut quid aliud optamus? At non adsequimur. Isti enim videlicet Attici nostri quod volunt adsequuntur.

num igitur qui hic sentio si is poto volo de dolium sui haurio puto paruus sed quidam sequor aetas sic ego iste censeo et novus iste quasi de mustus atque lacus fervidus oratio fugio neque ille praeclarus thucydides nimis vetus tamquam anicianus nota persequor ipse enim thucydides si posterus sum multus maturus sum et mitis demosthenem igitur imito o deus bonus quis quaeso nos alius ago aut quis alius opto at non assequor iste enim videlicet atticus noster qui volo assequor


huius dissimilis in tribunatu reliquaque omni vita civis improbus C. Licinius Nerva non indisertus fuit. C. Fimbria temporibus isdem fere, sed longius aetate provectus, habitus est sane, ut ita dicam, lutulentus [patronus] asper maledicus; genere toto paulo fervidior atque commotior, diligentia tamen et virtute animi atque vita bonus auctor in senatu; idem tolerabilis patronus nec rudis in iure civili et cum virtute tum etiam ipso orationis genere liber; cuius orationes pueri legebamus, quas iam reperire vix possumus.

hic dissimilis in tribunatus reliquus omnis vito civis improbus que licinius nerva non indisertus sum que fimbria tempus idem fere sed longus aetas proveho habitus sum sanus ut ita dico lutulentus patronus asper maledicus genus totus paulus fervidus atque commoveo diligentia tamen et virtus animus atque vito bonus auctor in senatus idem tolerabilis patronus neque rudis in ius civilis et cum virtus tum etiam ipse oratio genus liber qui oratio puer lego qui iam reperio vix possum


ego memini T. Tincam Placentinum hominem facetissimum cum familiari nostro Q. Granio praecone dicacitate certare. Eon', inquit Brutus, de quo multa Lucilius? Isto ipso; sed Tincam non minus multa ridicule dicentem Granius obruebat nescio quo sapore vernaculo; ut ego iam non mirer illud Theophrasto accidisse, quod dicitur, cum percontaretur ex anicula quadam quanti aliquid venderet et respondisset illa atque addidisset 'hospes, non pote minoris,' tulisse eum moleste se non effugere hospitis speciem, cum aetatem ageret Athenis optimeque loqueretur omnium. Sic, ut opinor, in nostris est quidam urbanorum, sicut illic Atticorum sonus. Sed domum redeamus, id est ad nostros revertamur.

ego memini t tinca placentinus homo facetus cum familiaris noster q granius praeco dicacitas certo eos inquam brutus de quo multus lucilius iste ipse sed tinca non paruus multus ridiculus dico granius obruo nescio quo sapor vernaculus ut ego iam non miror ille theophrastus accido qui dico cum perconto ex anicula quidam quantus aliquis vendo et respondeo ille atque addo hospes non potis paruus fero is molestus sui non effugio hospes species cum aetas ago athenae bonus loquor omnis sic ut opinor in noster sum quidam urbanus sicut illic atticus sonus sed domus redeo is sum ad noster revorto


sin autem acutum prudens et idem sincerum et solidum et exsiccatum genus orationis probant nec illo graviore ornatu oratorio utuntur et hoc proprium esse Atticorum volunt, recte laudant. Est enim in arte tanta tamque varia etiam huic minutae subtilitati locus. Ita fiet ut non omnes, qui Attice, idem bene, sed ut omnes, qui bene, idem etiam Attice dicant. Sed redeamus rursus ad Hortensium.

sin autem acutus prudens et idem sincerus et solidus et exsicco genus oratio probo neque ille gravis orno oratorius uto et hic proprius sum atticus volo rectus laudo sum enim in ars tantus tam vario etiam hic minuo subtilitas locus ita fio ut non omnis qui atticus idem bene sed ut omnis qui bene idem etiam atticus dico sed redeo rursus ad hortensius


est igitur sic apud ilium in nono ut opinor annali: additur orator Cornelius suaviloquenti ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius— et oratorem appellat et suaviloquentiam tribuit, quae nunc quidem non tam est in plerisque (latrant enim iam quidam oratores, non loquuntur), sed est ea laus eloquentiae certe maxima— is dictust ollis popularibus olim, qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, flos delibatus populi— probe vero;

sum igitur sic apud ille in nonus ut opinor annal addo orator cornelius suaviloquens os cethegus marcus tuditanus collega marcius filius et orator appello et suaviloquentia tribuo qui nunc quidem non tam sum in plerusque latro enim iam quidam orator non loquor sed sum is laus eloquentia certus maximus is dico ille popularis olim qui tum vivo homo atque aevum agito flos delibo populus probus verus


tum etiam C. L. Memmii fuerunt oratores mediocres, accusatores acres atque acerbi; itaque in iudicium capitis multos vocaverunt, pro reis non saepe dixerunt. Sp. Thorius satis valuit in populari genere dicendi, is qui agrum publicum vitiosa et inutili lege vectigali levavit. M. Marcellus Aesernini pater non ille quidem in patronis, sed et in promptis tamen et non inexercitatis ad dicendum fuit, ut filius eius

tum etiam que l memmius sum orator mediocris accusator acer atque acerbus itaque in iudicium capio multus voco pro redeo non saepe dico spurius thorius satis valeo in populor genus dico is qui ager publicus vitiosus et inutilis lex vectigal levo m marcellus aeserninus pater non ille quidem in patronus sed et in promptus tamen et non inexercitas ad dico sum ut filius is


sed quoniam per- petua quadam felicitate usus ille excessit e vita suo magis quam suorum civium tempore et tum occidit cum lugere facilius rem publicam posset, si viveret, quam iuvare, vixit que tam diu quam licuit in civitate bene beateque vivere: nostro incommodo detrimentoque, si est ita necesse, doleamus, illius vero mortis opportunitatem benevolentia potius quam misericordia prosequamur, ut, quotienscumque de clarissimo et beatissimo viro cogitemus, ilium potius quam nosmet ipsos diligere videamur.

sed quoniam per petua quidam felicitas utor ille excedo e vito suus magis quam suus civis tempus et tum occido cum lugeo facilis res publicus possum si vivo quam iuvaris vivo que tam diu quam licet in civitas bene beatus vivo noster incommodus detrimentum si sum ita necesse doleo ille verus mors opportunitas benevolens potis quam misericordia prosequor ut quotienscumque de clarus et beatus vir cogito ille potis quam nos ipse diligo video


tum igitur nihil recusans Galba pro sese et populi Romani fidem implorans cum suos pueros tum C. Galli etiam filium flens commendabat, cuius orbitas et fletus mire miserabilis fuit propter recentem memoriam clarissimi patris; isque se tum eripuit flamma, propter pueros misericordia populi commota, sicut idem scriptum reliquit Cato. Atque etiam ipsum Libonem non infantem video fuisse, ut ex orationibus eius intellegi potest.

tum igitur nihil recuso galba pro sui et populus romanus fides imploro cum suus puer tum que gallus etiam filius fleo commendo qui orbitas et fletus mirus miserabilis sum propter recens memoria clarus pater eo sui tum eripio flamma propter puer misericordia populus commoveo sicut idem scribo relinquo cato atque etiam ipse libo non infer video sum ut ex oratio is intellego possum


Duobus igitur summis, Crasso et Antonio, L. Philippus proximus accedebat, sed longo intervallo tamen proximus. Itaque eum, etsi nemo intercedebat qui se illi anteferret, neque secundum tamen neque tertium dixerim. Nec enim in quadrigis eum secundum numeraverim aut tertium, qui vix e carceribus exierit, cum palmam iam primus acceperit, nec in oratoribus, qui tantum absit a primo, vix ut in eodem curriculo esse videatur. Sed tamen erant ea in Philippo, quae qui sine comparatione illorum spectaret, satis magna diceret: summa libertas in oratione, multae facetiae; satis creber in reperiendis, solutus in explicandis sententiis; erat etiam in primis, ut temporibus illis, Graecis doctrinis institutus, in altercando cum aliquo aculeo et maledicto facetus.

duo igitur summus crassus et antonius l philippus proximus accedo sed longus intervallum tamen proximus itaque is etsi nemo intercedo qui sui ille antefero neque secundus tamen neque tertius dico neque enim in quadrigae is secundus numero aut tertius qui vix e carcer exeo cum palma iam primus accipio neque in orator qui tantus absum ab primus vix ut in idem curriculum sum video sed tamen sum is in philippus qui qui sine comparatio ille specto satis magnus dico summus libertas in oratio multus facetia satis creber in reperio soluo in explico sententia sum etiam in primus ut tempus ille graecum doctrina instituo in alterco cum aliquis aculeus et maledico facetus


et hercules eae quidem exstant: ipsae enim familiae sua quasi ornamenta ac monumenta servabant et ad usum, si quis eiusdem generis occidisset, et ad memoriam laudum domesticarum et ad inlustrandam nobilitatem suam. Quam- 20 quam his laudationibus historia rerum nostrarum est facta mendosior. Multa enim scripta sunt in eis quae facta non sunt: falsi triumphi, plures consulatus, genera etiam falsa et ad plebem transitiones, cum homines humiliores in alienum eiusdem nominis infunderentur genus; ut si ego me a M'. Tullio esse dicerem, qui patricius cum Servio Sulpicio consul anno x post exactos reges fuit.

et herculis is quidem exsto ipse enim familia suus quasi ornamentum atque monumentum servo et ad usus si quis idem genus occido et ad memoria laus domesticaris et ad inlustro nobilitas suus quam quam hic laudatio historia res nostraris sum facio mendosus multus enim scribo sum in is qui facio non sum fallo triumphus multus consulatus genus etiam fallo et ad plebs transitio cum homo humilis in alienus idem nomen infundo genus ut si ego ego ab m tullius sum dico qui patricius cum servius sulpicius consul annus decem post exigo rex sum


nonne cemimus vix singulis aetatibus binos oratores laudabilis constitisse? Galba fuit inter tot aequalis unus excellens, cui, quem ad modum accepimus, et Cato cedebat senior et qui temporibus illis aetate inferiores fuerunt, Lepidus postea, deinde Carbo; nam Gracchi in contionibus multo faciliore et liberiore genere dicendi, quorum tamen ipsorum ad aetatem laus eloquentiae perfecta nondum fuit; Antonius Crassus, post Cotta Sulpicius Hortensius. Nihil dico amplius, tantum dico: si mihi accidisset ut numerarer in multis ... si operosa est concursatio magis opportunorum ...

nonne cemimus vix singuli aetas bini orator laudabilis consto galba sum inter tot aequalis unus excello qui qui ad modus accipio et cato cedo senex et qui tempus ille aetas inferus sum lepidus postea deinde carbo nam gracchus in contio multus facilis et liber genus dico qui tamen ipse ad aetas laus eloquentia perficio nondum sum antonius crassus post cotta sulpicius hortensius nihil dico amplus tantus dico si ego accido ut numero in multus si operosus sum concursatio magis opportunus


quid dicam opus esse doctrina? sine qua etiam si quid bene dicitur adiuvante natura, tamen id, quia fortuito fit, semper paratum esse non potest. In Scauri oratione, sapientis hominis et recti, gravitas summa et naturalis quaedam inerat auctoritas, non ut causam, sed ut testimonium dicere putares, cum pro reo diceret.

quis dico opus sum doctrina sine qui etiam si quis bene dico adjuvo natura tamen is quia fortuitus fio semper paro sum non possum in scaurus oratio sapio homo et recingo gravitas summus et natural quidam insum auctoritas non ut causa sed ut testimonium dico puto cum pro reor dico


huic successit aetati C. Galba, Servi illius eloquentissimi viri filius, P. Crassi eloquentis et iuris periti gener. Laudabant hunc patres nostri, favebant etiam propter patris memoriam, sed cecidit in cursu. Nam rogatione Mamilia, Iugurthinae coniurationis invidia, cum pro sese ipse dixisset, oppressus est. Exstat eius peroratio, qui epilogus dicitur; qui tanto in honore pueris nobis erat ut eum etiam edisceremus. Hic, qui in conlegio sacerdotum esset, primus post Romam conditam iudicio publico est condemnatus.

hic succedo aetas que galba servius ille eloquens vir filius p crassus eloquor et ius pereo gener laudo hic pater noster faveo etiam propter pater memoria sed cado in cursus nam rogatio mamilius jugurthinus coniuratio invidia cum pro sui ipse dico opprimo sum exsto is peroratio qui epilogus dico qui tantus in honor puer nos sum ut is etiam edisco hic qui in collegium sacerdos sum primus post roma condo iudicium publicus sum condemno


et quoniam Stoicorum est facta mentio, Q. Aelius Tubero fuit illo tempore, L. Paulli nepos; nullo in oratorum numero, sed vita severus et congruens cum ea disciplina quam colebat, paulo etiam durior; qui quidem in tribunatu iudicaverit contra P. Africani avunculi sui testimonium vacationem augures quo minus iudiciis operam darent non habere; sed ut vita sic oratione durus incultus horridus; itaque honoribus maiorum respondere non potuit. Fuit autem constans civis et fortis et in primis Graccho molestus, quod indicat Gracchi in eum oratio. Sunt etiam in Gracchum Tuberonis ; is fuit mediocris in dicendo, doctissimus in disputando. Tum Brutus:

et quoniam stoicus sum facio mentior q aelius tubero sum ille tempus l paulus nepos nullus in orator numerus sed vito severus et congruo cum is disciplina quam colo paulus etiam durus qui quidem in tribunatus judico contra p africanus avunculis suus testimonium vacatio auguro quo paruus iudicium opera do non habeo sed ut vito sic oratio durus incultus horridus itaque honor magnus respondeo non possum sum autem consto civis et fortis et in primus gracchus molestus qui indico gracchus in is oratio sum etiam in gracchus tubero is sum mediocris in dico doceo in disputo tum brutus


Quid Crassum, inquam, ilium censes, istius Liciniae filium, Crassi testamento qui fuit adoptatus? Summo iste quidem 30 dicitur ingenio fuisse, inquit; et vero hic Scipio, conlega meus, mihi sane bene et loqui videtur et dicere. Recte, inquam, iudicas, Brute. Etenim istius genus est ex ipsius sapientiae stirpe generatum. Nam et de duobus avis iam diximus, Scipione et Crasso, et de tribus proavis, Q. Metello, cuius quattuor illi filii, P. Scipione, qui ex dominatu Ti. Gracchi privatus in libertatem rem publicam vindicavit, Q. Scaevola augure, qui peritissimus iuris idemque percomis est habitus. Iam duorum abavorum quam est inlustre nomen,

quis crassus inquam ille censeo iste licinia filius crassus testamentum qui sum adopto superus iste quidem dico ingenium sum inquam et verus hic scipio collega meus ego sanus bene et loquor video et dico rectus inquam iudico brutus etenim iste genus sum ex ipse sapientia stirps genero nam et de duo avus iam dico scipio et crassus et de tres proavus q metellus qui quattuor ille filius p scipio qui ex dominor tiberius gracchus privo in libertas res publicus vindico q scaevola augur qui pereo ius idem percomis sum habitus iam duo abavus quam sum illustris nomen


eodem tempore C. L. Caepasii fratres fuerunt, qui multa opera, ignoti homines et repentini, quae— stores celeriter facti sunt, oppidano quodam et incondito genere dicendi. Addamus huc etiam, ne quem vocalem praeterisse videamur, C. Cosconium Calidianum, qui nullo acumine eam tamen verborum copiam, si quam habebat, praebebat populo cum multa concursatione magnoque clamore. Quod idem faciebat Q. Arrius, qui fuit M. Crassi quasi secundarum. Is omnibus exemplo debet esse quantum in hac urbe polleat multorum oboedire tempori multorumque vel honori vel periculo servire.

idem tempus que l caepasius frater sum qui multus opus ignosco homo et repentinus qui stor celer facio sum oppidanus quidam et inconditus genus dico addo huc etiam ne qui vocal praetereo video que cosconius calidianum qui nullus acumen is tamen verbum copia si quam habeo praebeo populus cum multus concursatio magnus clamor qui idem facio q arius qui sum m crassus quasi secundaris is omnis exemplum debeo sum quantus in hic urbs polleo multus oboedio tempus multi vel honor vel periculum servio


catonem vero quis nostro- rum oratorum, qui quidem nunc sunt, legit ? aut quis novit omnino ? At quem virum, di boni ! mitto civem aut senatorem aut imperatorem; oratorem enim hoc loco quaerimus: quis illo gravior in laudando ? acerbior in vituperando ? in sententiis argutior? in docendo edisserendoque subtilior? Refertae sunt orationes amplius centum quinquaginta, quas quidem adhuc invenerim et legerim, et verbis et rebus inlustribus. Licet ex his eligant ea quae notatione et laude digna sint: omnes oratoriae virtutes in eis reperientur.

catonem verus quis noster rus orator qui quidem nunc sum lego aut quis nosco omnino at qui vir deus bonus mitto civis aut senator aut imperator orator enim hic locus quaero quis ille gravis in laudo acerbus in vitupero in sententia arguo in doceo edissero subtilis refercio sum oratio amplus centum quinquaginta qui quidem adhuc invenio et lego et verbum et res illustris licet ex hic eligo is qui notatio et laus dignus sum omnis oratoria virtus in is reperio


erat in verborum splendore elegans, compositione aptus, facultate copiosus; eaque erat cum summo ingenio tum exercitationibus maximis consecutus. Rem complectebatur memoriter, dividebat acute, nec praetermittebat fere quicquam quod esset in causa aut ad confirmandum aut ad refellendum. Vox canora et suavis, motus et gestus etiam plus artis habebat quam erat oratori satis. Hoc igitur florescente Crassus est mortuus, Cotta pulsus, iudicia intermissa bello, nos in forum venimus.

sum in verbum splendor elego compositio aptus facultas copiosus is sum cum superus ingenium tum exercitatio magnus consequor res complector memoriter divido acuo neque praetermitto fere quisquam qui sum in causa aut ad confirmo aut ad refello vox canorus et suavis moueo et gero etiam multus ars habeo quam sum orator satis hic igitur floresco crassus sum mortuus cotta pello iudicium intermissus bellum nos in forum venio


Coniunctus igitur Sulpici aetati P. Antistius fuit, rabula sane probabilis, qui multos cum tacuisset annos neque contemni solum sed inrideri etiam solitus esset, in tribunatu primum contra C. Iuli illam consulatus petitionem extraordinariam veram causam agens est probatus; et eo magis quod eandem causam cum ageret eius conlega ille ipse Sulpicius, hic plura et acutiora dicebat. Itaque post tribunatum primo multae ad eum causae, deinde omnes maximae quaecumque erant deferebantur.

conjungo igitur sulpicius aetas p antistius sum rabula sanus probabilis qui multus cum taceo annus neque contemno solus sed irrideo etiam soleo sum in tribunatus primus contra que iulis ille consulatus petitio extraordinarius verus causa ago sum probo et is magis qui idem causa cum ago is collega ille ipse sulpicius hic multus et acuo dico itaque post tribunatus primus multus ad is causa deinde omnis magnus quicumque sum defero


cuius auditor P. Orbius meus fere aequalis in dicendo non nimis exercitatus, in iure autem civili non inferior quam magister fuit. Nam T. Aufidius, qui vixit ad summam senectutem, volebat esse similis horum eratque et bonus vir et innocens, sed dicebat parum; nec sane plus frater eius M. Vergilius, qui tribunus plebis L. Sullae imperatori diem dixit. Eius conlega P. Magius in dicendo paulo tamen copiosior.

qui auditor p orbus meus fere aequalis in dico non nimis exercito in ius autem civilis non inferus quam magister sum nam t aufidius qui vivo ad summa senectus volo sum similis hic sum et bonus vir et innocens sed dico parum neque sanus multus frater is m vergilius qui tribunus plebs l sulla imperator dies dico is collega p magus in dico paulus tamen copiosus


studio autem neminem nec industria maiore cognovi, quamquam ne ingenio quidem qui praestiterit facile dixerim C. Pisoni genero meo. Nullum tempus illi umquam vacabat aut a forensi dictione aut a commentatione domestica aut a scribendo aut a cogitando. Itaque tantos processus efficiebat ut evolare, non excurrere videretur; eratque verborum et dilectus elegans et apta et quasi rotunda constructio; cumque argumenta excogitabantur ab eo multa et firma ad probandum tum concinnae acutaeque sententiae; gestusque natura ita venustus ut ars etiam, quae non erat, et e disciplina motus quidam videretur accedere. Vereor ne amore videar plura quam fuerint in illo dicere; quod non ita est; alia enim de illo maiora dici possunt. Nam nec continentia nec pietate nec ullo genere virtutis quemquam eiusdem aetatis cum illo conferendum puto.

studium autem nemo neque industria magnus cognosco quamquam ne ingenium quidem qui praesto facilis dico que piso gener meus nullus tempus ille umquam vaco aut ab forensis dictio aut ab commentatio domesticus aut ab scribo aut ab cogito itaque tantus procedo efficio ut evolaris non excurro video sum verbum et delectus elego et apto et quasi rotundus constructio cum argumentum excogito ab is multus et firmo ad probo tum concinnus acuo sententia gero natura ita venustus ut ars etiam qui non sum et e disciplina moueo quidam video accedo vereor ne amor video multus quam sum in ille dico qui non ita sum alius enim de ille magnus dico possum nam neque continentia neque pietas neque ullus genus virtus quisquam idem aetas cum ille confero puto


Reperiebat quid dici opus esset et quo modo praeparari et quo loco locari, memoriaque ea comprendebat Antonius, excellebat autem actione; erant[que] ei quaedam ex his paria cum Crasso, quaedam etiam superiora; at Crassi magis nitebat oratio. Nec vero Sulpicio neque Cottae dicere possumus neque cuiquam bono oratori rem ullam ex illis quinque partibus plane atque omnino defuisse.

reperio quis dico opus sum et quo modo praepararis et quo locus loco memor is comprehendo antonius excello autem actio sum que is quidam ex hic par cum crassus quidam etiam superus at crassus magis niteo oratio neque verus sulpicius neque cotta dico possum neque quisquam bonus orator res ullus ex ille quinque pars planus atque omnino desum


iam vero Origines eius quem florem aut quod lumen elo- quentiae non habent ? Amatores huic desunt, sicuti multis iam ante saeculis et Philisto Syracusio et ipsi Thucydidi. Nam ut horum concisis sententiis, interdum etiam non satis [autem] apertis cum brevitate tum nimio acumine, officit Theopompus elatione atque altitudine orationis suae (quod idem Lysiae Demosthenes) sic Catonis luminibus obstruxit haec posteriorum quasi exaggerata altius oratio.

iam verus origo is qui flos aut qui lumen elo quentiae non habeo amator hic desum sicut multus iam ante saeculis et philistus syracusius et ipse thucydides nam ut hic concaedes sententia interdum etiam non satis autem apertus cum brevitas tum nimius acumen officio theopompus elatio atque altitudo oratio suus qui idem lysias demosthenes sic cato lumen obstruo hic posterus quasi exaggero altus oratio


sed est mos hominum, ut nolint eundem pluribus rebus excellere. Nam ut ex bellica laude aspirare ad Africanum nemo potest, in qua ipsa egregium Viriathi bello reperimus fuisse Laelium: sic ingeni litterarum eloquentiae sapientiae denique etsi utrique primas, priores tamen libenter deferunt Laelio. Nec mihi ceterorum iudicio solum videtur, sed etiam ipsorum inter ipsos concessu ita tributum fuisse.

sed sum mos homo ut nolo idem multus res excello nam ut ex bellicus laus aspiraris ad africanus nemo possum in qui ipse egregius viriathus bellum reperio sum laelius sic ingenium litteraris eloquentia sapientia denique etsi uterque primus prior tamen libet defero laelius neque ego ceterus iudicium solus video sed etiam ipse inter ipse concedo ita tribuo sum


possumus Appium Claudium suspicari disertum, quia senatum iamiam inclinatum a Pyrrhi pace revocaverit; possumus C. Fabri- cium, quia sit ad Pyrrhum de captivis recuperandis missus orator; Ti. Coruncanium, quod ex pontificum commentariis longe plurimum ingenio valuisse videatur; M'. Curium, quod is tribunus plebis interrege Appio Caeco diserto homine comitia contra leges habente, cum de plebe con- sulem non accipiebat, patres ante auctores fieri coegerit: quod fuit permagnum nondum lege Maenia lata.

possum appius claudius suspicaris dissero quia senatus jamjam inclino ab pyrrhus pax revoco possum que faber cichorium quia sum ad pyrrhus de captivus recipero mitto orator tiberius coruncanius qui ex pontifex commentarius longus multus ingenium valeo video m curiatii qui is tribunus plebs interrego appius caecus dissero homo comitium contra lex habeo cum de plebs continuo sulis non accipio pater ante auctor fio cogo qui sum permagnus nondum lex maenius fero


sed de Graecis hactenus; etenim haec ipsa forsitan fuerint non necessaria.

sed de graecum hactenus etenim hic ipse forsitan sum non necessarius


cum igitur essem in plurimis causis et in principibus patronis quinquennium fere versatus, tum in patrocinio Siciliensi maximum in certamen veni designatus aedilis cum designato consule Hortensio. sed quoniam omnis hic sermo noster non solum enumerationem oratorum verum etiam praecepta quaedam desiderat, quid tamquam notandum et animadvertendum sit in Hortensio breviter licet dicere.

cum igitur sum in multus causa et in princeps patronus quinquennium fere verso tum in patrocinium siciliensis magnus in certamen venio designo aedilis cum designo consul hortensius sed quoniam omnis hic sermo noster non solus enumeratio orator verus etiam praecipio quidam desidero quis tamquam noto et animadverto sum in hortensius brevis licet dico


tria sunt enim, ut quidem ego sentio, quae sint efficienda dicendo: ut doceatur is apud quem dicetur, ut delectetur, ut moveatur vehementius. Quibus virtutibus oratoris horum quidque efficiatur aut quibus vitiis orator aut non adsequatur haec aut etiam in his labatur et cadat, artifex aliquis iudicabit. Efficiatur autem ab oratore necne, ut ei qui audiunt ita afficiantur ut orator velit, vulgi adsensu et populari adprobatione iudicari solet. Itaque numquam de bono oratore aut non bono doctis hominibus cum populo dissensio fuit.

tres sum enim ut quidem ego sentio qui sum efficio dico ut doceo is apud qui dico ut delecto ut moveo vehemens qui virtus orator hic quisque efficio aut qui vitium orator aut non assequor hic aut etiam in hic labor et cado artifex aliquis iudico efficio autem ab orator necne ut is qui audio ita afficio ut orator volo vulgus assensus et populor adprobatio iudico soleo itaque numquam de bonus orator aut non bonus doceo homo cum populus dissensio sum


Hoc loco Atticus: Putarem te, inquit, ambitiosum esse, si, ut dixisti, ei quos iam diu conligis viverent. Omnis enim commemoras, qui ausi aliquando sunt stantes loqui, ut mihi imprudens M. Servilium praeterisse videare.

hic locus atticus putaris tu inquam ambitiosus sum si ut dico is qui iam diu conligis vivo omnis enim commemoro qui audeo aliquando sum sto loquor ut ego imprudens m servilius praetereo videaris


ex his Cotta et Sulpicius cum meo iudicio tum omnium facile primas tulerunt. Hic Atticus: Quo modo istuc dicis, inquit, cum tuo iudicio turn omnium? Semperne in oratore probando aut improbando vulgi iudicium cum intellegentium iudicio congruit? An alii probantur a multitudine, alii autem ab eis qui intellegunt? Recte requiris,'inquam, Attice; sed audies ex me fortasse quod non omnes probent.

ex hic cotta et sulpicius cum meus iudicium tum omnis facilis primus fero hic atticus quo modo iste dico inquam cum tuus iudicium turn omnis semper in orator probo aut improbo vulgus iudicium cum intellego iudicium congruo an alius probo ab multitudo alius autem ab is qui intellego rectus requiro inquam atticus sed audio ex ego fortasse qui non omnis probo


quam captiosum esse populo, quod scriptum esset neglegi et opinione quaeri voluntates et interpretatione disertorum scripta simplicium hominum pervertere?

quam captiosus sum populus qui scribo sum neglego et opinio quaero voluntas et interpretatio disertor scribo simplicium homo perverto


sit Ennius sane, ut est certe, perfectior; qui si illum, ut simulat, contemneret, non omnia bella persequens primum illud Punicum acerrimum bellum reliquisset. Sed ipse dicit cur id faciat. 'Scripsere,' inquit, 'alii rem vorsibus'—et luculente quidem scripserunt, etiam si minus quam tu polite. Nec vero tibi aliter videri debet, qui a Naevio vel sumpsisti multa, si fateris, vel, si negas, surripuisti.

sum ennius sanus ut sum certus perficio qui si ille ut simulo contemno non omnis bellum persequor primus ille punicus acer bellum relinquo sed ipse dico cur is facio scribo inquam alius res vorsus et luculentus quidem scribo etiam si paruus quam tu polio neque verus tu aliter video debeo qui ab naevius vel sumo multus si fateor vel si nego surripio


nam Lysiam primo profiteri solitum artem esse dicendi; deinde, quod Theodorus esset in arte subtilior, in orationibus autem ieiunior, orationes eum scribere aliis coepisse, artem removisse; similiter Isocratem primo artem dicendi esse negavisse, scribere autem aliis solitum orationes, quibus in iudiciis uterentur; sed cum ex eo, quia quasi committeret contra legem 'quo quis iudicio circumveniretur,' saepe ipse in iudicium vocaretur, orationes aliis destitisse scribere totumque se ad artes componendas transtulisse.

nam lysias primus profiteor soleo ars sum dico deinde qui theodorus sum in ars subtilis in oratio autem jejunus oratio is scribo alius coepio ars removeo similis isocrates primus ars dico sum nego scribo autem alius soleo oratio qui in iudicium uto sed cum ex is quia quasi committo contra lex quo quis iudicium circumvenio saepe ipse in iudicium voco oratio alius desisto scribo totus sui ad ars compono transfero


nihil de me dicam: dicam de ceteris, quorum nemo erat qui videretur exquisitius quam vulgus hominum studuisse litteris, quibus fons perfectae elo— quentiae continetur, nemo qui philosophiam complexus esset matrem omnium bene factorum beneque dictorum, nemo qui ius civile didicisset rem ad privatas causas et ad oratoris prudentiam maxime necessariam, nemo qui memoriam rerum Romanarum teneret, ex qua, si quando opus esset, ab inferis locupletissimos testis excitaret, nemo qui breviter arguteque inluso adversario laxaret iudicum animos atque a severitate paulisper ad hilaritatem risumque traduceret, nemo qui dilatare posset atque a propria ac definita disputatione hominis ac temporis ad communem quaestionem universi generis orationem traducere, nemo qui delectandi gratia digredi parumper a causa, nemo qui ad iracundiam magno opere iudicem, nemo qui ad fletum posset adducere, nemo qui animum eius, quod unum est oratoris maxime proprium, quocumque res postularet, impellere.

nihil de ego dico dico de ceterus qui nemo sum qui video exquaero quam vulgus homo studeo littera qui fons perficio elo quentiae contineo nemo qui philosophia complexus sum mater omnis bene factor benus dico nemo qui ius civilis disco res ad privo causa et ad orator prudentia magnus necessaria nemo qui memoria res romanaris teneo ex qui si quando opus sum ab inferi locupletissimos testis excito nemo qui brevis arguo inluso adversarius laxo iudex animus atque ab severitas paulisper ad hilaritas rideo traduco nemo qui dilataris possum atque ab proprius atque definio disputatio homo atque tempus ad communis quaestio universus genus oratio traduco nemo qui delecto gratia digredior parumper ab causa nemo qui ad iracundia magnus opus judico nemo qui ad fletus possum duco nemo qui animus is qui unus sum orator magnus proprius quicumque res postulo impello


C. Sicinius igitur Q. Pompei illius, qui censor fuit, ex filia nepos, quaestorius mortuus est; probabilis orator, iam vero etiam probatus, ex hac inopi ad ornandum, sed ad inveniendum expedita Hermagorae disciplina. Ea dat rationes certas et praecepta dicendi, quae si minorem habent apparatum—sunt enim exilia—, tamen habent ordinem et quasdam errare in dicendo non patientis vias. Has ille tenens et paratus ad causas veniens, verborum non egens, ipsa illa comparatione disciplinaque dicendi iam in patronorum numerum pervenerat.

que sicinius igitur q pompejus ille qui censor sum ex filia nepos quaestorius mortuus sum probabilis orator iam verus etiam probo ex hic inops ad orno sed ad invenio expedio hermagoras disciplina is do ratio certo et praecipio dico qui si paruus habeo appario sum enim exsilium tamen habeo ordo et quidam erro in dico non patior via hic ille teneo et paro ad causa venio verbum non egeo ipse ille comparatio disciplina dico iam in patronus numerus pervenio


etenim si viveret Q. Hortensius, cetera fortasse desi- deraret una cum reliquis bonis et fortibus civibus, hunc autem aut praeter ceteros aut cum paucis sustineret dolorem, cum forum populi Romani, quod fuisset quasi theatrum illius ingeni, voce erudita et Romanis Graecisque auribus digna spoliatum atque orbatum videret.

etenim si vivo q hortensius ceterus fortasse deedo deraret unus cum reliquus bonus et fortis civis hic autem aut praeter ceterus aut cum paucus sustineo dolor cum forum populus romanus qui sum quasi theatrum ille ingenium vox erudio et romanus graecum auris dignus spolio atque orbo video


quo magis tuum, Brute, iudicium probo, qui eorum [id est ex vetere Academia] philosophorum sectam secutus es, quorum in doctrina atque praeceptis disserendi ratio coniungitur cum suavitate dicendi et copia; quamquam ea ipsa Peripateticorum Academicorumque consuetudo in ratione dicendi talis est ut nec perficere oratorem possit ipsa per sese nec sine ea orator esse perfectus. Nam ut Stoicorum astrictior est oratio aliquantoque contractior quam aures populi requirunt, sic illorum liberior et latior quam patitur consuetudo iudiciorum et fori. Quis enim uberior in dicendo Platone?

quo magis tuus brutus iudicium probo qui is is sum ex veto academia philosophus seco sequor sum qui in doctrina atque praecipio dissero ratio conjungo cum suavitas dico et copia quamquam is ipse peripateticus academicus consuetudo in ratio dico talis sum ut neque perficio orator possum ipse per sui neque sine is orator sum perficio nam ut stoicus astringo sum oratio aliqua contraho quam auris populus requiro sic ille liber et latus quam patior consuetudo iudicium et forum quis enim uber in dico plato


itaque ne hos quidem equites Romanos, amicos nostros, qui nuper mortui sunt, omittam P. Cominium Spoletinum, quo accusante defendi C. Cornelium, in quo et compositum dicendi genus et acre et expeditum fuit; T. Accium Pisaurensem, cuius accusationi respondi pro A. Cluentio, qui et accurate dicebat et satis copiose, eratque praeterea doctus Hermagorae praeceptis, quibus etsi ornamenta non satis opima dicendi, tamen, ut hastae velitibus amentatae, sic apta quaedam et parata singulis causarum generibus argumenta traduntur.

itaque ne hic quidem eques romanus amicus noster qui nuper mortuus sum omitto p cominium spoletini quo accuso defendo que cornelius in quo et compono dico genus et acer et expedio sum t attius pisaurensis qui accusatio respondeo pro ab cluentius qui et accuro dico et satis copiosus sum praeterea doceo hermagoras praecipio qui etsi ornamentum non satis opimus dico tamen ut hasta veles amento sic apto quidam et paro singuli causaris genus argumentum trado


C. Curionem te, inquit Brutus, et C. Licinium Calvum arbitror dicere. Recte, inquam, arbitraris; quorum quidem alter [quod verisimile dixisset] ita facile soluteque verbis volvebat satis interdum acutas, crebras quidem certe sententias, ut nihil posset ornatius esse, nihil expeditius. Atque hic parum a magistris institutus naturam habuit admirabilem ad dicendum; industriam non sum expertus, studium certe fuit. Qui si me audire voluisset, ut coeperat, honores quam opes consequi maluisset. Quidnam est, inquit, istuc? et quem ad modum distinguis? Hoc modo, inquam.

que curio tu inquam brutus et que licinius calvus arbitror dico rectus inquam arbitror qui quidem alter qui verisimilis dico ita facilis solvo verbum volvo satis interdum acuo creber quidem certus sententia ut nihil possum orno sum nihil expedio atque hic parum ab magister instituo natura habeo admirabilis ad dico industria non sum experior studium certus sum qui si ego audio volo ut coepio honor quam ops consequor malo quisnam sum inquam iste et qui ad modus distinguo hic modo inquam


ante hunc enim verborum quasi structura et quaedam ad numerum conclusio nulla erat aut, si quando erat, non apparebat eam dedita opera esse quaesitam—quae forsitan laus sit, verum tamen natura magis tum casuque, non umquam aut ratione aliqua aut ulla observatione fiebat.

ante hic enim verbum quasi structura et quidam ad numerus conclusio nullus sum aut si quando sum non appareo is dedo opus sum quaero qui forsitan laus sum verus tamen natura magis tum cado non umquam aut ratio aliqui aut ullus observatio fio


deinde aequum bonum testamentorum sententias voluntatesque tutatus est: quanta esset in verbis captio cum in ceteris rebus tum in testamentis, si neglegerentur voluntates; quantam sibi potentiam Scaevola adsumeret, si nemo auderet testamentum facere postea nisi de illius sententia. Haec cum graviter tum ab exemplis copiose, tum varie, tum etiam ridicule et facete explicans eam admirationem adsensionemque commovit, dixisse ut contra nemo videretur;—hoc erat oratoris officium partitione tertium, genere maximum. Hic ille de populo iudex, qui separatim alterum admiratus esset, idem audito altero iudicium suum contemneret; at vero intellegens et doctus audiens Scaevolam sentiret esse quoddam uberius dicendi genus et ornatius. Ab utroque autem causa perorata si quaereretur, uter praestaret orator, numquam profecto sapientis iudicium a iudicio vulgi discreparet.

deinde aequus bonus testamentor sententia voluntas tuto sum quantus sum in verbum captio cum in ceterus res tum in testamentum si neglego voluntas quantus sui potentia scaevola adsumo si nemo audeo testamentum facio postea nisi de ille sententia hic cum gravis tum ab exemplum copiosus tum varius tum etiam ridiculus et facetus explico is admiratio assensio commoveo dico ut contra nemo video hic sum orator officium partitio tertius genus magnus hic ille de populus iudex qui separatim alter admiror sum idem audio alter iudicium suus contemno at verus intellego et doceo audio scaevola sentio sum quidam uber dico genus et orno ab uterque autem causa peroro si quaero uter praesto orator numquam profecto sapio iudicium ab iudicium vulgus discrepo


at hic Cethegus consul cum P. Tuditano fuit bello Punico secundo quaestorque his consulibus M. Cato modo plane annis CXL ante me consulem; et id ipsum nisi unius esset Enni testimonio cognitum, hunc vetustas, ut alios fortasse multos, oblivione obruisset. Illius autem aetatis qui sermo fuerit ex Naevianis scriptis intellegi potest. His enim consulibus, ut in veteribus commentariis scriptum est, Naevius est mortuus; quamquam Varro noster diligentissi- mus investigator antiquitatis putat in hoc erratum vitamque Naevi producit longius. Nam Plautus P. Claudio L. Porcio viginti annis post illos quos ante dixi consulibus mortuus est, Catone censore.

at hic cethegus consul cum p tuditanus sum bellum punicus secundus quaestor hic consul m cato modo planus annus cxl ante ego consul et is ipse nisi unus sum ennius testimonium cognosco hic vetustus ut alius fortasse multus oblivio obruo ille autem aetas qui sermo sum ex naevianus scribo intellego possum hic enim consul ut in vetus commentarius scribo sum naevius sum mortuus quamquam varro noster diligentissi mus investigator antiquitas puto in hic erro vita naevius produco longus nam plautus p claudius l porcius viginti annus post ille qui ante dico consul mortuus sum cato censor


Ne T. quidem Postumius contemnendus in dicendo; de re publica vero non minus vehemens orator quam bellator fuit, effrenatus et acer nimis, sed bene iuris publici leges atque instituta cognoverat.

ne t quidem postumus contemno in dico de res publicus verus non paruus vehemens orator quam bellator sum effreno et acer nimis sed bene ius publicus lex atque institutum cognosco


Atque ego et in hoc ipso Cotta et in aliis pluribus intellego me non ita disertos homines et rettulisse in oratorum numerum et relaturum. Est enim propositum conligere eos qui hoc munere in civitate functi sint, ut tenerent oratorum locum; quorum quidem quae fuerit ascensio et quam in omnibus rebus difficilis optimi perfectio atque absolutio ex eo quod dicam existimari potest.

atque ego et in hic ipse cotta et in alius multus intellego ego non ita dissero homo et refero in orator numerus et refero sum enim propono conligo is qui hic munus in civitas fungor sum ut teneo orator locus qui quidem qui sum ascensio et quam in omnis res difficilis bonus perfectio atque absolutio ex is qui dico existimo possum


tum L. Cassius multum potuit non eloquentia, sed dicendo tamen; homo non liberalitate, ut alii, sed ipsa tristitia et severitate popularis, cuius quidem legi tabellariae M. Antius Briso tribunus plebis diu restitit, M. Lepido consule adiuvante; eaque res P. Africano vituperationi fuit, quod eius auctoritate de sententia deductus Briso putabatur. Tum duo Caepiones multum clientes consilio et lingua, plus auctoritate tamen et gratia sublevabant. Sex. Pompei sunt scripta nec nimis extenuata, quamquam veterum est similis, et plena prudentiae. P. Crassum

tum l casseius multus possum non eloquentia sed dico tamen homo non liberalitas ut alius sed ipse tristitia et severitas popularis qui quidem lego tabellarius m antius briso tribunus plebs diu resto m lepidus consul adjuvo is res p africanus vituperatio sum qui is auctoritas de sententia deduco briso puto tum duo caepio multus cliens consilium et lingua multus auctoritas tamen et gratia sublevo sex pompejus sum scribo neque nimis extenuo quamquam vetus sum similis et plenus prudentia p crassus


haec igitur aetas prima Athenis oratorem prope perfectum tulit. Nec enim in constituentibus rem publicam nec in bella gerentibus nec in impeditis ac regum dominatione devinctis nasci cupiditas dicendi solet. Pacis est comes otique socia et iam bene constitutae civitatis quasi alumna quaedam elo- quentia.

hic igitur aetas primus athenae orator prope perficio fero neque enim in constituo res publicus neque in bellum gero neque in impedio atque rex dominatio devincio nascor cupiditas dico soleo pax sum comes otium socio et iam bene constituo civitas quasi alumnus quidam elo quentia


verum quidem si audire volumus, omissis illis divinis consiliis, quibus saepe constituta est imperatorum sapientia salus civitatis aut belli aut domi, multo magnus orator praestat minutis imperatoribus. 'At prodest plus imperator.' Quis negat? Sed tamen—non metuo ne mihi acclametis; est autem quod sentias dicendi libere locus—malim mihi L. Crassi unam pro M'. Curio dictionem quam castellanos triumphos duo. 'At plus interfuit rei publicae 20 castellum capi Ligurum quam bene defendi causam

verus quidem si audio volo omitto ille divinus consilium qui saepe constituo sum imperator sapientia salus civitas aut bellum aut domus multus magnus orator praesto minuo imperator at prodo multus imperator quis nego sed tamen non metuo ne ego acclametis sum autem qui sentio dico libo locus malo ego l crassus unus pro m curius dictio quam castellani triumphus duo at multus intersum res publicus castellum capio ligur quam bene defendo causa


P. Scipionis, qui bis consul fuit, qui est Corculum dictus, alterius omnium sapientissimi, C. Laeli.—O generosam, inquit, stirpem et tamquam in unam arborem plura genera, sic in istam domum multorum insitam [atque inluminatam] sapientiam!— similiter igitur suspicor, ut conferamus parva magnis, Curionis, etsi pupillus relictus est, patrio fuisse institute puro sermone adsuefactam domum; et eo magis hoc iudico quod neminem ex his quidem, qui aliquo in numero fuerunt, cognovi in omni genere honestarum artium tam indoctum, tam rudem.

p scipio qui bis consul sum qui sum corculis dico alter omnis sapio que laelis o generosus inquam stirps et tamquam in unus arbor multus genus sic in iste domus multus inquiro atque inlumino sapientia similis igitur suspicor ut confero parvus magnus curio etsi pupillus relinquo sum patrius sum institus purus sermo adsuefactam domus et is magis hic judico qui nemo ex hic quidem qui aliquis in numerus sum cognosco in omnis genus honestaris ars tam indoctus tam rudis


atque etiam apud socios et Latinos oratores habiti sunt Q. Vettius Vettianus e Marsis, quem ipse cognovi, prudens vir et in dicendo brevis; Q. D. Valerii Sorani, vicini et familiares mei, non tam in dicendo admirabiles quam docti et Graecis litteris et Latinis; C. Rusticelius Bononiensis, is quidem et exercitatus et natura volubilis; omnium autem eloquentissimus extra hanc urbem T. Betucius Barrus Asculanus, cuius sunt aliquot orationes Asculi habitae; una Romae contra Caepionem nobilis sane, quoi orationi Caepionis ore respondit Aelius, qui scriptitavit orationes multis, orator ipse numquam fuit.

atque etiam apud socius et latini orator habeo sum q vettius vettianus e marsus qui ipse cognosco prudens vir et in dico brevis q d valerius soranus vicinus et familiaris meus non tam in dico admirabilis quam doceo et graecum littera et latinum que rusticelius bononiensis is quidem et exercito et natura volubilis omnis autem eloquens extra hic urbs t betucius barrus asculanus qui sum aliquot oratio asculis habeo unus roma contra caepio nobilis sanus qui oratio caepio os respondeo aelius qui scriptito oratio multus orator ipse numquam sum


Caesar autem parum; illum enim saepe audivi, hic, cum ego iudicare iam aliquid possem, afuit. Quid igitur de illo iudicas, inquam, quem saepe audivisti? Quid censes, inquit, nisi id, quod habiturus es similem tui? Ne ego, inquam, si ita est, velim tibi eum placere quam maxime. Atqui et ita est, inquit, et vehementer placet; nec vero sine causa. Nam et didicit et omissis ceteris studiis unum id egit seseque cotidianis commentationibus acerrime exercuit.

caesar autem parum ille enim saepe audio hic cum ego iudicaris iam aliquis possum asum quis igitur de ille iudico inquam qui saepe audio quis censeo inquam nisi is qui habeo sum similis tuus ne ego inquam si ita sum volo tu is placeo quam magnus atqui et ita sum inquam et vehemens placeo neque verus sine causa nam et disco et omitto ceterus studium unus is ago sesequor cottidianus commentatio acer exerceo


vtinam in Ti. Graccho Gaioque Carbone talis mens ad rem publicam bene gerendam fuisset, quale ingenium ad bene dicendum fuit: profecto nemo his viris gloria praestitisset. Sed eorum alter propter turbulentissimum tribunatum, ad quem ex invidia foederis Numantini bonis iratus accesserat, ab ipsa re publica est interfectus; alter propter perpetuam in populari ratione levitatem morte voluntaria se a severitate iudicum vindicavit. Sed fuit uterque summus orator.

vtinam in tiberius gracchus gaius carbo talis mens ad res publicus bene gero sum qualis ingenium ad bene dico sum profecto nemo hic vis gloria praesto sed is alter propter turbulentus tribunatus ad qui ex invidia foedo numantinus bonus irascor accedo ab ipse res publicus sum interficio alter propter perpetuus in populor ratio levitas mors voluntarius sui ab severitas iudex vindico sed sum uterque summus orator


ille vero et nova, inquam, mihi quidem multa et eam utilitatem quam requirebam, ut explicatis ordinibus temporum uno in conspectu omnia viderem. Quae cum studiose tractare coepissem, ipsa mihi tractatio litterarum salutaris fuit admonuitque, Pomponi, ut a te ipso sumerem aliquid ad me reficiendum teque remunerandum si non pari, at grato tamen munere: quamquam illud Hesiodium laudatur a doctis, quod eadem mensura reddere iubet quae acceperis aut etiam cumulatiore, si possis.

ille verus et novo inquam ego quidem multus et is utilitas quam requiro ut explico ordo tempus unus in conspectus omnis video qui cum studiosus tractaris coepio ipse ego tractatio litteraris salutaris sum admoneo pomponius ut ab tu ipse sumo aliquis ad ego reficio tu remunero si non par at gratus tamen munus quamquam ille hesiodium laudo ab doceo qui idem mensura reddo iubeo qui accipio aut etiam cumulo si possum


tum Brutus: Mihi quidem, inquit, nec iste notus est nec illi;— sed haec mea culpa est, numquam enim in manus inciderunt —nunc autem et a te sumam et conquiram ista posthac curiosius. Fuit igitur in Catulo sermo Latinus; quae laus dicendi non mediocris ab oratoribus plerisque neglecta est. Nam de sono vocis et suavitate appellandarum litterarum, quoniam filium cognovisti, noli exspectare quid dicam. Quamquam filius quidem non fuit in oratorum numero, sed non deerat ei tamen in sententia dicenda cum prudentia tum elegans quoddam et eruditum orationis genus.

tum brutus ego quidem inquam neque iste notus sum neque ille sed hic meus culpa sum numquam enim in manus incido nunc autem et ab tu sumo et conquaero iste posthac curiosus sum igitur in catulus sermo latinus qui laus dico non mediocris ab orator plerusque neglego sum nam de sonus vox et suavitas appellandaris litteraris quoniam filius cognosco nolo exspectaris quis dico quamquam filius quidem non sum in orator numerus sed non desum is tamen in sententia dico cum prudentia tum elego quidam et erudio oratio genus


C. Macer auctoritate semper eguit, sed fuit patronus propemodum diligentissimus. Huius si vita, si mores, si vultus denique non omnem commendationem ingeni everteret, maius nomen in patronis fuisset. Non erat abundans, non inops tamen; non valde nitens, non plane horrida oratio; vox gestus et omnis actio sine lepore; at in inveniendis componendisque rebus mira accuratio, ut non facile in ullo diligentiorem maioremque cognoverim, sed eam ut citius veteratoriam quam oratoriam diceres. Hic etsi etiam in publicis causis probabatur, tamen in privatis inlustriorem obtinebat locum.

que macer auctoritas semper egeo sed sum patronus propemodum diligens hic si vito si mos si vultus denique non omnis commendatio ingenium everto magnus nomen in patronus sum non sum abundo non inops tamen non validus niteo non planus horridus oratio vox gero et omnis actium sine lepor at in invenio compono res mirus accuratio ut non facilis in ullus diligens magnus cognosco sed is ut cieo veteratorius quam oratoria dico hic etsi etiam in publicus causa probo tamen in privo illustris obtineo locus


nunc reliquorum oratorum aetates, si placet, et gradus persequamur. Nobis vero, inquit Atticus, et vehementer quidem, ut pro Bruto etiam respondeam. Curio fuit igitur eiusdem aetatis fere sane inlustris orator, cuius de ingenio ex orationibus eius existimari potest: sunt enim et aliae et pro Ser. Fulvio de incestu nobilis oratio. Nobis quidem pueris haec omnium optima putabatur, quae vix iam comparet in hac turba novorum voluminum.

nunc reliquus orator aetas si placeo et gradus persequor nos verus inquam atticus et vehemens quidem ut pro brutus etiam respondeo curius sum igitur idem aetas fere sanus illustris orator qui de ingenium ex oratio is existimo possum sum enim et alius et pro seruius fulvius de incestus nobilis oratio nos quidem puer hic omnis bonus puto qui vix iam comparo in hic turba novum volumen


tum ego: Audivi equidem ista, inquam, de maioribus natu, sed numquam sum adductus ut crederem; eamque suspicionem propter hanc causam credo fuisse, quod Fannius in mediocribus oratoribus habitus esset, oratio autem vel optima esset illo quidem tempore orationum omnium. Sed nec eiusmodi est ut a pluribus confusa videatur—unus enim sonus est totius orationis et idem stilus—, nec de Persio reticuisset Gracchus, cum ei Fannius de Menelao Maratheno et de ceteris obiecisset; praesertim cum Fannius numquam sit habitus elinguis. Nam et causas defensitavit et tribunatus eius arbitrio et auctoritate P. Africani gestus non obscurus fuit. Alter autem C. Fannius M. filius, C. Laeli gener, et moribus et ipso genere dicendi durior.

tum ego audio equidem iste inquam de magnus natus sed numquam sum adduco ut credo eo suspicio propter hic causa credo sum qui fannius in mediocris orator habitus sum oratio autem vel bonus sum ille quidem tempus oratio omnis sed neque eiusmodi sum ut ab multus confundo video unus enim sonus sum totus oratio et idem stilus neque de persius reticeo gracchus cum is fannius de menelaus marathenus et de ceterus objacio praesertim cum fannius numquam sum habitus elinguis nam et causa defensito et tribunatus is arbitrium et auctoritas p africanus gero non obscurus sum alter autem que fannius m filius que laelis gener et mos et ipse genus dico durus


neque enim iam Troicis tempori bus tantum laudis in dicendo Vlixi tribuisset Homerus et Nestori, quorum alterum vim habere voluit, alterum suavi- tatem, nisi iam tum esset honos eloquentiae; neque ipse poeta hic tam [idem] ornatus in dicendo ac plane orator fuisset. Cuius etsi incerta sunt tempora, tamen annis multis fuit ante Romulum; si quidem non infra superiorem Lycurgum fuit, a quo est disciplina Lacedaemoniorum astricta legibus.

neque enim iam troicus tempus bus tantus laus in dico vlixi tribuo homerus et nestor qui alter vis habeo volo alter suavis tatem nisi iam tum sum honor eloquentia neque ipse poeta hic tam idem orno in dico atque planus orator sum qui etsi incertus sum tempus tamen annus multus sum ante romulis si quidem non infra superus lycurgus sum ab quo sum disciplina lacedaemonius astringo lex


nos autem non desistebamus cum omni genere exercitationis tum maxime stilo nostrum illud quod erat augere, quantumcunque erat. Atque ut multa omittam in hoc spatio et in his post aedilitatem annis, et praetor primus et incredibili populari voluntate consul sum factus. Nam cum propter adsiduitatem in causis et industriam tum propter exquisitius et minime vulgare orationis genus animos hominum ad me dicendi novitate converteram.

nos autem non desisto cum omnis genus exercitatio tum magnus stilus nos ille qui sum augeo quantumcunque sum atque ut multus omitto in hic spatium et in hic post aedilitas annus et praetor primus et incredibilis populor voluntas consul sum facio nam cum propter adsiduitas in causa et industria tum propter exquaero et paruus vulgaris oratio genus animus homo ad ego dico novitas converto


cum venissem Athenas, sex mensis cum Antiocho veteris Academiae nobilissimo et prudentissimo philosopho fui studiumque philosophiae numquam intermissum a primaque adulescentia cultum et semper auctum hoc rursus summo auctore et doctore renovavi. Eodem tamen tempore Athenis apud Demetrium Syrum veterem et non ignobilem dicendi magistrum studiose exerceri solebam. Post a me Asia tota peragrata est †tum summis quidem oratoribus, quibuscum exercebar ipsis libentibus; quorum 25 erat princeps Menippus Stratonicensis meo iudicio tota Asia illis temporibus disertissimus; et, si nihil habere molestiarum nec ineptiarum Atticorum est, hic orator in illis numerari recte potest.

cum venio athenae sex mensis cum antiochus veto academia nobilis et prudens philosophus sum studium philosophia numquam intermissus ab primus adulescentia cultus et semper augeo hic rursus superus auctor et doctor renovo eos tamen tempus athenae apud demetrius syrus vetus et non ignobilis dico magister studiosus exerceo soleo post ab ego asia totus peragro sum tum summus quidem orator qui exerceo ipse libet qui sum princeps menippus stratonicensis meus iudicium totus asia ille tempus dissero et si nihil habeo molestiaris neque ineptiaris atticus sum hic orator in ille numeraris rectus possum


his adiuncti sunt C. Curio M. Scaurus P. Rutilius C. Gracchus. De Scauro et Rutilio breviter licet dicere, quorum neuter summi oratoris habuit laudem, et est uterque in multis causis versatus. Erat in quibusdam laudandis viris, etiam si maximi ingeni non essent, probabilis tamen industria; quamquam his quidem non omnino ingenium, sed oratorium ingenium defuit. Neque enim refert videre quid dicendum sit, nisi id queas solute et suaviter dicere; ne id quidem satis est, nisi id quod dicitur fit voce voltu motuque conditius.

hic adjungo sum que curius m scaurus p rutilus que gracchus de scaurus et rutilius brevis licet dico qui neuter superus orator habeo laus et sum uterque in multus causa verso sum in quidam laudo vis etiam si magnus ingenium non sum probabilis tamen industria quamquam hic quidem non omnino ingenium sed oratorius ingenium desum neque enim refero video quis dico sum nisi is queo solvo et suavis dico ne is quidem satis sum nisi is qui dico fio vox vultus moveo condio


erant tamen quibus videretur illius aetatis tertius Curio, quia splendidioribus fortasse verbis utebatur et quia Latine non pessime loquebatur, usu, credo, aliquo domestico. Nam litterarum admodum nihil sciebat; sed magni interest quos quisque audiat cotidie domi, quibuscum loquatur a puero, quem ad modum patres, paedagogi, matres etiam loquantur. Legimus epistulas Corneliae matris Gracchorum: apparet filios non tam in gremio educatos quam in sermone matris. Auditus est nobis Laeliae C. F. saepe sermo: ergo illam patris elegantia tinctam vidimus et filias eius Avis ambas, quarum sermo mihi fuit notus, et neptes Licinias, quas nos quidem ambas, hanc vero Scipionis etiam tu, Brute, credo, aliquando audisti loquentem. Ego vero ac libenter quidem, inquit Brutus; et eo libentius, quod L. Crassi erat filia.

sum tamen qui video ille aetas tertius curius quia splendidus fortasse verbum utor et quia latinum non pessime loquor usus credo aliquis domesticus nam litteraris admodum nihil scio sed magnus intersum qui quisque audio cottidie domus qui loquor ab puer qui ad modus pater paedagogus mater etiam loquor lego epistula cornelius mater gracchus appareo filius non tam in gremium educo quam in sermo mater audio sum nos laelia que f saepe sermo ergo ille pater elegantia tingo video et filia is avus ambo qui sermo ego sum notus et neptis licinia qui nos quidem ambo hic verus scipio etiam tu brutus credo aliquando audio loquor ego verus atque libet quidem inquam brutus et is libet qui l crassus sum filia


nulla enim res tantum ad dicendum proficit quantum scriptio—: memoriam autem in posterum ingeni sui non desiderant, cum se putant satis magnam adeptos esse dicendi gloriam eamque etiam maiorem visum iri, si in existimantium arbitrium sua scripta non venerint; alios, quod melius putent dicere se posse quam scribere, quod peringeniosis hominibus neque satis doctis plerumque contingit, ut ipsi Galbae.

nullus enim res tantus ad dico proficio quantus scriptio memoria autem in posterus ingenium suus non desidero cum sui puto satis magnus adeptos sum dico gloria eo etiam magnus video eo si in existimo arbitrium suus scribo non venio alius qui bonus puto dico sui possum quam scribo qui peringeniosus homo neque satis doceo plerusque contingo ut ipse galba


erat etiam vir doctus in primis C. Visellius Varro, consobrinus meus, qui fuit cum Sicinio aetate coniunctus. Is, cum post curulem aedilitatem iudex quaestionis esset, est mortuus; in quo fateor vulgi iudicium a iudicio meo dissensisse. Nam populo non erat satis vendibilis: praeceps quaedam et cum idcirco obscura quia peracuta, tum rapida et celeritate caecata oratio; sed neque verbis aptiorem cito alium dixerim neque sententiis crebriorem. Praeterea perfectus in litteris iurisque civilis 265 iam a patre Aculeone traditam tenuit disciplinam. Reliqui sunt, qui mortui sint, L. Torquatus, quem tu non tam cito rhetorem dixisses, etsi non deerat oratio, quam, ut Graeci dicunt, politiko/n. Erant in eo plurimae litterae nec eae vulgares, sed interiores quaedam et reconditae, divina memoria, summa verborum et gravitas et elegantia; atque haec omnia vitae decorabat gravitas et integritas. Me quidem admodum delectabat etiam Triari in illa aetate plena litteratae senectutis oratio. Quanta severitas in vult ! quantum pondus in verbis! quam nihil non consideratum exibat ex ore!

sum etiam vir doceo in primus que visellius varro consobrinus meus qui sum cum sicinius aetas conjungo is cum post curulis aedilitas iudex quaestio sum sum mortuus in quo fateor vulgus iudicium ab iudicium meus dissentio nam populus non sum satis vendibilis praeceps quidam et cum idcirco obscurus quia peracutus tum rapidus et celeritas caeco oratio sed neque verbum aptus cito alius dico neque sententia creber praeterea perficio in littera jus civilis iam ab pater aculeo trado teneo disciplina reliquus sum qui mortuus sum l torquatus qui tu non tam cito rhetor dico etsi non desum oratio quam ut graecum dico politiko n sum in is multus littera neque is vulgaris sed interior quidam et recondo divino memoria summus verbum et gravitas et elegantia atque hic omnis vita decoro gravitas et integritas ego quidem admodum delecto etiam triaris in ille aetas plenus litteratus senectus oratio quantus severitas in volo quantus pondus in verbum quam nihil non considero exeo ex os


his opposuit sese Socrates, qui subtilitate quadam disputandi refellere eorum instituta solebat [verbis]. Huius ex uberrimis sermonibus exstiterunt doctissimi viri; primumque tum philosophia non illa de natura, quae fuerat antiquior, sed haec, in qua de bonis rebus et malis deque hominum vita et moribus disputatur, inventa dicitur. Quod quoniam genus ab hoc quod proposuimus abhorret, philo- sophos aliud in tempus reiciamus; ad oratores, a quibus digressi sumus, revertamur.

hic oppono sui socrates qui subtilitas quidam disputo refello is institutum soleo verbum hic ex uber sermo exsisto doceo vir primus tum philosophia non ille de natura qui sum antiquus sed hic in qui de bonus res et malus de homo vito et mos disputo invenio dico qui quoniam genus ab hic qui propono abhorreo philus sophos alius in tempus reicio ad orator ab qui digredior sum revorto


haec autem, ut dixi, genera dicendi aptiora sunt adulescentibus, in senibus gravitatem non habent. Itaque Hortensius utroque genere florens clamores faciebat adulescens. Habebat enim et Meneclium illud studium crebrarum venustarumque sententiarum[, in quibus, ut in illo Graeco, sic in hoc erant quaedam magis venustae dulcesque sententiae quam aut necessariae aut interdum utiles;] et erat oratio cum incitata et vibrans tum etiam accurata et polita. Non probabantur haec senibus—saepe videbam cum inridentem tum etiam irascentem et stomachantem Philippum—, sed mirabantur adulescentes, multitudo movebatur. [Erat excellens iudicio 327 vulgi et facile primas tenebat adulescens. Etsi enim genus illud dicendi auctoritatis habebat parum, tamen aptum esse aetati videbatur.] Et certe, quod et ingeni quaedam forma elucebat et exercitatio perfecta verborum astricta comprehensione, summam hominum admirationem excitabat. Sed cum iam honores et illa senior auctoritas gravius quiddam requireret, remanebat idem nec decebat idem; quodque exercitationem studiumque dimiserat, quod in eo fuerat acerrimum, concinnitas illa crebritasque sententiarum pristina manebat, sed ea vestitu illo orationis quo consuerat ornata non erat. Hoc tibi ille, Brute, minus fortasse placuit quam placuisset, si ilium flagrantem studio et florentem facultate audire potuisses.

hic autem ut dico genus dico aptus sum adulescens in senex gravitas non habeo itaque hortensius uterque genus floreo clamor facio adulescens habeo enim et meneclius ille studium crebraris venustus sententiaris in qui ut in ille graecum sic in hic sum quidam magis venustus dulcis sententia quam aut necessaria aut interdum utilis et sum oratio cum incito et vibro tum etiam accuro et polio non probo hic senex saepe video cum irrideo tum etiam irasco et stomachor philippus sed miro adulescens multitudo moveo sum excello iudicium vulgus et facilis primus teneo adulescens etsi enim genus ille dico auctoritas habeo parum tamen aptus sum aetas video et certus qui et ingenium quidam forma eluceo et exercitatio perficio verbum astringo comprehensio summa homo admiratio excito sed cum iam honor et ille senex auctoritas gravis quidam requiro remaneo idem neque decet idem quisque exercitatio studium dimitto qui in is sum acer concinnitas ille crebritas sententiaris pristinus maneo sed is vestio ille oratio quo consuo orno non sum hic tu ille brutus paruus fortasse placeo quam placeo si ille flagro studium et floreo facultas audio possum


hoc dicendi genus ad patrocinia mediocriter aptum videbatur, ad senatoriam vero sententiam, cuius erat ille princeps, vel maxime; significabat enim non prudentiam solum, sed quod maxime rem continebat, fidem. Habebat hoc a natura ipsa, quod a doctrina non facile posset; quamquam huius quoque ipsius rei, quem ad modum scis, praecepta sunt. Huius et orationes sunt et tres ad L. Fufidium libri scripti de vita ipsius acta sane utiles, quos nemo legit; at Cyri vitam et disciplinam legunt, praeclaram illam quidem, sed neque tam nostris rebus aptam nec tamen Scauri laudibus anteponendam.

hic dico genus ad patrocinium mediocris aptus video ad senatorius verus sententia qui sum ille princeps vel magnus significo enim non prudentia solus sed qui magnus res contineo fides habeo hic ab natura ipse qui ab doctrina non facilis possum quamquam hic quoque ipse res qui ad modus scio praecipio sum hic et oratio sum et tres ad l fufidius liber scribo de vito ipse ago sanus utilis qui nemo lego at cyrus vita et disciplina lego praeclarus ille quidem sed neque tam noster res aptus neque tamen scaurus laus antepono


mucius autem augur, quod pro se opus erat, ipse dicebat, ut de pecuniis repetundis contra T. Albucium. Is oratorum in numero non fuit, iuris civilis intellegentia atque omni prudentiae genere praestitit. L. Caelius Antipater scriptor, quem ad modum videtis, fuit ut temporibus illis luculentus, iuris valde peritus, multorum etiam ut L. Crassi magister.

mucius autem augur qui pro sui opus sum ipse dico ut de pecunia repeto contra t albucius is orator in numerus non sum ius civilis intellego atque omnis prudentia genus praesto l caelius antipater scriptor qui ad modus video sum ut tempus ille luculentus ius validus pereo multus etiam ut l crassus magister


quam hoc idem in nostris contingere intellego quod in Graecis, ut omnes fere Stoici prudentissimi in disserendo sint et id arte faciant sintque architecti paene verborum, idem traducti a disputando ad dicendum inopes reperiantur. Vnum excipio Catonem, in quo perfectissimo Stoico summam eloquentiam non desiderem, quam exiguam in Fannio, ne in Rutilio quidem magnam, in Tuberone nullam video fuisse.

quam hic idem in noster contingo intellego qui in graecum ut omnis fere stoicus prudens in dissero sum et is ars facio sum architectus paene verbum idem traduco ab disputo ad dico inops reperio vnus excipio cato in quo perficio stoicus summa eloquentia non desidero quam exiguus in fannius ne in rutilius quidem magnus in tubero nullus video sum


nam si id dolemus, quod eo iam frui nobis non licet, nostrum est id malum quod modice feramus, ne id non ad amicitiam sed ad domesticam utilitatem referre videamur; sin tamquam illi ipsi acerbitatis aliquid acciderit angimur, summam eius felicitatem non satis grato animo interpretamur.

nam si is doleo qui is iam fruor nos non licet nos sum is malus qui modicus fero ne is non ad amicitia sed ad domesticus utilitas refero video sin tamquam ille ipse acerbitas aliquis accido ango summa is felicitas non satis gratus animus interpretor


qua re quis ex populo, cum Q. Scaevolam pro M. Coponio dicentem audiret in ea causa, de qua ante dixi, quicquam politius aut elegantius aut omnino melius aut exspectaret aut posse fieri putaret?

qui res quis ex populus cum q scaevola pro m coponius dico audio in is causa de qui ante dico quisquam polio aut elego aut omnino bonus aut exspecto aut possum fio puto


hic ego: Noli, inquam, Brute, existimare his duobus quicquam fuisse in nostra civitate praestantius. Nam ut paulo ante dixi consultorum alterum disertissimum, disertorum alterum consultissimum fuisse, sic in reliquis rebus ita dissimiles erant inter sese, statuere ut tamen non posses, utrius te malles similiorem. Crassus erat elegantium parcissimus, Scaevola parcorum elegantissimus; Crassus in summa comitate habebat etiam severitatis satis, Scaevolae multa in severitate non deerat tamen comitas.

hic ego nolo inquam brutus existimaris hic duo quisquam sum in noster civitas praesto nam ut paulus ante dico consultor alter dissero disertor alter consulo sum sic in reliquus res ita dissimilis sum inter sui statuo ut tamen non possum uter tu malo similis crassus sum elego parcus scaevola parcus elego crassus in summus comitas habeo etiam severitas satis scaevola multus in severitas non desum tamen comito


Hic ego: Etsi, inquam, de optimi viri nobisque amicissimi laudibus libenter audio, tamen incurro in memoriam communium miseriarum, quarum oblivionem quaerens hunc ipsum sermonem produxi longius. Sed de Caesare cupio audire quid tandem Atticus iudicet. et ille: Praeclare, inquit, tibi constas, ut de eis qui nunc sint nihil velis ipse dicere; et hercule si sic ageres, ut de eis egisti qui iam mortui sunt, neminem ut praetermitteres: ne tu in multos Autronios et Staienos incurreres. Qua re sive hanc turbam effugere voluisti sive veritus es ne quis se aut praeteritum aut non satis laudatum queri posset, de Caesare tamen potuisti dicere, praesertim cum et tuum de illius ingenio notissimum iudicium esset nec illius de tuo obscurum. Sed tamen, Brute, inquit Atticus, de Caesare et ipse ita iudico et de hoc huius generis acerrimo existimatore saepissime audio, illum omnium fere oratorum Latine loqui elegantissime; nec id solum domestica consuetudine, ut dudum de Laeliorum et Muciorum familiis audiebamus, sed quamquam id quoque credo fuisse, tamen, ut esset perfecta illa bene loquendi laus, multis litteris et eis quidem reconditis et exquisitis summoque studio et diligentia est consecutus: qui etiam in maximis occupationibus ad te ipsum, inquit in me intuens, de ratione Latine loquendi accuratissime scripserit primoque in libro dixerit verborum dilectum originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute, huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem singularem; nam scripsit his verbis, cum hunc nomine esset adfatus: ac si, ut cogitata praeclare eloqui possent, non nulli studio et usu elaboraverunt, cuius te paene principem copiae atque inventorem bene de nomine ac dignitate populi Romani meritum esse existimare debemus; hunc facilem et cotidianum novisse sermonem num pro relicto est habendum?

hic ego etsi inquam de bonus vir nos amicus laus libet audio tamen incurro in memoria communis miseriaris qui oblivio quaero hic ipse sermo produco longus sed de caesaris cupio audio quis tandem atticus iudico et ille praeclaris inquam tu consto ut de is qui nunc sum nihil velis ipse dico et herculis si sic ago ut de is ago qui iam mortuus sum nemo ut praetermitto ne tu in multus autronius et staienus incurro qui res sive hic turba effugio volo sive vereor sum ne quis sui aut praetereo aut non satis laudo queror possum de caesaris tamen possum dico praesertim cum et tuus de ille ingenium nosco iudicium sum neque ille de tuus obscurus sed tamen brutus inquam atticus de caesaris et ipse ita judico et de hic hic genus acer existimator saepis audio ille omnis fere orator latinum loquor elego neque is solus domesticus consuetudo ut dudum de laelius et mucius familia audio sed quamquam is quoque credo sum tamen ut sum perficio ille bene loquor laus multus littera et is quidem recondo et exquaero summus studium et diligentia sum consequor qui etiam in magnus occupatio ad tu ipse inquam in ego intueor de ratio latinum loquor accuro scribo primus in liber dico verbum dilectus origo sum eloquentia tribuo ego brutus hic noster qui ego de ille malo quam sui dico laus singularis nam scribo hic verbum cum hic nomen sum affor atque si ut cogito praeclaris eloquor possum non nullus studium et usus elaboro qui tu paene princeps copia atque inventor bene de nomen atque dignitas populus romanus mereo sum existimaris debeo hic facilis et cottidianus nosco sermo num pro relinquo sum habeo


sane quidem, inquit Brutus; quamquam ista mihi tua fuit periucunda a proposita oratione digressio. Tum Atticus: Aliquotiens sum, inquit, conatus, sed interpellare nolui. Nunc quoniam iam ad perorandum spectare videtur sermo tuus, dicam, opinor, quod sentio. Tu vero, inquam, Tite. Tum ille: Ego, inquit, ironiam illam quam in Socrate dicunt fuisse, qua ille in Platonis et Xenophontis et Aeschini libris utitur, facetam et elegantem puto. Est enim et minime inepti hominis et eiusdem etiam faceti, cum de sapientia disceptetur, hanc sibi ipsum detrahere, eis tribuere inludentem, qui eam sibi adrogant, ut apud Platonem Socrates in caelum effert laudibus Protagoram Hippiam Prodicum Gorgiam ceteros, se autem omnium rerum inscium fingit et rudem. Decet hoc nescio quo modo ilium, nec Epicuro, qui id reprehendit, assentior. Sed in historia, qua tu es usus in omni sermone, cum qualis quisque orator fuisset exponeres, vide quaeso, inquit, ne tam reprehendenda sit ironia quam in testimonio. Quorsus, inquam, istuc? non enim intellego.

sanus quidem inquam brutus quamquam iste ego tuus sum perjucundus ab propono oratio digressio tum atticus aliquoties sum inquam conor sed interpellaris nolo nunc quoniam iam ad peroro specto video sermo tuus dico opinor qui sentio tu verus inquam titus tum ille ego inquam ironia ille quam in socrates dico sum qui ille in plato et xenophon et aeschines liber uto facetus et elego puto sum enim et paruus ineptus homo et idem etiam facetus cum de sapientia discepto hic sui ipse detraho is tribuo illudo qui is sui adrogo ut apud plato socrates in caelum effero laus protagoras hippias prodicus gorgias ceterus sui autem omnis res inscius fingo et rudis decet hic nescio quo modo ille neque epicurus qui is reprehendo assentior sed in historia qui tu sum utor in omnis sermo cum qualis quisque orator sum expono video quaeso inquam ne tam reprehendo sum ironia quam in testimonium quorsus inquam iste non enim intellego


itaque in Curione hoc verissime iudicari potest, nulla re una magis oratorem commendari quam verborum splendore et copia. Nam cum tardus in cogitando tum in struendo dissipatus fuit. Reliqua duo sunt, agere et meminisse: in utroque cachinnos inridentium commovebat. Motus erat is, quem et C. Iulius in perpetuum notavit, cum ex eo in utramque partem toto corpore vacillante quaesivit quis loqueretur e luntre, et Cn. Sicinius homo impurus, sed admodum ridiculus,—neque aliud in eo oratoris simile quicquam.

itaque in curio hic verus iudico possum nullus res unus magis orator commendaris quam verbum splendor et copia nam cum tardus in cogito tum in struo dissipatus sum reliquus duo sum ago et memini in uterque cachinnus irrideo commoveo moueo sum is qui et que iulius in perpetuus noto cum ex is in uter pars totus corpus vacillo quaero quis loquor e luntre et cn sicinius homo impurus sed admodum ridiculus neque alius in is orator similis quisquam


is soceri instituto, quem, quia cooptatus in augurum conlegium non erat, non admodum diligebat, praesertim cum ille Q. Scaevolam sibi minorem natu generum praetulisset— cui tamen Laelius se excusans non genero minori dixit se illud, sed maiori filiae detulisse—, is tamen instituto Laeli Panaetium audiverat. Eius omnis in dicendo facultas historia ipsius non ineleganter scripta perspici potest, quae neque nimis est infans neque perfecte diserta.

is socer instituo qui quia coopto in augur collegium non sum non admodum diligo praesertim cum ille q scaevola sui paruus natus gener praefero qui tamen laelius sui excuso non gener parvus dico sui ille sed magnus filia defero is tamen instituo laelis panaetius audio is omnis in dico facultas historia ipse non ineleganter scribo perspicio possum qui neque nimis sum infer neque perficio dissero


exstitit igitur iam senibus illis quos paulo ante diximus Isocrates, cuius domus cunctae Graeciae quasi ludus quidam patuit atque officina dicendi; magnus orator et perfectus magister, quamquam forensi luce caruit intraque parietes aluit eam gloriam quam nemo meo quidem iudicio est postea consecutus. Is et ipse scri- psit multa praeclare et docuit alios; et cum cetera melius quam superiores tum primus intellexit etiam in soluta oratione, dum versum effugeres, modum tamen et numerum quendam oportere servari.

exsisto igitur iam senex ille qui paulus ante dico isocrates qui domus cunctus graecia quasi ludus quidam pateo atque officina dico magnus orator et perficio magister quamquam forensis lux careo intro paries alo is gloria quam nemo meus quidem iudicium sum postea consequor is et ipse scri psit multus praeclaris et doceo alius et cum ceterus bonus quam superus tum primus intellego etiam in solvo oratio dum verro effugio modus tamen et numerus quidam oportet servaris


nec vero M. Caelium praetereundum arbitror, quaecumque eius in exitu vel fortuna vel mens fuit; qui quamdiu auctoritati meae paruit, talis tribunus plebis fuit ut nemo contra civium perditorum popularem turbulentamque dementiam a senatu et a bonorum causa steterit constantius. Anti- quam eius actionem multum tamen et splendida et grandis et eadem in primis faceta et perurbana commendabat oratio. Graves eius contiones aliquot fuerunt, acres accusationes tres eaeque omnes ex rei publicae contentione susceptae; defensiones, etsi illa erant in eo meliora quae dixi, non contemnendae tamen saneque tolerabiles. Hic cum summa voluntate bonorum aedilis curulis factus esset, nescio quo modo discessu meo discessit a sese ceciditque, postea quam eos imitari coepit quos ipse perverterat. Sed de

neque verus m caelius praetereo arbitror quicumque is in exeo vel fortuna vel mens sum qui quamdiu auctoritas meus pareo talis tribunus plebs sum ut nemo contra civis perdo popularis turbulentus dementia ab senatus et ab bonus causa sto consto antius quam is actio multus tamen et splendidus et grandis et idem in primus facetus et perurbanus commendo oratio gravis is contio aliquot sum acer accusatio tres is omnis ex res publicus contentio suscipio defensio etsi ille sum in is bonus qui dico non contemno tamen sanus tolerabilis hic cum summus voluntas bonus aedilis curulis facio sum nescio quo modo discessus meus discedo ab sui cado postea quam is imitor coepio qui ipse perverto sed de


vester etiam D. Brutus M. filius, ut ex familiari eius

vester etiam d brutus m filius ut ex familiaris is


nec habitus est tamen pater ipse Catulus princeps in numero patronorum, sed erat talis ut, cum quosdam audires qui tum erant praestantes, videretur esse inferior, cum autem ipsum audires sine comparatione, non modo contentus esses, sed melius non quaereres.

neque habitus sum tamen pater ipse catulus princeps in numerus patronus sed sum talis ut cum quidam audio qui tum sum praesto video sum inferus cum autem ipse audio sine comparatio non modo contineo sum sed bonus non quaero


Sunt etiam ex eis, qui eodem bello occiderunt, M. Bibulus, 267 qui et scriptitavit accurate, cum praesertim non esset orator, et egit multa constanter; Appius Claudius socer tuus, conlega et familiaris meus: hic iam et satis studiosus et valde cum doctus tum etiam exercitatus orator et cum auguralis tum omnis publici iuris antiquitatisque nostrae bene peritus fuit. L. Domitius nulla ille quidem arte, sed Latine tamen et multa cum libertate dicebat.

sum etiam ex is qui idem bellum occido m bibulus qui et scriptito accuro cum praesertim non sum orator et ago multus consto appius claudus socer tuus collega et familiaris meus hic iam et satis studiosus et validus cum doceo tum etiam exercito orator et cum augural tum omnis publicus ius antiquitas noster bene pereo sum l domitius nullus ille quidem ars sed latinum tamen et multus cum libertas dico


tum etiam P. Lentulus ille princeps ad rem publicam dumtaxat quod opus esset satis habuisse eloquentiae dicitur; isdemque temporibus L. Furius Philus perbene Latine loqui putabatur litteratiusque quam ceteri; P. Scaevola valde.prudenter et acute; paulo etiam copiosius nec multo minus prudenter M'. Manilius. Appi Claudi volubilis, sed paulo fervidior oratio. Erat in aliquo numero etiam M. Fulvius Flaccus et C. Cato, Africani sororis filius, mediocres oratores; etsi Flacci scripta sunt, sed ut studiosi litterarum. Flacci autem aemulus P. Decius fuit, non infans ille quidem, sed ut vita sic oratione etiam turbulentus.

tum etiam p lentulus ille princeps ad res publicus dumtaxat qui opus sum satis habeo eloquentia dico idem tempus l furius philus perbene latinum loquor puto litteratus quam ceterus p scaevola validus prudens et acuo paulus etiam copiosus neque multus paruus prudens m manilius appius claudius volubilis sed paulus fervidus oratio sum in aliquis numerus etiam m fulvus flaccus et que cato africanus soror filius mediocris orator etsi flaccus scribo sum sed ut studiosus litteraris flaccus autem aemulus p decius sum non infer ille quidem sed ut vito sic oratio etiam turbulentus


haec si minus apta videntur huic sermoni, Brute, Attico adsigna, qui me inflammavit studio inlustrium hominum aetates et tempora persequendi. Ego vero, inquit Brutus, et delector ista quasi notatione temporum et ad id quod instituisti, oratorum genera distinguere aetatibus, istam diligentiam esse accommodatam puto.

hic si paruus apto video hic sermo brutus atticus adsigno qui ego inflammo studium illustris homo aetas et tempus persequor ego verus inquam brutus et delecto iste quasi notatio tempus et ad is qui instituo orator genus distinguo aetas iste diligentia sum accommodo puto


sed ut intelle- ctum est quantam vim haberet accurata et facta quodam modo oratio, tum etiam magistri dicendi multi subito exstiterunt. Tum Leontinus Gorgias, Thrasymachus Calche donius, Protagoras Abderites, Prodicus Cius, Hippias Elius in honore magno fuit ; aliique multi temporibus eisdem docere se profitebantur, arrogantibus sane verbis, quem ad modum causa inferior—ita enim loquebantur—dicendo fieri superior posset.

sed ut intelle ctum sum quantus vis habeo accuro et facio quidam modo oratio tum etiam magister dico multus subeo exsisto tum leontinus gorgias thrasymachus calche donius protagoras abderites prodicus cius hippias elius in honor magnus sum alius multus tempus idem doceo sui profiteor arrogantibus sanus verbum qui ad modus causa inferus ita enim loquor dico fio superus possum


fuit etiam Q. Rubrius Varro, qui a senatu hostis cum C. Mario iudicatus est, acer et vehemens accusator, in eo genere sane probabilis. Doctus autem Graecis litteris propinquus noster, factus ad dicendum, M. Gratidius M. Antoni perfamiliaris, cuius praefectus cum esset in Cilicia est interfectus; isqui accusavit C. Fimbriam, M. Mari Gratidiani pater.

sum etiam q rubrius varro qui ab senatus hostis cum que marius iudico sum acer et vehemens accusator in is genus sanus probabilis doceo autem graecum littera propinquus noster facio ad dico m gratidius m antonius perfamiliaris qui praefectus cum sum in cilicium sum interficio isqui accuso que fimbria m maris gratidianus pater


atqui hic Livius [qui] primus fabulam C. Claudio Caeci filio et M. Tuditano consulibus docuit anno ipso ante quam natus est Ennius, post Romam conditam autem quartodecimo et quingentensimo, ut hic ait, quem nos sequimur. Est enim inter scriptores de numero annorum controversia. Accius autem a Q. Maximo' quintum consule captum Tarento scripsit Livium annis xxx post quam eum fabulam docuisse et Atticus scribit et nos in antiquis commentariis invenimus,

atqui hic livius qui primus fabula que claudius caecus filius et m tuditanus consul doceo annus ipse ante quam nascor sum ennius post roma condo autem quartodecimo et quingentensimo ut hic aio qui nos sequor sum enim inter scriptor de numerus annus controversia attius autem ab q maximus quintus consul capio tarentus scribo livius annus xxx post quam is fabula doceo et atticus scribo et nos in antiquus commentarius invenio


atqui haec, inquam, de incestu laudata oratio puerilis est locis multis: de amore, de tormentis, de rumore loci sane inanes, verum tamen nondum tritis nostrorum hominum auribus nec erudita civitate tolerabiles. Scripsit etiam alia non nulla et multa dixit et illustria et in numero patronorum fuit, ut eum mirer, cum et vita suppeditavisset et splendor ei non defuisset, consulem non fuisse.

atqui hic inquam de incestus laudo oratio puerilis sum locus multus de amor de tormentum de rumor locus sanus inanis verus tamen nondum tero noster homo auris neque erudio civitas tolerabilis scribo etiam alius non nullus et multus dico et illustris et in numerus patronus sum ut is miror cum et vito suppedito et splendor is non desum consul non sum


sed si quaerimus cur adulescens magis floruerit dicendo quam senior Hortensius, causas reperiemus verissimas duas. Primam, quod genus erat orationis Asiaticum adulescentiae magis concessum quam senectuti. Genera autem Asiaticae dictionis duo sunt: unum sententiosum et argutum, sententiis non tam gravibus et severis quam concinnis et venustis, qualis in historia Timaeus, in dicendo autem pueris nobis Hierocles Alabandeus, magis etiam Menecles frater eius fuit, quorum utriusque orationes sunt in primis ut Asiatico in genere laudabiles. Aliud autem genus est non tam sententiis frequentatum quam verbis volucre atque incitatum, quale est nunc Asia tota, nec flumine solum orationis, sed etiam exornato et faceto genere verborum, in quo fuit Aeschylus Cnidius et meus aequalis Milesius Aeschines. In his erat admirabilis orationis cursus, ornata sententiarum concinnitas non erat.

sed si quaero cur adulescens magis floreo dico quam senex hortensius causa reperio verissimas duo primus qui genus sum oratio asiaticus adulescentia magis concedo quam senectus genus autem asiaticus dictio duo sum unus sententiosus et arguo sententia non tam gravis et sero quam concinnus et venustus qualis in historia timaeus in dico autem puer nos hierocles alabandeus magis etiam menecles frater is sum qui uterque oratio sum in primus ut asiaticus in genus laudabilis alius autem genus sum non tam sententia frequentas quam verbum volucris atque incitas qualis sum nunc asia totus neque flumen solus oratio sed etiam exorno et facetus genus verbum in quo sum aeschylus cnidius et meus aequalis milesius aeschines in hic sum admirabilis oratio curro orno sententiaris concinnitas non sum


tum Brutus: Quid tu, inquit, quaeris alios? de te ipso nonne quid optarent rei, quid ipse Hortensius iudicaret videbamus? qui cum partiretur tecum causas,— saepe enim interfui—perorandi locum, ubi plurimum pollet oratio, semper tibi relinquebat. Faciebat ille quidem, inquam, et mihi benevolentia, credo, ductus tribuebat omnia. Sed ego quae de me populi sit opinio nescio; de reliquis hoc adfirmo, qui vulgi opinione disertissimi habiti sint, eosdem intellegentium quoque iudicio fuisse probatissimos.

tum brutus quis tu inquam quaero alius de tu ipse nonne quis opto res quis ipse hortensius iudico video qui cum partio tu causa saepe enim intersum peroro locus ubi multus polleo oratio semper tu relinquo facio ille quidem inquam et ego benevolens credo duco tribuo omnis sed ego qui de ego populus sum opinio nescio de reliquus hic adfirmo qui vulgus opinio dissero habeo sum idem intellego quoque iudicium sum probo


huic alii parem esse dicebant, alii anteponebant L. Crassum. Illud quidem certe omnes ita iudicabant, neminem esse qui horum altero utro patrono cuiusquam ingenium requireret. Equidem quamquam Antonio tantum tribuo quantum supra dixi, tamen Crasso nihil statuo fieri potuisse perfectius. Erat summa gravitas, erat cum gravitate iunctus facetiarum et urbanitatis oratorius, non scurrilis lepos, Latine loquendi accurata et sine molestia diligens elegantia, in disserendo mira explicatio; cum de iure civili, cum de aequo et bono disputaretur, argumentorum et similitudinum copia.

hic alius par sum dico alius antepono l crassus ille quidem certus omnis ita judico nemo sum qui hic alter uter patronus quisquam ingenium requiro equidem quamquam antonius tantus tribuo quantus supra dico tamen crassus nihil statuo fio possum perficio sum summus gravitas sum cum gravitas jungo facetiaris et urbanitas oratorius non scurrilis lepos latinum loquor accuro et sine molestia diligo elegantia in dissero mirus explicatio cum de ius civilis cum de aequus et bonus disputo argumentor et similitudo copia


ego autem voluntatem tibi profecto emetiar, sed rem ipsam nonduin posse videor; idque ut ignoscas, a te peto. Nec enim ex novis, ut agricolae solent, fructibus est, unde tibi reddam quod accepi—sic omnis fetus repressus est exustus- que siti flos veteris ubertatis exaruit—nec ex conditis, qui iacent in tenebris et ad quos omnis nobis aditus, qui paene solis patuit, obstructus est. Seremus igitur aliquid tamquam in inculto et derelicto solo; quod ita diligenter colemus, ut impendiis etiam augere possimus largitatem tui muneris: modo idem noster animus efficere possit quod ager, qui cum multos annos quievit, uberiores efferre fruges solet. Tum ille:

ego autem voluntas tu profecto emetior sed res ipse nonduin possum video is ut ignosco ab tu peto neque enim ex novus ut agricola soleo fructus sum unde tu reddo qui accipio sic omnis fetus reprimo sum exuro que sitis flos veto ubertas exaresco neque ex condio qui iaceo in tenebrae et ad qui omnis nos aditus qui paene sol pateo obstruo sum sero igitur aliquis tamquam in incultus et derelinquo solum qui ita diligenter colo ut impendium etiam augeo possum largitas tuus munus modo idem noster animus efficio possum qui ager qui cum multus annus quiesco uber effero frugis soleo tum ille


equidem angor animo non consili, non ingeni, non auctoritatis armis egere rem publicam, quae didiceram tractare quibusque me assuefeceram quaeque erant propria cum praestantis in re publica viri tum bene moratae et bene constitutae civitatis. Quod si fuit in re publica tempus ullum, cum extorquere arma posset e manibus iratorum civium boni civis auctoritas et oratio, tum profecto fuit cum patrocinium pacis exclusum est aut errore hominum aut timore.

equidem ango animus non consilium non ingenium non auctoritas arma ago res publicus qui disco tractaris quisque ego assuefeceram quisque sum proprius cum praesto in res publicus vir tum bene moror et bene constituo civitas qui si sum in res publicus tempus ullus cum extorqueo arma possum e manus irator civis bonus civis auctoritas et oratio tum profecto sum cum patrocinium pax excludo sum aut error homo aut timor