sed ad Calvum—is enim nobis erat propositus—revertamur; qui orator fuit cum litteris eruditior quam Curio tum etiam accuratius quoddam dicendi et exquisitius adferebat genus; quod quamquamn scienter eleganterque tractabat, nimium tamen inquirens in se atque ipse sese observans metuensque ne vitiosum colligeret, etiam verum sanguinem deperdebat. Itaque eius oratio nimia religione attenuata doctis et attente audientibus erat inlustris, a multitudine autem et a foro, cui nata eloquentia est, devorabatur.

sed ad calvus is enim nos sum propono revorto qui orator sum cum littera erudio quam curius tum etiam accuro quidam dico et exquaero affero genus qui quamquamn scienter eleganter tracto nimium tamen inquiro in sui atque ipse sui observo metuo ne vitiosus colligo etiam verus sanguis deperdo itaque is oratio nimius religio adtenuo doceo et attendo audio sum illustris ab multitudo autem et ab forum qui nata eloquentia sum devoro


praeclare, inquit Brutus, teneo qui istam turbam voluminum effecerit. Et ego [inquam]: Intellego, Brute, quem dicas; certe enim et boni aliquid adtulimus iuventuti, magnificentius quam fuerat genus dicendi et ornatius; et nocuimus fortasse, quod veteres orationes post nostras, non a me quidem— meis enim illas antepono—, sed a plerisque legi sunt desitae. Me numera, inquit, in plerisque; quamquam video mihi multa legenda iam te auctore, quae antea contemnebam.

praeclaris inquam brutus teneo qui iste turba volumen efficio et ego inquam intellego brutus qui dico certus enim et bonus aliquis affero iuventus magnificentius quam sum genus dico et orno et noceo fortasse qui vetus oratio post noster non ab ego quidem meus enim ille antepono sed ab plerusque lego sum desino ego numero inquam in plerusque quamquam video ego multus lego iam tu auctor qui antea contemno


T. Flamininum, qui cum Q. Metello consul fuit, pueri vidimus: existimabatur bene Latine, sed litteras nesciebat. Catulus erat ille quidem minime indoctus, ut a te paulo est ante dictum, sed tamen suavitas vocis et lenis appellatio litterarum bene loquendi famam confecerat. Cotta, qui se valde dilatandis litteris a similitudine Graecae locutionis abstraxerat sonabatque contrarium Catulo, subagreste quiddam planeque subrusticum, alia quidem quasi inculta et silvestri via ad eandem laudem pervenerat. Sisenna autem quasi emendator sermonis usitati cum esse vellet, ne a C. Rusio quidem accusatore deterreri potuit quo minus inusitatis verbis uteretur. Quidnam istuc est? inquit Brutus; aut quis est iste

t flamininus qui cum q metellus consul sum puer video existimo bene latinum sed littera nescio catulus sum ille quidem paruus indoctus ut ab tu paulus sum ante dico sed tamen suavitas vox et lenis appellatio litteraris bene loquor fama confacio cotta qui sui validus dilato littera ab similitudo graece locutio abstraho sono contrarius catulus subagrestis quidam planus surrusticus alius quidem quasi incultus et silvestris via ad idem laus pervenio sisenna autem quasi emendator sermo usitas cum sum volo ne ab que rusio quidem accusator deterreo possum quo paruus inusitas verbum uto quisnam iste sum inquam brutus aut quis sum iste


Inferioris autem aetatis erat proximus L. Sisenna, doctus vir et studiis optimis deditus, bene Latine loquens, gnarus rei publicae, non sine facetiis sed neque laboris multi nec satis versatus in causis; interiectusque inter duas aetates Hortensi et Sulpici nec maiorem consequi poterat et minori necesse erat cedere. Huius omnis facultas ex historia ipsius perspici potest, quae cum facile omnis vincat superiores, tum indicat tamen quantum absit a summo quamque genus hoc scriptionis nondum sit satis Latinis litteris inlustratum. Nam Q. Hortensi admodum adulescentis ingenium ut Phidiae signum simul aspectum et probatum est. Is L. Crasso Q. Scaevola consulibus primum in foro dixit et apud hos ipsos quidem consules, et cum eorum qui adfuerunt, tum ipsorum consulum qui omnis intellegentia anteibant, iudicio discessit probatus. Vndeviginti annos natus erat eo tempore, est autem L. Paullo C. Marcello consulibus mortuus: ex quo videmus eum in patronorum numero annos quattuor et quadraginta fuisse. Hoc de oratore paulo post plura dicemus; hoc autem loco voluimus aetatem eius in disparem oratorum aetatem includere. Quamquam id quidem omnibus usu venire necesse fuit, quibus paulo longior vita contigit, ut et cum multo maioribus natu quam essent ipsi et cum aliquanto minoribus compararentur. Vt Accius isdem aedilibus ait se et Pacuvium docuisse fabulam, cum ille octoginta, ipse triginta annos natus esset: sic

inferus autem aetas sum proximus l sisenna doceo vir et studium bonus dedo bene latinum loquor gnarus res publicus non sine facetia sed neque labor multus neque satis verso in causa interjacio inter duo aetas hortensius et sulpicius neque magnus consequor possum et parvus necesse sum cedo hic omnis facultas ex historia ipse perspicio possum qui cum facilis omnis vinco superus tum indico tamen quantus absum ab superus quisque genus hic scriptio nondum sum satis latinum littera inlustro nam q hortensius admodum adulescens ingenium ut phidias signum simul aspectus et probo sum is l crassus q scaevola consul primus in forum dico et apud hic ipse quidem consul et cum is qui adsum tum ipse consul qui omnis intellego anteeo iudicium discedo probo vndeviginti annus nascor sum is tempus sum autem l paulus que marcellus consul mortuus ex quo video is in patronus numerus annus quattuor et quadraginta sum hic de orator paulus post multus dico hic autem locus volo aetas is in disparis orator aetas includo quamquam is quidem omnis usus venio necesse sum qui paulus longus vito contingo ut et cum multus magnus natus quam sum ipse et cum aliquantus paruus comparo vt attius idem aedilis aio sui et pacuvius doceo fabula cum ille octoginta ipse triginta annus nascor sum sic


hoc loco Brutus: Quam vellem, inquit, de his etiam oratoribus qui hodie sunt tibi dicere liberet; et, si de 30 aliis minus, de duobus tamen quos a te scio laudari solere, Caesare et Marcello, audirem non minus libenter quam audivi de eis qui fuerunt. Cur tandem ? inquam; an exspectas quid ego iudicem de istis, qui tibi sunt aeque noti ac mihi? Mihi me hercule, inquit, Marcellus satis est notus,

hic locus brutus quam volo inquam de hic etiam orator qui hodie sum tu dico libero et si de alius paruus de duo tamen qui ab tu scio laudo soleo caesaris et marcellus audio non paruus libet quam audio de is qui sum cur tandem inquam an exspecto quis ego judico de iste qui tu sum aequus nosco atque ego ego ego herculis inquam marcellus satis sum notus


sed vivo Catone minores natu multi uno tempore oratores floruerunt. Nam et A. Albinus, is qui Graece scripsit historiam, qui consul cum L. Lucullo fuit, et litteratus et disertus fuit; et tenuit cum hoc locum quendam etiam Ser. Fulvius et una Ser. Fabius Pictor et iuris et litterarum et antiquitatis bene peritus; Quintusque Fabius Labeo fuit ornatus isdem fere laudibus. Nam Q. Metellus, is cuius quattuor filii consulares fuerunt, in primis est habitus eloquens, qui pro L. Cotta dixit accusante Africano; cuius et aliae sunt orationes et contra Ti. Gracchum exposita est in C. Fanni annalibus.

sed vivo cato paruus natus multus unus tempus orator floreo nam et ab albinus is qui graecum scribo historia qui consul cum l lucullus sum et litteratus et dissero sum et teneo cum hic locus quidam etiam seruius fulvus et unus seruius fabius pictor et ius et litteraris et antiquitas bene pereo quintusque fabius labeo sum orno idem fere laus nam q metellus is qui quattuor filius consularis sum in primus sum habitus eloquor qui pro l cotta dico accuso africanus qui et alius sum oratio et contra tiberius gracchus expono sum in que fannius annal


M. Drusus C. F., qui in tribunatu C. Gracchum conlegam iterum tribunum fregit, vir et oratione gravis et auctoritate, eique proxime adiunctus C. Drusus frater fuit. Tuus etiam gentilis, Brute, M. Pennus facete agitavit in tribunatu C. Gracchum, paulum aetate antecedens. Fuit enim M. Lepido et L. Oreste consulibus quaestor Gracchus, tribunus Pennus, illius Marci filius, qui cum Q. Aelio consul fuit; sed is omnia summa sperans aedilicius est mortuus. Nam de T. Flaminino, quem ipse vidi, nihil accepi nisi Latine diligenter locutum.

m drusus que f qui in tribunatus que gracchus collega iterum tribunus frango vir et oratio gravis et auctoritas is propior adjungo que drusus frater sum tuus etiam gentilis brutus m pennus facetus agito in tribunatus que gracchus paulus aetas antecedo sum enim m lepidus et l orestes consul quaestor gracchus tribunus pennus ille marcius filius qui cum q aelius consul sum sed is omnis summus spero aedilicius sum mortuus nam de t flamininus qui ipse video nihil accipio nisi latinum diligenter loquor


cum hoc Catone grandiores natu fuerunt C. Flaminius C. Varro Q. Maximus Q. Metellus P. Lentulus P. Crassus, qui cum superiore Africano consul fuit. Ipsum Scipionem accepimus non infantem fuisse. Filius quidem eius, is qui hunc minorem Scipionem a Paullo adoptavit, si corpore valuisset, in primis habitus esset disertus; indicant cum oratiunculae tum historia quaedam Graeca scripta dulcissime.

cum hic cato grandis natus sum que flaminius que varro q magnus q metellus p lentulus p crassus qui cum superus africanus consul sum ipse scipio accipio non infer sum filius quidem is is qui hic paruus scipio ab paulus adopto si corpus valeo in primus habitus sum dissero indico cum oratiuncula tum historia quidam graecum scribo dulcis


occiderat Sulpicius illo anno tresque proximo trium aetatum oratores erant crudelissime interfecti, Q. Catulus M. Antonius C. Iulius. [Eodem anno etiam Moloni Rhodio Romae dedimus operam et actori summo causarum et magistro.] haec etsi videntur esse a proposita oratione diversa, tamen idcirco a me proferuntur ut nostrum cursum perspicere, quoniam voluisti, Brute, possis—nam Attico haec nota sunt—et videre quem ad modum simus in spatio Q. Hortensium ipsius vestigiis persecuti. Triennium fere fuit urbs sine armis, sed oratorum aut interitu aut discessu aut fuga—nam aberant etiam adulescentes M. Crassus et Lentuli duo—primas in causis agebat Hortensius, magis magisque cottidie probabatur Antistius, Piso saepe dicebat, minus saepe Pomponius, raro Carbo, semel aut iterum Philippus. At vero ego hoc tempore omni noctes et dies in omnium doctrinarum meditatione versabar.

occido sulpicius ille annus tres propior tres aetas orator sum crudelis interfacio q catulus m antonius que iulius eos annus etiam molo rhodius roma do opera et actor superus causaris et magister hic etsi video sum ab propono oratio diverto tamen idcirco ab ego profero ut nos cursus perspicio quoniam volo brutus possum nam atticus hic nosco sum et video qui ad modus sum in spatium q hortensius ipse vestigium persequor triennium fere sum urbs sine arma sed orator aut interitus aut discessus aut fuga nam absum etiam adulescens m crassus et lentulis duo primus in causa ago hortensius magis magus cottidie probo antistius piso saepe dico paruus saepe pomponius rarus carbo semel aut iterum philippus at verus ego hic tempus omnis nox et dies in omnis doctrinaris meditatio verso


erat omnino tum mos, ut in reliquis rebus melior, sic in hoc ipso humanior, ut faciles essent in suum cuique tribuendo. memoria teneo Smyrnae me ex P. Rutilio Rufo audivisse, cum diceret adulescentulo se accidisse, ut ex senatus consulto P. Scipio et D. Brutus, ut opinor, consules de re atroci magnaque quaererent. Nam cum in silva Sila facta caedes esset notique homines interfecti insimulareturque familia, partim etiam liberi societatis eius, quae picarias de P. Cornelio L. Mummio censoribus redemisset, decrevisse senatum, ut de ea re cognoscerent et statuerent consules.

sum omnino tum mos ut in reliquus res bonus sic in hic ipse humanus ut facilis sum in suus quisque tribuo memoria teneo smyrna ego ex p rutilius rufus audio cum dico adulescentulus sui accido ut ex senatus consultum p scipio et d brutus ut opinor consul de res atrox magnus quaero nam cum in silva silus facio caedes sum nosco homo interfacio insimulo familia pars etiam liber societas is qui picaria de p cornelius l mummius censor reemo decerno senatus ut de is res cognosco et statuo consul


Tum Brutus: Amice hercule, inquit, et magnifice te laudatum puto, quem non solum principem atque inventorem copiae dixerit, quae erat magna laus, sed etiam bene meritum de populi Romani nomine et dignitate. Quo enim uno vincebamur a victa Graecia, id aut ereptum illis est aut certe nobis cum illis communicatum. Hanc autem, inquit, gloriam testimoniumque Caesaris tuae quidem supplicationi non, sed triumphis multorum antepono. Et recte quidem, inquam, Brute; modo sit hoc Caesaris iudici, non benevolentiae testimonium. Plus enim certe adtulit huic populo dignitatis, quisquis est ille, si modo est aliquis, qui non inlustravit modo sed etiam genuit in hac urbe dicendi copiam, quam 'illi, qui Ligurum castella expugnaverunt: ex quibus multi sunt, ut scitis, triumphi.

tum brutus amicus herculis inquam et magnificus tu laudo puto qui non solus princeps atque inventor copia dico qui sum magnus laus sed etiam bene mereo de populus romanus nomen et dignitas quo enim unus vinco ab vinco graecia is aut eripio ille sum aut certus nos cum ille communico hic autem inquam gloria testimonium caesar tuus quidem supplicatio non sed triumphus multus antepono et rectus quidem inquam brutus modo sum hic caesar judicium non benevolentia testimonium multus enim certus affero hic populus dignitas quisquis sum ille si modo sum aliquis qui non inlustro modo sed etiam gigno in hic urbs dico copia quam ille qui ligur castellum expugno ex qui multus sum ut scio triumphus


Q. Metellus Numidicus et eius conlega M. Silanus dicebant de re publica quod esset illis viris et consulari dignitati satis. M. Aurelius Scaurus non saepe dicebat sed polite; Latine vero in primis est eleganter locutus. Quae laus eadem in A. Albino bene loquendi fuit; nam flamen Albinus etiam in numero est habitus disertorum. Q. etiam Caepio, vir acer et fortis, cui fortuna belli crimini, invidia populi calamitati fuit.

q metellus numidicus et is collega m silanus dico de res publicus qui sum ille vis et consularis dignitas satis m aurelius scaurus non saepe dico sed polio latinum verus in primus sum eleganter loquor qui laus idem in ab albinus bene loquor sum nam flamen albinus etiam in numerus sum habitus disertor q etiam caepio vir acer et fortis qui fortuna bellum crimen invidia populus calamitas sum


sit sane, inquam, ut libet, de isto; et ego cautius posthac historiam attingam te audiente, quem rerum Romanarum auctorem laudare possum religiosissimum. Sed tum fere Pericles Xanthippi filius, de quo ante dixi, primus adhibuit doctrinam; quae quamquam tum nulla erat dicendi, tamen ab Anaxagora physico eruditus exercitationem mentis a reconditis abstrusisque rebus ad causas forensis popularis que facile traduxerat. Huius suavitate maxime hilaratae Athenae sunt, huius ubertatem et copiam admiratae eius- dem vim dicendi terroremque timuerunt.

sum sanus inquam ut libet de iste et ego caveo posthac historia attingo tu audio qui res romanaris auctor laudo possum religiosus sed tum fere pericles xanthippus filius de quo ante dico primus adhibeo doctrina qui quamquam tum nullus sum dico tamen ab anaxagoras physicus erudio exercitatio mens ab recondo abstrudo res ad causa forensis popularis que facilis traduco hic suavitas magnus hilaro athenae sum hic ubertas et copia admiror is do vis dico terror timeo


etenim si in leviorum artium studio memoriae proditum est poetas nobilis poeta- rum aequalium morte doluisse, quo tandem animo eius interitum ferre debui, cum quo certare erat gloriosius quam omnino adversarium non habere ? cum praesertim non modo numquam sit aut illius a me cursus impeditus aut ab illo meus, sed contra semper alter ab altero adiutus et communicando et monendo et favendo.

etenim si in levis ars studium memoria prodeo sum poeta nobilis poeta rus aequalis mors doleo quo tandem animus is interitus fero debeo cum quo certo sum gloriosus quam omnino adversarius non habeo cum praesertim non modo numquam sum aut ille ab ego curro impedio aut ab ille meus sed contra semper alter ab alter adiutus et communico et moneo et faveo


qui praestat igitur intellegens imperito? Magna re et difficili; si quidem magnum est scire, quibus rebus efficiatur amittaturve dicendo illud quidquid est quod aut effici dicendo oportet aut amitti non oportet. Praestat etiam illo doctus auditor indocto, quod saepe, cum oratores duo aut plures populi iudicio probantur, quod dicendi genus optimum sit intellegit. Nam illud quod populo non probatur ne intellegenti quidem auditori probari potest. Vt enim ex nervorum sono in fidibus quam scienter ei pulsi sint intellegi solet: sic ex animorum motu cernitur quid tractandis his perficiat orator.

qui praesto igitur intellego imperitus magnus res et difficilis si quidem magnus sum scio qui res efficio amitto dico ille quisquis sum qui aut efficio dico oportet aut amitto non oportet praesto etiam ille doceo auditor indoctus qui saepe cum orator duo aut multus populus iudicium probo qui dico genus bonus sum intellego nam ille qui populus non probo ne intellego quidem auditor probaris possum vt enim ex nervus sonus in fides quam scienter is pello sum intellego soleo sic ex animus motus cerno quis tracto hic perficio orator


geretur, inquam, tibi mos, quoniam me non ingeni praedicatorem esse vis sed laboris mei. Verum interponam, ut placet, alios et a M. Crasso, qui fuit aequalis Hortensi, exordiar.

gero inquam tu mos quoniam ego non ingenium praedicator sum volo sed labor meus verus interpono ut placeo alius et ab m crassus qui sum aequalis hortensius exordior


nos autem, Brute, quoniam post Hortensi clarisimi oratoris mortem orbae eloquentiae quasi tutores relicti sumus, domi teneamus eam saeptam liberal custodia et hos ignotos atque impudentis procos repudiemus tueamurque ut adultam virginem caste et ab amatorum impetu quantum possumus prohibeamus. Equidem etsi doleo me in vitam paulo serius tamquam in viam ingressum, prius quam confectum iter sit, in hanc rei publicae noctem incidisse, tamen ea consolatione sustentor quam tu mihi, Brute, adhibuisti tuis suavissimis litteris, quibus me forti animo esse oportere censebas, quod ea gessissem quae de me etiam me tacente ipsa loquerentur viverentque mortuo; quae, si recte esset, salute rei publicae, sin secus, interitu ipso testimonium meorum de re publica consiliorum darent. .

nos autem brutus quoniam post hortensius clarisimi orator mors orbus eloquentia quasi tutor relinquo sum domus teneo is saepio liberal custodia et hic ignotus atque impudens procus repudio tueor ut adolesco virgo castus et ab amator impetus quantus possum prohibeo equidem etsi doleo ego in vita paulus serus tamquam in via ingredior prior quam conficio iter sum in hic res publicus nox incido tamen is consolatio sustento quam tu ego brutus adhibeo tuus suavis littera qui ego fortis animus sum oportet censeo qui is gero qui de ego etiam ego taceo ipse loquor vivo mortuus qui si rectus sum salus res publicus sin secus interitus ipse testimonium meus de res publicus consilium do


habebat enim flebile quiddam [in questionibus] aptumque cum ad fidem faciendam tum ad misericordiam commovendam: ut verum videretur in hoc illud, quod Demosthenem ferunt ei, qui quaesivisset quid primum esset in dicendo, actionem; quid secundum, idem et idem tertium respondisse. Nulla res magis penetrat in animos eosque fingit format flectit talisque oratores videri facit, qualis ipsi se videri volunt.

habeo enim flebilis quidam in questio aptus cum ad fides facio tum ad misericordia commoveo ut verus video in hic ille qui demosthenes fero is qui quaero quis primus sum in dico actio quis secundus idem et idem tertius respondeo nullus res magis penetro in animus is fingo formo flecto talis orator video facio qualis ipse sui video volo


eodem tempore Moloni dedimus operam; dictatore enim Sulla legatus ad senatum de Rhodiorum praemiis venerat. Itaque prima causa publica pro Sex. Roscio dicta tantum commendationis habuit ut non ulla esset quae non digna nostro patrocinio videretur. Deinceps inde multae, quas nos diligenter elaboratas et tamquam elucubratas adferebamus.

idem tempus molo do opera dictator enim sulla legatus ad senatus de rhodius praemium venio itaque primus causa publicus pro sex roscius dictum tantus commendatio habeo ut non ullus sum qui non dignus noster patrocinium video deinceps inde multus qui nos diligenter elaboro et tamquam elucubro affero