de materia loquor orationis etiam nunc, non de ipso genere dicendi. Volo enim prius habeat orator rem de qua dicat, dignam auribus eruditis, quam cogitet quibus verbis quidque dicat ; quem etiam, quo grandior sit et quodam modo excelsior, ut de Pericle dixi supra, ne physicorum quidem esse ignarum volo. Omnia profecto, cum se a caelestibus rebus referet ad humanas, excelsius magnificentiusque et dicet et sentiet.

de materia loquor oratio etiam nunc non de ipse genus dico volo enim prior habeo orator res de qui dico dignus auris erudio quam cogito qui verbum quisque dico qui etiam quo grandis sum et quidam modo excello ut de periculum dico supra ne physicus quidem sum ignarus volo omnis profecto cum sui ab caelestis res refero ad humanus excello magnificentiusque et dico et sentio


at vero hic noster, quem principem ponimus, gravis acer ardens, si ad hoc unum est natus aut in hoc solo se exercuit aut huic generi studuit uni nec suam copiam cum illis duobus generibus temperavit, maxime est contemnendus. Ille enim summissus, quod acute et veteratorie dicit, sapiens iam, medius suavis, hic autem copiosissimus, si nihil aliud est, vix satis sanus videri solet. Qui enim nihil potest tranquille, nihil leniter, nihil partite definite distincte facete dicere, praesertim cum causae partim totae sint eo modo partim aliqua ex parte tractandae si is non praeparatis auribus inflammare rem coepit, furere apud sanos et quasi inter sobrios bacchari vinulentus videtur.

at verus hic noster qui princeps pono gravis acer ardeo si ad hic unus sum nascor aut in hic solum sui exerceo aut hic gener studeo unus neque suus copia cum ille duo genus tempero magnus sum contemno ille enim summitto qui acuo et veteratorius dico sapio iam medius suavis hic autem copiosus si nihil alius sum vix satis sanus video soleo qui enim nihil possum tranquillus nihil lenis nihil partio definio distinguo facetus dico praesertim cum causa pars totus sum is modo pars aliqui ex pars tracto si is non praeparo auris inflammaris res coepio furo apud sanus et quasi inter sobrius baccharis vinulentus video


referamus nos igitur ad eum quem volumus incohandum et ea demum eloquentia informandum quam in nullo cognovit Antonius. magnum opus omnino et arduum, Brute, conamur; sed nihil difficile amanti puto. Amo autem et semper amavi ingenium studia mores tuos. Incendor porro cotidie magis non desiderio solum, quo quidem conficior, congressus nostros, consuetudinem victus, doctissimos sermones requirens tuos, sed etiam incredibili fama virtutum admirabilium, quae specie dispares prudentia coniunguntur.

refero nos igitur ad is qui volo incoho et is demum eloquentia informo quam in nullus cognosco antonius magnus opus omnino et arduus brutus conor sed nihil difficilis amo puto amo autem et semper amo ingenium studium mos tuus incendo porro cottidie magis non desiderium solus quo quidem confacio congredior noster consuetudo vinco doceo sermo requiro tuus sed etiam incredibilis fama virtus admirabilis qui species disparis prudentia conjungo


nunc enim tantum quisque laudat quantum se posse sperat imitari. Sed tamen eos studio optimo iudicio minus firmo praeditos docere quae sit propria laus Atticorum non alienum puto.

nunc enim tantus quisque laudo quantus sui possum spero imitor sed tamen is studium bonus iudicium paruus firmus praeditus doceo qui sum proprius laus atticus non alienus puto


contemplabatur aliquem e quo similitudinem duceret, sed ipsius in mente insidebat species pulchritudinis eximia quaedam, quam intuens in eaque defixus ad illius similitudinem artem et manum dirigebat. vt igitur in formis et figuris est aliquid perfectum et excellens, cuius ad cogitatam speciem imitando referuntur eaque sub oculos ipsa cadit, sic perfectae eloquentiae speciem animo videmus, effigiem auribus quaerimus.

contemplo aliquis e quo similitudo duco sed ipse in mens insideo species pulchritudo eximius quidam quam intueor in is defigo ad ille similitudo ars et manus dirigo vt igitur in forma et figura sum aliquis perficio et excello qui ad cogito species imito refero is sub oculus ipse cado sic perficio eloquentia species animus video effigies auris quaero


itaque M. Antonius, cui vel primas eloquentiae patrum nostrorum tribuebat aetas, vir natura peracutus et prudens, in eo libro quem unum reliquit disertos ait se vidisse multos, eloquentem omnino neminem. Insidebat videlicet in eius mente species eloquentiae, quam cernebat animo, re ipsa non videbat. Vir autem acerrimo ingenio—sic enim fuit—multa et in se et in aliis desiderans neminem plane qui recte appellari eloquens posset videbat; quod si ille nec se nec L. Crassum eloquentem putavit,

itaque m antonius qui vel primus eloquentia pater noster tribuo aetas vir natura peracutus et prudens in is liber qui unus relinquo dissero aio sui video multus eloquor omnino nemo insideo videlicet in is mens species eloquentia quam cerno animus res ipse non video vir autem acer ingenium sic enim sum multus et in sui et in alius desidero nemo planus qui rectus appello eloquor possum video qui si ille neque sui neque l crassus eloquor puto


sed tamen, quoniam et hunc tu oratorem cum eius studiosissimo Pammene, cum esses Athenis, totum diligentissime cognovisti nec eum dimittis e manibus et tamen nostra etiam lectitas, vides profecto ilium multa perficere, nos multa conari, ilium posse, nos velle quocumque modo causa postulet dicere. Nam ille magnus et successit ipse magnis et maximos oratores habuit aequalis; nos minus. Magnum fecissemus, si quidem potuissemus quo contendimus pervenire in ea urbe in qua, ut ait Antonius, auditus eloquens nemo erat.

sed tamen quoniam et hic tu orator cum is studiosus pammenes cum sum athenae totus diligens cognosco neque is dimitto e manus et tamen noster etiam lectito video profecto ille multus perficio nos multus conor ille possum nos volo quicumque modo causa postulo dico nam ille magnus et succedo ipse magnus et magnus orator habeo aequalis nos paruus magnus facio si quidem possum quo contendo pervenio in is urbs in qui ut aio antonius audio eloquor nemo sum


quod si ita est—nec vero aliter existimo— quid, ipsi suis sensibus non moventur? nihilne eis inane videtur, nihil inconditum, nihil curtum, nihil claudicans, nihil redundans? in versu quidem theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut brevior aut longior; nec vero multitudo pedes novit nec ullos numeros tenet nec illud quod offendit aut curat aut in quo offendit intellegit; et tamen omnium longitudinum et brevitatum in sonis sicut acutarum graviumque vocum iudicium ipsa natura in auribus nostris conlocavit.

qui si ita sum neque verus aliter existimo quis ipse suus sensus non moveo nihil is inanis video nihil inconditus nihil curtus nihil claudico nihil redundo in verro quidem theatrum totus exclamo si sum unus syllaba aut brevis aut longus neque verus multitudo pes nosco neque ullus numerus teneo neque ille qui offendo aut curo aut in quo offendo intellego et tamen omnis longitudo et brevitas in sonus sicut acutaris gravis vox iudicium ipse natura in auris noster conloco


ergo ille tenuis orator, modo sit elegans, nec in faciendis verbis erit audax et in transferendis verecundus et parcus et in priscis in reliquisque ornamentis et verborum et sententiarum demissior; ea translatione fortasse crebrior, qua frequentissime sermo omnis utitur non modo urbanorum, sed etiam rusticorum: si quidem est eorum gemmare vitis, sitire agros, laetas esse segetes, luxuriosa frumenta.

ergo ille tenuis orator modo sum elego neque in facio verbum sum audax et in transfero verecundus et parcus et in priscus in reliquus ornamentum et verbum et sententiaris demissus is translatio fortasse creber qui frequens sermo omnis uto non modo urbanus sed etiam rusticus si quidem sum is gemmaris vita sitio ager laeto sum seges luxuriosus frumentum


ego autem, etiam si quorundam grandis et ornata vox est poetarum, tamen in ea cum licentiam statuo maiorem esse quam in nobis faciendorum iungendorumque verborum, tum etiam non nulli eorum voluntati vocibus magis quam rebus inserviunt; nec vero, si quid est unum inter eos simile—id autem est iudicium electioque verborum—, propterea cete- rarum rerum dissimilitudo intellegi non potest; sed id nec dubium est et, si quid habet quaestionis, hoc tamen ipsum ad id quod propositum est non est necessarium. Seiunctus igitur orator a philosophorum eloquentia, a sophistarum, ab historicorum, a poetarum explicandus est nobis qualis futurus sit.

ego autem etiam si quidam grandis et orno vox sum poetaris tamen in is cum licentia statuo magnus sum quam in nos facio jungo verbum tum etiam non nullus is voluntas vox magis quam res inservio neque verus si quis sum unus inter is similis is autem sum iudicium electio verbum propterea cetus raris res dissimilitudo intellego non possum sed is neque dubius sum et si quis habeo quaestio hic tamen ipse ad is qui propono sum non sum necessarius sejungo igitur orator ab philosophus eloquentia ab sophistaris ab historicus ab poetaris explico sum nos qualis sum sum


sunt enim pleraque apta huius ipsius oratoris de quo loquor parsimoniae. Nam illa de quibus ante dixi huic acuto fugienda sunt: paria paribus relata et similiter conclusa eodemque pacto cadentia et immutatione litterae quasi quaesitae venustates, ne elaborata concinnitas et quoddam aucupium delectationis manifesto deprehensum appareat;

sum enim plerusque apto hic ipse orator de quo loquor parsimonia nam ille de qui ante dico hic acuo fugio sum par par refero et similis concludo idem pacisco cado et immutatio littera quasi quaero venustas ne elaboro concinnitas et quidam aucupium delectatio manifesto deprehendo appareo


at non est unum nec idem quod voce iucundum est et quod moderatione absolutum et quod inluminatum genere verborum; quamquam id quidem finitimum est numero, quia per se plerumque perfectum est; compositio autem ab utroque differt, quae tota servit gravitati vocum aut suavitati. Haec igitur fere sunt in quibus rei natura quaerenda sit.

at non sum unus neque idem qui vox iucundus sum et qui moderatio absolvo et qui inlumino genus verbum quamquam is quidem finitimus sum numerus quia per sui plerusque perficio sum compositio autem ab uterque differo qui totus servio gravitas vox aut suavitas hic igitur fere sum in qui res natura quaero sum


haec tractasse Thrasymachum Calchedonium primum et Leontinum ferunt Gorgiam, Theodorum inde Byzantium multosque alios, quos logodaida/lous appellat in Phaedro Socrates; quorum satis arguta multa, sed ut modo primumque nascentia minuta et versiculorum similia quaedam nimiumque depicta. Quo magis sunt Herodotus Thucydidesque mirabiles; quorum aetas cum in eorum tempora quos nominavi incidisset, longissime tamen ipsi a talibus deliciis vel potius ineptiis afuerunt. Alter enim sine ullis salebris quasi sedatus amnis fluit, alter incitatior fertur et de bellicis rebus canit etiam quodam modo bellicum; primisque ab his, ut ait Theophrastus, historia commota est, ut auderet uberius quam superiores et ornatius dicere.

hic tracto thrasymachus calchedonium primus et leontinus fero gorgias theodorus inde byzantium multi alius qui logodaida lous appello in phaedrus socrates qui satis arguo multus sed ut modo primus nasco minuo et versiculus similis quidam nimius depingo quo magis sum herodotus thucydides mirabilis qui aetas cum in is tempus qui nomino incido longus tamen ipse ab talis deliciae vel potis ineptia asum alter enim sine ullus salebra quasi sedo amnis fluo alter incito fero et de bellicus res cano etiam quidam modo bellicus primus ab hic ut aio theophrastus historia commoveo sum ut audeo uber quam superus et orno dico


qua re etiam paeana qui dixit aptiorem, in quo esset longa postrema, vidit parum, quoniam nihil ad rem est, postrema quam longa sit. Iam paean, quod pluris habeat syllabas quam tris, numerus a quibusdam, non pes habetur. Est quidem, ut inter omnis constat antiquos, Aristotelem, Theophrastum, Theodectem, Ephorum, unus aptissimus orationi vel orienti vel mediae; putant illi etiam cadenti, quo loco mihi videtur aptior creticus. Dochmius autem e quinque syllabis, brevi, duabus longis, brevi, longa, ut est hoc: Amicos tenes, quovis loco aptus est, dum semel ponatur: iteratus aut continuatus numerum apertum et nimis insignem facit.

qui res etiam paeana qui dico aptus in quo sum longus postremo video parum quoniam nihil ad res sum postremo quam longus sum iam paean qui multus habeo syllaba quam tres numerus ab quidam non pes habeo sum quidem ut inter omnis consto antiqui aristotelis theophrastus theodectem ephorus unus aptus oratio vel orior vel medius puto ille etiam cado quo locus ego video aptus creticus dochmius autem e quinque syllo brevis duo longus brevis longus ut sum hic amicus teneo quovis locus aptus sum dum semel pono itero aut continuo numerus aperio et nimis insignis facio


conlocabuntur igitur verba, aut ut inter se quam aptissime cohaereant extrema cum primis eaque sint quam suavissimis vocibus, aut ut forma ipsa concinnitasque verborum conficiat orbem suum, aut ut comprehensio numerose et apte cadat. Atque illud primum videamus quale sit, quod vel maxime desiderat diligentiam, ut fiat quasi structura quaedam nec tamen fiat operose; nam esset cum infinitus tum puerilis labor; quod apud Lucilium scite exagitat in Albucio Scaevola: quam lepide lexis compostae ut tesserulae omnes arte pavimento atque emblemate vermiculato!

conloco igitur verbum aut ut inter sui quam aptus cohaereo exter cum primus is sum quam suavis vox aut ut forma ipse concinnitas verbum confacio orbis suus aut ut comprehensio numerosus et aptus cado atque ille primus video qualis sum qui vel magnus desidero diligentia ut fio quasi structura quidam neque tamen fio operosus nam sum cum infinitus tum puerilis labor qui apud lucilius scio exagito in albucius scaevola quam lepidus lexis conpono ut tesserula omnis ars pavimentum atque emblema vermiculor


ut censoriae tabulae loquuntur, audeo dicere, non fabrorum aut procorum; planeque duorum virorum iudicium aut trium virorum capitalium aut decem virorum stlitibus iudicandis dico numquam. Et quid dixit Accius? video sepulcra duo duorum corporum; idemque mulier una duum virum. quid verum sit intellego; sed alias ita loquor ut concessum est, ut hoc pro deum dico vel pro deorum, alias ut necesse est, cum trium virum, non virorum, et sestertium nummum, non sestertiorum nummorum, quod in his consuetudo varia non est.

ut censorius tabula loquor audeo dico non faber aut procus planus duo vir iudicium aut tres vir capitalis aut decem vir stlitibus judico dico numquam et quis dico attius video sepulcrum duo duo corpus idem mulier unus duum vir quis verus sum intellego sed alius ita loquor ut concedo sum ut hic pro deus dico vel pro deus alius ut necesse sum cum tres vir non vir et sestertius nummus non sestertium nummus qui in hic consuetudo vario non sum


horum uterque Isocratem aetate praecurrit, ut eos ille moderatione, non inventione vicerit. Est enim, ut in transferendis faciendisque verbis tranquillior sic in ipsis numeris sedatior. Gorgias autem avidior est generis eius et his festivitatibus—sic enim ipse censet—insolentius abutitur; quas Isocrates tamen, cum audivisset adulescens in Thessalia senem iam Gorgiam, moderatius temperavit. Quin etiam se ipse tantum quantum aetate procedebat—prope enim centum confecit annos—relaxabat a nimia necessitate numerorum, quod declarat in eo libro quem ad Philippum Macedonem scripsit, cum iam admodum esset senex; in quo dicit sese minus iam servire numeris quam solitus esset. Ita non modo superiores sed etiam se ipse correxerat.

hic uterque isocrates aetas praecurro ut is ille moderatio non inventio vinco sum enim ut in transfero faciendisque verbum tranquillus sic in ipse numerus sedo gorgias autem avidus sum genus is et hic festivitas sic enim ipse censeo insolens abutor qui isocrates tamen cum audio adulescens in thessalia senex iam gorgias moderatus tempero quin etiam sui ipse tantus quantus aetas procedo prope enim centum confacio annus relaxabat ab nimius necessitas numerus qui declaro in is liber qui ad philippus macedonem scribo cum iam admodum sum senex in quo dico sui paruus iam servio numerus quam soleo sum ita non modo superus sed etiam sui ipse corrigo


quod si ea quae dixi non ita essent, quis tamen se tam durum agrestemque praeberet qui hanc mihi non daret veniam, ut cum meae forenses artes et actiones publicae concidissent, non me aut desidiae, quod facere non possum, aut maestitiae, cui resisto, potius quam litteris dederem? quae quidem me antea in iudicia atque in curiam deducebant, nunc oblectant domi; nec vero talibus modo rebus qualis hic liber continet, sed multo etiam gravioribus et maioribus; quae si erunt perfectae, profecto maximis rebus forensibus nostris inclusae litterae respondebunt. Sed ad institutam disputationem revertamur.

qui si is qui dico non ita sum quis tamen sui tam durus agrestis praebeo qui hic ego non do venio ut cum meus forensis ars et actio publicus concido non ego aut desidia qui facio non possum aut maestitia qui resisto potis quam littera dedo qui quidem ego antea in iudicium atque in curia deduco nunc oblecto domus neque verus talis modo res qualis hic liber contineo sed multus etiam gravis et magnus qui si sum perficio profecto magnus res forensis noster includo littera respondeo sed ad instituo disputatio revorto


esse ergo in oratione numerum quendam non est difficile cognoscere. Iudicat enim sensus; in quo est iniquum quod accidit non agnoscere, si cur id accidat reperire nequeamus. Neque enim ipse versus ratione est cognitus, sed natura atque sensu, quem dimensa ratio docuit quid accideret. Ita notatio naturae et animadversio peperit artem. Sed in versibus res est apertior, quamquam etiam a modis quibusdam cantu remoto soluta esse videtur oratio maximeque id in optimo quoque eorum poetarum qui lurikoi\ a Graecis no- minantur, quos cum cantu spoliaveris, nuda paene remanet oratio.

sum ergo in oratio numerus quidam non sum difficilis cognosco iudico enim sensus in quo sum iniquus qui accido non agnosco si cur is accido reperio nequeo neque enim ipse verro ratio sum cognosco sed natura atque sentio qui dimetior ratio doceo quis accido ita notatio natura et animadversio pario ars sed in versus res sum aperio quamquam etiam ab modus quidam cantus removeo solvo sum video oratio magnus is in bonus quoque is poetaris qui lurikoi ab graecum no mino qui cum cantus spolio nudo paene remaneo oratio


non adsequimur; at quid sequi deceat videmus. Nec enim nunc de nobis, sed de re dicimus; in quo tantum abest ut nostra miremur, et usque eo difficiles ac morosi sumus, ut nobis non satis faciat ipse Demosthenes; qui quamquam unus eminet inter omnis in omni genere dicendi, tamen non semper implet auris meas; ita sunt avidae et capaces et saepe aliquid immensum infinitumque desiderant.

non assequor at quis sequor decet video neque enim nunc de nos sed de res dico in quo tantus absum ut noster miro et usque is difficilis atque morosus sum ut nos non satis facio ipse demosthenes qui quamquam unus emineo inter omnis in omnis genus dico tamen non semper impleo auris meus ita sum avidus et capax et saepe aliquis immensus infinitus desidero


et apud Graecos quidem iam anni prope quadringenti sunt cum hoc probatur; nos nuper agnovimus. Ergo Ennio licuit vetera contemnenti dicere: versibus, quos olim Fauni vatesque canebant, mihi de antiquis eodem modo non licebit? praesertim cum dicturus non sim ante hunc, ut ille, nec quae sequuntur: Nos ausi reserare;—egi enim audivique non nullos, quorum prope modum absolute concluderetur oratio. Quod qui non possunt, non est eis satis non contemni, laudari etiam volunt. Ego autem illos ipsos laudo idque merito, quorum se isti imitatores esse dicunt, etsi in eis aliquid desidero, hos vero minime, qui nihil illorum nisi vitium sequuntur, cum a bonis absint longissime.

et apud graeci quidem iam annus prope quadringenti sum cum hic probo nos nuper anosco ergo ennius licet vetero contemno dico versus qui olim faunus vates caneo ego de antiquus idem modo non liceo praesertim cum dico non sum ante hic ut ille neque qui sequor nos audeo reseraris ago enim audio non nullus qui prope modus absolvo concludo oratio qui qui non possum non sum is satis non contemno laudo etiam volo ego autem ille ipse laudo is mereo qui sui iste imitator sum dico etsi in is aliquis desidero hic verus paruus qui nihil ille nisi vitium sequor cum ab bonus absum longus


adhibenda est igitur numerosa oratio, si aut laudandum est aliquid ornatius, ut nos in accusationis secundo de Siciliae laude diximus, ut in senatu de consulatu meo, aut exponenda narratio, quae plus dignitatis desiderat quam doloris, ut in quarto accusationis de Hennensi Cerere, de Segestana Diana, de Syracusarum situ diximus. Saepe etiam in amplificanda re concessu omnium funditur numerose et volubiliter oratio. Id nos fortasse non perfecimus, conati quidem saepissime sumus; quod plurimis locis perorationes nostrae voluisse nos atque animo contendisse declarant. Id autem tum valet cum is qui audit ab oratore iam obsessus est ac tenetur. Non enim id agit ut insidietur et observet, sed iam favet processumque vult dicendique vim admirans non anquirit quid reprehendat.

adhibeo sum igitur numerosus oratio si aut laudo sum aliquis orno ut nos in accusatio secundus de sicilia laus dico ut in senatus de consulatus meus aut expono narratio qui multus dignitas desidero quam dolor ut in quartum accusatio de hennensis ceres de segestanus diana de syracusaris sino dico saepe etiam in amplifico res concedo omnis fundo numerosus et volubilis oratio is nos fortasse non perficio conor quidem saepis sum qui multus locus peroratio noster volo nos atque animus contendo declaro is autem tum valeo cum is qui audio ab orator iam obsideo sum atque teneo non enim is ago ut insidior et observo sed iam faveo procedo volo dico vis admiror non anquiro quis reprehendo


quoniam tria videnda sunt oratori: quid dicat et quo quidque loco et quo modo, dicendum omnino est quid sit optimum in singulis, sed aliquanto secus atque in tradenda arte dici solet. Nulla praecepta ponemus, neque enim id suscepimus, sed excellentis eloquentiae speciem et formam adumbrabimus; nec quibus rebus ea paretur exponemus, sed qualis nobis esse videatur.

quoniam tres video sum orator quis dico et quo quisque locus et quo modo dico omnino sum quis sum bonus in singuli sed aliquantus secus atque in trado ars dico soleo nullus praecipio pono neque enim is suscipio sed excello eloquentia species et forma adumbro neque qui res is paro expono sed qualis nos sum video


quoniam igitur causam quoque ostendimus, naturam nunc—id enim erat tertium—si placet explicemus; quae disputatio non huius instituti sermonis est, sed artis intimae. Quaeri enim potest, qui sit orationis numerus et ubi sit positus et natus ex quo, et is unusne sit an duo an plures quaque ratione componatur et ad quam rem et quando et quo loco et quem ad modum adhibitus aliquid voluptatis adferat.

quoniam igitur causa quoque ostendo natura nunc is enim sum tertius si placeo explico qui disputatio non hic institus sermo sum sed ars intimus quaero enim possum qui sum oratio numerus et ubi sum pono et nascor ex quo et is unus sum an duo an multus quisque ratio compono et ad quam res et quando et quo locus et qui ad modus adhibeo aliquis voluptas affero


genus autem hoc orationis neque totum adsumendum est ad causas forensis neque omnino repudiandum, si enim semper utare, cum satietatem adfert tum quale sit etiam ab imperitis agnosci- tur; detrahit praeterea actionis dolorem, aufert humanum sensum auditoris, tollit funditus veritatem et fidem. Sed quoniam adhibenda non numquam est, primum videndum est quo loco, deinde quam diu retinenda sit, tum quot modis commutanda.

genus autem hic oratio neque totus adsumo sum ad causa forensis neque omnino repudio si enim semper utaris cum satietas affero tum qualis sum etiam ab imperitus agnosco tur detraho praeterea actio dolor aufero humanus sensus auditor tollo fundus veritas et fides sed quoniam adhibeo non numquam sum primus video sum quo locus deinde quam diu retineo sum tum quot modus commuto


est autem quid deceat oratori videndum non in sententiis solum sed etiam in verbis. Non enim omnis fortuna, non omnis honos, non omnis auctoritas, non omnis aetas nec vero locus aut tempus aut auditor omnis eodem aut verborum genere tractandus est aut sententiarum semperque in omni parte orationis ut vitae quid deceat est considerandum; quod et in re de qua agitur positum est et in personis eteorum qui dicunt et eorum qui audiunt.

sum autem quis decet orator video non in sententia solus sed etiam in verbum non enim omnis fortuna non omnis honor non omnis auctoritas non omnis aetas neque verus locus aut tempus aut auditor omnis idem aut verbum genus tracto sum aut sententiaris semper in omnis pars oratio ut vita quis decet sum considero qui et in res de qui ago pono sum et in persona eteorum qui dico et is qui audio


'at ius profitentur etiam qui nesciunt; eloquentiam autem illi ipsi qui consecuti sunt tamen ea se valere dissimulant.' propterea quod prudentia hominibus grata est, lingua suspecta. Num igitur aut latere eloquentia potest aut id quod dissimulat effugit aut est periculum ne quis putet in magna arte et gloriosa turpe esse docere alios id quod ipsi fuerit honestissimum discere?

at ius profiteor etiam qui nescio eloquentia autem ille ipse qui consequor sum tamen is sui valeo dissimulo propterea qui prudentia homo gratus sum lingua suspicio num igitur aut lateo eloquentia possum aut is qui dissimulo effugio aut sum periculum ne quis puto in magnus ars et gloriosus turpis sum doceo alius is qui ipse sum honestus disco


in idem genus orationis—loquor enim de illa modica ac temperata—verborum cadunt lumina omnia, multa etiam sententiarum; latae eruditaeque disputationes ab eodem explicabuntur et loci communes sine contentione dicentur. Quid multa? e philosophorum scholis tales fere evadunt; et nisi coram erit comparatus ille fortior, per se hic quem dico probabitur.

in idem genus oratio loquor enim de ille modicus atque tempero verbum cado lumen omnis multus etiam sententiaris fero erudio disputatio ab idem explico et locus communis sine contentio dico quis multus e philosophus schola talis fere evado et nisi coram sum comparo ille fortis per sui hic qui dico probo


quod ab eis vere quadam ex parte, non totum dicitur. Nam neminem in eo genere scientius versatum Isocrate confitendum est, sed princeps inveniendi fuit Thrasymachus, cuius omnia nimis etiam exstant scripta numerose. Nam, ut paulo ante dixi, paria paribus adiuncta et similiter definita itemque contrariis relata contraria, quae sua sponte, etiam si id non agas, cadunt plerumque numerose, Gorgias primum invenit, sed eis est usus intemperatius. Id autem est genus, ut ante dictum est, ex tribus partibus conlocationis alterum.

qui ab is verus quidam ex pars non totus dico nam nemo in is genus scio verso isocrates confiteor sum sed princeps invenio sum thrasymachus qui omnis nimis etiam exsto scribo numerosus nam ut paulus ante dico par par adjungo et similis definio ito contrarius refero contrarius qui suus sponte etiam si is non ago cado plerusque numerosus gorgias primus invenio sed is sum utor intemperatius is autem sum genus ut ante dico sum ex tres pars conlocatio alter


istorum enim iudicio, si solum illud est Atticum, ne Pericles quidem dixit Attice, cui primae sine controversia deferebantur; qui si tenui genere uteretur, numquam ab Aristophane poeta fulgere tonare permiscere Graeciam dictus esset. Dicat igitur Attice venustissimus ille scriptor ac politissimus Lysias—quis enim id possit negare?—, dum intellegamus hoc esse Atticum in Lysia, non quod tenuis sit atque inornatus, sed quod nihil habeat insolens aut ineptum; ornate vero et graviter et copiose dicere aut Atticorum sit aut ne sit Aeschines neve Demosthenes Atticus.

iste enim iudicium si solus ille sum atticus ne pericles quidem dico atticus qui primus sine controversia defero qui si tenuis genus uto numquam ab aristophanes poeta fulgeo tonaris permisceo graecia dico sum dico igitur atticus venustus ille scriptor atque polio lysias quis enim is possum nego dum intellego hic sum atticus in lysias non qui tenuis sum atque inornatus sed qui nihil habeo insoleo aut ineptus orno verus et gravis et copiosus dico aut atticus sum aut ne sum aeschines neve demosthenes atticus


loquuntur cum doctis, quorum sedare animos malunt quam incitare, et de rebus placatis ac minime turbulentis docendi causa non capiendi loquuntur, ut in eo ipso, quod delectationem aliquam dicendo aucupentur, plus non nullis quam necesse sit facere videantur. Ergo ab hoc genere non difficile est hanc eloquentiam, de qua nunc agitur, secernere.

loquor cum doceo qui sedaris animus malo quam incitaris et de res placo atque paruus turbulentus doceo causa non capio loquor ut in is ipse qui delectatio aliqui dico aucupo multus non nullus quam necesse sum facio video ergo ab hic genus non difficilis sum hic eloquentia de qui nunc ago secerno


atque alias etiam dicendi quasi virtutes sequetur: brevitatem, si res petet; saepe etiam rem dicendo subiciet oculis; saepe supra feret quam fieri possit; significatio saepe erit maior quam oratio; saepe hilaritas, saepe vitae naturarumque imitatio. hoc in genere—nam quasi silvam vides—omnis eluceat oportet eloquentiae magnitudo.

atque alius etiam dico quasi virtus sequor brevitas si res peto saepe etiam res dico subicio oculus saepe supra fero quam fio possum significatio saepe sum magnus quam oratio saepe hilaritas saepe vita natura imitatio hic in genus nam quasi silva video omnis eluceo oportet eloquentia magnitudo


sed multum interest inter hoc dicendi genus et superiora. Qui in illo subtili et acuto elaboravit ut callide arguteque diceret, nec quicquam altius cogitavit, hoc uno perfecto magnus orator est, et si non maximus; minimeque in lubrico versabitur et, si semel constiterit, numquam cadet. Medius ille autem, quem modicum et temperatum voco, si modo suum illud satis instruxerit, non extimescet ancipites dicendi incertosque casus; etiam si quando minus succedet, ut saepe fit, magnum tamen periculum non adibit: alte enim cadere non potest.

sed multus intersum inter hic dico genus et superus qui in ille subtilis et acuo elaboro ut callidus arguo dico neque quisquam altus cogito hic unus perficio magnus orator sum et si non magnus minimus in lubricus verso et si semel consto numquam cado medus ille autem qui modicus et tempero voco si modo suus ille satis instruo non extimesco anceps dico incertus casus etiam si quando paruus succedo ut saepe fio magnus tamen periculum non adeo altus enim cado non possum


at haec interdum temperanda et varianda sunt. Quod igitur in accusationis septem libris non reperitur genus? quod in Habiti? quod in Corneli? quod in plurimis nostris defensionibus? quae exempla selegissem, nisi vel nota esse arbitrarer vel ipsi possent legere qui quaererent. Nulla est enim ullo in genere laus cuius in nostris orationibus non sit aliqua si non perfectio, at conatus tamen atque adumbratio.

at hic interdum tempero et vario sum qui igitur in accusatio septem liber non reperio genus qui in habeo qui in cornelis qui in multus noster defensio qui exemplum selego nisi vel nosco sum arbitror vel ipse possum lego qui quaero nullus sum enim ullus in genus laus qui in noster oratio non sum aliqui si non perfectio at conor tamen atque adumbratio


'at dignitatem docere non habet.' certe, si quasi in ludo; sed si monendo, si cohortando, si percontando, si communicando, si interdum etiam una legendo, audiendo, nescio cum docendo etiam aliquid aliquando possis meliores facere, cur nolis? an quibus verbis sacrorum alienatio fiat docere honestum est: quibus ipsa sacra retineri defendique possint non honestum est?

at dignitas doceo non habeo certus si quasi in ludo sed si moneo si cohorto si perconto si communico si interdum etiam unus lego audio nescio cum doceo etiam aliquis aliquando possum bonus facio cur nolo an qui verbum sacer alienatio fio doceo honestus sum qui ipse sacer retineo defendo possum non honestus sum


ad Atticorum igitur auris teretes et religiosas qui se accommodant, ei sunt existimandi Attice dicere. Quorum genera plura sunt; hi unum modo quale sit suspicantur. Putant enim qui horride inculteque dicat, modo id eleganter enucleateque faciat, eum solum Attice dicere. Errant, quod solum; quod Attice, non falluntur.

ad atticus igitur auris teres et religiosus qui sui accommodo is sum existimo atticus dico qui genus multus sum hic unus modo qualis sum suspicor puto enim qui horridus incultus dico modo is eleganter enucleate facio is solus atticus dico erro qui solus qui atticus non fallo


tota mihi causa pro Caecina de verbis interdicti fuit: res involutas definiendo explicavimus, ius civile laudavimus, verba ambigua distinximus. Fuit ornandus in Manilia lege Pompeius: temperata oratione ornandi copiam persecuti sumus. Ius omne retinendae maiestatis Rabiri causa continebatur: ergo in ea omni genere amplificationis exarsimus.

totus ego causa pro caecina de verbum interdictum sum res involvo definio explicavimus ius civilis laudo verbum ambiguus distinguo sum orno in manilius lex pompejus tempero oratio orno copia persequor sum ius omnis retineo maiestas rabirius causa contineo ergo in is omnis genus amplificatio exardeo


atqui si Antonio Crassus eloquens visus non est aut sibi ipse, numquam Cotta visus esset, numquam Sulpicius, numquam Hortensius; nihil enim ample Cotta, nihil leniter Sulpicius, non multa graviter Hortensius; superiores magis ad omne genus apti, Crassum dico et Antonium. Ieiunas igitur huius multiplicis et aequabiliter in omnia genera fusae orationis auris civitatis accepimus, easque nos primi, quicumque eramus et quantulumcumque dicebamus, ad huius generis audiendi incredibilia studia convertimus.

atqui si antonius crassus eloquor video non sum aut sui ipse numquam cotta video sum numquam sulpicius numquam hortensius nihil enim amplus cotta nihil lenis sulpicius non multus gravis hortensius superus magis ad omnis genus aptus crassus dico et antonius jejuno igitur hic multiplex et aequabilis in omnis genus fundo oratio auris civitas accipio eo nos primus quicumque sum et quantulus dico ad hic genus audio incredibilis studium converto


sic eloquentia haec forensis spreta a philosophis et repudiata multis quidem illa adiumentis magnisque caruit, sed tamen ornata verbis atque sententiis iactationem habuit in populo nec paucorum iudicium reprehensionemque pertimuit: ita et doctis eloquentia popularis et disertis elegans doctrina defuit.

sic eloquentia hic forensis sperno ab philosophus et repudio multus quidem ille adjumentum magnus careo sed tamen orno verbum atque sententia iactatio habeo in populus neque paucus iudicium reprehensio pertimesco ita et doceo eloquentia popularis et dissero elego doctrina desum