Topica

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Cum omnis ratio diligens disserendi duas habeat partis, unam inveniendi alteram iudicandi, utriusque princeps, ut mihi quidem videtur, Aristoteles fuit. Stoici autem in altera elaboraverunt; iudicandi enim vias diligenter persecuti sunt ea scientia quam dialektikh\n appellant, inveniendi artem quae topikh\ dicitur, quae et ad usum potior erat et ordine naturae certe prior, totam reliquerunt.

cos omnis ratio diligo dissero duo habeo pars unus invenio alter iudico uterque princeps ut ego quidem video aristotelis sum stoicus autem in alter elaboro iudico enim via diligenter persequor sum is scientia quam dialektikh n appello invenio ars qui topikh dico qui et ad usus potis sum et ordo natura certus prior totus relinquo


ex altero autem genere, quod erat bipertitum, unum est de eodem et alio: Quid intersit inter amicum et adsentatorem, regem et tyrannum; alterum de maiore et minore, ut si quaeratur eloquentiane pluris sit an iuris civilis scientia. De cognitionis quaestionibus hactenus.

ex alter autem genus qui sum bipertitum unus sum de idem et alius quis intersum inter amicus et adsentator rex et tyrannus alter de magnus et paruus ut si quaero eloquor multus sum an ius civilis scientia de cognitio quaestio hactenus


atque etiam est causarum dissimilitudo, quod aliae sunt, ut sine ulla appetitione animi, sine voluntate, sine opinione suum quasi opus efficiant, vel ut omne intereat quod ortum sit; aliae autem aut voluntate efficiunt aut perturbatione animi aut habitu aut natura aut arte aut casu: voluntate, ut tu, cum hunc libellum legis; perturbatione, ut si quis eventum horum temporum timeat; habitu, ut qui facile et cito irascitur; natura, ut vitium in dies crescat; arte, ut bene pingat; casu, ut prospere naviget. Nihil horum sine causa nec quidquam omnino; sed huius modi causae non necessariae.

atque etiam sum causaris dissimilitudo qui alius sum ut sine ullus appetitio animus sine voluntas sine opinio suus quasi opus efficio vel ut omnis intereo qui orior sum alius autem aut voluntas efficio aut perturbatio animus aut habitus aut natura aut ars aut casus voluntas ut tu cum hic libellus lex perturbatio ut si quis evenio hic tempus timeo habitus ut qui facilis et cito irascor natura ut vitium in dies cresco ars ut bene pingo casus ut prosperus navigo nihil hic sine causa neque quisquam omnino sed hic modus causa non necessaria


his igitur locis qui sunt expositi ad omne argumentum reperiendum tamquam elementis quibusdam significatio et demonstratio datur. Vtrum igitur hactenus satis est? Tibi quidem tam acuto et tam occupato puto. sed quoniam avidum hominem ad has discendi epulas recepi, sic accipiam, ut reliquiarum sit potius aliquid quam te hinc patiar non satiatum discedere.

hic igitur locus qui sum expono ad omnis argumentum reperio tamquam elementum quidam significatio et demonstratio do vtrum igitur hactenus satis sum tu quidem tam acuo et tam occupo puto sed quoniam avidus homo ad hic disco epulae recipio sic accipio ut reliquiaris sum potis aliquis quam tu hinc patior non satio discedo


ex contrario autem sic: Non debet ea mulier cui vir bonorum suorum usum fructum legavit cellis vinariis et oleariis plenis relictis, putare id ad se pertinere. Vsus enim, non abusus, legatus est.

ex contrarius autem sic non debeo is mulier qui vir bonus suus usus fructus lego cella vinarius et olearius plenus relinquo puto is ad sui pertineo vsus enim non abutor legatus sum


quam cum tibi exposuissem, disciplinam inveniendorum argu- mentorum, ut sine ullo errore ad ea ratione et via perveni- remus, ab Aristotele inventam illis libris contineri, verecunde tu quidem ut omnia, sed tamen facile ut cernerem te ardere studio, mecum ut tibi illa traderem egisti. Cum autem ego te non tam vitandi laboris mei causa quam quia tua id interesse arbitrarer, vel ut eos per te ipse legeres vel ut totam rationem a doctissimo quodam rhetore acciperes, hortatus essem, utrumque, ut ex te audiebam, es expertus. Sed a libris te obscuritas reiecit;

quam cum tu expono disciplina invenio argu mentor ut sine ullus error ad is ratio et via pervenio reor ab aristotelis invenio ille liber contineo verecundus tu quidem ut omnis sed tamen facilis ut cerno tu ardeo studium ego ut tu ille trado ago cos autem ego tu non tam vito labor meus causa quam quia tuus is intersum arbitror vel ut is per tu ipse lego vel ut totus ratio ab doceo quidam rhetor accipio hortor sum uterque ut ex tu audio sum experior sed ab liber tu obscuritas reicio


maiores nos res scribere ingressos, C. Trebati, et his libris, quos brevi tempore satis multos edidimus, digniores e cursu ipso revocavit voluntas tua. Cum enim mecum in Tusculano esses et in bibliotheca separatim uterque nostrum ad suum studium libellos quos vellet evolveret, incidisti in Aristotelis Topica quaedam, quae sunt ab illo pluribus libris explicata. Qua inscriptione commotus continuo a me librorum eorum sententiam requisisti;

magnus nos res scribo ingredior que trebatius et hic liber qui brevis tempus satis multus edo dignus e cursus ipse revoco voluntas tuus cos enim ego in tusculanus sum et in bibliotheca separatim uterque nos ad suus studium libellus qui volo evolvo incido in aristotelis topice quidam qui sum ab ille multus liber explicata qui inscriptio commoueo continuo ab ego liber is sententia requaero


sequitur similitudinem differentia rei maxime contraria superiori; sed est eiusdem dissimile et simile invenire. Eius generis haec sunt: Non, quem ad modum quod mulieri debeas, recte ipsi mulieri sine tutore auctore solvas, item, quod pupillo aut pupillae debeas, recte possis eodem modo solvere.

sequor similitudo differentia res magnus contrarius superus sed sum idem dissimilis et similis invenio is genus hic sum non qui ad modus qui mulier debeo rectus ipse mulier sine tutor auctor solvo item qui pupillus aut pupilla debeo rectus possum idem modo solvo


partitionum et divisionum genus quale esset ostendimus, sed quid inter se differant planius dicendum est. In partitione quasi membra sunt, ut corporis caput umeri manus latera crura pedes et cetera; in divisione formae, quas Graeci ei)/dh vocant, nostri, si qui haec forte tractant, species appellant, non pessime id quidem sed inutiliter ad mutandos casus in dicendo. Nolim enim, ne si Latine quidem dici possit, specierum et speciebus dicere; et saepe his casibus utendum est; at formis et formarum velim. Cum autem utroque verbo idem significetur, com- moditatem in dicendo non arbitror neglegendam.

partitio et divisio genus qualis sum ostendo sed quis inter sui differo planus dico sum in partitio quasi membrum sum ut corpus caput umerus manus latus crus pes et ceterus in divisio forma qui graecum is dh voco noster si qui hic fors tracto species appello non pessime is quidem sed inutilis ad muto casus in dico nolo enim ne si latinum quidem dico possum species et species dico et saepe hic casus utor sum at forma et formaris volo cos autem uterque verbum idem significo com moditas in dico non arbitror neglego


saepe etiam definiunt et oratores et poetae per translationem verbi ex similitudine cum aliqua suavitate. Sed ego a vestris exemplis nisi necessario non recedam. Solebat igitur Aquilius conlega et familiaris meus, cum de litoribus ageretur, quae omnia publica esse vultis, quaerentibus eis quos ad id pertinebat, quid esset litus, ita definire, qua fluctus eluderet; hoc est, quasi qui adulescentiam florem aetatis, senectutem occasum vitae velit definire; translatione enim utens discedebat a verbis propriis rerum ac suis. quod ad definitiones attinet, hactenus; reliqua videamus.

saepe etiam definio et orator et poeta per translatio verbum ex similitudo cum aliqui suavitas sed ego ab vester exemplum nisi necessarius non recedo soleo igitur aquilius collega et familiaris meus cum de litus ago qui omnis publicus sum volo quaero is qui ad is pertineo quis sum litus ita definio qui fluctus eludo hic sum quasi qui adulescentia flos aetas senectus occasus vita volo definio translatio enim uto discedo ab verbum proprius res atque suus qui ad definitio attineo hactenus reliquus video


partitione tum sic utendum est, nullam ut partem re- linquas; ut, si partiri velis tutelas, inscienter facias, si ullam praetermittas. At si stipulationum aut iudiciorum formulas partiare, non est vitiosum in re infinita praeter- mittere aliquid. Quod idem in divisione vitiosum est. Formarum enim certus est numerus quae cuique generi subiciantur; partium distributio saepe est infinitior, tam- quam rivorum a fonte diductio.

partitio tum sic utor sum nullus ut pars res linquas ut si partio velis tutela insciens facio si ullus praetermitto at si stipulatio aut iudicium formula partiaris non sum vitiosus in res infinitus praeter mitto aliquis qui idem in divisio vitiosus sum formaris enim certus sum numerus qui quisque gener subicio pars distributio saepe sum infinitus tam quam rivus ab fons diductio


sunt enim similitudines quae ex pluribus conlationibus perveniunt quo volunt hoc modo: Si tutor fidem praestare debet, si socius, si cui mandaris, si qui fiduciam acceperit, debet etiam procura- tor. Haec ex pluribus perveniens quo vult appellatur inductio, quae Graece e)pagwgh\ nominatur, qua plurimum est usus in sermonibus Socrates.

sum enim similitudo qui ex multus conlatio pervenio quo volo hic modo si tuto fides praesto debeo si socius si qui mandaris si qui fiducia accipio debeo etiam procuro tor hic ex multus pervenio quo volo appello inductio qui graecum e pagwgh nomino qui multus sum utor in sermo socrates


sic igitur veteres praecipiunt: cum sumpseris ea quae sint ei rei quam definire velis cum aliis communia, usque eo persequi, dum proprium efficiatur, quod nullam in aliam rem transferri possit. Vt haec: Hereditas est pecunia. Commune adhuc; multa enim genera pecuniae. Adde quod sequitur: quae morte alicuius ad quempiam pervenit. Nondum est definitio; multis enim modis sine hereditate teneri pecuniae mortuorum possunt. Vnum adde verbum: iure; iam a communitate res diiuncta videbitur, ut sit explicata definitio sic: Hereditas est pecunia quae morte alicuius ad quem- piam pervenit iure. Nondum est satis; adde: nec ea aut legata testamento aut possessione retenta; confectum est. Itemque : Gentiles sunt inter se qui eodem nomine sunt. Non est satis. Qui ab ingenuis oriundi sunt. Ne id quidem satis est. Quorum maiorum nemo servitutem servivit. Abest etiam nunc. Qui capite non sunt deminuti. Hoc fortasse satis est. Nihil enim video Scaevolam pontificem ad hanc definitionem addidisse. Atque haec ratio valet in utroque genere definitionum, sive id quod est, sive id quod intellegitur definiendum est.

sic igitur vetus praecipio cum sumo is qui sum is res quam definio velis cum alius commune usque is persequor dum proprius efficio qui nullus in alius res transfero possum vt hic hereditas sum pecunia communis adhuc multus enim genus pecunia addo qui sequor qui mors aliquis ad qui pervenio nondum sum definitio multus enim modus sine hereditas teneo pecunia morior possum vnus addo verbum ius iam ab communitas res diiuncta video ut sum explicata definitio sic hereditas sum pecunia qui mors aliquis ad qui pius pervenio ius nondum sum satis addo neque is aut lego testamentum aut possessio retineo conficio sum ito gentilis sum inter sui qui idem nomen sum non sum satis qui ab ingenuus orior sum ne is quidem satis sum qui magnus nemo servitus servio absum etiam nunc qui caput non sum deminuo hic fortasse satis sum nihil enim video scaevola pontifex ad hic definitio addo atque hic ratio valeo in uterque genus definitio sive is qui sum sive is qui intellego definio sum


quoniam argentum omne mulieri legatum est, non potest ea pecunia quae numerata domi relicta est non esse legata; forma enim a genere, quoad suum nomen retinet, numquam seiungitur, numerata autem pecunia nomen argenti retinet; legata igitur videtur.

quoniam argentum omnis mulier legatus sum non possum is pecunia qui numero domus relinquo sum non sum lego forma enim ab genus quoad suus nomen retineo numquam sejungo numero autem pecunia nomen argentum retineo lego igitur video


genus et formam definiunt hoc modo: Genus est notio ad pluris differentias pertinens; forma est notio cuius differentia ad caput generis et quasi fontem referri potest. Notionem appello quod Graeci tum e)/nnoian tum pro/lhyin. Ea est insita et animo praecepta cuiusque cognitio enodationis indigens. Formae sunt eae in quas genus sine ullius praetermissione dividitur; ut si quis ius in legem morem aequitatem dividat. Formas qui putat idem esse quod partis, confundit artem et similitudine quadam con- turbatus non satis acute quae sunt secernenda distinguit.

genus et forma definio hic modo genus sum notio ad multus differentia pertineo forma sum notio qui differentia ad caput genus et quasi fons refero possum notio appello qui graecum tum e nnoian tum pro lhyin is sum inquiro et animus praecipio quisque cognitio enodatio indigeo forma sum is in qui genus sine ullus praetermissio divido ut si quis ius in lex mos aequitas divido forma qui puto idem sum qui pars confundo ars et similitudo quidam continuo turbo non satis acuo qui sum secerno distinguo


causa certis personis locis temporibus actionibus negotiis cernitur aut in omnibus aut in plerisque eorum, propositum autem aut in aliquo eorum aut in pluribus nec tamen in maximis. Itaque propositum pars est causae. Sed omnis quaestio earum aliqua de re est quibus causae continentur, aut una aut pluribus aut non numquam omnibus.

causa certus persona locus tempus actio negotium cerno aut in omnis aut in plerusque is propono autem aut in aliquis is aut in multus neque tamen in magnus itaque propono pars sum causa sed omnis quaestio is aliqui de res sum qui causa contineo aut unus aut multus aut non numquam omnis


ad tertium genus quaestionis, in quo quale sit quaeritur, in comparationem ea cadunt quae paulo ante in comparationis loco enumerata sunt. In illud autem genus in quo de expetendo fugiendoque quaeritur adhibentur ea quae sunt aut animi aut corporis aut externa vel commoda vel incommoda. Item- que cum de honesto turpique quaeritur, ad animi bona aut mala omnis oratio dirigenda est.

ad tertius genus quaestio in quo qualis sum quaero in comparatio is cado qui paulus ante in comparatio locus enumero sum in ille autem genus in quo de expeto fugio quaero adhibeo is qui sum aut animus aut corpus aut externus vel commodus vel incommodus item que cum de honestus turpis quaero ad animus bonus aut malus omnis oratio dirigo sum


nam ne praeterirem aliquid quod ad argumentum in omni ratione reperiendum pertineret, plura quam a te desiderata erant sum complexus fecique quod saepe liberales venditores solent, ut, cum aedes fundumve vendiderint rutis caesis receptis, concedant tamen aliquid emptori quod ornandi causa apte et loco positum esse videatur; sic tibi nos ad id quod quasi mancipio dare debuimus ornamenta quaedam voluimus non debita accedere.

nam ne praetereo aliquis qui ad argumentum in omnis ratio reperio pertineo multus quam ab tu desidero sum sum complexus facio qui saepe liberalis venditor soleo ut cum aedes fundus vendo ruo caedo recipio concedo tamen aliquis emptor qui orno causa aptus et locus pono sum video sic tu nos ad is qui quasi mancipium do debeo ornamentum quidam volo non debeo accedo


aut cum aliquid de utilitate honestate aequitate disseritur deque eis rebus quae his sunt contrariae incurrunt status aut iuris aut nominis; quod idem contingit in laudationibus. Nam aut negari potest id factum esse quod laudetur, aut non eo nomine adficiendum quo laudator adfecerit, aut omnino non esse laudabile quod non recte, non iure factum sit. Quibus omnibus generibus usus est nimis impudenter Caesar contra Catonem meum.

aut cum aliquis de utilitas honestas aequitas dissero de is res qui hic sum contrarius incurro status aut ius aut nomen qui idem contingo in laudatio nam aut negaris possum is facio sum qui laudo aut non is nomen afficio quo laudator afficio aut omnino non sum laudabilis qui non rectus non ius facio sum qui omnis genus utor sum nimis impudens caesar contra cato meus


itaque licet definire locum esse argumenti sedem, argumentum autem rationem, quae rei dubiae faciat fidem. Sed ex his locis in quibus argumenta inclusa sunt, alii in eo ipso de quo agitur haerent, alii adsumuntur extrinsecus. In ipso tum ex toto, tum ex partibus eius, tum ex nota, tum ex eis rebus quae quodam modo adfectae sunt ad id de quo quaeritur. Extrinsecus autem ea ducuntur quae absunt longeque disiuncta sunt.

itaque licet definio locus sum argumentum sedes argumentum autem ratio qui res dubius facio fides sed ex hic locus in qui argumentum includo sum alius in is ipse de quo ago haereo alius adsumo extrinsecus in ipse tum ex totus tum ex pars is tum ex nosco tum ex is res qui quidam modo afficio sum ad is de quo quaero extrinsecus autem is duco qui absum longus disjungo sum


quae autem adsumuntur extrinsecus, ea maxime ex auctoritate ducuntur. Itaque Graeci talis argumentationes a)te/xnous vocant, id est artis expertis, ut si ita respondeas: Quoniam P. Scaevola id solum esse ambitus aedium dixerit, quod parietis communis tegendi causa tectum proiceretur, ex quo tecto in eius aedis qui protexisset aqua deflueret, id tibi ius videri.

qui autem adsumo extrinsecus is magnus ex auctoritas duco itaque graecum talis argumentatio ab tu xnous voco is sum ars experior ut si ita respondeo quoniam p scaevola is solus sum ambitus aedes dico qui pario communis tego causa tectum proicio ex quo tectum in is aedes qui protego aqua defluo is tu ius video


multa igitur in disputando notatione eliciuntur ex verbo, ut cum quaeritur postliminium quid sit—non dico quae sint postlimini; nam id caderet in divisionem, quae talis est: Postliminio redeunt haec: homo navis mulus clitellarius equus equa quae frenos recipere solet—; sed cum ipsius postlimini vis quaeritur et verbum ipsum notatur; in quo Servius noster, ut opinor, nihil putat esse notandum nisi post, et liminium illud productionem esse verbi vult, ut in finitimo legitimo aedi- timo non plus inesse timum quam in meditullio tullium; Scaevola autem

multus igitur in disputo notatio elicio ex verbum ut cum quaero postliminium quis sum non dico qui sum postliminium nam is cado in divisio qui talis sum postliminium redeo hic homo navus mulus clitellarius equus equa qui freni recipio soleo sed cum ipse postliminium volo quaero et verbum ipse noto in quo servus noster ut opinor nihil puto sum noto nisi post et liminium ille productio sum verbum volo ut in finitimus legitimus aedes timo non multus insum timum quam in meditullium tullium scaevola autem


ducuntur etiam argumenta ex eis rebus quae quodam modo adfectae sunt ad id de quo quaeritur. Sed hoc genus in pluris partis distri- butum est. Nam alia coniugata appellamus, alia ex genere, alia ex forma, alia ex similitudine, alia ex differentia, alia ex contrario, alia ex adiunctis, alia ex antecedentibus, alia ex consequentibus, alia ex repugnantibus, alia ex causis, alia ex effectis, alia ex comparatione maiorum aut parium aut minorum.

duco etiam argumentum ex is res qui quidam modo afficio sum ad is de quo quaero sed hic genus in multus pars distri butum sum nam alius conjugo appello alius ex genus alius ex forma alius ex similitudo alius ex differentia alius ex contrarius alius ex adjungo alius ex antecedo alius ex consequor alius ex repugno alius ex causa alius ex efficio alius ex comparatio magnus aut par aut paruus


in homine virtutis opinio valet plurimum. Opinio est autem non modo eos virtutem habere qui habeant, sed eos etiam qui habere videantur. Itaque quos ingenio, quos studio, quos doctrina praeditos vident quorumque vitam constantem et probatam, ut Catonis Laeli Scipionis aliorumque plurium, rentur eos esse qualis se ipsi velint; nec solum eos censent esse talis qui in honoribus populi reque publica versantur, sed et oratores et philosophos et poetas et historicos, ex quorum et dictis et scriptis saepe auctoritas petitur ad faciendam fidem.

in homo virtus opinio valeo multus opinio sum autem non modo is virtus habeo qui habeo sed is etiam qui habeo video itaque qui ingenium qui studium qui doctrina praeditus video quisque vita consto et probo ut cato laelis scipio alius multus reor is sum qualis sui ipse volo neque solus is censeo sum talis qui in honor populus reor publicus verso sed et orator et philosophus et poeta et historicus ex qui et dictum et scribo saepe auctoritas peto ad facio fides


cum autem quid sit quaeritur, notio explicanda est et proprietas et divisio et partitio. Haec enim sunt definitioni attributa; additur etiam descriptio, quam xarakth=ra Graeci vocant. Notio sic quaeritur: sitne id aequum quod ei qui plus potest utile est. Proprietas sic: in hominemne solum cadat an etiam in beluas aegritudo. Divisio et eodem pacto partitio : triane genera bonorum sint. Descriptio, qualis sit avarus, qualis adsentator ceteraque eiusdem generis, in quibus et natura et vita describitur.

cum autem quis sum quaero notio explico sum et proprietas et divisio et partitio hic enim sum definitio attribuo addo etiam descriptio quam xarakth ra graecum voco notium sic quaero sum is aequus qui is qui multus possum utilis sum proprietas sic in homo solus cado an etiam in belua aegritudo divisio et idem pacisco partitio tres genus bonus sum descriptio qualis sum avarus qualis assentator ceter idem genus in qui et natura et vito describo


esse ea dico quae cerni tangique possunt, ut fundum aedes, parietem stillicidium, mancipium pecudem, supellectilem penus et cetera; quo ex genere quaedam interdum vobis definienda sunt. Non esse rursus ea dico quae tangi demonstrarive non possunt, cerni tamen animo atque intellegi possunt, ut si usus capionem, si tutelam, si gentem, si agnationem definias, quarum rerum nullum subest corpus, est tamen quaedam conformatio insignita et impressa intellegentia, quam notionem voco. Ea saepe in argumentando defini- tione explicanda est.

sum is dico qui cerno tango possum ut fundus aedes paries stillicidium mancipium pecus supellectilis penus et ceterus quo ex genus quidam interdum tu definio sum non sum rursus is dico qui tango demonstro non possum cerno tamen animus atque intellego possum ut si utor capio si tutela si gens si agnatio definio qui res nullus subsum corpus sum tamen quidam conformatio insignio et imprimo intellego quam notio voco is saepe in argumentor definio tio explico sum


huius generis causarum, sine quo non efficitur, alia sunt quieta, nihil agentia, stolida quodam modo, ut locus tempus materia ferramenta et cetera generis eiusdem; alia autem praecur- sionem quandam adhibent ad efficiendum et quaedam adferunt per se adiuvantia, etsi non necessaria, ut: Amori congressio causam attulerat, amor flagitio. Ex hoc genere causarum ex aeternitate pendentium fatum a Stoicis nectitur. Atque ut earum causarum sine quibus effici non potest genera divisi, sic etiam efficientium dividi possunt. Sunt enim aliae causae quae plane efficiant nulla re adiuvante, aliae quae adiuvari velint, ut: Sapientia efficit sapientis sola per se; beatos efficiat necne sola per sese quaestio est.

hic genus causaris sine quo non efficio alius sum quietus nihil ago stolidus quidam modo ut locus tempus materia ferramentum et ceterus genus idem alius autem praecur sio quidam adhibeo ad efficio et quidam affero per sui adjuvo etsi non necessarius ut amor congressio causa affero amor flagitium ex hic genus causaris ex aeternitas pendeo fatum ab stoicus necto atque ut is causaris sine qui efficio non possum genus divido sic etiam efficio divido possum sum enim alius causa qui planus efficio nullus res adjuvo alius qui adiuvaris volo ut sapientia efficio sapio solus per sui beatus efficio necne solus per sui quaestio sum


cognitionis sunt eae quarum est finis scientia, ut si quaeratur a naturane ius profectum sit an ab aliqua quasi condicione hominum et pactione. Actionis autem huius modi exempla sunt: Sitne sapientis ad rem publicam accedere. Cognitionis quaestiones tripertitae sunt; aut sitne aut quid sit aut quale sit quaeritur. Horum primum coniectura, secundum definitione, tertium iuris et iniuriae distinctione explicatur. Coniecturae ratio in quattuor partes distributa est, quarum una est cum quaeritur sitne aliquid; altera unde ortum sit; tertia quae id causa effecerit; quarta. in qua de commutatione rei quaeritur. Sitne sic: ecquidnam sit honestum, ecquid aequum re vera; an haec tantum in opinione . Vnde autem sit ortum: ut cum quaeritur, natura an doctrina possit effici virtus. Causa autem efficiens sic quaeritur, quibus rebus eloquentia efficiatur. De commutatione sic: possitne eloquentia commutatione aliqua converti in infantiam.

cognitio sum is qui sum finis scientia ut si quaero ab natura ius proficiscor sum an ab aliqui quasi condicio homo et pactio actio autem hic modus exemplum sum sum sapio ad res publicus accedo cognitio quaestio tripertitae sum aut sum aut quis sum aut qualis sum quaero horus primus conicio secundus definitio tertius ius et iniuria distinctio explico conicio ratio in quattuor pars distribuo sum qui unus sum cum quaero sum aliquis alter unde orior sum tertius qui is causa efficio quartus in qui de commutatio res quaero sum sic ecquidnam sum honestus ecquis aequus res verus an hic tantus in opinio vnde autem sum orior ut cum quaero natura an doctrina possum efficio virtus causa autem efficio sic quaero qui res eloquentia efficio de commutatio sic possum eloquentia commutatio aliqui converto in infantia


concursio autem fortuitorum talis est, ut si interventum est casu, cum aut ageretur aliquid quod proferendum non esset, aut diceretur. In hoc genere etiam illa est in Palamedem coniecta suspicionum proditionis multitudo; quod genus refutare interdum veritas vix potest. Huius etiam est generis fama vulgi, quoddam multitudinis testi- monium. Quae autem virtute fidem faciunt ea bipertita sunt; ex quibus alterum natura valet alterum industria. Deorum enim virtus natura excellit, hominum autem industria.

concursio autem fortuitus talis sum ut si intervenio sum casus cum aut ago aliquis qui profero non sum aut dico in hic genus etiam ille sum in palamedes conicio suspicio proditio multitudo qui genus refutaris interdum vereor vix possum hic etiam sum genus fama vulgus quidam multitudo testis monium qui autem virtus fides facio is bipertita sum ex qui alter natura valeo alter industria deus enim virtus natura excello homo autem industria


hoc igitur sine quo non fit, ab eo in quo certe fit diligenter est separandum. Illud enim est tamquam utinam ne in nemore Pelio— Nisi enim 'accidissent abiegnae ad terram trabes,' Argo illa facta non esset, nec tamen fuit in his trabibus efficiendi vis necessaria. At cum in Aiacis navim crispisulcans igneum fulmen iniectum est, inflammatur navis necessario.

hic igitur sine quo non fio ab is in quo certus fio diligenter sum separo ille enim sum tamquam utinam ne in nemus pelius nisus enim accido abiegnus ad terra trabs argus ille facio non sum neque tamen sum in hic trabs efficio volo necessarius at cum in ajax navis crispisulcans igneus fulmen injectus sum inflammo navus necessarius


rhetor autem ille magnus haec, ut opinor, Aristotelia se ignorare respondit. Quod quidem minime sum admiratus eum philosophum rhetori non esse cognitum, qui ab ipsis philosophis praeter admodum paucos ignoretur; quibus eo minus ignoscendum est, quod non modo rebus eis quae ab illo dictae et in- ventae sunt adlici debuerunt, sed dicendi quoque incredi- bili quadam cum copia tum etiam suavitate.

rhetor autem ille magnus hic ut opinor aristotelius sui ignoro respondeo qui quidem paruus sum admiror is philosophus rhetor non sum cognosco qui ab ipse philosophus praeter admodum paucus ignoro qui is paruus ignosco sum qui non modo res is qui ab ille dico et in ventae sum adlici debeo sed dico quoque incredi bilis quidam cum copia tum etiam suavitas


appellant autem dialectici eam conclusionem argumenti, in qua, cum primum adsumpseris, consequitur id quod adnexum est primum conclusionis modum; cum id quod adnexum est negaris, ut id quoque cui fuerit adnexum negandum sit, secundus is appellatur concludendi modus; cum autem aliqua coniuncta negaris et ex eis unum aut plura sumpseris, ut quod relinquitur tollendum sit, is tertius appellatur conclusionis modus.

appello autem dialecticus is conclusio argumentum in qui cum primus adsumpseris consequor is qui adnecto sum primus conclusio modus cum is qui adnecto sum nego ut is quoque qui sum adnecto nego sum secundus is appello concludo modus cum autem aliqui conjungo nego et ex is unus aut multus sumo ut qui relinquo tollo sum is tertius appello conclusio modus


cuius generis etiam illa sunt ex quibus verum non numquam invenitur, pueritia somnus imprudentia vinolentia insania. Nam et parvi saepe indicaverunt aliquid, quo id pertineret ignari, et per somnum vinum insaniam multa saepe patefacta sunt. Multi etiam in res odiosas imprudenter inciderunt, ut Staieno nuper accidit, qui ea locutus est bonis viris subauscultantibus pariete interposito, quibus patefactis in iudiciumque prolatis ille rei capitalis iure damnatus est.

qui genus etiam ille sum ex qui verus non numquam invenio pueritia somnus imprudens vinolentia insania nam et parvus saepe indico aliquis quo is pertineo ignaris et per somnus vinum insanio multus saepe patefacio sum multus etiam in res odiosus imprudens incido ut staienus nuper accido qui is loquor sum bonus vis subausculto paries interpono qui patefacio in judicium profero ille res capital ius damno sum


omnibus est ius parietem directum ad parietem communem adiungere vel solidum vel fornicatum. Sed qui in pariete communi demoliendo damni infecti promiserit, non debebit praestare, quod fornix viti fecerit. Non enim eius vitio qui demolitus est damnum factum est, sed eius operis vitio quod ita aedificatum est, ut suspendi non posset.

omnis sum ius paries dirigo ad paries communis adiungo vel solidus vel fornicor sed qui in paries communis demolio damnum inficio promitto non debeo praesto qui fornix vitium facio non enim is vitio qui demolio sum damnum facio sum sed is opus vitio qui ita aedifico sum ut suspendo non possum


ex hoc illa rhetorum ex contrariis conclusa, quae ipsi e)nqumh/mata appellant; non quod omnis sententia proprio nomine e)nqu/mhma non dicatur, sed, ut Homerus propter excellentiam commune poetarum nomen efficit apud Graecos suum, sic, cum omnis sententia e)nqu/mhma dicatur, quia videtur ea quae ex contrariis conficitur acutissima, sola proprie nomen commune possedit. Eius generis haec sunt: hoc metuere, alterum in metu non ponere! eam quam nihil accusas damnas, bene quam meritam esse autumas male merere? id quod scis prodest nihil; id quod nescis obest?

ex hic ille rhetor ex contrarius concludo qui ipse e nqumh mattus appello non qui omnis sententia proprius nomen e nqu mhma non dico sed ut homerus propter excellentiam communis poetaris nomen efficio apud graeci suus sic cum omnis sententia e nqu mhma dico quia video is qui ex contrarius confacio acutus solus proprius nomen communis possedo is genus hic sum hic metuo alter in metus non pono is quam nihil accuso damno bene quam mereo sum autumo malus mereo is qui scio prodo nihil is qui nescio obsum


ab adiunctis: Si ea mulier testamentum fecit quae se capite numquam deminuit, non videtur ex edicto praetoris secundum eas tabulas possessio dari. Adiungitur enim, ut secundum servorum, secundum exsulum, secundum puerorum tabulas possessio videatur ex edicto dari.

ab adjungo si is mulier testamentum facio qui sui caput numquam deminuo non video ex edictum praetor secundus is tabula possessio do adjungo enim ut secundus servus secundus exsulis secundus puer tabula possessio video ex edictum do


Nam iacere telum voluntatis est, ferire quem nolueris fortunae. Ex quo ARIES SVBICITVR ille in vestris actionibus: SI TELVM MANV FVGIT MAGIS QVAM IECIT. Cadunt etiam in ignora- tionem atque imprudentiam perturbationes animi; quae quamquam sunt voluntariae—obiurgatione enim et admon- itione deiciuntur—tamen habent tantbs motus, ut ea quae voluntaria sunt aut necessaria interdum aut certe ignorata videantur.

nam iacio telis voluntas sum ferio qui nolo fortuna ex quo aries svbicitvr ille in vester actio si telvm manv fvgit magis qvam jacio cado etiam in ignoro tio atque imprudentia perturbatio animus qui quamquam sum voluntarius obiurgatio enim et admon itio deicio tamen habeo tantbs moueo ut is qui voluntarius sum aut necessarius interdum aut certus ignoro video


omnium autem causarum in aliis inest con- stantia, in aliis non inest. In natura et arte constantia est, in ceteris nulla. sed tamen earum causarum quae non sunt constantes aliae sunt perspicuae, aliae latent. Perspicuae sunt quae appetitionem animi iudiciumque tangunt; latent quae subiectae sunt fortunae. Cum enim nihil sine causa fiat, hoc ipsum est fortunae eventus; obscura causa et latenter efficitur. Etiam ea quae fiunt partim sunt ignorata partim voluntaria; ignorata, quae necessitate effecta sunt; voluntaria, quae consilio.

omnis autem causaris in alius insum continuo sto in alius non insum in natura et ars constantia sum in ceterus nullus sed tamen is causaris qui non sum consto alius sum perspicuus alius lateo perspicuus sum qui appetitio animus judicium tango lateo qui subjacio sum fortuna cos enim nihil sine causa fio hic ipse sum fortuna evenio obscurus causa et latenter efficio etiam is qui fio pars sum ignoro pars voluntarius ignoro qui necessitas efficio sum voluntarius qui consilium


P. F. iunctum putat esse verbum, ut sit in eo et post et limen; ut, quae a nobis alienata, cum ad hostem pervenerint, ex suo tamquam limine exierint, hinc ea cum redierint post ad idem limen, postliminio redisse videantur. Quo genere etiam Mancini causa defendi potest, postliminio redisse; deditum non esse, quoniam non sit receptus; nam neque deditionem neque donationem sine acceptione intellegi posse.

p f jungo puto sum verbum ut sum in is et post et limen ut qui ab nos alieno cum ad hostis pervenio ex suus tamquam limen exeo hinc is cum redeo post ad idem limen postliminium redeo video quo genus etiam mancinus causa defendo possum postliminium redeo dedo non sum quoniam non sum recipio nam neque deditio neque donatio sine acceptio intellego possum


proximus est locus rerum efficientium, quae causae appellantur; deinde rerum effectarum ab efficientibus causis. Harum exempla, ut reliquorum locorum, paulo ante posui equidem ex iure civili; sed haec patent latius. causarum genera duo sunt; unum, quod vi sua id quod sub eam vim subiectum est certe efficit, ut Ignis accendit; alterum, quod naturam efficiendi non habet sed sine.quo effici non possit, ut si quis aes statue causam velit dicere, quod sine eo non possit effici.

proximus sum locus res efficio qui causa appello deinde res effectaris ab efficio causa haris exemplum ut reliquus locus paulus ante pono equidem ex ius civilis sed hic pateo fero causaris genus duo sum unus qui vis suus is qui sub is vis subicio sum certus efficio ut ignis accendo alter qui natura efficio non habeo sed sine quo efficio non possum ut si quis aes statuo causa volo dico qui sine is non possum efficio


nec solum perpetuae actiones sed etiam partes orationis isdem locis adiuvantur, partim propriis partim communibus; ut in principiis, quibus ut benevoli, ut dociles, ut attenti sint qui audiant, efficiendum est propriis locis; itemque narrationes ut ad suos fines spectent, id est ut planae sint, ut breves, ut evidentes, ut credibiles, ut moderatae, ut cum dignitate. Quae quamquam in tota oratione esse debent, magis tamen sunt propria narrandi.

neque solus perpetuus actio sed etiam pars oratio idem locus adjuvo pars proprius pars communis ut in principia qui ut benevolus ut docilis ut attendo sum qui audio efficio sum proprius locus ito narratio ut ad suus finis specto is sum ut plana sum ut brevis ut evidens ut credibilis ut modero ut cum dignitas qui quamquam in totus oratio sum debeo magis tamen sum proprius narro


commode etiam tractatur haec argumentatio quae ex genere sumitur, cum ex toto partis persequare hoc modo: Si dolus malus est, cum aliud agitur aliud simulatur, enumerare licet quibus id modis fiat, deinde in eorum aliquem id quod arguas dolo malo factum includere; quod genus argumenti in primis firmum videri solet.

commodus etiam tracto hic argumentatio qui ex genus sumo cum ex totus pars persequor hic modo si dolus malus sum cum alius ago alius simulo enumero licet qui is modus fio deinde in is aliquis is qui arguo dolus malus facio includo qui genus argumentum in primus firmum video soleo


sed ad id totum de quo disseritur tum definitio adhibetur, quae quasi involutum evolvit id de quo quaeritur; eius argumenti talis est formula: Ius civile est aequitas constituta eis qui eiusdem civitatis sunt ad res suas obtinendas; eius autem aequitatis utilis cognitio est; utilis ergo est iuris civilis scientia;—

sed ad is totus de quo dissero tum definitio adhibeo qui quasi involvo evolvo is de quo quaero is argumentum talis sum formula ius civilis sum aequitas constituo is qui idem civitas sum ad res suus obtineo is autem aequitas utilis cognitio sum utilis ergo sum ius civilis scientia


haec ergo argumentatio, quae dicitur artis expers, in testimonio posita est. Testimonium autem nunc dicimus omne quod ab aliqua re externa sumitur ad faciendam fidem. Persona autem non qualiscumque est testimoni pondus habet; ad fidem enim faciendam auctoritas quaeritur; sed auctoritatem aut natura aut tempus adfert. Naturae auctoritas in virtute inest maxima; in tempore autem multa sunt quae adferant auctoritatem: ingenium opes aetas ars usus necessitas, concursio etiam non numquam rerum fortuitarum. Nam et ingeniosos et opulentos et aetatis spatio probatos dignos quibus credatur putant; non recte fortasse, sed vulgi opinio mutari vix potest ad eamque omnia dirigunt et qui iudicant et qui existimant. Qui enim rebus his quas dixi excellunt, ipsa virtute videntur excellere.

hic ergo argumentatio qui dico ars expers in testimonium pono sum testimonium autem nunc dico omnis qui ab aliqui res externus sumo ad facio fides persono autem non qualiscumque sum testimonium pondus habeo ad fides enim facio auctoritas quaero sed auctoritas aut natura aut tempus affero natura auctoritas in virtus insum maximus in tempus autem multus sum qui affero auctoritas ingenium ops aetas ars utor necessitas concursio etiam non numquam res fortuitaris nam et ingeniosus et opulentus et aetas spatium probo dignus qui credo puto non rectus fortasse sed vulgus opinio muto vix possum ad eo omnis dirigo et qui judico et qui existimo qui enim res hic qui dico excello ipse virtus video excello


huic generi, in quo et misericordia et iracundia et odium et invidia et ceterae animi adfectiones perturbantur, praecepta suppeditantur aliis libris, quos poteris mecum legere cum voles. Ad id autem quod te velle senseram, cumulate satis factum esse debet voluntati tuae.

hic gener in quo et misericordia et iracundia et odium et invidia et ceterus animus adfectio perturbo praecipio suppedito alius liber qui possum ego lego cum volo ad is autem qui tu volo sentio cumulo satis facio sum debeo voluntas tuus


refutatio autem accusationis, in qua est depulsio criminis, quoniam Graece sta/sis dicitur, appelletur Latine status; in quo primum insistit quasi ad repugnandum con- gressa defensio. Atque in deliberationibus etiam et lauda- tionibus idem exsistunt status. Nam et negantur saepe ea futura quae ab aliquo in sententia dicta sunt fore, si aut omnino fieri non possint aut sine summa difficultate non possint; in qua argumentatione status coniecturalis exsistit;

refutatio autem accusatio in qui sum depulsio crimen quoniam graecum sto sum dico appello latinum status in quo primus insisto quasi ad repugno continuo gradior defensio atque in deliberatio etiam et laudo tio idem exsisto status nam et nego saepe is sum qui ab aliquis in sententia dictum sum sum si aut omnino fio non possum aut sine summus difficultas non possum in qui argumentatio status coniectural exsisto


numero sic comparabuntur, plura bona ut paucioribus bonis anteponantur, pauciora mala malis pluribus, diuturniora bona brevioribus, longe et late pervagata angustis, ex quibus plura bona propagentur quaeque plures imitentur et faciant. Specie autem comparantur, ut anteponantur quae propter se expetenda sunt eis quae propter aliud et ut innata atque insita adsumptis atque adventiciis, integra contaminatis, iucunda minus iucundis, honesta ipsis etiam utilibus, proclivia laboriosis, necessaria non necessariis, sua alienis, rara vulgaribus, desiderabilia eis quibus facile carere possis, perfecta incohatis, tota partibus, ratione utentia rationis experti- bus, voluntaria necessariis, animata inanimis, naturalia non naturalibus, artificiosa non artificiosis.

numerus sic comparo multus bonus ut paucus bonus antepono paucus malus malus multus diuturnus bonus brevis longus et latus pervagor angustus ex qui multus bonus propago quisque multus imito et facio species autem comparo ut antepono qui propter sui expeto sum is qui propter alius et ut innato atque inquiro adsumo atque adventicius integer contamino iucundus paruus iucundus honestus ipse etiam utilis proclivis laboriosus necessarius non necessarius suus alienus rarus vulgaris desiderabilis is qui facilis careo possum perficio incoho totus pars ratio uto ratio experior bus voluntarius necessarius animo inanimus naturale non natural artificiosus non artificiosus


divina haec fere sunt testimonia: primum orationis — oracula enim ex eo ipso appellata sunt, quod inest his deorum oratio—; deinde rerum, in quibus insunt quasi quaedam opera divina: primum ipse mundus eiusque omnis ordo et ornatus; deinceps aerii volatus avium atque cantus; deinde eiusdem aeris sonitus et ardores multarumque rerum in terra portenta atque etiam per exta inventa praesensio; a dormientibus quoque multa significata visis. Quibus ex locis sumi interdum solent ad fidem faciendam testimonia deorum.

divino hic fere sum testimonium primus oratio oraculum enim ex is ipse appello sum qui insum hic deus oratio deinde res in qui insum quasi quidam opus divino primus ipse mundus is omnis ordo et orno deinceps aerius volo avis atque cantus deinde idem aer sono et ardor multa res in terra portentum atque etiam per exta invenio praesensio ab dormio quoque multus significo video qui ex locus sumo interdum soleo ad fides facio testimonium deus


ab adiunctis autem posui equidem exemplum paulo ante, multa adiungi, quae suscipienda essent si statuissemus ex edicto secundum eas tabulas possessionem dari, quas is instituisset cui testamenti factio nulla esset. Sed locus hic magis ad coniecturales causas, quae versantur in iudiciis, valet, cum quaeritur quid aut sit aut evenerit aut futurum sit aut quid omnino fieri possit.

ab adjungo autem pono equidem exemplum paulus ante multus adjungo qui suscipio sum si statuo ex edictum secundus is tabula possessio do qui is instituo qui testamentum factio nullus sum sed locus hic magis ad coniectural causa qui verso in iudicium valeo cum quaero quis aut sum aut evenio aut sum sum aut quis omnino fio possum


quando ergo unus quisque eorum locorum quos exposui sua quaedam habet membra, ea quam subtilissime persequamur, et pri- mum de ipsa definitione dicatur. Definitio est oratio, quae id quod definitur explicat quid sit. Definitionum autem duo genera prima: unum earum rerum quae sunt, alterum earum quae intelleguntur.

quando ergo unus quisque is locus qui expono suus quidam habeo membrum is quam subtilis persequor et other mum de ipse definitio dico definitio sum oratio qui is qui definio explico quis sum definitio autem duo genus primus unus is res qui sum alter is qui intellego


atque etiam definitiones aliae sunt partitionum aliae divisionum; partitionum, cum res ea quae proposita est quasi in membra discerpitur, ut si quis ius civile dicat id esse quod in legibus, senatus consultis, rebus iudicatis, iuris peritorum auctoritate, edictis magistra- tuum, more, aequitate consistat. Divisionum autem definitio formas omnis complectitur quae sub eo genere sunt quod definitur hoc modo: Abalienatio est eius rei quae mancipi est aut traditio alteri nexu aut in iure cessio inter quos ea iure civili fieri possunt. sunt etiam alia genera definitionum, sed ad huius libri institutum illa nihil pertinent; tantum est dicendum qui sit definitionis modus.

atque etiam definitio alius sum partitio alius divisio partitio cum res is qui propono sum quasi in membrum discerpo ut si quis ius civilis dico is sum qui in lex senatus consulo res judico ius peritor auctoritas edico magistro tuus mos aequitas consisto divisio autem definitio forma omnis complector qui sub is genus sum qui definio hic modo abalienatio sum is res qui mancipium sum aut traditio alter necto aut in ius cessio inter qui is ius civilis fio possum sum etiam alius genus definitio sed ad hic liber institus ille nihil pertineo tantus sum dico qui sum definitio modus


in omnibus igitur eis iudiciis, in quibus EX FIDE BONA est additum, ubi etiam VT INTER BONOS BENE AGIER OPORTET in primisque in arbitrio rei uxoriae, in quo est QVOD EIVS AEQVIVS MELIVS, parati eis esse debent. Illi dolum malum, illi fidem bonam, illi aequum bonum, illi quid socium socio, quid eum qui negotia aliena curasset ei' cuius ea negotia fuissent, quid eum qui mandasset, eumve cui mandatum esset, alterum alteri praestare oporteret, quid virum uxori, quid uxorem viro tradiderunt. Licebit igitur diligenter argumentorum cognitis locis non modo oratoribus et philosophis, sed iuris etiam peritis copiose de consultationibus suis disputare.

in omnis igitur is iudicium in qui ex fides bonus sum addo ubi etiam vt inter bonus bene ago oportet in primus in arbitrium res uxorius in quo sum qvod eivs aeqvivs melivs paro is sum debeo ille dolus malus ille fides bonus ille aequus bonus ille quis socius socius quis is qui negotium alienus curo is qui is negotium sum quis is qui mando is qui mando sum alter alter praesto oportet quis vir uxor quis uxor vir trado liceo igitur diligenter argumentor cognosco locus non modo orator et philosophus sed ius etiam peritus copiosus de consultatio suus disputaris


similitudo sequitur, quae late patet, sed oratoribus et philosophis magis quam vobis. Etsi enim omnes loci sunt omnium disputationum ad argumenta suppeditanda, tamen aliis disputationibus abundantius occurrunt aliis angustius. Itaque genera tibi nota sint; ubi autem eis utare, quae- stiones ipsae te admonebunt.

similitudo sequor qui latus pateo sed orator et philosophus magis quam tu etsi enim omnis locus sum omnis disputatio ad argumentum suppedito tamen alius disputatio abundo occurro alius angustus itaque genus tu nosco sum ubi autem is utaris qui stio ipse tu admoneo


tum enim defenditur non id legem dicere quod adversarius velit, sed aliud. Id autem contingit, cum scriptum ambiguum est, ut duae sententiae differentes accipi possint. Tum opponitur scripto voluntas scriptoris, ut quaeratur verbane plus an sententia valere debeant. Tum legi lex contraria adfertur. Ista sunt tria genera quae controversiam in omni scripto facere possint: ambiguum, discrepantia scripti et voluntatis, scripta contraria. iam hoc perspicuum est, non magis in legibus quam in testamentis, in stipulationibus, in reliquis rebus quae ex scripto aguntur, posse controversias easdem exsistere. Horum tractationes in aliis libris explicantur.

tum enim defendo non is lex dico qui adversarius volo sed alius is autem contingo cum scribo ambiguus sum ut duo sententia differo accipio possum tum oppono scribo voluntas scriptor ut quaero verbum multus an sententia valeo debeo tum lego lex contrarius affero iste sum tres genus qui controversia in omnis scribo facio possum ambiguus discrepo scribo et voluntas scribo contrarius iam hic perspicuus sum non magis in lex quam in testamentum in stipulatio in reliquus res qui ex scribo ago possum controversia idem exsisto horus tractatio in alius liber explico


non, si uxori vir legavit argentum omne quod suum esset, idcirco quae in nominibus fuerunt legata sunt. Multum enim differt in arcane positum sit argentum an in tabulis .

non si uxor vir lego argentum omnis qui suus sum idcirco qui in nomen sum lego sum multus enim differo in arcanus pono sum argentum an in tabula


sed reliquis quoque rebus quas modo enumeravi quam- quam in his nulla species virtutis est, tamen interdum confirmatur fides, si aut ars quaedam adhibetur—magna est enim vis ad persuadendum scientiae—aut usus; plerum- que enim creditur eis qui experti sunt. facit etiam necessitas fidem, quae tum a corporibus tum ab animis nascitur. Nam et verberibus tormentis igni fatigati quae dicunt ea videtur veritas ipsa dicere, et quae perturbationi- bus animi, dolore cupiditate iracundia metu, quia neces- sitatis vim habent, adferunt auctoritatem et fidem.

sed reliquus quoque res qui modo enumero quam quam in hic nullus species virtus sum tamen interdum confirmo fides si aut ars quidam adhibeo magnus sum enim volo ad persuadeo scientia aut utor plerus que enim credo is qui experior sum facio etiam necessitas fides qui tum ab corpus tum ab animus nascor nam et verber tormentum ignis fatigo qui dico is video vereor ipse dico et qui perturbatio bus animus dolor cupiditas iracundia metus quia nex sitas vis habeo affero auctoritas et fides


Tria sunt genera causarum: iudici deliberationis laudationis. Quarum fines ipsi declarant quibus utendum locis sit. Nam iudici finis est ius, ex quo etiam nomen. Iuris autem partes tum expositae, cum aequitatis. Deliber- andi finis utilitas, cuius eae partes quae modo expositae . Laudationis finis honestas, de qua item est ante dictum.

tres sum genus causaris judicium deliberatio laudatio quaris finis ipse declaro qui utor locus sum nam judicium finis sum ius ex quo etiam nomen jura autem pars tum expono cum aequitas deliber andi finis utilitas qui is pars qui modo expono laudatio finis honestus de qui item sum ante dico


si paterfamilias uxori ancillarum usum fructum legavit a filio neque a secundo herede legavit, mortuo filio mulier usum fructum non amittet. Quod enim semel testamento alicui datum est, id ab eo invito cui datum est auferri non potest. Repugnat enim recte accipere et invitum reddere. Ab efficientibus rebus hoc modo:

si paterfamilias uxor ancillaris usus fructus lego ab filius neque ab secundus heres lego mortuus filius mulier usus fructus non amitto qui enim semel testamentum aliqui do sum is ab is invito qui do sum aufero non possum repugno enim rectus accipio et invitus reddo ab efficio res hic modo


coniugata dicuntur quae sunt ex verbis generis eiusdem. Eiusdem autem generis verba sunt quae orta ab uno varie commutantur, ut sapiens sapienter sapien- tia. Haec verborum coniugatio suzugi/a dicitur, ex qua huius modi est argumentum: Si compascuus ager est, ius est compascere. A genere sic ducitur:

conjugo dico qui sum ex verbum genus idem idem autem genus verbum sum qui orior ab unus varius commuto ut sapio sapienter sapien tia hic verbum conjugatio suzugi ab dico ex qui hic modus sum argumentum si compascuus ager sum ius sum compasco ab genus sic duco


hoc disserendi genus attingit omnino vestras quoque in respondendo disputationes, sed philosophorum magis, quibus est cum oratoribus illa ex repugnantibus sententiis communis conclusio quae a dialecticis tertius modus, a rhe- toribus e)nqu/mhma dicitur. Reliqui dialecticorum modi plures sunt, qui ex disiunctionibus constant: Aut hoc aut illud; hoc autem; non igitur illud. Itemque: Aut hoc aut illud; non autem hoc; illud igitur. Quae conclusiones idcirco ratae sunt quod in disiunctione plus uno verum esse non potest.

hic dissero genus attingo omnino vester quoque in respondeo disputatio sed philosophus magis qui sum cum orator ille ex repugno sententia communis conclusio qui ab dialectica tertius modus ab rhe tores e nqu mhma dico reliquus dialectica modus multus sum qui ex disiunctio consto aut hic aut ille hic autem non igitur ille ito aut hic aut ille non autem hic ille igitur qui conclusio idcirco reor sum qui in disiunctio multus unus verus sum non possum


loci autem convenient in eius generis quaestionem consequentis antecedentis repugnantis; adiuncti etiam eis qui sumuntur ex causis et effectis. Nam si hanc rem illa sequitur, hanc autem non sequitur, aut si huic rei illa antecedit, huic non antecedit; aut si huic rei repugnat, illi non repugnat; aut si huius rei haec, illius alia causa est; aut si ex alio hoc, ex alio illud effectum est: ex quovis horum id de quo quaeritur idemne an aliud sit inveniri potest.

locus autem convenio in is genus quaestio consequor antecedo repugno adjungo etiam is qui sumo ex causa et efficio nam si hic res ille sequor hic autem non sequor aut si hic res ille antecedo hic non antecedo aut si hic res repugno ille non repugno aut si hic res hic ille alius causa sum aut si ex alius hic ex alius ille efficio sum ex quovis hic is de quo quaero idem an alius sum invenio possum


Reliquus est comparationis locus, cuius genus et ex- emplum supra positum est ut ceterorum; nunc explicanda tractatio est. Comparantur igitur ea quae aut maiora aut minora aut paria dicuntur; in quibus spectantur haec: numerus species vis, quaedam etiam ad res aliquas adfectio.

reliquus sum comparatio locus qui genus et ex emplum supra pono sum ut ceterus nunc explico tractatio sum comparo igitur is qui aut magnus aut parvus aut par dico in qui specto hic numerus species volo quidam etiam ad res aliqui affectio


ab effectis rebus hoc modo: Cum mulier viro in manum convenit, omnia quae mulieris fuerunt viri fiunt dotis nomine. Ex comparatione autem omnia valent quae sunt huius modi: Quod in re maiore valet valeat in minore, ut si in urbe fines non reguntur, nec aqua in urbe arceatur. Item contra: Quod in minore valet, valeat in maiore. Licet idem exemplum convertere. Item: Quod in re pari valet, valeat in hac quae par est; ut: Quoniam usus auctoritas fundi biennium est, sit etiam aedium. At in lege aedes non appellantur et sunt ceterarum rerum omnium quarum annuus est usus. Valeat aequitas, quae paribus in causis paria iura desiderat.

ab efficio res hic modo cos mulier vir in manus convenio omnis qui mulier sum vir fio dos nomen ex comparatio autem omnis valeo qui sum hic modus qui in res magnus valeo valeo in paruus ut si in urbs finis non rego neque aqua in urbs arceo item contra qui in paruus valeo valeo in magnus licet idem exemplum converto item qui in res par valeo valeo in hic qui par sum ut quoniam utor auctoritas fundo biennium sum sum etiam aedes at in lex aedes non appello et sum ceteraris res omnis qui annuus sum utor valeo aequitas qui par in causa par ius desidero


qua re cum in disputationem incident causa efficiens aliquid necessario, sine dubitatione licebit quod efficitur ab ea caiisa concludere. cum autem erit talis causa, ut in ea non sit efficiendi necessitas, necessaria conclusio non sequitur. Atque illud quidem genus causarum quod habet vim efficiendi necessariam errorem adferre non fere solet; hoc autem sine quo non efficitur saepe conturbat. Non enim, si sine parentibus filii esse non possunt, propterea in parentibus causa fuit gignendi necessaria.

qui res cum in disputatio incido causa efficio aliquis necessarius sine dubitatio liceo qui efficio ab is caiisa concludo cum autem sum talis causa ut in is non sum efficio necessitas necessarius conclusio non sequor atque ille quidem genus causaris qui habeo vis efficio necessaria error affero non fere soleo hic autem sine quo non efficio saepe conturbo non enim si sine parens filius sum non possum propterea in parens causa sum gigno necessarius


cum autem quaeritur quale quid sit, aut simpliciter quaeritur aut comparate simpliciter: Expetendane sit gloria; com- parate: Praeponendane sit divitiis gloria. Simplicium tria genera sunt: de expetendo fugiendoque, de aequo et iniquo, de honesto et turpi. Comparationum autem duo: unum de eodem et alio, alterum de maiore et minore. De ex- petendo et fugiendo huius modi: Si expetendae divitiae, si fugienda paupertas. De aequo et iniquo: Aequumne sit ulcisci a quocumque iniuriam acceperis. De honesto et turpi: Honestumne sit pro patria mori?

cum autem quaero qualis quis sum aut simplex quaero aut comparo simplex expeto sum gloria com paro praepono sum divitiae gloria simplicium tres genus sum de expeto fugio de aequus et iniquus de honestus et turpis comparatio autem duo unus de idem et alius alter de magnus et paruus de ex peto et fugio hic modus si expeto divitiae si fugio paupertas de aequus et iniquus aequi sum ulciscor ab quicumque iniuria accipio de honestus et turpis honestus sum pro patria morior


vis autem in comparatione sic cemitur: efficiens causa gravior quam non efficiens; quae se ipsis contenta sunt meliora quam quae egent aliis; quae in nostra quam quae in aliorum potestate sunt; stabilia incertis; quae eripi non possunt eis quae possunt. Adfectio autem ad res aliquas est huius modi: principum commoda maiora quam reliquorum; itemque quae iucundi- ora, quae pluribus probata, quae ab optimo quoque laudata. Atque ut haec in comparatione meliora, sic deteriora quae eis sunt contraria.

volo autem in comparatio sic cemitur efficio causa gravis quam non efficio qui sui ipse contineo sum bonus quam qui egeo alius qui in noster quam qui in alius potestas sum stabilis incertus qui eripio non possum is qui possum affectio autem ad res aliqui sum hic modus princeps commodus magnus quam reliquus ito qui jucundus os qui multus probo qui ab bonus quoque laudo atque ut hic in comparatio bonus sic deterior qui is sum contrarius


deinceps locus est qui e contrario dicitur. Contrariorum autem genera plura; unum eorum quae in eodem genere plurimum differunt, ut sapientia stultitia. Eodem autem genere dicuntur quibus propositis occurrunt tamquam e regione quaedam contraria, ut celeritati tarditas, non debilitas. Ex quibus contrariis argumenta talia existunt: Si stultitiam fugimus, sapientiam sequamur et bonitatem si malitiam. Haec quae ex eodem genere contraria sunt appellantur adversa.

deinceps locus sum qui e contrarius dico contrarius autem genus multus unus is qui in idem genus multus differo ut sapientia stultitia eos autem genus dico qui propono occurro tamquam e regio quidam contrarius ut celeritas tarditas non debilito ex qui contrarius argumentum talis existunt si stultitia fugio sapientia sequor et bonitas si malitia hic qui ex idem genus contrarius sum appello adverso


toto igitur loco causarum explicate, ex earum differentia in magnis quidem causis vel oratorum vel philosophorum magna argumentorum suppetit copia; in vestris autem si non uberior, at fortasse subtilior. Privata enim iudicia maximarum quidem rerum in iuris consultorum mihi videntur esse prudentia. Nam et adsunt multum et adhibentur in consilia et patronis diligentibus ad eorum prudentiam confugientibus hastas ministrant.

totus igitur locus causaris explico ex is differentia in magnus quidem causa vel orator vel philosophus magnus argumentor suppeto copia in vester autem si non uber at fortasse subtilis privo enim iudicium maximaris quidem res in ius consultor ego video sum prudentia nam et adsum multus et adhibeo in consilium et patronus diligo ad is prudentia confugio hasta ministro


ab antecedentibus autem et consequentibus et repugnantibus hoc modo; ab antecedentibus: Si viri culpa factum est divortium, etsi mulier nuntium remisit, tamen pro liberis manere nihil oportet. A consequentibus:

ab antecedo autem et consequor et repugno hic modo ab antecedo si vir culpa facio sum divortium etsi mulier nuntius remitto tamen pro liber maneo nihil oportet ab consequor


non potui igitur tibi saepius hoc roganti et tamen verenti ne mihi gravis esses—facile enim id cernebam—debere diutius, ne ipsi iuris interpreti fieri videretur iniuria. Etenim cum tu mihi meisque multa saepe scripsisses, veritus sum ne, si ego gravarer, aut ingratum id aut superbum videretur. Sed dum fuimus una, tu optimus es testis quam fuerim occupa- tus;

non possum igitur tu saepis hic rogo et tamen vereor ne ego gravis sum facilis enim is cerno debeo diu ne ipse ius interpres fio video iniuria etenim cum tu ego meus multus saepe scribo vereor sum ne si ego gravo aut ingratus is aut superbus video sed dum sum unus tu bonus sum testis quam sum occupo tus


deinceps est locus dialecticorum proprius ex consequen- tibus et antecedentibus et repugnantibus. Nam coniuncta, de quibus paulo ante dictum est, non semper eveniunt; consequentia autem semper. Ea enim dico consequentia quae rem necessario consequuntur; itemque et antecedentia et repugnantia. Quidquid enim sequitur quamque rem, id cohaeret cum re necessario; et quidquid repugnat, id eius modi est ut cohaerere numquam possit. cum tripertito igitur distribuatur locus hic, in consecutionem antecessionem repugnantiam, reperiendi argumenti locus simplex est, tractandi triplex. Nam quid interest, cum hoc sumpseris, pecuniam numeratam mulieri deberi cui sit argentum omne legatum, utrum hoc modo concludas argumentum: Si pecunia signata argentum est, legata est mulieri. Est autem pecunia signata argentum. Legata igitur est; an illo modo: Si numerata pecunia non est legata, non est numerata pecunia argentum. Est autem numerata pecunia argentum; legata igitur est; an illo modo: Non et legatum argentum est et non est legata numerata pecunia. Legatum autem argentum est; legata igitur numerata pecunia est?

deinceps sum locus dialectica proprius ex consequen tibus et antecedo et repugno nam conjungo de qui paulus ante dico sum non semper evenio consequor autem semper is enim dico consequor qui res necessarius consequor ito et antecedo et repugno quisquis enim sequor quisque res is cohaereo cum res necessarius et quisquis repugno is is modus sum ut cohaereo numquam possum cum tripertito igitur distribuo locus hic in consecutio antecessio repugnantia reperio argumentum locus simplex sum tracto triplex nam quis intersum cum hic sumo pecunia numero mulier debeo qui sum argentum omnis legatus utrum hic modo concludo argumentum si pecunia signo argentum sum lego sum mulier sum autem pecunia signo argentum lego igitur sum an ille modo si numero pecunia non sum lego non sum numero pecunia argentum sum autem numero pecunia argentum lego igitur sum an ille modo non et legatus argentum sum et non sum lego numero pecunia legatus autem argentum sum lego igitur numero pecunia sum


ac loci quidem ipsius forma talis est. Admonet autem hic locus, ut quaeratur quid ante rem, quid cum re, quid post rem evenerit. 'Nihil hoc ad ius; ad Ciceronem,' inquiebat Gallus noster, si quis ad eum quid tale rettulerat, ut de facto quaereretur. Tu tamen patiere nullum a me artis institutae locum prae- teriri; ne, si nihil nisi quod ad te pertineat scribendum putabis, nimium te amare videare. Est igitur magna ex parte locus hic oratorius non modo non iuris consultorum, sed ne philosophorum quidem.

atque locus quidem ipse forma talis sum admoneo autem hic locus ut quaero quis ante res quis cum res quis post res evenio nihil hic ad ius ad cicero inquam gallus noster si quis ad is quis talis refero ut de facio quaero tu tamen patior nullus ab ego ars instituo locus prae teriri ne si nihil nisi qui ad tu pertineo scribo puto nimium tu amo videaris sum igitur magnus ex pars locus hic oratorius non modo non ius consultor sed ne philosophus quidem


sed quoniam ita a principio divisimus, ut alios locos diceremus in eo ipso de quo ambigitur haerere, de quibus satis est dictum, alios adsumi extrinsecus, de eis pauca dicamus, etsi ea nihil omnino ad vestras disputationes pertinent; sed tamen totam rem efficiamus, quandoquidem coepimus. Neque enim tu is es quem nihil nisi ius civile delectet, et quoniam haec ita ad te scribuntur, ut etiam in aliorum manus sint ventura, detur opera, ut quam plurimum eis quos recta studia delectant prodesse possimus.

sed quoniam ita ab principium divido ut alius locus dico in is ipse de quo ambago haereo de qui satis sum dico alius adsumo extrinsecus de is paucus dico etsi is nihil omnino ad vester disputatio pertineo sed tamen totus res efficio quandoquidem coepio neque enim tu is sum qui nihil nisi ius civilis delecto et quoniam hic ita ad tu scribo ut etiam in alius manus sum venio do opus ut quam multus is qui recta studium delecto prosum possum


actionis reliquae sunt, quarum duo genera: unum ad officium, alterum ad motum animi vel gignendum vel sedandum planeve tollendum. Ad officium sic, ut cum quaeritur suscipiendine sint liberi. Ad movendos animos cohortationes ad defendendam rem publicam, ad laudem, ad gloriam; quo ex genere sunt querellae incitationes miserationesque flebiles; rursusque oratio tum iracundiam restinguens, tum metum eripiens, tum exsultantem laetitiam comprimens, tum aegritudinem abstergens. Haec cum in propositi quaestionibus genera sint, eadem in causas transferuntur.

actio reliquus sum qui duo genus unus ad officium alter ad motus animus vel gigno vel sedo planus tollo ad officium sic ut cum quaero suscipiendo sum liber ad moveo animus cohortatio ad defendo res publicus ad laus ad gloria quo ex genus sum querela incitatio miseratio flebilis rursus oratio tum iracundia restinguo tum metus eripio tum exsulto laetitia comprimo tum aegritudo abstergeo hic cum in propono quaestio genus sum idem in causa transfero


sunt enim alia con- traria, quae privantia licet appellemus Latine, Graeci appellant sterhtika/. Praeposito enim ' in' privatur verbum ea vi, quam haberet si 'in' praepositum non fuisset, dignitas indignitas, humanitas inhumanitas, et cetera generis eiusdem, quorum tractactio est eadem quae superiorum quae adversa dixi.

sum enim alius continuo traria qui privo licet appello latinum graecum appello sterhtika praepono enim in privo verbum is vis quam habeo si in praepono non sum dignitas indignitas humanitas inhumanitas et ceterus genus idem qui tractactio sum idem qui superus qui adverso dico


a similitudine hoc modo: Si aedes eae corruerunt vitiumve faciunt quarum usus fructus legatus est, heres restituere non debet nec reficere, non magis quam servum restituere, si is cuius usus fructus legatus esset deperisset. A differentia:

ab similitudo hic modo si aedes is conruo vitium facio qui utor fructus legatus sum heres restituo non debeo neque reficio non magis quam servus restituo si is qui utor fructus legatus sum depereo ab differentia


coniunctus huic causarum loco ille locus est qui efficitur ex causis. Vt enim causa quid sit effectum indicat, sic quod effectum est quae fuerit causa demonstrat. Hic locus suppeditare solet oratoribus et poetis, saepe etiam philosophis, sed eis qui ornate et copiose loqui possunt, mirabilem copiam dicendi, cum denuntiant quid ex quaque re sit futurum. Causarum enim cognitio cognitionem even- torum facit.

conjungo hic causaris locus ille locus sum qui efficio ex causa vt enim causa quis sum efficio indico sic qui efficio sum qui sum causa demonstro hic locus suppeditaris soleo orator et poeta saepe etiam philosophus sed is qui orno et copiosus loquor possum mirabilis copia dico cum denuntio quis ex quisque res sum sum causaris enim cognitio cognitio even torus facio


alterum similitudinis genus conlatione sumitur, cum una res uni, par pari com- paratur hoc modo: Quem ad modum, si in urbe de finibus controversia est, quia fines magis agrorum videntur esse quam urbis, finibus regendis adigere arbitrum non possis, sic, si aqua pluvia in urbe nocet, quoniam res tota magis agrorum est, aquae pluviae arcendae adigere arbitrum non possis.

alter similitudo genus conlatio sumo cum unus res unus par par com paro hic modo qui ad modus si in urbs de finis controversia sum quia finis magis ager video sum quam urbs finis rego adigo arbiter non possum sic si aqua pluvia in urbs noceo quoniam res totus magis ager sum aqua pluvia arceo adigo arbiter non possum


ex eodem similitudinis loco etiam exempla sumuntur, ut Crassus in causa Curiana exemplis plurimis usus est, qui testamento sic heredes instituisset, ut si filius natus esset in decem mensibus isque mortuus prius quam in suam tutelam venisset, hereditatem obtinuissent. Quae com- memoratio exemplorum valuit, eaque vos in respondendo uti multum soletis.

ex idem similitudo locus etiam exemplum sumo ut crassus in causa curianus exemplum multus utor sum qui testamentum sic heres instituo ut si filius nascor sum in decem mensis eo mortuus prior quam in suus tutela venio hereditas obtineo qui com memoratio exemplum valeo is tu in respondeo uti multus solo


sed quae ex statu contentio efficitur, eam Graeci krino/menon vocant, mihi placet id, quoniam quidem ad te scribo, QVA DE RE AGITVR vocari. Quibus autem hoc qua de re agitur continetur, ea continentia vocentur, quasi firmamenta defensionis, quibus sublatis defensio nulla sit. Sed quoniam lege firmius in controversiis disceptandis esse nihil debet, danda est opera ut legem adiutricem et testem adhibeamus. In qua re alii quasi status exsistunt novi, sed appellentur legitimae disceptationes.

sed qui ex status contentio efficio is graecum krino menon voco ego placeo is quoniam quidem ad tu scribo qva de res agitvr vocaris qui autem hic qui de res ago contineo is continentia voco quasi firmamentum defensio qui tollo defensio nullus sum sed quoniam lex firmus in controversia discepto sum nihil debeo do sum opus ut lex adiutrix et testo adhibeo in qui res alius quasi status exsisto nosco sed appello legitimus disceptatio


ante rem enim quaeruntur quae talia sunt: apparatus conloquia locus constitutum convivium; cum re autem: pedum crepitus, corporum umbrae et si quid eius modi; at post rem: pallor rubor titubatio, si qua alia signa conturbationis et conscientiae, praeterea restinctus ignis, gladius cruentus ceteraque quae suspicionem facti possunt movere.

ante res enim quaero qui talis sum apparatus colloquium locus constituo convivium cum res autem pes crepo corpus umbra et si quis is modus at post res pallor rubor titubatio si qui alius signum conturbatio et conscientia praeterea restinguo ignis gladius cruentus ceter qui suspicio facio possum moveo


Sequitur is locus, qui constat ex eis rebus quae quodam modo adfectae sunt ad id de quo ambigitur; quem modo dixi in plures partes distributum. Cuius est primus locus ex coniugatione, quam suzugi/an vocant, finitimus notationi, de qua modo dictum est; ut, si aquam pluviam eam modo intellegeremus quam imbri conlectam videremus, veniret Mucius, qui, quia coniugata verba essent pluvia et pluendo, diceret omnem aquam oportere arceri quae pluendo crevisset.

sequor is locus qui consto ex is res qui quidam modo afficio sum ad is de quo ambago qui modo dico in multus pars distribuo qui sum primus locus ex coniugatio quam suzugi an voco finitimus notatio de qui modo dico sum ut si aqua pluvia is modo intellego quam imber collecta video venio mucius qui quia conjugo verbum sum pluvia et pluo dico omnis aqua oportet arceo qui pluo cerno


parium autem comparatio nec elationem habet nec summissionem; est enim aequalis. Multa autem sunt quae aequalitate ipsa comparantur; quae ita fere con- cluduntur: Si consilio iuvare cives et auxilio aequa in laude ponendum est, pari gloria debent esse ei qui consu- lunt et ei qui defendunt; at quod primum, est; quod sequitur igitur. Perfecta est omnis argumentorum invenien- dorum praeceptio, ut, cum profectus sis a definitione, a partitione, a notatione, a coniugatis, a genere, a formis, a similitudine, a differentia, a contrariis, ab adiunctis, a consequentibus, ab antecedentibus, a repugnantibus, a causis, ab effectis, a comparatione maiorum minorum parium, nulla praeterea sedes argumenti quaerenda sit.

par autem comparatio neque elatio habeo neque summissio sum enim aequalis multus autem sum qui aequalitas ipse comparo qui ita fere continuo cluduntur si consilium iuvaris civis et auxilium aequus in laus pono sum par gloria debeo sum is qui consu lunt et is qui defendo at qui primus sum qui sequor igitur perficio sum omnis argumentor invenien doron praeceptio ut cum proficiscor sum ab definitio ab partitio ab notatio ab conjugo ab genus ab forma ab similitudo ab differentia ab contrarius ab adjungo ab consequor ab antecedo ab repugno ab causa ab efficio ab comparatio magnus paruus par nullus praeterea sedes argumentum quaero sum


Multa etiam ex notatione sumuntur.. Ea est autem, cum ex vi nominis argumentum elicitur; quam Graeci e)tumologi/an appellant, id est verbum ex verbo veriloquium; nos autem novitatem verbi non satis apti fugientes genus hoc notationem appellamus, quia sunt verba rerum notae. Itaque hoc quidem Aristoteles su/mbolon appellat, quod Latine est nota. Sed cum intellegitur quid significetur, minus laborandum est de nomine.

multus etiam ex notatio sumo is sum autem cum ex vis nomen argumentum elicio quam graecum e tumologi an appello is sum verbum ex verbum veriloquium nos autem novitas verbum non satis aptus fugio genus hic notatio appello quia sum verbum res nosco itaque hic quidem aristotelis su mbolon appello qui latinum sum nosco sed cum intellego quis significo paruus laboro sum de nomen


atque ex eis conclusionibus quas supra scripsi prior quartus posterior quintus a dialecticis modus appellatur. Deinde addunt coniunctionum negantiam sic: Non et hoc et illud; hoc autem; non igitur illud. Hic modus est sextus. Septimus autem: Non et hoc et illud; non autem hoc; illud igitur. Ex eis modis conclusiones innumerabiles nascuntur, in quo est tota fere dialektikh/. Sed ne hae quidem quas exposui ad hanc institutionem necessariae.

atque ex is conclusio qui supra scribo prior quartus posterus quintus ab dialectica modus appello deinde addo coniunctio negantia sic non et hic et ille hic autem non igitur ille hic modus sum sextus septimus autem non et hic et ille non autem hic ille igitur ex is modus conclusio innumerabilis nascor in quo sum totus fere dialektikh sed ne hic quidem qui expono ad hic institutio necessaria


quaestionum autem 'quacumque de re' sunt duo genera: unum cognitionis alterum actionis.

quaestio autem quicumque de res sum duo genus unus cognitio alter actio


nos autem, quoniam in utraque summa utilitas est et utramque, si erit otium, persequi cogitainus, ab ea quae prior est ordiemur. Vt igitur earum rerum quae absconditae sunt demonstrate et notato loco facilis inventio est, sic, cum pervestigare argumentum aliquod volumus, locos nosse debemus; sic enim appellatae ab Aristotele sunt eae quasi sedes, e quibus argumenta promuntur.

nos autem quoniam in uter summus utilitas sum et uter si sum otium persequor cogitainus ab is qui prior sum ordior vt igitur is res qui abscondio sum demonstrate et noto locus facilis inventio sum sic cum pervestigaris argumentum aliqui volo locus nosco debeo sic enim appello ab aristotelis sum is quasi sedes e qui argumentum promo


quae autem sequitur narrationem fides, ea persuadendo quoniam efficitur, qui ad persuadendum loci maxime valeant dictum est in eis in quibus de omni ratione dicendi. Peroratio autem et alia quaedam habet et maxime amplificationem, cuius effectus hic debet esse, ut aut perturbentur animi aut tranquillentur et, si ita adfecti iam ante sint, ut aut augeat eorum motus aut sedet oratio.

qui autem sequor narratio fides is persuadeo quoniam efficio qui ad persuadeo locus magnus valeo dico sum in is in qui de omnis ratio dico peroratio autem et alius quidam habeo et magnus amplificatio qui efficio hic debeo sum ut aut perturbo animus aut tranquillo et si ita afficio iam ante sum ut aut augeo is moueo aut sedeo oratio


ficta enim exempla similitudinis habent vim; sed ea oratoria magis sunt quam vestra; quamnquam uti etiam vos soletis, sed hoc modo: Finge mancipio aliquem dedisse id quod mancipio dari non potest. Num idcirco id eius factum est qui accepit? aut num is qui mancipio dedit ob eam rem se ulla re obligavit ? In hoc genere oratoribus et philosophis concessum est, ut muta etiam loquantur, ut mortui ab inferis exciten- tur, ut aliquid quod fieri nullo modo possit augendae rei gratia dicatur aut minuendae, quae u(perbolh\ dicitur, multa alia mirabilia. Sed latior est campus illorum. Eisdem tamen ex locis, ut ante dixi, et maximis et minimis quaestionibus argumenta ducuntur.

fictum enim exemplum similitudo habeo vis sed is oratorium magis sum quam vester quamnquam uti etiam tu solo sed hic modo fingo mancipium aliquis do is qui mancipium do non possum num idcirco is is facio sum qui accipio aut num is qui mancipium do ob is res sui ullus res obligo in hic genus orator et philosophus concedo sum ut muto etiam loquor ut mortuus ab inferi exciten tur ut aliquis qui fio nullus modo possum augeo res gratia dico aut minuo qui quintus perbolh dico multus alius mirabile sed latus sum campus ille eos tamen ex locus ut ante dico et magnus et paruus quaestio argumentum duco


sed definitae quaestiones a suis quaeque locis quasi propriis instruuntur, ... quae in accu- sationem defensionemque partitae; in quibus exsistunt haec genera, ut accusator personam arguat facti, defensor aliquid opponat de tribus: aut non esse factum aut, si sit factum, aliud eius facti nomen esse aut iure esse factum. Itaque aut infitialis aut coniecturalis prima appelletur, definitiva altera, tertia, quamvis molestum nomen hoc sit, iuridicialis vocetur. harum causarum propria argumenta ex eis sumpta locis quos exposuimus in praeceptis oratoriis explicata sunt.

sed definio quaestio ab suus quisque locus quasi proprius instruo qui in accu satio defensio partio in qui exsisto hic genus ut accusator persona arguo facio defenso aliquis oppono de tres aut non sum facio aut si sum facio alius is facio nomen sum aut ius sum facio itaque aut infitial aut coniectural primus appello definitivus alter tertius quivis molestus nomen hic sum iuridicial voco haris causaris proprius argumentum ex is sumo locus qui expono in praecipio oratorius explicata sum


nam alia quoque sunt contrariorum genera, velut ea quae cum aliquo conferuntur, ut duplum simplum, multa pauca, longum breve, maius minus. Sunt etiam illa valde contraria quae appellantur negantia; ea a)pofatika\ Graece, contraria aientibus: Si hoc est, illud non est. Quid enim opus exemplo est? Tantum intellegatur, in argumento quaerendo contrariis omnibus contraria non convenire.

nam alius quoque sum contrarius genus velut is qui cum aliquis confero ut duplus simplum multus paucus longus brevis magnus paruus sum etiam ille validus contrarius qui appello nego is ab pofatika graecum contrarius aientibus si hic sum ille non sum quis enim opus exemplum sum tantus intellego in argumentum quaero contrarius omnis contrarius non convenio


cum autem de aequo et iniquo disseritur, aequitatis loci conligentur. Hi cernuntur bipertito, et natura et instituto. Natura partes habet duas, tributionem sui cuique et ulciscendi ius. Institutio autem aequitatis tripertita est; una pars legitima est, altera con- veniens, tertia moris vetustate firmata. de proposito satis multa, deinceps de causa pauciora dicenda sunt. Pleraque enim sunt ei cum proposito communia.

cum autem de aequus et iniquus dissero aequitas locus conligentur hic cerno bipertito et natura et instituo natura pars habeo duo tributio suus quisque et ulciscor ius institutio autem aequitas tripertita sum unus pars legitimus sum alter continuo venio tertius mos vetustas firmo de propono satis multus deinceps de causa paucus dico sum plerusque enim sum is cum propono commune


tum partium enumeratio, quae tractatur hoc modo: Si neque censu nec vindicta nec testamento liber factus est, non est liber; neque ulla est earum rerum; non est igitur liber;—tum notatio, cum ex verbi vi argumentum aliquod elicitur hoc modo: Cum lex assiduo vindicem assiduum esse iubeat, locupletem iubet locupleti; is est enim assiduus, ut ait L. Aelius, appellatus ab aere dando.

tum pars enumeratio qui tracto hic modo si neque census neque vindicta neque testamentum liber facio sum non sum liber neque ullus sum is res non sum igitur liber tum notatio cum ex verbum vis argumentum aliqui elicio hic modo cos lex assiduus vindico assiduus sum jubeo locupleto iubeo locupleti is sum enim assiduus ut aio l aelius appello ab aer do


loci autem qui ad quasque quaestiones accommodati sint deinceps est videndum. Omnes illi quidem ad plerasque, sed alii ad alias, ut dixi, aptiores. Ad coniecturam igitur maxime apta quae ex causis, quae ex effectis, quae ex coniunctis sumi possunt. Ad definitionem autem pertinet ratio et scientia definiendi. Atque huic generi finitimum est illud quod appellari de eodem et de altero diximus, quod genus forma quaedam definitionis est; si enim quaeratur idemne sit pertinacia et perseverantia, definitionibus iudicandum est.

locus autem qui ad quisque quaestio accommodo sum deinceps sum video omnis ille quidem ad plerusque sed alius ad alius ut dico aptus ad conicio igitur magnus apto qui ex causa qui ex efficio qui ex conjungo sumo possum ad definitio autem pertineo ratio et scientia definio atque hic gener finitimus sum ille qui appello de idem et de alter dico qui genus forma quidam definitio sum si enim quaero idem sum pertinacia et persevero definitio judico sum


cum autem a genere ducetur argu- mentum, non erit necesse id usque a capite arcessere. Saepe etiam citra licet, dum modo supra sit quod sumitur, quam id ad quod sumitur; ut aqua pluvia ultimo genere ea est quae de caelo veniens crescit imbri, sed propiore, in quo quasi ius arcendi continetur, nocens: eius generis formae loci vitio et manu nocens, quarum altera iubetur ab arbitro coerceri altera non iube- tur.

cum autem ab genus duco argu mentum non sum necesse is usque ab caput arcesso saepe etiam citer licet dum modo supra sum qui sumo quam is ad qui sumo ut aqua pluvia ultimo genus is sum qui de caelum venio cresco imber sed propior in quo quasi ius arceo contineo noceo is genus forma locus vitio et manus noceo qui alter jubeo ab arbiter coerceo alter non jubeo tur


si mulier, cum fuisset nupta cum eo quicum conubium non esset, nuntium remisit; quoniam qui nati sunt patrem non sequuntur, pro liberis manere nihil oportet. A repugnantibus:

si mulier cum sum nubo cum is qui conubium non sum nuntius remitto quoniam qui nascor sum pater non sequor pro liber maneo nihil oportet ab repugno


expositis omnibus argumentandi locis illud primum intellegendum est nec ullam esse disputationem in qua non aliquis locus incurrat, nec fere omnis locos incidere in omnem quaestionem et quibusdam quaestionibus alios qui- busdam alios esse aptiores locos. Quaestionum duo genera: alterum infinitum definitul alterum. Definitum est quod u(po/qesin Graeci, nos causam; infinitum quod qe/sin illi appellant, nos propositum possumus nominare.

expono omnis argumentor locus ille primus intellego sum neque ullus sum disputatio in qui non aliquis locus incurro neque fere omnis locus incido in omnis quaestio et quidam quaestio alius qui busdam alius sum aptus locus quaestio duo genus alter infinitus definitul alter definio sum qui quintus other qesin graecum nos causa infinitus qui qe sin ille appello nos propono possum nominaris


ut autem a te discessi in Graeciam proficiscens, cum opera mea nec res publica nec amici uterentur nec honeste inter arma versari possem, ne si tuto quidem mihi id liceret, ut veni Veliam tuaque et tuos vidi, admonitus huius aeris alieni nolui deesse ne tacitae quidem flagitationi tuae. Itaque haec, cum mecum libros non haberem, memoria repetita in ipsa navigatione conscripsi tibique ex itinere misi, ut mea diligentia mandatorum tuorum te quoque, etsi admonitore non eges, ad memoriam nostrarum rerum excitarem. Sed iam tempus est ad id quod instituimus accedere.

ut autem ab tu discedo in graecia proficiscor cum opus meus neque res publicus neque amicus uto neque honestus inter arma versaris possum ne si tueor quidem ego is licet ut venio velia tuus et tuus video admonitus hic aer alienus nolo desum ne taceo quidem flagitatio tuus itaque hic cum ego liber non habeo memoria repeto in ipse navigatio conscribo tu ex iter mitto ut meus diligentia mandator tuus tu quoque etsi admonitor non egeo ad memoria nostraris res excitaris sed iam tempus sum ad is qui instituo accedo


a forma generis, quam interdum, quo planius accipiatur, partem licet nominare hoc modo: Si ita Fabiae pecunia legata est a viro, si ei viro materfamilias esset; si ea in manum non convenerat, nihil debetur. Genus enim est uxor; eius duae formae: una matrumfamilias, altera earum, quae tantum modo uxores habentur. Qua in parte cum fuerit Fabia, legatum non videtur.

ab forma genus quam interdum quo planus accipio pars licet nominaris hic modo si ita fabius pecunia lego sum ab vir si is vir materfamilias sum si is in manus non convenio nihil debeo genus enim sum uxor is duo forma unus matrumfamilias alter is qui tantus modo uxor habeo qui in pars cum sum fabius legatus non video


itaque in oratoriis artibus quaestionis genere proposito, quot eius formae sint, subiungitur absolute. At cum de ornamentis verborum sententiarumve praecipitur, quae vocant sxh/mata, non fit idem. Res est enim infinitior; ut ex hoc quoque intellegatur quid velimus inter partitionem et divisionem interesse. Quam- quam enim vocabula prope idem valere videbantur, tamen quia res differebant, nomina rerum distare voluerunt.

itaque in oratorius ars quaestio genus propono quot is forma sum subjungo absolvo at cum de ornamentum verbum sententia praecipio qui voco sxh mattus non fio idem res sum enim infinitus ut ex hic quoque intellego quis volo inter partitio et divisio intersum quam quam enim vocabulum prope idem valeo video tamen quia res differo nomen res distaris volo