et talis est quaeque res publica, qualis eius aut natura aut voluntas, qui illam regit. Itaque nulla alia in civitate, nisi in qua populi potestas summa est, ullum domicilium libertas habet; qua quidem certe nihil potest esse dulcius, et quae, si aequa non est, ne libertas quidem est. Qui autem aequa potest esse, omitto dicere in regno, ubi ne obscura quidem est aut dubia servitus, sed in istis civitatibus, in quibus verbo sunt liberi omnes? ferunt enim suffragia, mandant inperia, magistratus, ambiuntur, rogantur, sed ea dant, quae, etiamsi nolint, danda sint, et quae ipsi non habent, unde alii petunt; sunt enim expertes imperii, consilii publici, iudicii delectorum iudicum, quae familiarum vetustatibus aut pecuniis ponderantur. In libero autem populo, ut Rhodi, ut Athenis, nemo est civium, qui

et talis sum quisque res publicus qualis is aut natura aut voluntas qui ille rego itaque nullus alius in civitas nisi in qui populus potestas summus sum ullus domicilium libertas habeo qui quidem certus nihil possum sum dulcis et qui si aequus non sum ne libertas quidem sum qui autem aequus possum sum omitto dico in regnum ubi ne obscurus quidem sum aut dubius servio sed in iste civitas in qui verbum sum liber omnis fero enim suffragium mando imperium magistratus ambiuntur rogo sed is do qui etiamsi nolo do sum et qui ipse non habeo unde alius peto sum enim expers imperium consilium publicus iudicium delector iudex qui familia vetustas aut pecunia pondero in liber autem populus ut rhodius ut athenae nemo sum civis qui


sanxisset iura nobis, et omnes isdem et iidem non alias aliis uterentur. Quaero autem, si iusti hominis et si boni est viri parere legibus, quibus? an quaecumque erunt? At nec inconstantiam virtus recipit, nec varietatem natura patitur, legesque poena, non iustitia nostra comprobantur; nihil habet igitur naturale ius; ex quo illud efficitur, ne iustos quidem esse natura. An vero in legibus varietatem esse dicunt, natura autem viros bonos eam iustitiam sequi, quae sit, non eam, quae putetur? esse enim hoc boni viri et iusti, tribuere id cuique, quod sit quoque dignum.

sancio ius nos et omnis idem et eo non alius alius uto quaero autem si justus homo et si bonus sum vir pareo lex qui an quicumque sum at neque inconstantia virtus recipio neque varietas natura patior lego poena non iustitia noster comprobo nihil habeo igitur natural ius ex quo ille efficio ne iustus quidem sum natura an verus in lex varietas sum dico natura autem vir bonus is iustitia sequor qui sum non is qui puto sum enim hic bonus vir et justus tribuo is quisque qui sum quoque dignus


Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus. sed iuventuti nostrae minime audiendus; quippe, si ita sensit, ut loquitur, est homo impurus; sin aliter, quod malo, oratio est tamen immanis.

non gravo laelis nisi et hic volo puto et ipse cupio tu quoque aliqui pars hic noster sermo attingo praesertim cum heri ipse dico tu nos etiam supersum verus is quidem fio non possum ne desum omnis tu rogo sed iuventus noster paruus audio quippe si ita sentio ut loquor sum homo impurus sin aliter qui malus oratio sum tamen immanis


Ergo illa sequuntur: 'eos, qui pareant principibus, agitari ab eo populo et servos voluntarios appellari; eos autem, qui in magistratu privatorum similes esse velint, eosque privatos, qui efficiant, ne quid inter privatum et magistratum differat, ferunt laudibus et mactant honoribus, ut necesse sit in eius modi re publica plena libertatis esse omnia, ut et privata domus omnis vacet dominatione et hoc malum usque ad bestias perveniat, denique ut pater filium metuat, filius patrem neglegat, absit omnis pudor, ut plane liberi sint, nihil intersit, civis sit an peregrinus, magister ut discipulos metuat et iis blandiatur spernantque discipuli magistros, adulescentes ut senum sibi pondus adsumant, senes autem ad ludum adulescentium descendant, ne sint iis odiosi et graves; ex quo fit, ut etiam servi se liberius gerant, uxores eodem iure sint, quo viri, inque tanta libertate canes etiam et equi, aselli denique liberi sic incurrant, ut iis de via decedendum sit. Ergo ex hac infinita,' inquit, 'licentia haec summa cogitur, ut ita fastidiosae mollesque mentes evadant civium, ut, si minima vis adhibeatur imperii, irascantur et perferre nequeant; ex quo leges quoque incipiunt neglegere, ut plane sine ullo domino sint.'

ergo ille sequor is qui pareo princeps agitaris ab is populus et servus voluntarii appello is autem qui in magistratus privator similis sum volo is privo qui efficio ne quis inter privo et magistratus differo fero laus et macto honor ut necesse sum in is modus res publicus plenus libertas sum omnis ut et privo domus omnis vaco dominatio et hic malus usque ad bestia pervenio denique ut pater filius metuo filius pater neglego absum omnis pudor ut planus liber sum nihil intersum civis sum an peregrinus magister ut discipulus metuo et is blandio sperno discipulis magister adulescens ut seni sui pondus adsumo senex autem ad ludus adulescens descendo ne sum is odiosus et gravis ex quo fio ut etiam servio sui liber gero uxor idem ius sum quo vir in tantus libertas canis etiam et equus asellus denique liber sic incurro ut is de via decedo sum ergo ex hic infinitus inquam licentia hic summus cogo ut ita fastidiosus mollis mens evado civis ut si minimus volo adhibeo imperium irasco et perfero nequeo ex quo lex quoque incipio neglego ut planus sine ullus dominus sum


Nostrae contra duo decim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent, in his hanc quoque sanciendam putaverunt, si quis occentavisset sive carmen condidisset, quod infamiam faceret flagitiumve alteri. Praeclare; iudiciis enim magistratuum, disceptationibus legitimis propositam vitam, non poetarum ingeniis, habere debemus nec probrum audire nisi ea lege, ut respondere liceat et iudicio defendere. veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari.

noster contra duo decim tabula cum perpaucus res caput sancio in hic hic quoque sancio puto si quis occento sive carmen condo qui infamia facio flagitium alter praeclaris iudicium enim magistratus disceptatio legitimus propono vita non poetaris ingenium habeo debeo neque probrum audio nisi is lex ut respondeo licet et iudicium defendo vetus displiceo romanus vel laudo quisquam in scaena vivus homo vel vituperaris


Ergo, inquit Scipio, cum ille Romuli senatus, qui constabat ex optimatibus, quibus ipse rex tantum tribuisset, ut eos patres vellet nominari patriciosque eorum liberos, temptaret post Romuli excessum, ut ipse regeret sine rege rem publicam, populus id non tulit desiderioque Romuli postea regem flagitare non destitit; cum prudenter illi principes novam et inauditam ceteris gentibus interregni ineundi rationem excogitaverunt, ut, quoad certus rex declaratus esset, nec sine rege civitas nec diuturno rege esset uno nec committeretur, ut quisquam inveterata potestate aut ad deponendum imperium tardior esset aut ad optinendum munitior.

ergo inquam scipio cum ille romulis senatus qui consto ex optimas qui ipse rex tantus tribuo ut is pater volo nominaris patricius is liber tento post romulis excedo ut ipse rego sine rex res publicus populus is non fero desiderium romulis postea rex flagito non desisto cum prudens ille princeps novus et inaudio ceterus gens interregnum ineo ratio excogito ut quoad certus rex declaro sum neque sine rex civitas neque diuturnus rex sum unus neque committo ut quisquam invetero potestas aut ad depono imperium tardus sum aut ad obtineo munio


Atque ipsa mens ea, quae futura videt, praeterita meminit.

atque ipse mens is qui sum video praetereo memini


Genera vero si velim iuris, institutorum, morum consuetudinumque describere, non modo in tot gentibus varia, sed in una urbe, vel in hac ipsa, milliens mutata demonstrem, ut hic iuris noster interpres alia nunc Manilius iura dicat esse de mulierum legatis et hereditatibus, alia solitus sit adulescens dicere nondum Voconia lege lata; quae quidem ipsa lex utilitatis virorum gratia rogata in mulieres plena est iniuriae. Cur enim pecuniam non habeat mulier? cur virgini Vestali sit heres, non sit matri suae? cur autem, si pecuniae modus statuendus fuit feminis, P. Crassi filia posset habere, si unica patri esset, aeris milliens salva lege, mea triciens non posset

genus verus si volo ius institutor mos consuetudo describo non modo in tot gens vario sed in unus urbs vel in hic ipse millies muto demonstro ut hic ius noster interpres alius nunc manilius ius dico sum de mulier legatus et hereditas alius soleo sum adulescens dico nondum voconius lex fero qui quidem ipse lex utilitas vir gratia rogo in mulier plenus sum iniuria cur enim pecunia non habeo mulier cur virgo vestal sum heres non sum mater suus cur autem si pecunia modus statuo sum femina p crassus filia possum habeo si unicus pater sum aer millies salvo lex meus tricies non possum


impetu liberavissent, nec C. Duelius, A. Atilius, L. Metellus terrore Karthaginis, non duo Scipiones oriens incendium belli Punici secundi sanguine suo restinxissent, nec id excitatum maioribus copiis aut Q. Maximus enervavisset aut M. Marcellus contudisset aut a portis huius urbis avolsum P. Africanus compulisset intra hostium moenia. M. vero Catoni, homini ignoto et novo, quo omnes, qui isdem rebus studemus, quasi exemplari ad industriam virtutemque ducimur, certe licuit Tusculi se in otio delectare salubri et propinquo loco. Sed homo demens, ut isti putant, cum cogeret eum necessitas nulla, in his undis et tempestatibus ad summam senectutem maluit iactari quam in illa tranquillitate atque otio iucundissime vivere. Omitto innumerabilis viros, quorum singuli saluti huic civitati fuerunt, et quia sunt haud procul ab aetatis huius memoria, commemorare eos desino, ne quis se aut suorum aliquem praetermissum queratur. Unum hoc definio, tantam esse necessitatem virtutis generi hominum a natura tantumque amorem ad communem salutem defendendam datum, ut ea vis omnia blandimenta voluptatis otiique vicerit.

impetus libero neque que duelius ab atilius l metellus terror karthago non duo scipio orior incendium bellum punicus secundus sanguis suus restinguo neque is excitas magnus copia aut q magnus enervo aut m marcellus contundo aut ab porta hic urbs avulsus p africanus compello intra hostis moenia m verus cato homo ignosco et novo quo omnis qui idem res studeo quasi exemplaris ad industria virtus duco certus licet tusculis sui in otium delecto salubris et propinquo locus sed homo demens ut iste puto cum cogo is necessitas nullus in hic unda et tempestas ad summa senectus malo iactaris quam in ille tranquillitas atque otium jucundus vivo omitto innumerabilis vir qui singuli salus hic civitas sum et quia sum haud procul ab aetas hic memoria commemoraris is desino ne quis sui aut suus aliquis praetermitto queror unus hic definio tantus sum necessitas virtus gener homo ab natura tantus amor ad communis salus defendo do ut is volo omnis blandimentum voluptas otium vinco


non modo ut Spartae, rapere ubi pueri et clepere discunt.

non modo ut sparta rapio ubi puer et clepo disco


Tum Tubero: Non dissentio a te, Laeli, sed quaero, quae tu esse maiora intellegas. Dicam mehercule et contemnar a te fortasse, cum tu ista caelestia de Scipione quaesieris, ego autem haec, quae videntur ante oculos esse, magis putem quaerenda. Quid enim mihi L. Pauli nepos, hoc avunculo, nobilissima in familia atque in hac tam clara re publica natus, quaerit, quo modo duo soles visi sint, non quaerit, cur in una re publica duo senatus et duo paene iam populi sint? Nam, ut videtis, mors Tiberii Gracchi et iam ante tota illius ratio tribunatus divisit populum unum in duas partis; obtrectatores autem et invidi Scipionis initiis factis a P. Crasso et Appio Claudio tenent nihilo minus illis mortuis senatus alteram partem dissidentem a vobis auctore Metello et P. Mucio neque hunc, qui unus potest, concitatis sociis et nomine Latino, foederibus violatis, triumviris seditiosissimis aliquid cotidie novi molientibus, bonis viris perturbatis his tam periculosis rebus subvenire patiuntur.

tum tubero non dissentio ab tu laelis sed quaero qui tu sum magnus intellego dico hercules et contemno ab tu fortasse cum tu iste caelestis de scipio quaero ego autem hic qui video ante oculus sum magis puto quaero quis enim ego l paulis nepos hic avunculus nobilis in familia atque in hic tam clarus res publicus nascor quaero quo modo duo soleo video sum non quaero cur in unus res publicus duo senatus et duo paene iam populus sum nam ut video mors tiberius gracchus et iam ante totus ille ratio tribunatus divido populus unus in duo pars obtrectator autem et invideo scipio initium facio ab p crassus et appius claudius teneo nihilum paruus ille morior senatus alter pars dissido ab tu auctor metellus et p mucius neque hic qui unus possum concitas socius et nomen latinum foedus violo triumviri seditiosus aliquis cottidie nosco molio bonus vis perturbo hic tam periculosus res subvenio patior


Sed his poenis quas etiam stultissimi sentiunt, egestate, exilio, vinculis, verberibus, elabuntur saepe privati oblata mortis celeritate, civitatibus autem mors ipsa poena est, quae videtur a poena singulos vindicare; debet enim constituta sic esse civitas, ut aeterna sit. Itaque nullus interitus est rei publicae naturalis ut hominis, in quo mors non modo necessaria est, verum etiam optanda persaepe. Civitas autem cum tollitur, deletur, extinguitur, simile est quodam modo, ut parva magnis conferamus, ac si omnis hic mundus intereat et concidat.

sed hic poenio qui etiam stultus sentio egestas exsilium vinculis verber elabor saepe privo offertor mors celeritas civitas autem mors ipse poena sum qui video ab poena singuli vindicaris debeo enim constituo sic sum civitas ut aeternus sum itaque nullus intereo sum res publicus natural ut homo in quo mors non modo necessarius sum verus etiam opto persaepe civitas autem cum tollo deleo extinguitur similis sum quidam modo ut parvus magnus confero atque si omnis hic mundus intereo et concaedes


Lycurgus ge/rontas Lacedaemone appellavit, nimis is quidem paucos, xxviii, quos penes summam consilii voluit esse, cum imperii summam rex teneret; ex quo nostri idem illud secuti atque interpretati, quos senes ille appellavit, nominaverunt senatum, ut iam Romulum patribus lectis fecisse diximus; tamen excellit atque eminet vis, potestas nomenque regium. Inperti etiam populo potestatis aliquid, ut et Lycurgus et Romulus; non satiaris eum libertate, sed incenderis cupiditate libertatis, cum tantum modo potestatem gustandi feceris; ille quidem semper inpendebit timor, ne rex, quod plerumque evenit, exsistat iniustus. Est igitur fragilis ea fortuna populi, quae posita est in unius, ut dixi antea, vel voluntate vel moribus.

lycurgus ge rontas lacedaemon appello nimis is quidem paucus xxviii qui penis summa consilium volo sum cum imperium summa rex teneo ex quo noster idem ille sequor atque interpretas qui senex ille appello nomino senatus ut iam romulis pater lectus facio dico tamen excello atque emineo volo potestas nomen regius impertio etiam populus potestas aliquis ut et lycurgus et romulus non satiaris is libertas sed incendo cupiditas libertas cum tantus modo potestas gusto facio ille quidem semper inpendeo timor ne rex qui plerusque evenio exsisto injustus sum igitur fragilis is fortuna populus qui pono sum in unus ut dico antea vel voluntas vel mos


Ad vitam autem usumque vivendi ea discripta ratio est iustis nuptiis, legitimis liberis, sanctis penatium deorum Larumque familiarium sedibus, ut omnes et communibus commodis et suis uterentur, nec bene vivi sine bona re publica posset nec esse quicquam civitate bene constituta beatius. Quocirca permirum mihi videri solet, quae sit tanta doc

ad vita autem utor vivo is discribo ratio sum iustus nuptiae legitimus liber sanctus penates deus lar familiaris sedes ut omnis et communis commodus et suus uto neque bene vivo sine bonus res publicus possum neque sum quisquam civitas bene constituo beatus quocirca permirus ego video soleo qui sum tantus doc


Post autem apparatu regio accepti sermonem in multam noctem produximus, cum senex nihil nisi de Africano loqueretur omniaque eius non facta solum, sed etiam dicta meminisset. Deinde, ut cubitum discessimus, me et de via fessum, et qui ad multam noctem vigilassem, artior quam solebat somnus complexus est. Hic mihi (credo equidem ex hoc, quod eramus locuti; fit enim fere, ut cogitationes sermonesque nostri pariant aliquid in somno tale, quale de Homero scribit Ennius, de quo videlicet saepissime vigilans solebat cogitare et loqui) Africanus se ostendit ea forma, quae mihi ex imagine eius quam ex ipso erat notior; quem ubi agnovi, equidem cohorrui, sed ille: Ades, inquit, animo et omitte timorem, Scipio, et, quae dicam, trade memoriae.

post autem apparatus regius accipio sermo in multa nox produco cum senex nihil nisi de africanus loquor omne is non facio solus sed etiam dictum memini deinde ut cubitum discedo ego et de via fatisco et qui ad multa nox vigilo artus quam soleo somnus complexus sum hic ego credo equidem ex hic qui sum loquor fio enim fere ut cogitatio sermo noster pario aliquis in somnus talis qualis de homerus scribo ennius de quo videlicet saepis vigilo soleo cogito et loquor africanus sui ostendo is forma qui ego ex imago is quam ex ipse sum nosco qui ubi anosco equidem cohorresco sed ille adsum inquam animus et omitto timor scipio et qui dico trado memoria


Quibus cum esse praestantem Numam Pompilium fama ferret, praetermissis suis civibus regem alienigenam patribus auctoribus sibi ipse populus adscivit eumque ad regnandum Sabinum hominem Romam Curibus accivit. Qui ut huc venit, quamquam populus curiatis eum comitiis regem esse iusserat, tamen ipse de suo imperio curiatam legem tulit, hominesque Romanos instituto Romuli bellicis studiis ut vidit incensos, existimavit eos paulum ab illa consuetudine esse revocandos.

qui cum sum praesto numa pompilius fama fero praetermitto suus civis rex alienigenus pater auctor sui ipse populus adscio is ad regno sabinus homo roma cures accio qui ut huc venio quamquam populus curiatus is comitium rex sum iubeo tamen ipse de suus imperium curiatus lex fero homo romanus instituo romulis bellicus studium ut video incendo existimo is paulus ab ille consuetudo sum revoco


Videtisne igitur unius viri consilio non solum ortum novum populum neque ut in cunabulis vagientem relictum, sed adultum iam et paene puberem? Tum Laelius: Nos vero videmus, et te quidem ingressum ratione ad disputandum nova, quae nusquam est in Graecorum libris. Nam princeps ille, quo nemo in scribendo praestantior fuit, aream sibi sumsit, in qua civitatem extrueret arbitratu suo, praeclaram ille quidem fortasse, sed a vita hominum abhorrentem et moribus,

video igitur unus vir consilium non solus orior novus populus neque ut in cunabulis vagio relinquo sed adoleo iam et paene pubes tum laelius nos verus video et tu quidem ingredior ratio ad disputo novo qui nusquam sum in graecum liber nam princeps ille quo nemo in scribo praesto sum areo sui sumsit in qui civitas extrueret arbitratus suus praeclarus ille quidem fortasse sed ab vito homo abhorreo et mos


ut mihi Platonis illud, seu quis dixit alius, perelegans esse videatur; quem cum ex alto ignotas ad terras tempestas et in desertum litus detulisset, timentibus ceteris propter ignorationem locorum animadvertisse dicunt in arena geometricas formas quasdam esse descriptas; quas ut vidisset, exclamavisse, ut bono essent animo; videre enim se hominum vestigia; quae videlicet ille non ex agri consitura, quam cernebat, sed ex doctrinae indiciis interpretabatur. Quam ob rem, Tubero, semper mihi et doctrina et eruditi homines et tua ista studia placuerunt.

ut ego plato ille seu quis dico alius perelego sum video qui cum ex altus ignotus ad terra tempestas et in desertum litus defero timeo ceterus propter ignoratio locus animadverto dico in harena geometrice forma quidam sum describo qui ut video exclamo ut bonus sum animus video enim sui homo vestigium qui videlicet ille non ex ager consero quam cerno sed ex doctrina indicium interpretor quam ob res tubero semper ego et doctrina et erudio homo et tuus iste studium placeo


Tenuit igitur hoc in statu senatus rem publicam temporibus illis, ut in populo libero pauca per populum, pleraque senatus auctoritate et instituto ac more gererentur, atque uti consules potestatem haberent tempore dumtaxat annuam, genere ipso ac iure regiam. Quodque erat ad optinendam potentiam nobilium vel maximum, vehementer id retinebatur, populi comitia ne essent rata, nisi ea patrum adprobavisset auctoritas. Atque his ipsis temporibus dictator etiam est institutus decem fere annis post primos consules, T. Larcius, novumque id genus imperii visum est et proximum similitudini regiae. Sed tamen omnia summa cum auctoritate a principibus cedente populo tenebantur, magnaeque res temporibus illis a fortissimis viris summo imperio praeditis, dictatoribus atque consulibus, belli gerebantur.

teneo igitur hic in status senatus res publicus tempus ille ut in populus liber paucus per populus plerusque senatus auctoritas et instituo atque mos gero atque uti consul potestas habeo tempus dumtaxat annuo genus ipse atque ius regia quisque sum ad obtineo potentia nobilis vel magnus vehemens is retineo populus comitium ne sum reor nisi is pater adprobo auctoritas atque hic ipse tempus dictator etiam sum instituo decem fere annus post primus consul t larcius novus is genus imperium video sum et propior similitudo regia sed tamen omnis summus cum auctoritas ab princeps cedo populus teneo magnus res tempus ille ab fortis vis superus imperium praeditus dictator atque consul bellum gero


Hic tu, Africane, ostendas oportebit patriae lumen animi, ingenii consiliique tui. Sed eius temporis ancipitem video quasi fatorum viam. Nam cum aetas tua septenos octiens solis anfractus reditusque converterit, duoque ii numeri, quorum uterque plenus alter altera de causa habetur, circuitu naturali summam tibi fatalem confecerint, in te unum atque in tuum nomen se tota convertet civitas, te senatus, te omnes boni, te socii, te Latini intuebuntur, tu eris unus, in quo nitatur civitatis salus, ac, ne multa, dictator rem publicam constituas oportet, si impias propinquorum manus effugeris. Hic cum exclamasset Laelius ingemuissentque vehementius ceteri, leniter arridens Scipio: St! quaeso, inquit, ne me e somno excitetis, et parumper audite cetera.

hic tu africanus ostendo oportet patria lumen animus ingenium consilium tuus sed is tempus anceps video quasi fatum via nam cum aetas tuus septeni octiens sol anfractus redeo converto duo is numerus qui uterque plenus alter alter de causa habeo circuitus natural summa tu fatal confacio in tu unus atque in tuus nomen sui totus converto civitas tu senatus tu omnis bonus tu socius tu latinum intueor tu sum unus in quo nitor civitas salus atque ne multus dictator res publicus constituo oportet si impius propinquus manus effugio hic cum exclamo laelius ingemo vehemens ceterus lenis arrideo scipio st quaeso inquam ne ego e somnus excito et parumper audio ceterus


ferebant. Etenim illi iniusto domino atque acerbo aliquam diu in rebus gerundis prospera fortuna comitata est. Nam et omne Latium bello devicit et Suessam Pometiam, urbem opulentam refertamque, cepit et maxima auri argentique praeda locupletatus votum patris Capitolii aedificatione persolvit et colonias deduxit et institutis eorum, a quibus ortus erat, dona magnifica quasi libamenta praedarum Delphos ad Apollinem misit.

fero etenim ille iniustus dominus atque acerbus aliqui diu in res gero prosper fortuna comito sum nam et omnis latius bellum devinco et suessa pometia urbs opulentus refercio capio et maximus aurum argentum praeda locupleto voveo pater capitolium aedificatio persolvo et colonia deduco et institus is ab qui ortus sum donum magnificus quasi libamentum praedaris delphi ad apollo mitto


Nam terra continens adventus hostium non modo expectatos, sed etiam repentinos multis indiciis et quasi fragore quodam et sonitu ipso ante denuntiat; neque vero quisquam potest hostis advolare terra, quin eum non modo esse, sed etiam quis et unde sit, scire possimus. Maritimus vero ille et navalis hostis ante adesse potest, quam quisquam venturum esse suspicari queat, nec vero, cum venit, prae se fert, aut qui sit aut unde veniat aut etiam quid velit, denique ne nota quidem ulla, pacatus an hostis sit, discerni ac iudicari potest.

nam terra contineo advenio hostis non modo expectatos sed etiam repentinus multus indicium et quasi fragor quidam et sonitus ipse ante denuntio neque verus quisquam possum hostis advolaris terra quin is non modo sum sed etiam quis et unde sum scio possum maritimus verus ille et naval hostis ante adsum possum quam quisquam venio sum suspicaris queo neque verus cum venio prae sui fero aut qui sum aut unde venio aut etiam quis volo denique ne nosco quidem ullus pacatus an hostis sum discerno atque iudico possum


quinque et sexaginta annis antiquior, quod erat xxxviiii ante primam Olympiadem condita. Et antiquissimus ille Lycurgus eadem vidit fere. Itaque ista aequabilitas atque hoc triplex rerum publicarum genus videtur mihi commune nobis cum illis populis fuisse. Sed, quod proprium est in nostra re publica, quo nihil possit esse praeclarius, id persequar, si potero, subtilius; quod erit eius modi, nihil ut tale ulla in re publica reperiatur. Haec enim, quae adhuc exposui, ita mixta fuerunt et in hac civitate et in Lacedaemoniorum et in Karthaginiensium, ut temperata nullo fuerint modo.

quinque et sexaginta annus antiquus qui sum xxxviiii ante primus olympias condio et antiquus ille lycurgus idem video fere itaque iste aequabilitas atque hic triplex res publicaris genus video ego communis nos cum ille populus sum sed qui proprius sum in noster res publicus quo nihil possum sum praeclarus is persequor si possum subtilis qui sum is modus nihil ut talis ullus in res publicus reperio hic enim qui adhuc expono ita misceo sum et in hic civitas et in lacedaemonius et in carthaginiensis ut tempero nullus sum modo


ut Menelao Laconi quaedam fuit suaviloquens iucunditas breviloquentiam in dicendo colat. Cumque nihil tam incorruptum esse debeat in re publica quam suffragium, quam sententia, non intellego, cur, qui ea pecunia corruperit, poena dignus sit, qui eloquentia, laudem etiam ferat. Mihi quidem hoc plus mali facere videtur, qui oratione, quam qui pretio iudicem corrumpit, quod pecunia corrumpere pudentem nemo potest, dicendo potest. Quae cum Scipio dixisset, admodum probans Mummius; erat enim odio †quorum rhetorum inbutus tum in optimam segetem praeclara essent sparsa semina.

ut menelaus laco quidam sum suaviloquens jucunditas breviloquentia in dico colo cos nihil tam incorruptus sum debeo in res publicus quam suffragium quam sententia non intellego cur qui is pecunia conrumpo poena dignus sum qui eloquentia laus etiam fero ego quidem hic multus malus facio video qui oratio quam qui pretium judico corrumpo qui pecunia corrumpo pudeo nemo possum dico possum qui cum scipio dico admodum probo mummius sum enim odium qui rhetor inbuo tum in bonus seges praeclarus sum spargo semen


Sed, si vis, Laeli, dabo tibi testes nec nimis antiquos nec ullo modo barbaros. Istos, inquit, volo. Videsne igitur minus quadringentorum annorum esse hanc urbem, ut sine regibus sit? Vero minus. Quid ergo? haec quadringentorum annorum aetas ut urbis et civitatis num valde longa est? Ista vero, inquit, adulta vix. Ergo his annis quadringentis Romae rex erat? Et superbus quidem. Quid supra? Iustissimus, et deinceps retro usque ad Romulum, qui ab hoc tempore anno sescentesimo rex erat. Ergo ne iste quidem pervetus? Minime ac prope senescente iam Graecia. Cedo, num, Scipio, barbarorum Romulus rex fuit? Si, ut Graeci dicunt omnis aut Graios esse aut barbaros, vereor, ne barbarorum rex fuerit; sin id nomen moribus dandum est, non linguis, non Graecos minus barbaros quam Romanos puto. Et Scipio: Atqui ad hoc, de quo agitur, non quaerimus gentem, ingenia quaerimus. Si enim et prudentes homines et non veteres reges habere voluerunt, utor neque perantiquis neque inhumanis ac feris testibus.

sed si volo laelis do tu testis neque nimis antiqui neque ullus modo barbarus iste inquam volo video igitur paruus quadringentor annus sum hic urbs ut sine rex sum verus paruus quis ergo hic quadringentor annus aetas ut urbs et civitas num validus longus sum iste verus inquam adolesco vix ergo hic annus quadringenti roma rex sum et superbus quidem quis supra justus et deinceps retro usque ad romulis qui ab hic tempus annus sescentesimus rex sum ergo ne iste quidem pervetus paruus atque prope senesco iam graecia cedo num scipio barbarus romulus rex sum si ut graecum dico omnis aut graii sum aut barbarus vereor ne barbarus rex sum sin is nomen mos do sum non lingua non graeci paruus barbarus quam romanus puto et scipio atqui ad hic de quo ago non quaero gens ingenium quaero si enim et prudens homo et non vetus rex habeo volo uto neque perantiquus neque inhumanus atque fera testis


Praeclare quidem dicis, Laelius; etenim video iam, quo pergat oratio. Vides igitur ne illam quidem, quae tota sit in factionis potestate, posse vere dici rem publicam. Sic plane iudico. Et rectissime quidem iudicas; quae enim fuit tum Atheniensium res, cum post magnum illud Peloponnesiacum bellum triginta viri illi urbi iniustissime praefuerunt? num aut vetus gloria civitatis aut species praeclara oppidi aut theatrum, gymnasia, porticus aut propylaea nobilia aut arx aut admiranda opera Phidiae aut Piraeus ille magnificus rem publicam efficiebat? Minime vero, Laelius, quoniam quidem populi res non erat. Quid? cum decemviri Romae sine provocatione fuerunt tertio illo anno, cum vindicias amisisset ipsa libertas? Populi nulla res erat, immo vero id populus egit, ut rem suam recuperaret.

praeclaris quidem dico laelius etenim video iam quo pergo oratio video igitur ne ille quidem qui totus sum in factio potestas possum verus dico res publicus sic planus judico et recingo quidem iudico qui enim sum tum atheniensis res cum post magnus ille peloponnesiacus bellum triginta vir ille urbs injustus praesum num aut vetus gloria civitas aut species praeclarus oppidum aut theatrum gymnasium porticus aut propylaeum nobilis aut arx aut admiror opus phidias aut piraceus ille magnificus res publicus efficio paruus verus laelius quoniam quidem populus res non sum quis cum decemviri roma sine provocatio sum tertius ille annus cum vindicia amitto ipse libertas populis nullus res sum immo verus is populus ago ut res suus recipero


Dixerat hoc ille, cum puer nuntiavit venire ad eum Laelium domoque iam exisse. Tum Scipio calceis et vestimentis sumptis e cubiculo est egressus, et cum paululum inambulavisset in porticu, Laelium advenientem salutavit et eos, qui una venerant, Spurium Mummium, quem in primis diligebat, et C. Fannium et Quintum Scaevolam, generos Laelii, doctos adulescentes, iam aetate quaestorios; quos cum omnis salutavisset, convertit se in porticu et coniecit in medium Laelium; fuit enim hoc in amicitia quasi quoddam ius inter illos, ut militiae propter eximiam belli gloriam Africanum ut deum coleret Laelius, domi vicissim Laelium, quod aetate antecedebat, observaret in parentis loco Scipio. Dein cum essent perpauca inter se uno aut altero spatio conlocuti Scipionique eorum adventus periucundus et pergratus fuisset, placitum est, ut in aprico maxime pratuli loco, quod erat hibernum tempus anni, considerent; quod cum facere vellent, intervenit vir prudens omnibusque illis et iucundus et carus, M'. Manilius, qui a Scipione ceterisque amicissime consalutatus adsedit proximus Laelio.

dico hic ille cum puer nuntio venio ad is laelius domo iam exeo tum scipio calceus et vestimentum sumo e cubiculum sum egredior et cum paululum inambulo in porticus laelius advenio saluto et is qui unus venio spurius mummius qui in primus diligo et que fannius et quintus scaevola gener laelius doceo adulescens iam aetas quaestorius qui cum omnis saluto converto sui in porticus et conicio in medius laelius sum enim hic in amicitia quasi quidam ius inter ille ut militia propter eximius bellum gloria africanus ut deus colo laelius domus vicissim laelius qui aetas antecedo observo in parens locus scipio deinde cum sum perpaucus inter sui unus aut alter spatium conloquor scipio is advenio perjucundus et pergratus sum placeo sum ut in apricus magnus pratulis locus qui sum hibernus tempus annus considero qui cum facio volo intervenio vir prudens omne ille et iucundus et carus m manilius qui ab scipio ceter amicus consaluto adsedeo proximus laelius


qui nec pauciores et certe meliores fuerunt viri, praesertim cum apud eos ipsos, a quibus audiri nomen nostrum potest, nemo unius anni memoriam consequi possit. Homines enim populariter annum tantum modo solis, id est unius astri, reditu metiuntur; cum autem ad idem, unde semel profecta sunt, cuncta astra redierint eandemque totius caeli discriptionem longis intervallis rettulerint, tum ille vere vertens annus appellari potest; in quo vix dicere audeo quam multa hominum saecula teneantur. Namque ut olim deficere sol hominibus exstinguique visus est, cum Romuli animus haec ipsa in templa penetravit, quandoque ab eadem parte sol eodemque tempore iterum defecerit, tum signis omnibus ad principium stellisque revocatis expletum annum habeto; cuius quidem anni nondum vicesimam partem scito esse conversam.

qui neque paucus et certus bonus sum vir praesertim cum apud is ipse ab qui audio nomen nos possum nemo unus annus memoria consequor possum homo enim popularis annus tantus modo sol is sum unus astrion reditus metior cum autem ad idem unde semel proficio sum cunctus astrum redeo idem totus caelum discriptio longus intervallum refero tum ille verus verto annus appello possum in quo vix dico audeo quam multus homo saeculum teneo namque ut olim deficio sol homo exstinguo video sum cum romulis animus hic ipse in templum penetro quandoque ab idem pars sol idem tempus iterum deficio tum signum omnis ad principium stella revoco expletum annus habeo qui quidem annus nondum vicesimus pars scio sum converro


Sed vereor, Laeli vosque homines amicissimi ac prudentissimi, ne, si diutius in hoc genere verser, quasi praecipientis cuiusdam et docentis et non vobiscum simul considerantis esse videatur oratio mea. Quam ob rem ingrediar in ea, quae nota sunt omnibus, quaesita autem a nobis iam diu. Sic enim decerno, sic sentio, sic adfirmo, nullam omnium rerum publicarum aut constitutione aut discriptione aut disciplina conferendam esse cum ea, quam patres nostri nobis acceptam iam inde a maioribus reliquerunt. Quam, si placet, quoniam ea, quae tenebatis ipsi, etiam ex me audire voluistis, simul et qualis sit et optimam esse ostendam expositaque ad exemplum nostra re publica accommodabo ad eam, si potero, omnem illam orationem, quae est mihi habenda de optimo civitatis statu. Quod si tenere et consequi potuero, cumulate munus hoc, cui me Laelius praeposuit, ut opinio mea fert, effecero.

sed vereor laelis tu homo amicus atque prudens ne si diu in hic genus verso quasi praecipio quidam et doceo et non tu simul considero sum video oratio meus quam ob res ingredior in is qui nosco sum omnis quaero autem ab nos iam diu sic enim decerno sic sentio sic adfirmo nullus omnis res publicaris aut constitutio aut discriptio aut disciplina confero sum cum is quam pater noster nos accipio iam inde ab magnus relinquo quam si placeo quoniam is qui teneo ipse etiam ex ego audio volo simul et qualis sum et bonus sum ostendo expono ad exemplum noster res publicus accommodo ad is si possum omnis ille oratio qui sum ego habeo de bonus civitas status qui si teneo et consequor possum cumulo munus hic qui ego laelius praepono ut opinio meus fero efficio


'Cum' enim inquit 'inexplebiles populi fauces exaruerunt libertatis siti malisque usus ille ministris non modice temperatam, sed nimis meracam libertatem sitiens hausit, tum magistratus et principes, nisi valde lenes et remissi sint et large sibi libertatem ministrent, insequitur, insimulat, arguit, praepotentes, reges, tyrannos vocat.' Puto enim tibi haec esse nota. Vero mihi, inquit ille, notissima.

cos enim inquam inexplebilis populus fauces exaresco libertas sitis malo utor ille minister non modicus tempero sed nimis meracus libertas sitio haurio tum magistratus et princeps nisi validus lenis et remitto sum et largus sui libertas ministro insequor insimulo arguo praepossum rex tyrannus voco puto enim tu hic sum nosco verus ego inquam ille nosco


radicum seminumque cognoscere num te offendet? Nihil, si modo opus extabit. Num id studium censes esse vilici? Minime; quippe cum agri culturam saepissime opera deficiat. Ergo, ut vilicus naturam agri novit, dispensator litteras scit, uterque autem se a scientiae delectatione ad efficiendi utilitatem refert, sic noster hic rector studuerit sane iuri et legibus cognoscendis, fontis quidem earum utique perspexerit, sed se responsitando et lectitando et scriptitando ne impediat, ut quasi dispensare rem publicam et in ea quodam modo vilicare possit, summi iuris peritissimus, sine quo iustus esse nemo potest, civilis non inperitus, sed ita, ut astrorum gubernator, physicorum medicus; uterque enim illis ad artem suam utitur, sed se a suo munere non inpedit. Illud autem videbit hic vir

radix semen cognosco num tu offendo nihil si modo opus exto num is studium censeo sum vilicus paruus quippe cum ager colo saepis opus deficio ergo ut vilicus natura ager nosco dispensator littera scio uterque autem sui ab scientia delectatio ad efficio utilitas refero sic noster hic rector studeo sanus jus et lex cognosco fons quidem is utique perspicio sed sui responsito et lectito et scriptito ne impedio ut quasi dispensaris res publicus et in is quidam modo vilicaris possum superus ius pereo sine quo iustus sum nemo possum civilis non imperitus sed ita ut astrum gubernator physicus medicus uterque enim ille ad ars suus uto sed sui ab suus munus non inpedo ille autem video hic vir


OMNIUM


Imitemur ergo Aratum, qui magnis de rebus dicere exordiens a Iove incipiendum putat. Quo Iove? aut quid habet illius carminis simile haec oratio? Tantum, inquit, ut rite ab eo dicendi principia capiamus, quem unum omnium deorum et hominum regem esse omnes docti indoctique † expoliri consentiunt. Quid? inquit Laelius. Et ille: Quid censes, nisi quod est ante oculos? Sive haec ad utilitatem vitae constituta sunt a principibus rerum publicarum, ut rex putaretur unus esse in caelo, qui nutu, ut ait Homerus, totum Olympum converteret idemque et rex et pater haberetur omnium, magna auctoritas est multique testes, siquidem omnis multos appellari placet, ita consensisse gentes decretis videlicet principum, nihil esse rege melius, quoniam deos omnis censent unius regi numine; sive haec in errore inperitorum posita esse et fabularum similia didicimus, audiamus communis quasi doctores eruditorum hominum, qui tamquam oculis illa viderunt, quae nos vix audiendo cognoscimus. Quinam, inquit Laelius, isti sunt? Et ille: Qui natura omnium rerum pervestiganda senserunt omnem hunc mundum mente

imito ergo aratus qui magnus de res dico exordior ab iuppiter incipio puto quo iuppiter aut quis habeo ille carmen similis hic oratio tantus inquam ut rite ab is dico principia capio qui unus omnis deus et homo rex sum omnis doceo indoctus expolio consentio quis inquam laelius et ille quis censeo nisi qui sum ante oculus sive hic ad utilitas vita constituo sum ab princeps res publicaris ut rex puto unus sum in caelum qui nutus ut aio homerus totus olympus converto idem et rex et pater habeo omnis magnus auctoritas sum multus testis siquidem omnis multus appello placeo ita consentio gens decretum videlicet princeps nihil sum rex bonus quoniam deus omnis censeo unus rex numen sive hic in error inperitor pono sum et fabula similis disco audio communis quasi doctor eruditor homo qui tamquam oculus ille video qui nos vix audio cognosco quisnam inquam laelius iste sum et ille qui natura omnis res pervestigo sentio omnis hic mundus mens


Nec vero illis aut voluntas defuit (quae enim iis scribendi alia causa aut quod omnino consilium fuit?) aut ingenium, quo omnibus praestiterunt; sed eorum et voluntatem et copiam causa vicit. Ius enim, de quo quaerimus, civile est aliquod, naturale nullum; nam si esset, ut calida et frigida, ut amara et dulcia, sic essent iusta et iniusta eadem omnibus.

neque verus ille aut voluntas desum qui enim is scribo alius causa aut qui omnino consilium sum aut ingenium quo omnis praesto sed is et voluntas et copia causa vinco ius enim de quo quaero civilis sum aliqui natural nullus nam si sum ut calidum et frigidus ut amarus et dulcis sic sum iustus et iniustus idem omnis


Post autem cum Persis et Philippus, qui cogitavit, et Alexander, qui gessit, hanc bellandi causam inferebat, quod vellet Graeciae fana poenire; quae ne reficienda quidem Graii putaverunt, ut esset posteris ante os documentum Persarum sceleris sempiternum. Quam multi, ut Tauri in Axino, ut rex Aegypti Busiris, ut Galli, ut Poeni, homines immolare et pium et dis immortalibus gratissumum esse duxerunt! Vitae vero instituta sic distant, ut Cretes et Aetoli latrocinari honestum putent, Lacedaemonii suos omnes agros esse dictitarint, quos spiculo possent attingere. Athenienses iurare etiam publice solebant omnem suam esse terram, quae oleam frugesve ferret; Galli turpe esse ducunt frumentum manu quaerere, itaque armati alienos agros demetunt;

post autem cum persa et philippus qui cogito et alexander qui gero hic bellor causa infero qui volo graecia fanum poenio qui ne reficio quidem graius puto ut sum posterus ante os documentum persaris scelus sempiternus quam multus ut taurus in axino ut rex aegyptius busiris ut gallus ut poenus homo immolaris et pius et deus immortalis gratus sum duco vita verus institutum sic disto ut cres et aetolus latrocinaris honestus puto lacedaemonius suus omnis ager sum dictito qui spiculum possum attingo atheniensis iuro etiam publicus soleo omnis suus sum terra qui oleo frugis fero gallus turpis sum duco frumentum manus quaero itaque armatus alienus ager demeto


ut eum lusisse potius quam †quod id verum esse adfirmet dicere voluisse.

ut is ludo potis quam qui is verus sum adfirmo dico volo


Marcellus ut acer et pugnax, Maximus ut consideratus et lentus. orbi terrarum comprehensos quod molestiis senectutis suae vestras familias impertire posset.

marcellus ut acer et pugnax magnus ut considero et lentus orbus terra comprehendo qui molestia senectus suus vester familia impertio possum


Profecto omnis istorum disputatio, quamquam uberrimos fontes virtutis et scientiae continet, tamen collata cum eorum actis perfectisque rebus vereor ne non tantum videatur attulisse negotii hominibus, quantam oblectationem.

profecto omnis iste disputatio quamquam uber fons virtus et scientia contineo tamen confero cum is ago perficio res vereor ne non tantus video affero negotium homo quantus oblectatio


Nec vero habere virtutem satis est quasi artem aliquam, nisi utare; etsi ars quidem, cum ea non utare, scientia tamen ipsa teneri potest, virtus in usu sui tota posita est; usus autem eius est maximus civitatis gubernatio et earum ipsarum rerum, quas isti in angulis personant, reapse, non oratione perfectio. Nihil enim dicitur a philosophis, quod quidem recte honesteque dicatur, quod non ab iis partum confirmatumque sit, a quibus civitatibus iura discripta sunt. Unde enim pietas aut a quibus religio? unde ius aut gentium aut hoc ipsum civile quod dicitur? unde iustitia, fides, aequitas? unde pudor, continentia, fuga turpitudinis, adpetentia laudis et honestatis? unde in laboribus et periculis fortitudo? Nempe ab iis, qui haec disciplinis informata alia moribus confirmarunt, sanxerunt autem alia legibus.

neque verus habeo virtus satis sum quasi ars aliqui nisi utaris etsi ars quidem cum is non utaris scientia tamen ipse teneo possum virtus in usus suus totus pono sum utor autem is sum magnus civitas gubernatio et is ipsaris res qui iste in angulis persono reapse non oratio perfectio nihil enim dico ab philosophus qui quidem rectus honestus dico qui non ab is pario confirmo sum ab qui civitas ius discribo sum unde enim pietas aut ab qui religio unde ius aut gens aut hic ipse civilis qui dico unde iustitia fides aequitas unde pudor continentia fuga turpitudo appetentia laus et honestas unde in labor et periculum fortitudo nempe ab is qui hic disciplina informo alius mos confirmo sancio autem alius lex


In quo etiam verbis ac nominibus ipsis fuit diligens; qui cum locupletis assiduos appellasset ab asse dando, eos, qui aut non plus mille quingentos aeris aut omnino nihil in suum censum praeter caput attulissent, proletarios nominavit, ut ex iis quasi proles, id est quasi progenies civitatis, expectari videretur. Illarum autem sex et nonaginta centuriarum in una centuria tum quidem plures censebantur quam paene in prima classe tota. Ita nec prohibebatur quisquam iure suffragii, et is valebat in suffragio plurimum, cuius plurimum intererat esse in optimo statu civitatem. Quin etiam accensis velatis, liticinibus, cornicinibus, proletariis

in quo etiam verbum atque nomen ipse sum diligo qui cum locupletis assiduus appello ab assis do is qui aut non multus mille quingenti aer aut omnino nihil in suus census praeter caput affero proletarius nomino ut ex is quasi proles is sum quasi progenies civitas expecto video illaris autem sex et nonaginta centuriaris in unus centurio tum quidem multus censeo quam paene in primus classis totus ita neque prohibeo quisquam ius suffragium et is valeo in suffragium multus qui multus intersum sum in bonus status civitas quin etiam accendo velo liticinibus cornicinibus proletarius


Deinde aut uni tribuendum est aut delectis quibusdam aut suscipiendum est multitudini atque omnibus. Quare cum penes unum est omnium summa rerum, regem illum unum vocamus et regnum eius rei publicae statum. Cum autem est penes delectos, tum illa civitas optimatium arbitrio regi dicitur. Illa autem est civitas popularis (sic enim appellant), in qua in populo sunt omnia. Atque horum trium generum quodvis, si teneat illud vinclum, quod primum homines inter se rei publicae societate devinxit, non perfectum illud quidem neque mea sententia optimum est, sed tolerabile tamen, ut aliud alio possit esse praestantius. Nam vel rex aequus ac sapiens vel delecti ac principes cives vel ipse populus, quamquam id est minime probandum, tamen nullis interiectis iniquitatibus aut cupiditatibus posse videtur aliquo esse non incerto statu.

deinde aut unus tribuo sum aut deligo quidam aut suscipio sum multitudo atque omnis quaris cum penis unus sum omnis summus res rex ille unus voco et regnum is res publicus status cos autem sum penis deligo tum ille civitas optimas arbitrium rex dico ille autem sum civitas popularis sic enim appello in qui in populus sum omnis atque hic tres gener quivis si teneo ille vinclum qui primus homo inter sui res publicus societas devincio non perficio ille quidem neque meus sententia bonus sum sed tolerabilis tamen ut alius alius possum sum praesto nam vel rex aequus atque sapio vel deligo atque princeps civis vel ipse populus quamquam is sum paruus probo tamen nullus interjacio iniquitas aut cupiditas possum video aliquis sum non incertum status


Tum Laelius: Non audeo quidem, inquit, ad ista, Scipio, dicere, neque tam te aut Philum aut Manilium

tum laelius non audeo quidem inquam ad iste scipio dico neque tam tu aut philis aut manilius


Cum id et Philus et Manilius et Mummius admodum adprobavissent Nullum est exemplum, cui malimus adsimulare rem publicam. Quare, si placet, deduc orationem tuam de caelo ad haec citeriora. non solum ob eam causam fieri volui, quod erat aequum de re publica potissimum principem rei publicae dicere, sed etiam quod memineram persaepe te cum Panaetio disserere solitum coram Polybio, duobus Graecis vel peritissimis rerum civilium, multaque colligere ac docere, optimum longe statum civitatis esse eum, quem maiores nostri nobis reliquissent. Qua in disputatione quoniam tu paratior es, feceris, ut etiam pro his dicam, si, de re publica quid sentias, explicaris, nobis gratum omnibus.

cos is et philus et manilius et mummius admodum adprobo nullus sum exemplum qui malo adsimularis res publicus quaris si placeo deduco oratio tuus de caelum ad hic citer non solus ob is causa fio volo qui sum aequus de res publicus potis princeps res publicus dico sed etiam qui memini persaepe tu cum panaetius dissero soleo coram polybius duo graecum vel pereo res civilis multo colligo atque doceo bonus longus status civitas sum is qui magnus noster nos relinquo qui in disputatio quoniam tu paro sum facio ut etiam pro hic dico si de res publicus quis sentio explicaris nos gratus omnis


nisi si quis Athonem pro monumento vult funditus efficere. Quis enim est Athos aut Olympus tantus?

nisi si quis athonem pro monumentum volo fundus efficio quis enim sum athos aut olympus tantus


Quam cum magis intuerer, Quaeso, inquit Africanus, quousque humi defixa tua mens erit? Nonne aspicis, quae in templa veneris? Novem tibi orbibus vel potius globis conexa sunt omnia, quorum unus est caelestis, extumus, qui reliquos omnes complectitur, summus ipse deus arcens et continens ceteros; in quo sunt infixi illi, qui volvuntur, stellarum cursus sempiterni; cui subiecti sunt septem, qui versantur retro contrario motu atque caelum; ex quibus unum globum possidet illa, quam in terris Saturniam nominant. Deinde est hominum generi prosperus et salutaris ille fulgor, qui dicitur Iovis; tum rutilus horribilisque terris, quem Martium dicitis; deinde subter mediam fere regionem sol obtinet, dux et princeps et moderator luminum reliquorum, mens mundi et temperatio, tanta magnitudine, ut cuncta sua luce lustret et compleat. Hunc ut comites consequuntur Veneris alter, alter Mercurii cursus, in infimoque orbe luna radiis solis accensa convertitur. Infra autem iam nihil est nisi mortale et caducum praeter animos munere deorum hominum generi datos, supra lunam sunt aeterna omnia. Nam ea, quae est media et nona, tellus, neque movetur et infima est, et in eam feruntur omnia nutu suo pondera.

quam cum magis intueor quaeso inquam africanus quousque humus defigo tuus mens sum nonne aspicio qui in templum venio novo tu orbis vel potis globus conecto sum omnis qui unus sum caelestis extumus qui reliquus omnis complector summus ipse deus arceo et contineo ceterus in quo sum infigo ille qui volvo stella curro sempiternus qui subicio sum septem qui verso retro contrarius motus atque caelum ex qui unus globus possideo ille quam in terra saturnia nomino deinde sum homo gener prosperus et salutaris ille fulgor qui dico iuppiter tum rutilus horribilis terra qui martius dico deinde subter medius fere regio sol obtineo dux et princeps et moderator lumen reliquus mens mundus et temperatio tantus magnitudo ut cunctus suus lux lustro et compleo hic ut comes consequor venus alter alter mercurius curro in infimus orbis luna radius sol accendo converto infra autem iam nihil sum nisi mortalis et caducus praeter animus munus deus homo gener do supra luna sum aeternus omnis nam is qui sum medius et nonus tellus neque moveo et infimus sum et in is fero omnis nutus suus pondero


Nam cum P. Africanus hic, Pauli filius, feriis Latinis Tuditano cons. et Aquilio constituisset in hortis esse familiarissimique eius ad eum frequenter per eos dies ventitaturos se esse dixissent, Latinis ipsis mane ad eum primus sororis filius venit Q. Tubero; quem cum comiter Scipio appellavisset libenterque vidisset, Quid tu, inquit, tam mane, Tubero? dabant enim hae feriae tibi oportunam sane facultatem ad explicandas tuas litteras. Tum ille: Mihi vero omne tempus est ad meos libros vacuum; numquam enim sunt illi occupati; te autem permagnum est nancisci otiosum, hoc praesertim motu rei publicae. Tum Scipio: Atqui nactus es, sed mehercule otiosiorem opera quam animo. Et ille: At vero animum quoque relaxes oportet; sumus enim multi, ut constituimus, parati, si tuo commodo fieri potest, abuti tecum hoc otio. Libente me vero, ut aliquid aliquando de doctrinae studiis admoneamur.

nam cum p africanus hic paulis filius feriae latinum tuditanus cons et aquilius constituo in hortus sum familiaris is ad is frequens per is dies ventito sui sum dico latinum ipse mane ad is primus soror filius venio q tubero qui cum comis scipio appello libet video quis tu inquam tam mane tubero do enim hic feriae tu oportunam sanus facultas ad explico tuus littera tum ille ego verus omnis tempus sum ad meus liber vacuus numquam enim sum ille occupo tu autem permagnus sum nanciscor otiosus hic praesertim motus res publicus tum scipio atqui nanciscor sum sed hercules otiosus opus quam animus et ille at verus animus quoque relaxo oportet sum enim multus ut constituo paro si tuus commodum fio possum abutor tu hic otium libet ego verus ut aliquis aliquando de doctrina studium admoneo


Sacrorum autem ipsorum diligentiam difficilem, apparatum perfacilem esse voluit; nam quae perdiscenda quaeque observanda essent, multa constituit, sed ea sine inpensa. Sic religionibus colendis operam addidit, sumtum removit, idemque mercatus, ludos omnesque conveniundi causas et celebritates invenit. Quibus rebus institutis ad humanitatem atque mansuetudinem revocavit animos hominum studiis bellandi iam immanis ac feros. Sic ille cum undequadraginta annos summa in pace concordiaque regnavisset (sequamur enim potissimum Polybium nostrum, quo nemo fuit in exquirendis temporibus diligentior), excessit e vita duabus praeclarissimis ad diuturnitatem rei publicae rebus confirmatis, religione atque clementia.

sacer autem ipse diligentia difficilis appario perfacilis sum volo nam qui perdisco quisque observo sum multus constituo sed is sine impensa sic religio colo opera addo sumtum removeo idem mercor ludus omnes convenio causa et celebritas invenio qui res institus ad humanitas atque mansuetudo revoco animus homo studium bellor iam immanis atque ferus sic ille cum undequadraginta annus summus in pax concordia regno sequor enim potis polybius nos quo nemo sum in exquiro tempus diligens excedo e vito duo praeclarus ad diuturnitas res publicus res confirmo religio atque clemens


Nam cum esset ex aere alieno commota civitas, plebs montem sacrum prius, deinde Aventinum occupavit. Ac ne Lycurgi quidem disciplina tenuit illos in hominibus Graecis frenos; nam etiam Spartae regnante Theopompo sunt item quinque, quos illi ephoros appellant, in Creta autem decem, qui cosmoe vocantur, ut contra consulare imperium tribuni pl., sic illi contra vim regiam constituti.

nam cum sum ex aer alienus commoveo civitas plebs mons sacer prior deinde aventinus occupo atque ne lycurgus quidem disciplina teneo ille in homo graecum freni nam etiam sparta regno theopompos sum item quinque qui ille ephorus appello in creta autem decem qui cosmoe voco ut contra consularis imperium tribunus pl sic ille contra vis regia constituo


Poeni primi mercaturis et mercibus suis avaritiam et magnificentiam et inexplebiles cupiditates omnium rerum inportaverunt in Graeciam.

poenus primus mercor et mercibus suus avaritia et magnificentia et inexplebilis cupiditas omnis res inporto in graecia


nos vero iustissimi homines, qui Transalpinas gentis oleam et vitem serere non sinimus, quo pluris sint nostra oliveta nostraeque vineae; quod cum faciamus, prudenter facere dicimur, iuste non dicimur, ut intellegatis discrepare ab aequitate sapientiam. Lycurgus autem, ille legum optumarum et aequissumi iuris inventor, agros locupletium plebi ut servitio colendos dedit.

nos verus justus homo qui transalpinus gens oleo et vito sero non sino quo multus sum noster olivetum noster vinea qui cum facio prudens facio dico justus non dico ut intellego discreparis ab aequitas sapientia lycurgus autem ille lex optumaris et aequus ius inventor ager locuples plebs ut servitium colo do


An non cernimus optimo cuique dominatum ab ipsa natura cum summa utilitate infirmorum datum? Cur igitur deus homini, animus imperat corpori, ratio libidini iracundiaeque et ceteris vitiosis eiusdem animi partibus? Sed et imperandi et serviendi sunt dissimilitudines cognoscendae. Nam ut animus corpori dicitur imperare, dicitur etiam libidini, sed corpori ut rex civibus suis aut parens liberis, libidini autem ut servis dominus, quod eam coercet et frangit, sic regum, sic imperatorum, sic magistratuum, sic patrum, sic populorum imperia civibus sociisque praesunt ut corporibus animus, domini autem servos ita fatigant, ut optima pars animi, id est sapientia, eiusdem animi vitiosas imbecillasque partes, ut libidines, ut iracundias, ut perturbationes ceteras. ut filiis imperari corporis membris propter oboediendi facilitatem, vitiosas vero animi partes ut servos asperiore imperio coerceri? Est enim genus iniustae servitutis, cum ii sunt alterius, qui sui possunt esse; cum autem ii famulantur

an non cerno bonus quisque dominor ab ipse natura cum summus utilitas infirmus do cur igitur deus homo animus impero corpus ratio libido iracundia et ceterus vitiosus idem animus pars sed et impero et servio sum dissimilitudo cognosco nam ut animus corpus dico impero dico etiam libido sed corpus ut rex civis suus aut parens liber libido autem ut servio dominus qui is coerceo et frango sic rex sic imperator sic magistratus sic pater sic populus imperium civis socius praesum ut corpus animus dominus autem servus ita fatigo ut bonus pars animus is sum sapientia idem animus vitiosus imbecillus pars ut libido ut iracundia ut perturbatio ceterus ut filius imperaris corpus membrum propter oboedio facilitas vitiosus verus animus pars ut servus asper imperium coerceo sum enim genus injustus servitus cum is sum alter qui suus possum sum cum autem is famulo


Quae cum Scipio dixisset, Verene, inquit Manilius, hoc memoriae proditum est, Africane, regem istum Numam Pythagorae ipsius discipulum aut certe Pythagoreum fuisse? saepe enim hoc de maioribus natu audivimus et ita intellegimus vulgo existimari; neque vero satis id annalium publicorum auctoritate declaratum videmus. Tum Scipio: Falsum est enim, Manili, inquit, id totum, neque solum fictum, sed etiam imperite absurdeque fictum; ea sunt enim demum non ferenda in mendacio, quae non solum ficta esse, sed ne fieri quidem potuisse cernimus. Nam quartum iam annum regnante Lucio Tarquinio Superbo Sybarim et Crotonem et in eas Italiae partis Pythagoras venisse reperitur; Olympias enim secunda et sexagesima eadem Superbi regni initium et Pythagorae declarat adventum.

qui cum scipio dico verus inquam manilius hic memoria prodeo sum africanus rex iste numa pythagoras ipse discipulis aut certus pythagoreus sum saepe enim hic de magnus natus audio et ita intellego vulgo existimo neque verus satis is annalis publicus auctoritas declaro video tum scipio falsus sum enim manilis inquam is totus neque solus fingo sed etiam imperitus absurdus fingo is sum enim demum non fero in mendacium qui non solus fictum sum sed ne fio quidem possum cerno nam quartus iam annus regno lucius tarquinius superbus sybaris et croto et in is italia pars pythagoras venio reperio olympia enim secundus et sexagesimus idem superbus regnum initium et pythagoras declaro advenio


Atque ego ut primum fletu represso loqui posse coepi, Quaeso, inquam, pater sanctissime atque optime, quoniam haec est vita, ut Africanum audio dicere, quid moror in terris? quin huc ad vos venire propero? Non est ita, inquit ille. Nisi enim deus is, cuius hoc templum est omne, quod conspicis, istis te corporis custodiis liberaverit, huc tibi aditus patere non potest. Homines enim sunt hac lege generati, qui tuerentur illum globum, quem in hoc templo medium vides, quae terra dicitur, iisque animus datus est ex illis sempiternis ignibus, quae sidera et stellas vocatis, quae globosae et rotundae, divinis animatae mentibus, circulos suos orbesque conficiunt celeritate mirabili. Quare et tibi, Publi, et piis omnibus retinendus animus est in custodia corporis nec iniussu eius, a quo ille est vobis datus, ex hominum vita migrandum est, ne munus humanum adsignatum a deo defugisse videamini.

atque ego ut primus fleo reprimo loquor possum coepio quaeso inquam pater sancio atque optume quoniam hic sum vito ut africanus audio dico quis moror in terra quin huc ad tu venio propero non sum ita inquam ille nisus enim deus is qui hic templum sum omnis qui conspicio iste tu corpus custodia libero huc tu aditus pateo non possum homo enim sum hic lex genero qui tueor ille globus qui in hic templum medius video qui terra dico is animus do sum ex ille sempiternus ignis qui sidus et stella voco qui globosus et rotundus divinus animo mens circulus suus orbo confacio celeritas mirabilis quaris et tu publius et pius omnis retineo animus sum in custodia corpus neque injussus is ab quo ille sum tu do ex homo vito migro sum ne munus humanus adsigno ab deus defugio video


Quare qui utrumque voluit et potuit, id est ut cum maiorum institutis, tum doctrina se instrueret, ad laudem hunc omnia consecutum puto. Sin altera est utra via prudentiae deligenda, tamen, etiamsi cui videbitur illa in optimis studiis et artibus quieta vitae ratio beatior, haec civilis laudabilior est certe et inlustrior, ex qua vita sic summi viri ornantur, ut vel M'. Curius, Quem nemo ferro potuit superare nec auro, vel

quaris qui uterque volo et possum is sum ut cum magnus institus tum doctrina sui instruo ad laus hic omnis consequor puto sin alter sum uter via prudentia deligo tamen etiamsi qui video ille in bonus studium et ars quietus vita ratio beo hic civilis laudabilis sum certus et illustris ex qui vito sic superus vir orno ut vel m curius qui nemo ferrum possum supero neque aurum vel


Et vero negant oportere indomiti populi vitio genus hoc totum liberi populi repudiari, concordi populo et omnia referente ad incolumitatem et ad libertatem suam nihil esse inmutabilius, nihil firmius; facillimam autem in ea re publica esse concordiam, in qua idem conducat omnibus; ex utilitatis varietatibus, cum aliis aliud expediat, nasci discordias; itaque, cum patres rerum potirentur, numquam constitisse civitatis statum; multo iam id in regnis minus, quorum, ut ait Ennius, 'nulla sancta societas nec fides est.' Quare cum lex sit civilis societatis vinculum, ius autem legis aequale, quo iure societas civium teneri potest, cum par non sit condicio civium? Si enim pecunias aequari non placet, si ingenia omnium paria esse non possunt, iura certe paria debent esse eorum inter se, qui sunt cives in eadem re publica. Quid est enim civitas nisi iuris societas?

et verus nego oportet indomitus populus vitio genus hic totus liber populus repudiaris concordi populus et omnis refero ad incolumitas et ad libertas suus nihil sum immutabilis nihil firmus facilis autem in is res publicus sum concordia in qui idem conduco omnis ex utilitas varietas cum alius alius expedio nascor discordia itaque cum pater res potio numquam consto civitas status multus iam is in regnum paruus qui ut aio ennius nullus sancio societas neque fides sum quaris cum lex sum civilis societas vinculis ius autem lex aequal quo ius societas civis teneo possum cum par non sum condicio civis si enim pecunia aequaris non placeo si ingenium omnis par sum non possum ius certus par debeo sum is inter sui qui sum civis in idem res publicus quis sum enim civitas nisi ius societas


Hic Philus: Non hercule, inquit, Scipio, dubito, quin tibi ingenio praestiterit nemo, usu quidem in re publica rerum maximarum facile omnis viceris; quibus autem studiis semper fueris, tenemus. Quam ob rem, si, ut dicis, animum quoque contulisti in istam rationem et quasi artem, habeo maximam gratiam Laelio; spero enim multo uberiora fore, quae a te dicentur, quam illa, quae a Graecis hominibus scripta sunt, omnia. Tum ille: Permagnam tu quidem expectationem, quod onus est ei, qui magnis de rebus dicturus est, gravissimum, inponis orationi meae. Et Philus: Quamvis sit magna, tamen eam vinces, ut soles; neque enim est periculum, ne te de re publica disserentem deficiat oratio.

hic philus non herculis inquam scipio dubito quin tu ingenium praesto nemo usus quidem in res publicus res maximaris facilis omnis vinco qui autem studium semper sum teneo quam ob res si ut dico animus quoque confero in iste ratio et quasi ars habeo maximus gratia laelius spero enim multus uber sum qui ab tu dico quam ille qui ab graecum homo scribo sum omnis tum ille permagnus tu quidem expectatio qui onus sum is qui magnus de res dico sum gravis inpono oratio meus et philus quivis sum magnus tamen is vinco ut soleo neque enim sum periculum ne tu de res publicus dissero deficio oratio


Tum ille: Visne igitur, quoniam et me quodam modo invitas et tui spem das, hoc primum, Africane, videamus, ante quam veniunt alii, quidnam sit, de isto altero sole quod nuntiatum est in senatu? neque enim pauci neque leves sunt, qui se duo soles vidisse dicant, ut non tam fides non habenda quam ratio quaerenda sit. Hic Scipio: Quam vellem Panaetium nostrum nobiscum haberemus! qui cum cetera, tum haec caelestia vel studiosissime solet quaerere. Sed ego, Tubero, (nam tecum aperte, quod sentio, loquar) non nimis adsentior in omni isto genere nostro illi familiari, qui, quae vix coniectura qualia sint possumus suspicari, sic adfirmat, ut oculis ea cernere videatur aut tractare plane manu. Quo etiam sapientiorem Socratem soleo iudicare, qui omnem eius modi curam deposuerit eaque, quae de natura quaererentur, aut maiora, quam hominum ratio consequi posset, aut nihil omnino ad vitam hominum adtinere dixerit.

tum ille volo igitur quoniam et ego quidam modo invito et tuus spes do hic primus africanus video ante quam venio alius quisnam sum de iste alter sol qui nuntio sum in senatus neque enim paucus neque levo sum qui sui duo soleo video dico ut non tam fides non habeo quam ratio quaero sum hic scipio quam volo panaetius nos nos habeo qui cum ceterus tum hic caelestis vel studiosus soleo quaero sed ego tubero nam tu apertus qui sentio loquor non nimis adsentio in omnis iste genus noster ille familiaris qui qui vix conicio qualis sum possum suspicaris sic adfirmo ut oculus is cerno video aut tractaris planus manus quo etiam sapio socrates soleo iudicaris qui omnis is modus cura depono is qui de natura quaero aut magnus quam homo ratio consequor possum aut nihil omnino ad vita homo adteneo dico


Tertius est annus xviralis consecutus, cum iidem essent nec alios subrogare voluissent. In hoc statu rei publicae, quem dixi iam saepe non posse esse diuturnum, quod non esset in omnis ordines civitatis aequabilis, erat penes principes tota res publica praepositis xviris nobilissimis, non oppositis tribunis pl., nullis aliis adiunctis magistratibus, non provocatione ad populum contra necem et verbera relicta.

tertius sum annus xviral consequor cum eo sum neque alius subrogaris volo in hic status res publicus qui dico iam saepe non possum sum diuturnus qui non sum in omnis ordo civitas aequabilis sum penis princeps totus res publicus praepono xviris nobilis non oppono tribunus pl nullus alius adjungo magistratus non provocatio ad populus contra nex et verbero relinquo


Est quidem vera lex recta ratio naturae congruens, diffusa in omnes, constans, sempiterna, quae vocet ad officium iubendo, vetando a fraude deterreat; quae tamen neque probos frustra iubet aut vetat nec improbos iubendo aut vetando movet. Huic legi nec obrogari fas est neque derogari ex hac aliquid licet neque tota abrogari potest, nec vero aut per senatum aut per populum solvi hac lege possumus, neque est quaerendus explanator aut interpres eius alius, nec erit alia lex Romae, alia Athenis, alia nunc, alia posthac, sed et omnes gentes et omni tempore una lex et sempiterna et immutabilis continebit, unusque erit communis quasi magister et imperator omnium deus, ille legis huius inventor, disceptator, lator; cui qui non parebit, ipse se fugiet ac naturam hominis aspernatus hoc ipso luet maximas poenas, etiamsi cetera supplicia, quae putantur, effugerit.

sum quidem verus lex recta ratio natura congruo diffundo in omnis consto sempiternus qui voco ad officium jubeo veto ab fraus deterreo qui tamen neque probus frustra iubeo aut veto neque improbus jubeo aut veto moveo hic lego neque obrogaris fas sum neque derogaris ex hic aliquis licet neque totus abrogaris possum neque verus aut per senatus aut per populus solvo hic lex possum neque sum quaero explanator aut interpres is alius neque sum alius lex roma alius athenae alius nunc alius posthac sed et omnis gens et omnis tempus unus lex et sempiternus et immutabilis contineo unus sum communis quasi magister et imperator omnis deus ille lex hic inventor disceptator lator qui qui non pareo ipse sui fugio atque natura homo aspernor hic ipse luo magnus poena etiamsi ceterus supplicium qui puto effugio


Dein Tubero: Nescio, Africane, cur ita memoriae proditum sit, Socratem omnem istam disputationem reiecisse et tantum de vita et de moribus solitum esse quaerere. Quem enim auctorem de illo locupletiorem Platone laudare possumus? cuius in libris multis locis ita loquitur Socrates, ut etiam, cum de moribus, de virtutibus, denique de re publica disputet, numeros tamen et geometriam et harmoniam studeat Pythagorae more coniungere. Tum Scipio: Sunt ista, ut dicis; sed audisse te credo, Tubero, Platonem Socrate mortuo primum in Aegyptum discendi causa, post in Italiam et in Siciliam contendisse, ut Pythagorae inventa perdisceret, eumque et cum Archyta Tarentino et cum Timaeo Locro multum fuisse et Philoleo commentarios esse nanctum, cumque eo tempore in iis locis Pythagorae nomen vigeret, illum se et hominibus Pythagoreis et studiis illis dedisse. Itaque cum Socratem unice dilexisset eique omnia tribuere voluisset, leporem Socraticum subtilitatemque sermonis cum obscuritate Pythagorae et cum illa plurimarum artium gravitate contexuit.

deinde tubero nescio africanus cur ita memoria prodeo sum socrates omnis iste disputatio reicio et tantus de vito et de mos soleo sum quaero qui enim auctor de ille locupletiorem plato laudo possum qui in liber multus locus ita loquor socrates ut etiam cum de mos de virtus denique de res publicus disputo numerus tamen et geometria et harmonia studeo pythagoras mos coniungo tum scipio sum iste ut dico sed audio tu credo tubero plato socrates mortuus primus in aegyptus disco causa post in italia et in sicilia contendo ut pythagoras invenio perdisco is et cum archytas tarentinus et cum timaeus locro multus sum et philoleo commentarius sum nanciscor cum is tempus in is locus pythagoras nomen vigeo ille sui et homo pythagoreus et studium ille do itaque cum socrates unicus diligo is omnis tribuo volo lepor socraticus subtilitas sermo cum obscuritas pythagoras et cum ille plurimaris ars gravitas contexo


populo aliquis unus pluresve divitiores opulentioresque extitissent, tum ex eorum fastidio et superbia nata esse commemorant cedentibus ignavis et inbecillis et adrogantiae divitum succumbentibus. Si vero ius suum populi teneant, negant quicquam esse praestantius, liberius, beatius, quippe qui domini sint legum, iudiciorum, belli, pacis, foederum, capitis unius cuiusque, pecuniae. Hanc unam rite rem publicam, id est rem populi, appellari putant. Itaque et a regum et a patrum dominatione solere in libertatem rem populi vindicari, non ex liberis populis reges requiri aut potestatem atque opes optimatium.

populus aliquis unus multus divitiores opulens extitissent tum ex is fastidium et superbia nata sum commemoro cedo ignavus et imbecillis et arrogantia dives succumbo si verus ius suus populus teneo nego quisquam sum praesto liber beatus quippe qui dominus sum lex iudicium bellum pax foedus capio unus quisque pecunia hic unus rite res publicus is sum res populus appello puto itaque et ab rex et ab pater dominatio soleo in libertas res populus vindicaris non ex liber populus rex requiro aut potestas atque ops optimas


lex illa tota sublata est. Hac mente tum nostri maiores et Conlatinum innocentem suspicione cognationis expulerunt et reliquos Tarquinios offensione nominis; eademque mente P. Valerius et fasces primus demitti iussit, cum dicere in contione coepisset, et aedis suas detulit sub Veliam, posteaquam, quod in excelsiore loco Veliae coepisset aedificare eo ipso, ubi rex Tullus habitaverat, suspicionem populi sensit moveri; idemque, in quo fuit Publicola maxime, legem ad populum tulit eam, quae centuriatis comitiis prima lata est, ne quis magistratus civem Romanum adversus provocationem necaret neve verberaret.

lex ille totus tollo sum hic mens tum noster magnus et conlatinum innocens suspicio cognatio expello et reliquus tarquinii offensio nomen idem mens p valerius et fascis primus demitto iubeo cum dico in contio coepio et aedes suus defero sub velia posteaquam qui in excello locus velia coepio aedificaris is ipse ubi rex tullus habito suspicio populus sentio moveo idem in quo sum poplicula magnus lex ad populus fero is qui centurio comitium primus fero sum ne quis magistratus civis romanus adverro provocatio neco neve verbero


Post interitum autem Tatii cum ad eum dominatus omnis reccidisset, quamquam cum Tatio in regium consilium delegerat principes (qui appellati sunt propter caritatem patres) populumque et suo et Tatii nomine et Lucumonis, qui Romuli socius in Sabino proelio occiderat, in tribus tris curiasque triginta discripserat (quas curias earum nominibus nuncupavit, quae ex Sabinis virgines raptae postea fuerant oratrices pacis et foederis)—sed quamquam ea Tatio sic erant discripta vivo, tamen eo interfecto multo etiam magis Romulus patrum auctoritate consilioque regnavit.

post interitus autem tatius cum ad is dominor omnis recido quamquam cum tatius in regius consilium deligo princeps qui appello sum propter caritas pater populus et suus et tatius nomen et lucumo qui romulis socius in sabinum proelium occido in tres tres curia triginta discribo qui curia is nomen nuncupo qui ex sabinum virgo rapio postea sum oratrix pax et foedo sed quamquam is tatius sic sum discribo vivo tamen is interficio multus etiam magis romulus pater auctoritas consilior regno


alendum esse gloria maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse. principem civitatis gloria esse alendum, et tam diu stare rem publicam, quam diu ab omnibus honor principi exhiberetur. Tum virtute, labore, industria tueretur summi viri indolem, nisi nimis animose ferox natura illum nescio quo quae virtus fortitudo vocatur, in qua est magnitudo animi, mortis dolorisque magna contemptio.

alo sum gloria magnus suus multus mirus atque praeclarus gloria cupiditas facio princeps civitas gloria sum alo et tam diu sto res publicus quam diu ab omnis honor princeps exhibeo tum virtus labor industria tueor superus vir indoles nisi nimis animosus ferox natura ille nescio quo qui virtus fortitudo voco in qui sum magnitudo animus mors dolor magnus contemptio


Ad quos cum accessit clamor et adprobatio populi quasi magni cuiusdam et sapientis magistri, quas illi obducunt tenebras, quos invehunt metus, quas inflammant cupiditates!

ad qui cum accedo clamor et approbatio populus quasi magnus quidam et sapio magister qui ille obduco tenebrae qui inveho metus qui inflammo cupiditas


omni tote. Sapientia iubet augere opes, amplificare divitias, proferre finis (unde enim esset illa laus in summorum imperatorum incisa monimentis: finis imperii propagavit, nisi aliquid de alieno accessisset?), imperare quam plurimis, frui voluptatibus, pollere, regnare, dominari; iustitia autem praecipit parcere omnibus, consulere generi hominum, suum cuique reddere, sacra, publica, aliena non tangere. Quid igitur efficitur, si sapientiae pareas? divitiae, potestates, opes, honores, imperia, regna vel privatis vel populis. Sed quoniam de re publica loquimur, sunt inlustriora, quae publice fiunt, quoniamque eadem est ratio iuris in utroque, de populi sapientia dicendum puto. Ut iam omittam alios, noster hic populus, quem Africanus hesterno sermone a stirpe repetivit, cuius imperio iam orbis terrae tenetur, iustitia an sapientia est e minimo omnium maximus factus?

omnis totus sapientia iubeo augeo ops amplificaris divitiae profero finis unde enim sum ille laus in summus imperator incido monumentum finis imperium propago nisi aliquis de alienus accedo impero quam multus fruor voluptas polleo regno dominaris iustitia autem praecipio parco omnis consulo gener homo suus quisque reddo sacer publicus alienus non tango quis igitur efficio si sapientia pareo divitiae potestas ops honor imperium regnum vel privo vel populus sed quoniam de res publicus loquor sum illustris qui publicus fio quoniam idem sum ratio ius in uterque de populus sapientia dico puto ut iam omitto alius noster hic populus qui africanus hesternus sermo ab stirps repeto qui imperium iam orbis terra teneo iustitia an sapientia sum e paruus omnis magnus facio


ad militiam euntibus dari solitos esse custodes, a quibus primo anno regantur.

ad militia eo do soleo sum custos ab qui primus annus rego


Ergo Archytas iracundiam videlicet dissidentem a ratione seditionem quandam animi vere ducebat eamque consilio sedari volebat; adde avaritiam, adde imperii, adde gloriae cupiditatem, adde libidines; et illud vides, si in animis hominum regale imperium sit, unius fore dominatum, consilii scilicet (ea est enim animi pars optima), consilio autem dominante nullum esse libidinibus, nullum irae, nullum temeritati locum. Sic, inquit, est. Probas igitur animum ita adfectum? Nihil vero, inquit, magis. Ergo non probares, si consilio pulso libidines, quae sunt innumerabiles, iracundiaeve tenerent omnia? Ego vero nihil isto animo, nihil ita animato homine miserius ducerem. Sub regno igitur tibi esse placet omnis animi partes, et eas regi consilio? Mihi vero sic placet. Cur igitur dubitas, quid de re publica sentias? in qua, si in plures translata res sit, intellegi iam licet nullum fore, quod praesit, inperium, quod quidem, nisi unum sit, esse nullum potest.

ergo archytas iracundia videlicet dissido ab ratio seditio quidam animus verus duco eo consilium sedo volo addo avaritia addo imperium addo gloria cupiditas addo libido et ille video si in animus homo regal imperium sum unus sum dominor consilium scilicet is sum enim animus pars bonus consilium autem dominor nullus sum libido nullus ira nullus temeritas locus sic inquam sum probo igitur animus ita afficio nihil verus inquam magis ergo non probaris si consilium pulso libido qui sum innumerabilis iracundia teneo omnis ego verus nihil iste animus nihil ita animo homo miser duco sub regnum igitur tu sum placeo omnis animus pars et is rex consilium ego verus sic placeo cur igitur dubito quis de res publicus sentio in qui si in multus transfero res sum intellego iam licet nullus sum qui praesum imperium qui quidem nisi unus sum sum nullus possum


Sed hoc loco primum videtur insitiva quadam disciplina doctior facta esse civitas. Influxit enim non tenuis quidam e Graecia rivulus in hanc urbem, sed abundantissimus amnis illarum disciplinarum et artium. Fuisse enim quendam ferunt Demaratum Corinthium et honore et auctoritate et fortunis facile civitatis suae principem; qui cum Corinthiorum tyrannum Cypselum ferre non potuisset, fugisse cum magna pecunia dicitur ac se contulisse Tarquinios, in urbem Etruriae florentissimam. Cumque audiret dominationem Cypseli confirmari, defugit patriam vir liber ac fortis et adscitus est civis a Tarquiniensibus atque in ea civitate domicilium et sedes collocavit. Ubi cum de matre familias Tarquiniensi duo filios procreavisset, omnibus eos artibus ad Graecorum disciplinam erudiit

sed hic locus primus video insitivus quidam disciplina doceo facio sum civitas influo enim non tenuis quidam e graecia rivulus in hic urbs sed abundo amnis ille disciplinaris et ars sum enim quidam fero demaratus corinthius et honor et auctoritas et fortuna facilis civitas suus princeps qui cum corinthii tyrannus cypselis fero non possum fugio cum magnus pecunia dico atque sui confero tarquinii in urbs etruria floreo cos audio dominatio cypselis confirmaris defugio patria vir liber atque fortis et ascitus sum civis ab tarquiniensis atque in is civitas domicilium et sedes colloco ubius cum de mater familia tarquiniensis duo filius procreo omnis is ars ad graecum disciplina erudio