De Republica

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Quod quidem eo fuit maius, quia, cum causa pari collegae essent, non modo invidia pari non erant, sed etiam Claudii invidiam Gracchi caritas deprecabatur. Qui †numero optumatum et principum optulit is vocibus et gravitatis suae liquit illum tristem et plenum dignitatis sonum. ut, quem ad modum scribit ille, cotidiano in forum mille hominum cum palliis conchylio tinctis descenderent. in his, ut meministis, concursu levissimae multitudinis et aere congesto funus desubito esset ornatum. Firmiter enim maiores nostri stabilita matrimonia esse voluerunt. Oratio Laelii, quam omnes habemus in manibus, quam simpuvia pontificum dis immortalibus grata sint Samiaeque, ut is scribit, capudines.

qui quidem is sum magnus quia cum causa par collega sum non modo invidia par non sum sed etiam claudius invidia gracchus careo deprecor qui numerus optumatum et princeps optulit is vox et gravitas suus linquo ille tristis et plenus dignitas sonus ut qui ad modus scribo ille cottidianus in forum mille homo cum pallium conchylium tingo descendo in hic ut memini concursus levis multitudo et aer congero funus desubeo sum orno firmiter enim magnus noster stabilio matrimonium sum volo oratio laelius quam omnis habeo in manus quam simpuvium pontifex deus immortalis gratus sum samia ut is scribo capudo


salvam esse consulatu abiens in contione populo Romano idem iurante iuravissem, facile iniuriarum omnium compensarem curam et molestiam. Quamquam nostri casus plus honoris habuerunt quam laboris neque tantum molestiae, quantum gloriae, maioremque laetitiam ex desiderio bonorum percepimus quam ex laetitia improborum dolorem. Sed si aliter, ut dixi, accidisset, qui possem queri? cum mihi nihil inproviso nec gravius, quam exspectavissem, pro tantis meis factis evenisset. Is enim fueram, cui cum liceret aut maiores ex otio fructus capere quam ceteris propter variam suavitatem studiorum, in quibus a pueritia vixeram, aut si quid accideret acerbius universis, non praecipuam, sed parem cum ceteris fortunae condicionem subire, non dubitaverim me gravissimis tempestatibus ac paene fulminibus ipsis obvium ferre conservandorum civium causa meisque propriis periculis parere commune reliquis otium.

salvus sum consulatus abeo in contio populus romanus idem juro juro facilis iniuriaris omnis compensaris cura et molestia quamquam noster casus multus honor habeo quam labor neque tantus molestia quantus gloria magnus laetitia ex desiderium bonus percipio quam ex laetitia improbus dolor sed si aliter ut dico accido qui possum queror cum ego nihil improvide neque gravis quam exspecto pro tantus meus facio evenio is enim sum qui cum licet aut magnus ex otium fructus capio quam ceterus propter varia suavitas studium in qui ab pueritia vivo aut si quis accido acerbus universus non praecipuus sed par cum ceterus fortuna condicio subeo non dubito ego gravis tempestas atque paene fulmen ipse obvius fero conservo civis causa meus proprius periculum pareo communis reliquus otium


Etenim, si nemo est quin emori malit quam converti in aliquam figuram bestiae, quamvis hominis mentem sit habiturus, quanto est miserius in hominis figura animo esse efferato! Mihi quidem tanto videtur, quanto praestabilior est animus corpore.

etenim si nemo sum quin emorior malo quam converto in aliqui figura bestia quivis homo mens sum habeo quantus sum miser in homo figuro animus sum effero ego quidem tantus video quantus praestabilis sum animus corpus


Sed et in regnis nimis expertes sunt ceteri communis iuris et consilii, et in optimatium dominatu vix particeps libertatis potest esse multitudo, cum omni consilio communi ac potestate careat, et cum omnia per populum geruntur quamvis iustum atque moderatum, tamen ipsa aequabilitas est iniqua, cum habet nullos gradus dignitatis. Itaque si Cyrus ille Perses iustissimus fuit sapientissimusque rex, tamen mihi populi res (ea enim est, ut dixi antea, publica) non maxime expetenda fuisse illa videtur, cum regeretur unius nutu ac modo; si Massilienses, nostri clientes, per delectos et principes cives summa iustitia reguntur, inest tamen in ea condicione populi similitudo quaedam servitutis; si Athenienses quibusdam temporibus sublato Areopago nihil nisi populi scitis ac decretis agebant, quoniam distinctos dignitatis gradus non habebant, non tenebat ornatum suum civitas.

sed et in regnum nimis expers sum ceterus communis ius et consilium et in optimas dominor vix particeps libertas possum sum multitudo cum omnis consilium communis atque potestas careo et cum omnis per populus gero quivis iustus atque modero tamen ipse aequabilitas sum iniquus cum habeo nullus gradus dignitas itaque si cyrus ille perses justus sum sapio rex tamen ego populus res is enim sum ut dico antea publicus non magnus expeto sum ille video cum rego unus nutus atque modo si massiliensis noster cliens per deligo et princeps civis summus iustitia rego insum tamen in is condicio populus similitudo quidam servitus si atheniensis quidam tempus tollo areopagus nihil nisi populus scio atque decretum ago quoniam distinguo dignitas gradus non habeo non teneo orno suus civitas


nec docti/ssimis. †Manium Persium haec le/gere nolo, Iu/nium Congu/m volo.

neque doceo ssimis manes persius hic le gero nolo iu nium congu m volo


civitatibus, in quibus expetunt laudem optumi et decus, ignominiam fugiunt ac dedecus. Nec vero tam metu poenaque terrentur, quae est constituta legibus, quam verecundia, quam natura homini dedit quasi quendam vituperationis non iniustae timorem. Hanc ille rector rerum publicarum auxit opinionibus perfecitque institutis et disciplinis, ut pudor civis non minus a delictis arceret quam metus. Atque haec quidem ad laudem pertinent, quae dici latius uberiusque potuerunt.

civitas in qui expeto laus bonus et decus ignominia fugio atque dedecus neque verus tam metus poena terreo qui sum constituo lex quam verecundia quam natura homo do quasi quidam vituperatio non injustus timor hic ille rector res publicaris augeo opinio perficio institus et disciplina ut pudor civis non paruus ab delinquo arceo quam metus atque hic quidem ad laus pertineo qui dico fero uber possum


Quocirca si reditum in hunc locum desperaveris, in quo omnia sunt magnis et praestantibus viris, quanti tandem est ista hominum gloria, quae pertinere vix ad unius anni partem exiguam potest? Igitur alte spectare si voles atque hanc sedem et aeternam domum contueri, neque te sermonibus vulgi dedideris nec in praemiis humanis spem posueris rerum tuarum; suis te oportet inlecebris ipsa virtus trahat ad verum decus, quid de te alii loquantur, ipsi videant, sed loquentur tamen. Sermo autem omnis ille et angustiis cingitur iis regionum, quas vides, nec umquam de ullo perennis fuit et obruitur hominum interitu et oblivione posteritatis extinguitur.

quocirca si redeo in hic locus despero in quo omnis sum magnus et praesto vis quantus tandem sum iste homo gloria qui pertineo vix ad unus annus pars exiguus possum igitur altus specto si volo atque hic sedes et aeternus domus contueor neque tu sermo vulgus dedo neque in praemium humanus spes pono res tuus suus tu oportet illecebra ipse virtus traho ad verus decus quis de tu alius loquor ipse video sed loquor tamen sermo autem omnis ille et angustia cingo is regio qui video neque umquam de ullus perennis sum et obruo homo interitus et oblivio posteritas extinguitur


Moribus antiquis res stat Romana virisque, quem quidem ille versum vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo mihi quodam esse effatus videtur. Nam neque viri, nisi ita morata civitas fuisset, neque mores, nisi hi viri praefuissent, aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam fuse lateque imperantem rem publicam. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat, et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam, sed iam evanescentem vetustate, non modo eam coloribus eisdem, quibus fuerat, renovare neglexit, sed ne id quidem curavit, ut formam saltem eius et extrema tamquam liniamenta servaret. Quid enim manet ex antiquis moribus, quibus ille dixit rem stare Romanam? quos ita oblivione obsoletos videmus, ut non modo non colantur, sed iam ignorentur. Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria, cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis, sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. Nostris enim vitiis, non casu aliquo, rem publicam verbo retinemus, re ipsa vero iam pridem amisimus.

mos antiquus res sto romanus vis qui quidem ille verro vel brevitas vel veritas tamquam ex oraculum ego quidam sum effor video nam neque vir nisi ita moror civitas sum neque mos nisi hic vir praesum aut fundaris aut tam diu teneo possum tantus et tam fundo fero impero res publicus itaque ante noster memoria et mos ipse patrius praesto vir adhibeo et vetus mos atque magnus institutum retineo excello vir noster verus aetas cum res publicus sicut pingo accipio egregius sed iam evanesco vetustas non modo is color idem qui sum renovaris neglego sed ne is quidem curo ut forma saltem is et exter tamquam lineamentum servo quis enim maneo ex antiquus mos qui ille dico res sto romanus qui ita oblivio obsolesco video ut non modo non colo sed iam ignoro nam de vis quis dico mos enim ipse intereo vir penuria qui tantus malus non modo reddo ratio nos sed etiam tamquam redeo capio quidam modo dico causa sum noster enim vitium non casus aliquis res publicus verbum retineo res ipse verus iam pridem amitto


Et Scipio: Tum magis adsentiare, Laeli, si, ut omittam similitudines, uni gubernatori, uni medico, si digni modo sint iis artibus, rectius esse alteri navem committere, aegrum alteri quam multis, ad maiora pervenero. Quaenam ista sunt? Quid? tu non vides unius inportunitate et superbia Tarquinii nomen huic populo in odium venisse regium? Video vero, inquit. Ergo etiam illud vides, de quo progrediente oratione plura me dicturum puto, Tarquinio exacto mira quadam exultasse populum insolentia libertatis; tum exacti in exilium innocentes, tum bona direpta multorum, tum annui consules, tum demissi populo fasces, tum provocationes omnium rerum, tum secessiones plebei, tum prorsus ita acta pleraque, ut in populo essent omnia. Est, inquit, ut dicis.

et scipio tum magis adsentiaris laelis si ut omitto similitudo unus gubernator unus medico si dignus modo sum is ars rectus sum alter navo committo aeger alter quam multus ad magnus pervenio quisnam iste sum quis tu non video unus inportunitas et superbia tarquinius nomen hic populus in odium venio regius video verus inquam ergo etiam ille video de quo progredio oratio multus ego dico puto tarquinius exigo mirus quidam exultasse populus insolentia libertas tum exigo in exsilium innocens tum bonus direptor multus tum annuo consul tum demitto populus fascis tum provocatio omnis res tum secessio plebes tum prorsus ita ago plerusque ut in populus sum omnis sum inquam ut dico


Aeschines Atheniensis, vir eloquentissimus, cum adulescens tragoedias actitavisset, rem publicam capessivit, et Aristodemum, tragicum item actorem, maximis de rebus pacis et belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt.

aeschines atheniensis vir eloquens cum adulescens tragoedia actito res publicus capesso et aristodemus tragicus item actor magnus de res pax et bellum legatus ad philippus atheniensis saepe mitto


Tum Laelius: Nunc fit illud Catonis certius, nec temporis unius nec hominis esse constitutionem rei publicae; perspicuum est enim, quanta in singulos reges rerum bonarum et utilium fiat accessio. Sed sequitur is, qui mihi videtur ex omnibus in re publica vidisse plurimum. Ita est, inquit Scipio. Nam post eum Servius Tullius primus iniussu populi regnavisse traditur, quem ferunt ex serva Tarquiniense natum, cum esset ex quodam regis cliente conceptus. Qui cum famulorum in numero educatus ad epulas regis adsisteret, non latuit scintilla ingenii, quae iam tum elucebat in puero; sic erat in omni vel officio vel sermone sollers. Itaque Tarquinius, qui admodum parvos tum haberet liberos, sic Servium diligebat, ut is eius vulgo haberetur filius, atque eum summo studio omnibus iis artibus, quas ipse didicerat, ad exquisitissimam consuetudinem Graecorum erudiit.

tum laelius nunc fio ille cato certus neque tempus unus neque homo sum constitutio res publicus perspicuus sum enim quantus in singuli rex res bonus et utilis fio accessio sed sequor is qui ego video ex omnis in res publicus video multus ita sum inquam scipio nam post is servus tullius primus injussus populus regno trado qui fero ex servo tarquiniensis natus cum sum ex quidam rex cliens concipio qui cum famulus in numerus educo ad epulae rex assisto non lateo scintilla ingenium qui iam tum eluceo in puer sic sum in omnis vel officium vel sermo sollers itaque tarquinius qui admodum parvus tum habeo liber sic servius diligo ut is is vulgo habeo filius atque is superus studium omnis is ars qui ipse disco ad exquaero consuetudo graecum erudio


Censoris iudicium nihil fere damnato nisi ruborem offert. Itaque, ut omnis ea iudicatio versatur tantum modo in nomine, animadversio illa ignominia dicta est. Horum †in severitatem dicitur inhorruisse primum civitas. Nec vero mulieribus praefectus praeponatur, qui apud Graecos creari solet, sed sit censor, qui viros doceat moderari uxoribus. Ita magnam habet vim disciplina verecundiae; carent temeto omnes mulieres. Atque etiam si qua erat famosa, ei cognati osculum non ferebant. Itaque a petendo petulantia, a procando, id est poscendo, procacitas nominata est.

censor iudicium nihil fere damno nisi rubor offero itaque ut omnis is judicatio verso tantus modo in nomen animadversio ille ignominia dictum sum horus in severitas dico inhorreo primus civitas neque verus mulier praefectus praepono qui apud graeci creo soleo sed sum censor qui vir doceo moderaris uxor ita magnus habeo vis disciplina verecundia careo temetum omnis mulier atque etiam si qui sum famosus is cognatus osculis non fero itaque ab peto petulantia ab proco is sum posco procacitas nomino sum


Ergo horum ex iniustitia subito exorta est maxima perturbatio et totius commutatio rei publicae; qui duabus tabulis iniquarum legum additis, quibus, etiam quae diiunctis populis tribui solent conubia, haec illi ut ne plebei cum patribus essent, inhumanissima lege sanxerunt, quae postea plebei scito Canuleio abrogata est, libidinoseque omni imperio et acerbe et avare populo praefuerunt. Nota scilicet illa res et celebrata monumentis plurimis litterarum, cum Decimus quidam Verginius virginem filiam propter unius ex illis xviris intemperiem in foro sua manu interemisset ac maerens ad exercitum, qui tum erat in Algido, confugisset, milites bellum illud, quod erat in manibus, reliquisse et primum montem sacrum, sicut erat in simili causa antea factum, deinde Aventinum armatos insedisse

ergo hic ex injustitia subeo exorior sum maximus perturbatio et totus commutatio res publicus qui duo tabula iniquaris lex addo qui etiam qui diiunctis populus tribuo soleo conubium hic ille ut ne plebes cum pater sum inhumanus lex sancio qui postea plebes scio canuleius abrogo sum libidinosus omnis imperium et acerbus et avaris populus praesum nosco scilicet ille res et celebro monumentum multus litteraris cum decimus quidam verginius virgo filia propter unus ex ille xviris intemperies in forum suus manus interimo atque maereo ad exercitus qui tum sum in algidus confugio miles bellum ille qui sum in manus relinquo et primus mons sacer sicut sum in similis causa antea facio deinde aventinus armatus insedeo


Est vero, inquit Scipio, in pace et otio; licet enim lascivire, dum nihil metuas, ut in navi ac saepe etiam in morbo levi. Sed ut ille, qui navigat, cum subito mare coepit horrescere, et ille aeger ingravescente morbo unius opem inplorat, sic noster populus in pace et domi imperat et ipsis magistratibus minatur, recusat, appellat, provocat, in bello sic paret ut regi; valet enim salus plus quam libido. Gravioribus vero bellis etiam sine collega omne imperium nostri penes singulos esse voluerunt, quorum ipsum nomen vim suae potestatis indicat. Nam dictator quidem ab eo appellatur, quia dicitur, sed in nostris libris vides eum, Laeli, magistrum populi appellari. Video, inquit. Et Scipio: Sapienter igitur illi veteres

sum verus inquam scipio in pax et otium licet enim lascivire dum nihil metuo ut in no atque saepe etiam in morbus levis sed ut ille qui navigo cum subeo mare coepio horresco et ille aeger ingravesco morbus unus ops inploro sic noster populus in pax et domus impero et ipse magistratus mino recuso appello provoco in bellum sic pareo ut rex valeo enim salus multus quam libido gravis verus bellum etiam sine collega omnis imperium noster penis singuli sum volo qui ipse nomen vis suus potestas indico nam dictator quidem ab is appello quia dico sed in noster liber video is laelis magister populus appello video inquam et scipio sapienter igitur ille vetus


Tum Laelius: Prorsus, inquit, expressa sunt a te, quae dicta sunt ab illo. Atque, ut iam ad sermonis mei auctorem revertar, ex hac nimia licentia, quam illi solam libertatem putant, ait ille ut ex stirpe quadam existere et quasi nasci tyrannum. Nam ut ex nimia potentia principum oritur interitus principum, sic hunc nimis liberum populum libertas ipsa servitute adficit. Sic omnia nimia, cum vel in tempestate vel in agris vel in corporibus laetiora fuerunt, in contraria fere convertuntur, maximeque id in rebus publicis evenit, nimiaque illa libertas et populis et privatis in nimiam servitutem cadit. Itaque ex hac maxima libertate tyrannus gignitur et illa iniustissima et durissima servitus. Ex hoc enim populo indomito vel potius immani deligitur aliqui plerumque dux contra illos principes adflictos iam et depulsos loco audax, inpurus, consectans proterve bene saepe de re publica meritos, populo gratificans et aliena et sua; cui quia privato sunt oppositi timores, dantur imperia et ea continuantur, praesidiis etiam, ut Athenis Pisistratus, saepiuntur, postremo, a quibus producti sunt, existunt eorum ipsorum tyranni; quos si boni oppresserunt, ut saepe fit, recreatur civitas; sin audaces, fit illa factio, genus aliud tyrannorum, eademque oritur etiam ex illo saepe optimatium praeclaro statu, cum ipsos principes aliqua pravitas de via deflexit. Sic tamquam pilam rapiunt inter se rei publicae statum tyranni ab regibus, ab iis autem principes aut populi, a quibus aut factiones aut tyranni, nec diutius umquam tenetur idem rei publicae modus.

tum laelius prorsus inquam exprimo sum ab tu qui dictum sum ab ille atque ut iam ad sermo meus auctor revorto ex hic nimius licentia quam ille solus libertas puto aio ille ut ex stirps quidam existere et quasi nascor tyrannus nam ut ex nimius potentia princeps orior intereo princeps sic hic nimis liber populus libertas ipse servitus afficio sic omnis nimius cum vel in tempestas vel in ager vel in corpus laetus sum in contrarius fere converto magnus is in res publicus evenio nimius ille libertas et populus et privo in nimius servitus cado itaque ex hic maximus libertas tyrannus gigno et ille injustus et durus servio ex hic enim populus indomitus vel potis immanis deligo aliqui plerusque dux contra ille princeps affligo iam et depello locus audax impurus consector protervus bene saepe de res publicus mereo populus gratificor et alienus et suus qui quia privo sum oppono timor do imperium et is continuo praesidium etiam ut athenae pisistratus saepio postremo ab qui produco sum existunt is ipse tyrannus qui si bonus opprimo ut saepe fio recreo civitas sin audax fio ille factio genus alius tyrannus idem orior etiam ex ille saepe optimas praeclarus status cum ipse princeps aliqui pravitas de via deflecto sic tamquam pila rapio inter sui res publicus status tyrannus ab rex ab is autem princeps aut populus ab qui aut factio aut tyrannus neque diu umquam teneo idem res publicus modus


Habetis igitur primum ortum tyranni; nam hoc nomen Graeci regis iniusti esse voluerunt; nostri quidem omnes reges vocitaverunt, qui soli in populos perpetuam potestatem haberent. Itaque et Spurius Cassius et M. Manlius et Spurius Maelius regnum occupare voluisse dicti sunt, et modo Tib. Gracchus

habeo igitur primus orior tyrannus nam hic nomen graecum rex injustus sum volo noster quidem omnis rex vocito qui solus in populus perpetuus potestas habeo itaque et spurius casseius et m manlius et spurius maelius regnum occuparis volo dictum sum et modo tib gracchus


Cum omnes flagrarent cupiditate audiendi, ingressus est sic loqui Scipio: Catonis hoc senis est, quem, ut scitis, unice dilexi maximeque sum admiratus cuique vel patris utriusque iudicio vel etiam meo studio me totum ab adulescentia dedidi; cuius me numquam satiare potuit oratio; tantus erat in homine usus rei publicae, quam et domi et militiae cum optime, tum etiam diutissime gesserat, et modus in dicendo et gravitate mixtus lepos et summum vel discendi studium vel docendi et orationi vita admodum congruens.

cos omnis flagro cupiditas audio ingredior sum sic loquor scipio cato hic senex sum qui ut scio unicus diligo magnus sum admiror quisque vel pater uterque iudicium vel etiam meus studium ego totus ab adulescentia dedo qui ego numquam satiaris possum oratio tantus sum in homo utor res publicus quam et domus et militia cum optume tum etiam diutissime gero et modus in dico et gravitas misceo lepos et superus vel disco studium vel doceo et oratio vito admodum congruo


A qua isti avocabant.


in quibus adsentior sollicitam et periculosam iustitiam non esse sapientis.

in qui adsentio sollicitus et periculosus iustitia non sum sapio


Hanc tu exerce optimis in rebus! sunt autem optimae curae de salute patriae, quibus agitatus et exercitatus animus velocius in hanc sedem et domum suam pervolabit; idque ocius faciet, si iam tum, cum erit inclusus in corpore, eminebit foras et ea, quae extra erunt, contemplans quam maxime se a corpore abstrahet. Namque eorum animi, qui se corporis voluptatibus dediderunt earumque se quasi ministros praebuerunt inpulsuque libidinum voluptatibus oboedientium deorum et hominum iura violaverunt, corporibus elapsi circum terram ipsam volutantur nec hunc in locum nisi multis exagitati saeculis revertuntur. Ille discessit; ego somno solutus sum.

hic tu exerceo bonus in res sum autem bonus cura de salus patria qui agito et exercito animus velox in hic sedes et domus suus pervolo is ocior facio si iam tum cum sum includo in corpus emineo foras et is qui extra sum contemplo quam magnus sui ab corpus abstraho namque is animus qui sui corpus voluptas dedo is sui quasi minister praebeo impulsus libido voluptas oboedio deus et homo ius violo corpus elabor circum terra ipse voluto neque hic in locus nisi multus exagitas saeculis revorto ille discedo ego somnus soluo sum


quem iam dudum quaero et ad quem cupio pervenire. Prudentem fortasse quaeris? Tum ille: Istum ipsum. Est tibi ex eis ipsis, qui adsunt, bella copia, vel ut a te ipso ordiare. Tum Scipio: Atque utinam ex omni senatu pro rata parte esset! Sed tamen est ille prudens, qui, ut saepe in Africa vidimus, immani et vastae insidens beluae coercet et regit beluam, quocumque vult, levi admonitu †non actu inflectit illam feram. Novi et, tibi cum essem legatus, saepe vidi. Ergo ille Indus aut Poenus unam coercet beluam, et eam docilem et humanis moribus adsuetam; at vero ea, quae latet in animis hominum quaeque pars animi mens vocatur, non unam aut facilem ad subigendum frenat et domat, si quando id efficit, quod perraro potest. Namque et illa tenenda est ferox

qui iam dudum quaero et ad qui cupio pervenio prudens fortasse quaero tum ille iste ipse sum tu ex is ipse qui adsum bellum copia vel ut ab tu ipse ordiaris tum scipio atque utinam ex omnis senatus pro reor pars sum sed tamen sum ille prudens qui ut saepe in africanus video immanis et vastus insideo belua coerceo et rego belua quicumque volo levis admoneo non actus inflecto ille fero novius et tu cum sum legatus saepe video ergo ille indus aut poenus unus coerceo belua et is docilis et humanus mos assuesco at verus is qui lateo in animus homo quisque pars animus mens voco non unus aut facilis ad subigo freno et domo si quando is efficio qui perrarus possum namque et ille teneo sum ferox


facile in civitatem receptus esset, propter humanitatem atque doctrinam Anco regi familiaris est factus usque eo, ut consiliorum omnium particeps et socius paene regni putaretur. Erat in eo praeterea summa comitas, summa in omnis civis opis, auxilii, defensionis, largiendi etiam benignitas. Itaque mortuo Marcio cunctis populi suffragiis rex est creatus L. Tarquinius; sic enim suum nomen ex Graeco nomine inflexerat, ut in omni genere huius populi consuetudinem videretur imitatus. Isque ut de suo imperio legem tulit, principio duplicavit illum pristinum patrum numerum et antiquos patres maiorum gentium appellavit, quos priores sententiam rogabat, a se adscitos minorum.

facilis in civitas recipio sum propter humanitas atque doctrina ancus rex familiaris sum facio usque is ut consilium omnis particeps et socius paene regnum puto sum in is praeterea summus comito summus in omnis civis ops auxilium defensio largior etiam benignitas itaque mortuus marcius cunctus populus suffragium rex sum creo l tarquinius sic enim suus nomen ex graecum nomen inflecto ut in omnis genus hic populus consuetudo video imitor eo ut de suus imperium lex fero principium duplico ille pristinus pater numerus et antiqui pater magnus gens appello qui prior sententia rogo ab sui adscio paruus


Itaque Publicola lege illa de provocatione perlata statim securis de fascibus demi iussit postridieque sibi collegam Sp. Lucretium subrogavit suosque ad eum, quod erat maior natu, lictores transire iussit instituitque primus, ut singulis consulibus alternis mensibus lictores praeirent, ne plura insignia essent inperii in libero populo quam in regno fuissent. Haud mediocris hic, ut ego quidem intellego, vir fuit, qui modica libertate populo data facilius tenuit auctoritatem principum. Neque ego haec nunc sine causa tam vetera vobis et tam obsoleta decanto, sed inlustribus in personis temporibusque exempla hominum rerumque definio, ad quae reliqua oratio derigatur mea.

itaque poplicula lex ille de provocatio perfero statim securis de fascis demo iubeo postridie sui collega spurius lucretius subrogo suus ad is qui sum magnus natus lictor transeo iubeo instituo primus ut singuli consul alternus mensis lictor praeeo ne multus insigne sum imperium in liber populus quam in regnum sum haud mediocris hic ut ego quidem intellego vir sum qui modicus libertas populus do facilis teneo auctoritas princeps neque ego hic nunc sine causa tam vetero tu et tam obsolesco decanto sed illustris in persona tempus exemplum homo res definio ad qui reliquus oratio derego meus


Tum Laelius: Quid tu, inquit, Scipio? e tribus istis quod maxime probas? Recte quaeris, quod maxime e tribus, quoniam eorum nullum ipsum per se separatim probo anteponoque singulis illud, quod conflatum fuerit ex omnibus. Sed si unum ac simplex probandum sit, regium probem....... pri........ in .................... hoc loco appellatur, occurrit nomen quasi patrium regis, ut ex se natis, ita consulentis suis civibus et eos conservantis studiosius quam .....entis.......tem.........is.........tibus ...........uos sustentari unius optimi et summi viri diligentia.

tum laelius quis tu inquam scipio e tres iste qui magnus probo rectus quaero qui magnus e tres quoniam is nullus ipse per sui separatim probo antepono singuli ille qui conflo sum ex omnis sed si unus atque simplex probo sum regius probo other in hic locus appello occurro nomen quasi patrius rex ut ex sui obstino ita consulo suus civis et is conservo studiosus quam entis tem is tibus tu sustentaris unus bonus et superus vir diligentia


Cernis autem eandem terram quasi quibusdam redimitam et circumdatam cingulis, e quibus duos maxime inter se diversos et caeli verticibus ipsis ex utraque parte subnixos obriguisse pruina vides, medium autem illum et maximum solis ardore torreri. Duo sunt habitabiles, quorum australis ille, in quo qui insistunt, adversa vobis urgent vestigia, nihil ad vestrum genus; hic autem alter subiectus aquiloni, quem incolitis, cerne quam tenui vos parte contingat. Omnis enim terra, quae colitur a vobis, angustata verticibus, lateribus latior, parva quaedam insula est circumfusa illo mari, quod Atlanticum, quod magnum, quem Oceanum appellatis in terris, qui tamen tanto nomine quam sit parvus, vides.

cerno autem idem terra quasi quidam redimitam et circumdo cingulis e qui duo magnus inter sui diverto et caelum vertex ipse ex uter pars subnixus obrigesco pruina video medius autem ille et magnus sol ardor torreo duo sum habitabilis qui austral ille in quo qui insisto adverso tu urgeo vestigium nihil ad vester genus hic autem alter subicio aquilo qui incolo cerno quam tenuis tu pars contingo omnis enim terra qui colo ab tu angusto vertex later latus parvus quidam insula sum circumfundo ille mare qui atlanticus qui magnus qui oceanus appello in terra qui tamen tantus nomen quam sum parvus video


Sed cum Tarquinius insidiis Anci filiorum interisset Serviusque, ut ante dixi, regnare coepisset non iussu, sed voluntate atque concessu civium, quod, cum Tarquinius ex vulnere aeger fuisse et vivere falso diceretur, ille regio ornatu ius dixisset obaeratosque pecunia sua liberavisset multaque comitate usus iussu Tarquinii se ius dicere probavisset, non commisit se patribus, sed Tarquinio sepulto populum de se ipse consuluit iussusque regnare legem de imperio suo curiatam tulit. Et primum Etruscorum iniurias bello est ultus; ex quo cum ma

sed cum tarquinius insidiae ancus filius intereo servius ut ante dico regno coepio non iussus sed voluntas atque concedo civis qui cum tarquinius ex vulnus aeger sum et vivo fallo dico ille regius orno ius dico obaeratus pecunia suus libero multo comitas utor iussus tarquinius sui ius dico probo non committo sui pater sed tarquinius sepelio populus de sui ipse consulo jubeo regno lex de imperium suus curiatus fero et primus etruscus injuria bellum sum ulciscor ex quo cum ma


Atque hoc eo magis est in Romulo admirandum, quod ceteri, qui dii ex hominibus facti esse dicuntur, minus eruditis hominum saeculis fuerunt, ut fingendi proclivis esset ratio, cum imperiti facile ad credendum inpellerentur, Romuli autem aetatem minus his sescentis annis iam inveteratis litteris atque doctrinis omnique illo antiquo ex inculta hominum vita errore sublato fuisse cernimus. Nam si, id quod Graecorum investigatur annalibus, Roma condita est secundo anno Olympiadis septumae, in id saeculum Romuli cecidit aetas, cum iam plena Graecia poetarum et musicorum esset minorque fabulis nisi de veteribus rebus haberetur fides. Nam centum et octo annis postquam Lycurgus leges scribere instituit, prima posita est Olympias, quam quidam nominis errore ab eodem Lycurgo constitutam putant; Homerum autem, qui minimum dicunt, Lycurgi aetati triginta annis anteponunt fere.

atque hic is magis sum in romulus admiror qui ceterus qui dius ex homo facio sum dico paruus erudio homo saeculis sum ut fingo proclivis sum ratio cum imperitus facilis ad credo inpello romulis autem aetas paruus hic sescenti annus iam invetero littera atque doctrina omne ille antiquus ex incultus homo vito error tollo sum cerno nam si is qui graecum investigo annal roma condio sum secundus annus olympias septimus in is saeculis romulis cado aetas cum iam plenus graecia poetaris et musicus sum parvus fabula nisi de vetus res habeo fides nam centum et octo annus postquam lycurgus lex scribo instituo primus pono sum olympia quam quidam nomen error ab idem lycurgus constituo puto homerus autem qui paruus dico lycurgus aetas triginta annus antepono fere


Vult plane virtus honorem, nec est virtutis ulla alia merces . Quam tamen illa accipit facile, exigit non acerbe . Huic tu viro quas divitias obicies? quae imperia? quae regna? qui ista putat humana, sua bona divina iudicat . Sed si aut ingrati universi aut invidi multi aut inimici potentes suis virtutem praemiis spoliant, ne illa se multis solaciis oblectat maximeque suo decore se ipsa sustentat. Quorum non corpora sunt in caelum elata; neque enim natura pateretur, ut id, quod esset e terra, nisi in terra maneret. Numquam viri fortissimi fortitudinis, inpigritatis, patientiae Pyrrhi videlicet largitas Fabricio aut Samnitium copiae Curio defuerunt. Cuius etiam focum Cato ille noster, cum venerat ad se in Sabinos, ut ex ipso audiebamus, visere solebat, apud quem sedens ille Samnitium, quondam hostium, tum iam clientium suorum, dona repudiaverat.

volo planus virtus honor neque sum virtus ullus alius merces quam tamen ille accipio facilis exigo non acerbus hic tu vir qui divitiae obicio qui imperium qui regnum qui iste puto humanus suus bonus divino iudico sed si aut ingratus universus aut invideo multus aut inimicus potens suus virtus praemium spolio ne ille sui multus solacium oblecto magnus suus decus sui ipse sustento qui non corpus sum in caelum effero neque enim natura pateo ut is qui sum e terra nisi in terra maneo numquam vir fortis fortitudo inpigritas patientia pyrrhus videlicet largior fabricius aut samnites copia curius desum qui etiam focus cato ille noster cum venio ad sui in sabini ut ex ipse audio viso soleo apud qui sedeo ille samnites quondam hostis tum iam cliens suus donum repudio


Quam igitur relinquis populari rei publicae laudem? Tum ille: Quid? tibi tandem, Spuri, Rhodiorum, apud quos nuper fuimus una, nullane videtur esse res publica? Mihi vero videtur, et minime quidem vituperanda. Recte dicis; sed, si meministi, omnes erant iidem tum de plebe, tum senatores vicissitudinesque habebant, quibus mensibus populari munere fungerentur, quibus senatorio; utrobique autem conventicium accipiebant, et in theatro et in curia res capitalis et reliquas omnis iudicabant iidem; tantum poterat tantique erat, quanti multitudo, senatus

quam igitur relinquo populor res publicus laus tum ille quis tu tandem spurius rhodius apud qui nuper sum unus nullus video sum res publicus ego verus video et paruus quidem vitupero rectus dico sed si memini omnis sum eo tum de plebs tum senator vicissitudo habeo qui mensis populor munus fungor qui senatorius utrobique autem conventicium accipio et in theatrum et in curia res capital et reliquus omnis judico eo tantus possum tantus sum quantus multitudo senatus


et noster Plato magis etiam quam Lycurgus, omnia qui prorsus iubet esse communia, ne quis civis propriam aut suam rem ullam queat dicere. Ego vero eodem, quo ille Homerum redimitum coronis et delibutum unguentis emittit ex ea urbe, quam sibi ipse fingit.

et noster plato magis etiam quam lycurgus omnis qui prorsus iubeo sum commune ne quis civis proprius aut suus res ullus queo dico ego verus idem quo ille homerus redimitus corona et delibuo unguentum emitto ex is urbs quam sui ipse fingo


Iam illa perfugia, quae sumunt sibi ad excusationem, quo facilius otio perfruantur, certe minime sunt audienda, cum ita dicunt, accedere ad rem publicam plerumque homines nulla re bona dignos, cum quibus comparari sordidum, confligere autem multitudine praesertim incitata miserum et periculosum sit. Quam ob rem neque sapientis esse accipere habenas, cum insanos atque indomitos impetus volgi cohibere non possit, neque liberi cum inpuris atque inmanibus adversariis decertantem vel contumeliarum verbera subire vel expectare sapienti non ferendas iniurias; proinde quasi bonis et fortibus et magno animo praeditis ulla sit ad rem publicam adeundi causa iustior, quam ne pareant inprobis neve ab isdem lacerari rem publicam patiantur, cum ipsi auxilium ferre, si cupiant, non queant.

iam ille perfugium qui sumo sui ad excusatio quo facilis otium perfruor certus paruus sum audio cum ita dico accedo ad res publicus plerusque homo nullus res bonus dignus cum qui compararis sordidus confligo autem multitudo praesertim incito miser et periculosus sum quam ob res neque sapio sum accipio habena cum insanus atque indomitus impetus vulgus cohibeo non possum neque liber cum impurus atque immanis adversarius decerto vel contumeliaris verbero subeo vel expecto sapio non fero injuria proinde quasi bonus et fortis et magnus animus praeditus ullus sum ad res publicus adeo causa justus quam ne pareo improbus neve ab idem lacero res publicus patior cum ipse auxilium fero si cupio non queo


Hic Scipio: Adgnosco, inquit, tuum morem istum, Spuri, aversum a ratione populi; et quamquam potest id lenius ferri, quam tu soles ferre, tamen adsentior nullum esse de tribus his generibus, quod sit probandum minus. Illud tamen non adsentior tibi, praestare regi optimates; si enim sapientia est, quae gubernet rem publicam, quid tandem interest, haec in unone sit an in pluribus? Sed errore quodam fallimur ita disputando; cum enim optumates appellantur, nihil potest videri praestabilius; quid enim optumo melius cogitari potest? cum autem regis est facta mentio, occurrit animis rex etiam iniustus. Nos autem de iniusto rege nihil loquimur nunc, cum de ipsa regali re publica quaerimus. Quare cogitato Romulum aut Pompilium aut Tullium regem, fortasse non tam illius te rei publicae paenitebit.

hic scipio agnosco inquam tuus mos iste spurius averto ab ratio populus et quamquam possum is lenis fero quam tu soleo fero tamen adsentio nullus sum de tres hic genus qui sum probo paruus ille tamen non adsentio tu praesto rex optimas si enim sapientia sum qui guberno res publicus quis tandem intersum hic in unus sum an in multus sed error quidam fallo ita disputo cum enim optumates appello nihil possum video praestabilis quis enim bonus bonus cogito possum cum autem rex sum facio mentior occurro animus rex etiam injustus nos autem de iniustus rex nihil loquor nunc cum de ipse regal res publicus quaero quaris cogito romulis aut pompilius aut tullius rex fortasse non tam ille tu res publicus paeniteo


Haec Scipio cum dixisset, L. Furium repente venientem aspexit, eumque ut salutavit, amicissime adprehendit et in lecto suo conlocavit. Et cum simul P. Rutilius venisset, qui est nobis huius sermonis auctor, eum quoque ut salutavit, propter Tuberonem iussit adsidere. Tum Furius: Quid vos agitis? num sermonem vestrum aliquem diremit noster interventus? Minime vero, Africanus; soles enim tu haec studiose investigare, quae sunt in hoc genere, de quo instituerat paulo ante Tubero quaerere; Rutilius quidem noster etiam sub ipsis Numantiae moenibus solebat mecum interdum eius modi aliquid conquirere. Quae res tandem inciderat? inquit Philus. Tum ille: De solibus istis duobus; de quo studeo, Phile, ex te audire quid sentias.

hic scipio cum dico l furius repens venio aspicio is ut saluto amicus adprehendo et in lectus suus conloco et cum simul p rutilus venio qui sum nos hic sermo auctor is quoque ut saluto propter tubero iubeo assideo tum furius quis tu ago num sermo vester aliquis disredimo noster intervenio paruus verus africanus soleo enim tu hic studiosus investigaris qui sum in hic genus de quo instituo paulus ante tubero quaero rutilus quidem noster etiam sub ipse numantia moenia soleo ego interdum is modus aliquis conquiro qui res tandem incido inquam philus tum ille de sol iste duo de quo studeo philis ex tu audio quis sentio


Nunc autem, si quis illo Pacuviano 'invehens alitum anguium curru' multas et varias gentis et urbes despicere et oculis conlustrare possit, videat primum in illa incorrupta maxime gente Aegyptiorum, quae plurimorum saeculorum et eventorum memoriam litteris continet, bovem quendam putari deum, quem Apim Aegyptii nominant, multaque alia portenta apud eosdem et cuiusque generis beluas numero consecratas deorum; deinde Graeciae, sicut apud nos, delubra magnifica humanis consecrata simulacris, quae Persae nefaria putaverunt; eamque unam ob causam Xerses inflammari Atheniensium fana iussisse dicitur, quod deos, quorum domus esset omnis hic mundus, inclusos parietibus contineri nefas esse duceret.

nunc autem si quis ille pacuvianus inveho alo anguis currus multus et vario gens et urbs despicio et oculus conlustraris possum video primus in ille incorruptus magnus gens aegyptius qui multus saeculum et eventor memoria littera contineo bos quidam putaris deus qui apis aegyptius nomino multo alius portentum apud idem et quisque genus belua numerus consecro deus deinde graecia sicut apud nos delubrum magnificus humanus consecro simulacrum qui persa nefarius puto eo unus ob causa xerses inflammaris atheniensis fanum iubeo dico qui deus qui domus sum omnis hic mundus includo paries contineo nefas sum duco


si fortuito id faciet, tam cito evertetur quam navis, si e vectoribus sorte ductus ad gubernacula accesserit. Quodsi liber populus deliget, quibus se committat, deligetque, si modo salvus esse vult, optimum quemque, certe in optimorum consiliis posita est civitatium salus, praesertim cum hoc natura tulerit, non solum ut summi virtute et animo praeessent inbecillioribus, sed ut hi etiam parere summis velint. Verum hunc optimum statum pravis hominum opinionibus eversum esse dicunt, qui ignoratione virtutis, quae cum in paucis est, tum a paucis iudicatur et cernitur, opulentos homines et copiosos, tum genere nobili natos esse optimos putant. Hoc errore vulgi cum rem publicam opes paucorum, non virtutes tenere coeperunt, nomen illi principes optimatium mordicus tenent, re autem carent . Nam divitiae, nomen, opes vacuae consilio et vivendi atque aliis imperandi modo dedecoris plenae sunt et insolentis superbiae, nec ulla deformior species est civitatis quam illa, in qua opulentissimi optimi putantur.

si fortuitus is facio tam cito everto quam navus si e vector sors duco ad gubernaculum accedo quodsi liber populus deligo qui sui committo deligo si modo salvus sum volo bonus quisque certus in bonus consilium pono sum civitas salus praesertim cum hic natura fero non solus ut superus virtus et animus praesum imbecillis sed ut hic etiam pareo summus volo verus hic bonus status pravus homo opinio everro sum dico qui ignoratio virtus qui cum in paucus sum tum ab paucus judico et cerno opulentus homo et copiosus tum genus nobilis nascor sum bonus puto hic error vulgus cum res publicus ops paucus non virtus teneo coepio nomen ille princeps optimas mordicus teneo res autem careo nam divitiae nomen ops vacuus consilium et vivo atque alius impero modo dedecor plenus sum et insolens superbia neque ullus deformis species sum civitas quam ille in qui opulens bonus puto


us nepos eius, ut dixerunt quidam, ex filia. Quo autem ille mortuus, eodem est anno natus Simonides Olympiade sexta et quinquagesima, ut facilius intellegi possit tum de Romuli inmortalitate creditum, cum iam inveterata vita hominum ac tractata esset et cognita. Sed profecto tanta fuit in eo vis ingenii atque virtutis, ut id de Romulo Proculo Iulio, homini agresti, crederetur, quod multis iam ante saeculis nullo alio de mortali homines credidissent; qui inpulsu patrum, quo illi a se invidiam interitus Romuli pellerent, in contione dixisse fertur a se visum esse in eo colle Romulum, qui nunc Quirinalis vocatur; eum sibi mandasse, ut populum rogaret, ut sibi eo in colle delubrum fieret; se deum esse et Quirinum vocari.

us nepos is ut dico quidam ex filia quo autem ille mortuus idem sum annus nascor simonides olympias sextus et quinquagesima ut facilis intellego possum tum de romulis inmortalitas credo cum iam invetero vito homo atque tracto sum et cognosco sed profecto tantus sum in is volo ingenium atque virtus ut is de romulus proculus julius homo agrestis credo qui multus iam ante saeculis nullus alius de mortal homo credo qui impulsus pater quo ille ab sui invidia intereo romulis pello in contio dico fero ab sui video sum in is collis romulis qui nunc quirinal voco is sui mando ut populus rogo ut sui is in collis delubrum fio sui deus sum et quirinus vocaris


reportare. Ergo illam rem populi, id est rem publicam, quis diceret tum, cum crudelitate unius oppressi essent universi, neque esset unum vinculum iuris nec consensus ac societas coetus, quod est populus? Atque hoc idem Syracusis. Urbs illa praeclara, quam ait Timaeus Graecarum maxumam, omnium autem esse pulcherrimam, arx visenda, portus usque in sinus oppidi et ad urbis crepidines infusi, viae latae, porticus, templa, muri nihilo magis efficiebant, Dionysio tenente ut esset illa res publica; nihil enim populi et unius erat populus ipse. Ergo ubi tyrannus est, ibi non vitiosam, ut heri dicebam, sed, ut nunc ratio cogit, dicendum est plane nullam esse rem publicam.

reportaris ergo ille res populus is sum res publicus quis dico tum cum crudelitas unus opprimo sum universus neque sum unus vinculis ius neque consentio atque societas coitus qui sum populus atque hic idem syracusae urbs ille praeclarus quam aio timaeus graecaris magnus omnis autem sum pulcher arx viso portus usque in sinus oppidum et ad urbs crepido infundo via fero porticus templum murus nihilum magis efficio dionysius teneo ut sum ille res publicus nihil enim populus et unus sum populus ipse ergo ubi tyrannus sum ibi non vitiosus ut heri dico sed ut nunc ratio cogo dico sum planus nullus sum res publicus


Nec tantum Karthago habuisset opum sescentos fere annos sine consiliis et disciplina.

neque tantus carthago habeo opos sescenti fere annus sine consilium et disciplina


quaedam quasi semina, neque reliquarum virtutum nec ipsius rei publicae reperiatur ulla institutio. Hi coetus igitur hac, de qua exposui, causa instituti sedem primum certo loco domiciliorum causa constituerunt; quam cum locis manuque saepsissent, eius modi coniunctionem tectorum oppidum vel urbem appellaverunt delubris distinctam spatiisque communibus. Omnis ergo populus, qui est talis coetus multitudinis, qualem exposui, omnis civitas, quae est constitutio populi, omnis res publica, quae, ut dixi, populi res est, consilio quodam regenda est, ut diuturna sit. Id autem consilium primum semper ad eam causam referendum est, quae causa genuit civitatem.

quidam quasi semen neque reliquus virtus neque ipse res publicus reperio ullus institutio hic coitus igitur hic de qui expono causa institus sedes primus certus locus domicilium causa constituo quam cum locus manus saepio is modus coniunctio tector oppidum vel urbs appello delubrum distinguo spatium communis omnis ergo populus qui sum talis coitus multitudo qual expono omnis civitas qui sum constitutio populus omnis res publicus qui ut dico populus res sum consilium quidam rego sum ut diuturnus sum is autem consilium primus semper ad is causa refero sum qui causa gigno civitas


cum adhibent in pecuda pastores.


Cumque autumno terra se ad concipiendas fruges patefecerit, hieme ad †concipiendas relaxarit, aestiva maturitate alia mitigaverit, alia torruerit.

cos auctumnus terra sui ad concipio frugis patefacio hiems ad concipio relaxo aestivus maturitas alius mitigo alius torreo


Tum ille: Non possum equidem dicere me ulla in cogitatione acrius aut diligentius solere versari quam in ista ipsa, quae mihi, Laeli, a te proponitur. Etenim cum in suo quemque opere artificem, qui quidem excellat, nihil aliud cogitare, meditari, curare videam, nisi quo sit in illo genere melior, ego, cum mihi sit unum opus hoc a parentibus maioribusque meis relictum, procuratio atque administratio rei publicae, non me inertiorem esse confitear quam opificem quemquam, si minus in maxima arte, quam illi in minimis, operae consumpserim?

tum ille non possum equidem dico ego ullus in cogitatio acer aut diligo soleo versaris quam in iste ipse qui ego laelis ab tu propono etenim cum in suus quisque opus artifex qui quidem excello nihil alius cogito meditaris curo video nisi quo sum in ille genus bonus ego cum ego sum unus opus hic ab parens magnus meus relinquo procuratio atque administratio res publicus non ego iners sum confiteor quam opifex quisquam si paruus in maximus ars quam ille in paruus opera consumo


Brevi multitudo dispersa atque vaga concordia civitas facta erat.

brevis multitudo dispergo atque vago concordia civitas facio sum


Quam ob rem, ut ille solebat, ita nunc mea repetet oratio populi originem; libenter enim etiam verbo utor Catonis. Facilius autem, quod est propositum, consequar, si nostram rem publicam vobis et nascentem et crescentem et adultam et iam firmam atque robustam ostendero, quam si mihi aliquam, ut apud Platonem Socrates, ipse finxero.

quam ob res ut ille soleo ita nunc meus repeto oratio populus origo libet enim etiam verbum uto cato facilis autem qui sum propono consequor si noster res publicus tu et nascor et cresco et adolesco et iam firmus atque robustus ostendo quam si ego aliqui ut apud plato socrates ipse fingo


Hic ille iam vertetur orbis, cuius naturalem motum atque circuitum a primo discite adgnoscere. Id enim est caput civilis prudentiae, in qua omnis haec nostra versatur oratio, videre itinera flexusque rerum publicarum, ut, cum sciatis, quo quaeque res inclinet, retinere aut ante possitis occurrere. Nam rex ille, de quo loquor, primum optimi regis caede maculatus integra mente non erat, et cum metueret ipse poenam sceleris sui summam, metui se volebat; deinde victoriis divitiisque subnixus exultabat insolentia neque suos mores regere poterat neque suorum libidines.

hic ille iam verto orbis qui natural motus atque circumeo ab primus disco agnosco is enim sum caput civilis prudentia in qui omnis hic noster verso oratio video iter flecto res publicaris ut cum scio quo quisque res inclino retineo aut ante possum occurro nam rex ille de quo loquor primus bonus rex caedes maculo integer mens non sum et cum metuo ipse poena scelus suus summa metuo sui volo deinde victoria divitiae subnixus exultabat insolentia neque suus mos rego possum neque suus libido


Simul atque enim se inflexit hic rex in dominatum iniustiorem, fit continuo tyrannus, quo neque taetrius neque foedius nec dis hominibusque invisius animal ullum cogitari potest; qui quamquam figura est hominis, morum tamen inmanitate vastissimas vincit beluas. Quis enim hunc hominem rite dixerit, qui sibi cum suis civibus, qui denique cum omni hominum genere nullam iuris communionem, nullam humanitatis societatem velit? Sed erit hoc de genere nobis alius aptior dicendi locus, cum res ipsa admonuerit, ut in eos dicamus, qui etiam liberata iam civitate dominationes adpetiverunt.

simul atque enim sui inflecto hic rex in dominor injustus fio continuo tyrannus quo neque taeter neque foedus neque deus homo invideo animal ullus cogito possum qui quamquam figuro sum homo mos tamen inmanitas vastus vincio belua quis enim hic homo rite dico qui sui cum suus civis qui denique cum omnis homo genus nullus ius communio nullus humanitas societas volo sed sum hic de genus nos alius aptus dico locus cum res ipse admoneo ut in is dico qui etiam libero iam civitas dominatio adpeto


Nam quod semper movetur, aeternum est; quod autem motum adfert alicui, quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. Solum igitur, quod sese movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit; quin etiam ceteris, quae moventur, hic fons, hoc principium est movendi. Principii autem nulla est origo; nam ex principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde; quodsi numquam oritur, ne occidit quidem umquam. Nam principium exstinctum nec ipsum ab alio renascetur nec ex se aliud creabit, siquidem necesse est a principio oriri omnia. Ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur; id autem nec nasci potest nec mori; vel concidat omne caelum omnisque natura et consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo inpulsa moveatur.

nam qui semper moveo aeternus sum qui autem motus affero aliqui quisque ipse agito aliunde quando finis habeo moueo vivo finis habeo necesse sum soli igitur qui sui moveo quia numquam desero ab sui numquam ne moveo quidem desino quin etiam ceterus qui moveo hic fons hic principium sum moveo principium autem nullus sum origo nam ex principium orior omnis ipse autem nullus ex res alius nascor possum neque enim sum is principium qui gigno aliunde quodsi numquam orior ne occido quidem umquam nam principium exstinguo neque ipse ab alius renascor neque ex sui alius creo siquidem necesse sum ab principium orior omnis ita fio ut moueo principium ex is sum qui ipse ab sui moveo is autem neque nascor possum neque morior vel concaedes omnis caelum omne natura et consisto necesse sum neque vis ullus nanciscor qui ab primus impulsor moveo


plenam esse iustitiae. Tum Scipio: Adsentior vero renuntioque vobis nihil esse, quod adhuc de re publica dictum putemus aut quo possimus longius progredi, nisi erit confirmatum non modo falsum illud esse, sine iniuria non posse, sed hoc verissimum esse, sine summa iustitia rem publicam geri nullo modo posse. Sed, si placet, in hunc diem hactenus; reliqua (satis enim multa restant) differamus in crastinum. Cum ita placuisset, finis disputandi in eum diem factus est.

plenus sum justitia tum scipio adsentio verus renuntio tu nihil sum qui adhuc de res publicus dico puto aut quo possum longus progredior nisi sum confirmo non modo falsus ille sum sine iniuria non possum sed hic verus sum sine summus iustitia res publicus gero nullus modo possum sed si placeo in hic dies hactenus reliquus satis enim multus resto differo in crastinus cos ita placeo finis disputo in is dies facio sum


Hic ego, etsi eram perterritus non tam mortis metu quam insidiarum a meis, quaesivi tamen, viveretne ipse et Paulus pater et alii, quos nos extinctos arbitraremur. Immo vero, inquit, hi vivunt, qui e corporum vinculis tamquam e carcere evolaverunt, vestra vero, quae dicitur, vita mors est. Quin tu aspicis ad te venientem Paulum patrem? Quem ut vidi, equidem vim lacrimarum profudi, ille autem me complexus atque osculans flere prohibebat.

hic ego etsi sum perterreo non tam mors metus quam insidiaris ab meus quaero tamen vivo ipse et paulus pater et alius qui nos extingo arbitror immo verus inquam hic vivo qui e corpus vinculis tamquam e carcer evolo vester verus qui dico vito mors sum quin tu aspicio ad tu venio paulis pater qui ut video equidem vis lacrimaris profundo ille autem ego complexus atque osculo fleo prohibeo


Ut enim gubernatori cursus secundus, medico salus, imperatori victoria, sic huic moderatori rei publicae beata civium vita proposita est, ut opibus firma, copiis locuples, gloria ampla, virtute honesta sit; huius enim operis maximi inter homines atque optimi illum esse perfectorem volo. Et ubi est, quod et vestrae litterae illum laudant patriae rectorem, qui populi utilitati magis consulat quam voluntati?

ut enim gubernator curro secundus medico salus imperator victoria sic hic moderator res publicus beatus civis vito propono sum ut ops firmo copia locuples gloria amplus virtus honestus sum hic enim opus magnus inter homo atque bonus ille sum perfector volo et ubi sum qui et vester littera ille laudo patria rector qui populus utilitas magis consulo quam voluntas


Nolo enim eundem populum imperatorem et portitorem esse terrarum. Optimum autem et in privatis familiis et in re publica vectigal duco esse parsimoniam. Fides enim nomen ipsum mihi videtur habere, cum fit, quod dicitur. In cive excelso atque homine nobili blanditiam, adsentationem, ambitionem †meam esse levitatis.

nolo enim idem populus imperator et portitor sum terra bonus autem et in privo familia et in res publicus vectigal duco sum parsimonia fides enim nomen ipse ego video habeo cum fio qui dico in civis excelsum atque homo nobilis blanditia adsentatio ambitio meus sum levitas


Atque hoc loquor de tribus his generibus rerum publicarum non turbatis atque permixtis, sed suum statum tenentibus. Quae genera primum sunt in iis singula vitiis, quae ante dixi, deinde habent perniciosa alia vitia; nullum est enim genus illarum rerum publicarum, quod non habeat iter ad finitimum quoddam malum praeceps ac lubricum. Nam illi regi, ut eum potissimum nominem, tolerabili aut, si voltis, etiam amabili, Cyro, subest ad inmutandi animi licentiam crudelissimus ille Phalaris, cuius in similitudinem dominatus unius proclivi cursu et facile delabitur. Illi autem Massiliensium paucorum et principum administrationi civitatis finitimus est, qui fuit quodam tempore apud Athenienses triginta virorum consensus et factio. Iam Atheniensium populi potestatem omnium rerum ipsi, ne alios requiramus, ad furorem multitudinis licentiamque conversam pesti

atque hic loquor de tres hic genus res publicaris non turbo atque permisceo sed suus status teneo qui genus primus sum in is singulus vitium qui ante dico deinde habeo perniciosus alius vitio nullus sum enim genus ille res publicaris qui non habeo iter ad finitimus quidam malus praeceps atque lubricus nam ille rex ut is potis nomino tolerabilis aut si volo etiam amabilis cyrus subsum ad inmuto animus licentia crudelis ille phalaris qui in similitudo dominor unus proclivis cursus et facilis delabor ille autem massiliensis paucus et princeps administratio civitas finitimus sum qui sum quidam tempus apud atheniensis triginta vir consentio et factio iam atheniensis populus potestas omnis res ipse ne alius requiro ad furor multitudo licentia converro pestis


Ad haec illa dici solent primum ab iis, qui minime sunt in disserendo mali, qui in ea causa eo plus auctoritatis habent, quia, cum de viro bono quaeritur, quem apertum et simplicem volumus esse, non sunt in disputando vafri, non veteratores, non malitiosi; negant enim sapientem idcirco virum bonum esse, quod eum sua sponte ac per se bonitas et iustitia delectet, sed quod vacua metu, cura, sollicitudine, periculo vita bonorum virorum sit, contra autem improbis semper aliqui scrupus in animis haereat, semper iis ante oculos iudicia et supplicia versentur; nullum autem emolumentum esse, nullum iniustitia partum praemium tantum, semper ut timeas, semper ut adesse, semper ut impendere aliquam poenam putes, damna

ad hic ille dico soleo primus ab is qui paruus sum in dissero malus qui in is causa is multus auctoritas habeo quia cum de vir bonus quaero qui aperio et simplex volo sum non sum in disputo vafri non veterator non malitiosus nego enim sapio idcirco vir bonus sum qui is suus sponte atque per sui bonitas et iustitia delecto sed qui vacuus metus cura sollicitudo periculum vito bonus vir sum contra autem improbus semper aliqui scrupus in animus haereo semper is ante oculus iudicium et supplicium verso nullus autem emolumentum sum nullus injustitia pario praemium tantus semper ut timeo semper ut adsum semper ut impendeo aliqui poena puto damno


sed tamen ut bono patri familias colendi, aedificandi, ratiocinandi quidam usus opus est.

sed tamen ut bonus pater familia colo aedifico ratiocinor quidam utor opus sum


Quo in statu rei publicae Sp. Cassium de occupando regno molientem, summa apud populum gratia florentem, quaestor accusavit, eumque, ut audistis, cum pater in ea culpa esse conperisse se dixisset, cedente populo morte mactavit. Gratamque etiam illam legem quarto circiter et quinquagesimo anno post primos consules de multa et sacramento Sp. Tarpeius et A. Aternius consules comitiis centuriatis tulerunt. Annis postea xx ex eo, quod L. Papirius P. Pinarius censores multis dicendis vim armentorum a privatis in publicum averterant, levis aestumatio pecudum in multa lege C. Iulii P. Papirii consulum constituta est.

quo in status res publicus spurius casseius de occupo regnum molior summus apud populus gratia floreo quaestor accuso is ut audio cum pater in is culpa sum conperisse sui dico cedo populus mors macto gratus etiam ille lex quartum circiter et quinquagesimus annus post primus consul de multus et sacramentum spurius tarpeius et ab aternius consul comitium centurio fero anna postea xx ex is qui l papirius p pinarius censor multus dico vis armentor ab privo in publicus averto levis aestumatio pecus in multus lex que julius p papirius consul constituo sum


Nam in qua re publica est unus aliquis perpetua potestate, praesertim regia, quamvis in ea sit et senatus, ut tum fuit Romae, cum erant reges, ut Spartae Lycurgi legibus, et ut sit aliquod etiam populi ius, ut fuit apud nostros reges, tamen illud excellit regium nomen, neque potest eius modi res publica non regnum et esse et vocari. Ea autem forma civitatis mutabilis maxime est hanc ob causam, quod unius vitio praecipitata in perniciosissimam partem facillime decidit. Nam ipsum regale genus civitatis non modo non est reprehendendum, sed haud scio an reliquis simplicibus longe anteponendum, si ullum probarem simplex rei publicae genus, sed ita, quoad statum suum retinet. Is est autem status, ut unius perpetua potestate et iustitia omnique sapientia regatur salus et aequabilitas et otium civium. Desunt omnino ei populo multa, qui sub rege est, in primisque libertas, quae non in eo est, ut iusto utamur domino, sed ut nullo

nam in qui res publicus sum unus aliquis perpetuus potestas praesertim regius quivis in is sum et senatus ut tum sum roma cum sum rex ut sparta lycurgus lex et ut sum aliqui etiam populus ius ut sum apud noster rex tamen ille excello regius nomen neque possum is modus res publicus non regnum et sum et vocaris is autem forma civitas mutabilis magnus sum hic ob causa qui unus vitio praecipito in perniciosus pars facilis decido nam ipse regal genus civitas non modo non sum reprehendo sed haud scio an reliquus simplex longus antepono si ullus probaris simplex res publicus genus sed ita quoad status suus retineo is sum autem status ut unus perpetuus potestas et iustitia omne sapientia rego salus et aequabilitas et otium civis desum omnino is populus multus qui sub rex sum in primus libertas qui non in is sum ut justus uto dominus sed ut nullus


Sed posteaquam coepit rationem huius operis scientissime Gallus exponere, plus in illo Siculo ingenii, quam videretur natura humana ferre potuisse, iudicavi fuisse. Dicebat enim Gallus sphaerae illius alterius solidae atque plenae vetus esse inventum, et eam a Thalete Milesio primum esse tornatam, post autem ab Eudoxo Cnidio, discipulo, ut ferebat, Platonis, eandem illam astris stellisque, quae caelo inhaererent, esse descriptam; cuius omnem ornatum et descriptionem sumptam ab Eudoxo multis annis post non astrologiae scientia, sed poetica quadam facultate versibus Aratum extulisse. Hoc autem sphaerae genus, in quo solis et lunae motus inessent et earum quinque stellarum, quae errantes et quasi vagae nominarentur, in illa sphaera solida non potuisse finiri, atque in eo admirandum esse inventum Archimedi, quod excogitasset, quem ad modum in dissimillimis motibus inaequabiles et varios cursus servaret una conversio. Hanc sphaeram Gallus cum moveret, fiebat, ut soli luna totidem conversionibus in aere illo, quot diebus in ipso caelo, succederet, ex quo et in sphaera solis fieret eadem illa defectio et incideret luna tum in eam metam, quae esset umbra terrae, cum sol e regione

sed posteaquam coepio ratio hic opus scio gallus expono multus in ille siculus ingenium quam video natura humanus fero possum judico sum dico enim gallus sphaera ille alter solidus atque plenus vetus sum invenio et is ab thalete milesius primus sum torno post autem ab eudoxus cnidio discipulus ut fero plato idem ille astrum stella qui caelum inhaereo sum describo qui omnis orno et descriptio sumo ab eudoxus multus annus post non astrologia scientia sed poeticus quidam facultas versus aratus effero hic autem sphaera genus in quo sol et luna moueo insum et is quinque stella qui erro et quasi vagus nomino in ille sphaera solidus non possum finio atque in is admiror sum invenio archimedes qui excogito qui ad modus in dissimilis motus inaequabilis et varius curro servo unus conversio hic sphaera gallus cum moveo fio ut solus luna totidem conversio in aer ille quot dies in ipse caelum succedo ex quo et in sphaera sol fio idem ille defectio et incido luna tum in is meto qui sum umbra terra cum sol e regio


Tum, id quo retinemus hodie magna cum salute rei publicae, auspiciis plurimum obsecutus est Romulus. Nam et ipse, quod principium rei publicae fuit, urbem condidit auspicato et omnibus publicis rebus instituendis, qui sibi essent in auspiciis, ex singulis tribubus singulos cooptavit augures et habuit plebem in clientelas principum discriptam (quod quantae fuerit utilitati, post videro) multaeque dictione ovium et bovum (quod tum erat res in pecore et locorum possessionibus, ex quo pecuniosi et locupletes vocabantur), non vi et suppliciis coercebat.

tum is quo retineo hodie magnus cum salus res publicus auspicium multus obsequor sum romulus nam et ipse qui principium res publicus sum urbs condo auspico et omnis publicus res instituo qui sui sum in auspicium ex singuli tribus singuli coopto auguro et habeo plebs in clientela princeps discribo qui quantus sum utilitas post video multa dictio ovis et bovum qui tum sum res in pecus et locus possessio ex quo pecuniosus et locuples voco non vis et supplicium coerceo


Cum ea Scipio dixisset silentioque omnium reliqua eius expectaretur oratio, tum Tubero: Quoniam nihil ex te, Africane, hi maiores natu requirunt, ex me audies, quid in oratione tua desiderem. Sane, inquit Scipio, et libenter quidem. Tum ille: Laudavisse mihi videris nostram rem publicam, cum ex te non de nostra, sed de omni re publica quaesisset Laelius. Nec tamen didici ex oratione tua, istam ipsam rem publicam, quam laudas, qua disciplina, quibus moribus aut legibus constituere vel conservare possimus.

cos is scipio dico silentium omnis reliquus is expectaretur oratio tum tubero quoniam nihil ex tu africanus hic magnus natus requiro ex ego audio quis in oratio tuus desidero sanus inquam scipio et libet quidem tum ille laudo ego video noster res publicus cum ex tu non de noster sed de omnis res publicus quaero laelius neque tamen disco ex oratio tuus iste ipse res publicus quam laudo qui disciplina qui mos aut lex constituo vel conservaris possum


Quare prima sit haec forma et species et origo tyranni inventa nobis in ea re publica, quam auspicato Romulus condiderit, non in illa, quam, ut perscripsit Plato, sibi ipse Socrates tripertito illo in sermone depinxerit, ut, quem ad modum Tarquinius, non novam potestatem nactus, sed, quam habebat, usus iniuste totum genus hoc regiae civitatis everterit; sit huic oppositus alter, bonus et sapiens et peritus utilitatis dignitatisque civilis quasi tutor et procurator rei publicae; sic enim appelletur, quicumque erit rector et gubernator civitatis. Quem virum facite ut agnoscatis; is est enim, qui consilio et opera civitatem tueri potest. Quod quoniam nomen minus est adhuc tritum sermone nostro saepiusque genus eius hominis erit in reliqua nobis oratione tractandum

quaris primus sum hic forma et species et origo tyrannus invenio nos in is res publicus quam auspico romulus condo non in ille quam ut perscribo plato sui ipse socrates tripertito ille in sermo depingo ut qui ad modus tarquinius non novus potestas nanciscor sed quam habeo utor injustus totus genus hic regia civitas everto sum hic oppono alter bonus et sapio et pereo utilitas dignitas civilis quasi tuto et procurator res publicus sic enim appello quicumque sum rector et gubernator civitas qui vir facio ut agnosco is sum enim qui consilium et opus civitas tueor possum qui quoniam nomen paruus sum adhuc tero sermo noster saepis genus is homo sum in reliquus nos oratio tracto


Adsunt optimates, qui se melius hoc idem facere profiteantur plusque fore dicant in pluribus consilii quam in uno et eandem tamen aequitatem et fidem. Ecce autem maxima voce clamat populus neque se uni neque paucis velle parere; libertate ne feris quidem quicquam esse dulcius; hac omnes carere, sive regi sive optimatibus serviant. Ita caritate nos capiunt reges, consilio optimates, libertate populi, ut in comparando difficile ad eligendum sit, quid maxime velis. Credo, inquit, sed expediri, quae restant, vix poterunt, si hoc incohatum reliqueris.

adsum optimas qui sui bonus hic idem facio profiteor multus sum dico in multus consilium quam in unus et idem tamen aequitas et fides ecce autem maximus vox clamo populus neque sui unus neque paucus volo pareo libertas ne fera quidem quisquam sum dulcis hic omnis careo sive rex sive optimas servio ita caritas nos capio rex consilium optimas libertas populus ut in comparo difficilis ad eligo sum quis magnus velis credo inquam sed expedio qui resto vix possum si hic incoho relinquo


His rationibus tam certis tamque inlustribus opponuntur ab iis, qui contra disputant, primum labores, qui sint re publica defendenda sustinendi, leve sane inpedimentum vigilanti et industrio, neque solum in tantis rebus, sed etiam in mediocribus vel studiis vel officiis vel vero etiam negotiis contemnendum. Adiunguntur pericula vitae, turpisque ab his formido mortis fortibus viris opponitur, quibus magis id miserum videri solet, natura se consumi et senectute, quam sibi dari tempus, ut possint eam vitam, quae tamen esset reddenda naturae, pro patria potissimum reddere. Illo vero se loco copiosos et disertos putant, cum calamitates clarissimorum virorum iniuriasque iis ab ingratis inpositas civibus colligunt.

hic ratio tam certus tam illustris oppono ab is qui contra disputo primus labor qui sum res publicus defendo sustineo levis sanus impedimentum vigilo et industrius neque solus in tantus res sed etiam in mediocris vel studium vel officium vel verus etiam negotium contemno adjungo periculum vita turpis ab hic formido mors fortis vis oppono qui magis is miser video soleo natura sui consumo et senectus quam sui do tempus ut possum is vita qui tamen sum reddo natura pro patria potis reddo ille verus sui locus copiosus et dissero puto cum calamitas clarus vir injuria is ab ingratus inpono civis colligo


Atque haec quidem perceleriter confecit; nam et urbem constituit, quam e suo nomine Romam iussit nominari, et ad firmandam novam civitatem novum quoddam et subagreste consilium, sed ad muniendas opes regni ac populi sui magni hominis et iam tum longe providentis secutus est, cum Sabinas honesto ortas loco virgines, quae Romam ludorum gratia venissent, quos tum primum anniversarios in circo facere instituisset, Consualibus rapi iussit easque in familiarum amplissimarum matrimoniis collocavit.

atque hic quidem perceleriter confacio nam et urbs constituo quam e suus nomen roma iubeo nominaris et ad firmo novus civitas novus quidam et subagrestis consilium sed ad munio ops regnum atque populus suus magnus homo et iam tum longus provideo sequor sum cum sabina honestus orior locus virgo qui roma ludus gratia venio qui tum primus anniversarius in circus facio instituo consual rapio iubeo eo in familia amplissimaris matrimonium colloco


Totam igitur expectas prudentiam huius rectoris, quae ipsum nomen hoc nacta est ex providendo. Quam ob rem se comparet hic civis ita necesse est, ut sit contra haec, quae statum civitatis permovent, semper armatus. Eaque dissensio civium, quod seorsum eunt alii ad alios, seditio dicitur. Et vero in dissensione civili, cum boni plus quam multi valent, expendendos civis, non numerandos puto. Graves enim dominae cogitationum lubidines infinita quaedam cogunt atque imperant, quae quia nec expleri nec satiari ullo modo possunt, ad omne facinus inpellunt eos, quos inlecebris suis incenderunt. qui contuderit eius vim et ecfrenatam illam ferociam.

totus igitur expecto prudentia hic rector qui ipse nomen hic nanciscor sum ex provideo quam ob res sui comparo hic civis ita necesse sum ut sum contra hic qui status civitas permoveo semper armo is dissensio civis qui seorsus eo alius ad alius seditio dico et verus in dissensio civilis cum bonus multus quam multus valeo expendo civis non numero puto gravis enim domina cogitatio lubido infinitus quidam cogo atque impero qui quia neque expleo neque satiaris ullus modo possum ad omnis facinus inpello is qui illecebra suus incendo qui contundo is vis et ecfrenatam ille ferocio


cati. Et Philus: Praeclaram vero causam ad me defertis, cum me improbitatis patrocinium suscipere voltis. Atqui id tibi, inquit Laelius, verendum est, si ea dixeris, quae contra iustitiam dici solent, ne sic etiam sentire videare, cum et ipse sis quasi unicum exemplum antiquae probitatis et fidei neque sit ignota consuetudo tua contrarias in partis disserendi, quod ita facillume verum inveniri putes. Et Philus: Heia vero, inquit, geram morem vobis et me oblinam sciens; quod quoniam, qui aurum quaerunt, non putant sibi recusandum, nos, cum iustitiam quaeramus, rem multo omni auro cariorem, nullam profecto molestiam fugere debemus. Atque utinam, quem ad modum oratione sum usurus aliena, sic mihi ore uti liceret alieno! Nunc ea dicenda sunt L. Furio Philo, quae Carneades, Graecus homo et consuetus, quod commodum esset, verbis

catus et philus praeclarus verus causa ad ego defero cum ego improbitas patrocinium suscipio volo atqui is tu inquam laelius vereor sum si is dico qui contra iustitia dico soleo ne sic etiam sentio videaris cum et ipse sum quasi unicus exemplum antiquus probitas et fides neque sum ignotus consuetudo tuus contrarius in pars dissero qui ita facillume verus invenio puto et philus heia verus inquam gero mos tu et ego oblinam scio qui quoniam qui aurum quaero non puto sui recuso nos cum iustitia quaero res multus omnis aurum carus nullus profecto molestia fugio debeo atque utinam qui ad modus oratio sum utor alienus sic ego os uti licet alienus nunc is dico sum l furius philus qui carneades graecus homo et consuesco qui commodus sum verbum


Multa etiam ad luxuriam invitamenta perniciosa civitatibus subpeditantur mari, quae vel capiuntur vel inportantur; atque habet etiam amoenitas ipsa vel sumptuosas vel desidiosas inlecebras multas cupiditatum. Et, quod de Corintho dixi, id haud scio an liceat de cuncta Graecia verissime dicere; nam et ipsa Peloponnesus fere tota in mari est, nec praeter Phliuntios ulli sunt, quorum agri non contingant mare, et extra Peloponnesum Aenianes et Doris et Dolopes soli absunt a mari. Quid dicam insulas Graeciae? quae fluctibus cinctae natant paene ipsae simul cum civitatum institutis et moribus.

multus etiam ad luxuria invitamentum perniciosus civitas subpedito mare qui vel capio vel inporto atque habeo etiam amoenitas ipse vel sumptuosus vel desidiosus illecebra multus cupiditas et qui de corinthus dico is haud scio an licet de cunctus graecia verus dico nam et ipse peloponnesus fere totus in mare sum neque praeter phliuntii ullus sum qui ager non contingo mare et extra peloponnesus aenianes et dorus et dolopes solus absum ab mare quis dico insula graecia qui fluctus cingo nato paene ipse simul cum civitas institus et mos


Qua ex causa cum bellum Romanis Sabini intulissent proeliique certamen varium atque anceps fuisset, cum T. Tatio, rege Sabinorum, foedus icit matronis ipsis, quae raptae erant, orantibus; quo foedere et Sabinos in civitatem adscivit sacris conmunicatis et regnum suum cum illorum rege sociavit.

qui ex causa cum bellum romanus sabinum infero proelium certamen varius atque anceps sum cum t tatius rex sabinum foedus icit matrona ipse qui rapio sum oro quo foedus et sabini in civitas adscio sacrum conmunicatis et regnum suus cum ille rex socio


Numquam comoediae, nisi consuetudo vitae pateretur, probare sua theatris flagitia potuissent. quem illa non adtigit vel potius quem non vexavit? cui pepercit? Esto, populares homines inprobos, in re publica seditiosos, Cleonem, Cleophontem, Hyperbolum laesit. Patiamur, etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari; sed Periclen, cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset, violari versibus, et eos agi in scaena non plus decuit, quam si Plautus noster voluisset aut Naevius Publio et Gnaeo Scipioni aut Caecilius Marco Catoni male dicere

numquam comoedia nisi consuetudo vita pateo probaris suus theatrum flagitium possum qui ille non adtigit vel potis qui non vexo qui parco sum popularis homo improbus in res publicus seditiosus cleonem cleophon hyperbolus laedo patior etsi is modus civis ab censor bonus sum quam ab poeta notaris sed periculum cum iam suus civitas maximus auctoritas multus annus domus et bellum praesum violaris versus et is ago in scaena non multus decet quam si plautus noster volo aut naevius publius et gnaeus scipio aut caecilius marcus cato malus dico


nam vel exilium Camilli vel offensio commemoratur Ahalae vel invidia Nasicae vel expulsio Laenatis vel Opimii damnatio vel fuga Metelli vel acerbissima C. Marii clades principumque caedes vel eorum multorum pestes, quae paulo post secutae sunt. Nec vero iam meo nomine abstinent et, credo, quia nostro consilio ac periculo sese in illa vita atque otio conservatos putant, gravius etiam de nobis queruntur et amantius. Sed haud facile dixerim, cur, cum ipsi discendi aut visendi causa maria tramittant

nam vel exsilium camillus vel offensio commemoro ahala vel invidia nasica vel expulsio laenatis vel opimius damnatio vel fuga metellus vel acerbus que marius clades princeps caedes vel is multus pestis qui paulus post sequor sum neque verus iam meus nomen abstineo et credo quia noster consilium atque periculum sui in ille vito atque otium conservo puto gravis etiam de nos queror et amo sed haud facilis dico cur cum ipse disco aut viso causa mare transmitto


Sed aliquot ante annis, cum summa esset auctoritas in senatu populo patiente atque parente, inita ratio est, ut et consules et tribuni pl. magistratu se abdicarent, atque ut xviri maxima potestate sine provocatione crearentur, qui et summum imperium haberent et leges scriberent. Qui cum x tabulas summa legum aequitate prudentiaque conscripsissent, in annum posterum decemviros alios subrogaverunt, quorum non similiter fides nec iustitia laudata. Quo tamen e collegio laus est illa eximia C. Iulii, qui hominem nobilem, L. Sestium, cuius in cubiculo ecfossum esse se praesente mortuum diceret, cum ipse potestatem summam haberet, quod decemvirum sine provocatione esset, vades tamen poposcit, quod se legem illam praeclaram neglecturum negaret, quae de capite civis Romani nisi comitiis centuriatis statui vetaret.

sed aliquot ante annus cum summus sum auctoritas in senatus populus patior atque pareo ineo ratio sum ut et consul et tribunus pl magistratus sui abdico atque ut xviri maximus potestas sine provocatio creo qui et superus imperium habeo et lex scribo qui cum decem tabula summus lex aequitas prudens conscribo in annus posterus decemviri alius subrogo qui non similis fides neque iustitia laudo quo tamen e collegium laus sum ille eximius que julius qui homo nobilis l sestius qui in cubiculum ecfossum sum sui praesens mortuus dico cum ipse potestas summa habeo qui decemviri sine provocatio sum vado tamen posco qui sui lex ille praeclarus neglego nego qui de caput civis romanus nisi comitium centurio statuo veto


Haec pluribus a me verbis dicta sunt ob eam causam, quod his libris erat instituta et suscepta mihi de re publica disputatio; quae ne frustra haberetur, dubitationem ad rem publicam adeundi in primis debui tollere. Ac tamen si qui sunt, qui philosophorum auctoritate moveantur, dent operam parumper atque audiant eos, quorum summa est auctoritas apud doctissimos homines et gloria; quos ego existimo, etiamsi qui ipsi rem publicam non gesserint, tamen, quoniam de re publica multa quaesierint et scripserint, functos esse aliquo rei publicae munere. Eos vero septem, quos Graeci sapientis nominaverunt, omnis paene video in media re publica esse versatos. Neque enim est ulla res, in qua propius ad deorum numen virtus accedat humana, quam civitatis aut condere novas aut conservare iam conditas.

hic multus ab ego verbum dictum sum ob is causa qui hic liber sum institutum et suscipio ego de res publicus disputatio qui ne frustra habeo dubitatio ad res publicus adeo in primus debeo tollo atque tamen si qui sum qui philosophus auctoritas moveo do opera parumper atque audio is qui summus sum auctoritas apud doceo homo et gloria qui ego existimo etiamsi qui ipse res publicus non gero tamen quoniam de res publicus multus quaero et scribo fungor sum aliquis res publicus munus is verus septem qui graecum sapio nomino omnis paene video in medius res publicus sum verso neque enim sum ullus res in qui propius ad deus numen virtus accedo humanus quam civitas aut condo novo aut conservaris iam condio


Sed quamquam sapientibus conscientia ipsa factorum egregiorum amplissimum virtutis est praemium, tamen illa divina virtus non statuas plumbo inhaerentes nec triumphos arescentibus laureis, sed stabiliora quaedam et viridiora praemiorum genera desiderat. Quae tandem ista sunt, inquit Laelius? Tum Scipio: Patimini me, quoniam tertium diem iam feriati sumus

sed quamquam sapio conscientia ipse factor egregius amplus virtus sum praemium tamen ille divino virtus non statua plumbo inhaereo neque triumphus aresco laureus sed stabilis quidam et viridis praemium genus desidero qui tandem iste sum inquam laelius tum scipio patior ego quoniam tertius dies iam ferior sum


Quo facto primum vidit iudicavitque idem, quod Spartae Lycurgus paulo ante viderat, singulari imperio et potestate regia tum melius gubernari et regi civitates, si esset optimi cuiusque ad illam vim dominationis adiuncta auctoritas. Itaque hoc consilio et quasi senatu fultus et munitus et bella cum finitimis felicissime multa gessit et, cum ipse nihil ex praeda domum suam reportaret, locupletare civis non destitit.

quo facio primus video judico idem qui sparta lycurgus paulus ante video singularis imperium et potestas regius tum bonus gubernaris et rex civitas si sum bonus quisque ad ille vis dominatio adjungo auctoritas itaque hic consilium et quasi senatus fulcio et munio et bellum cum finitimus felix multus gero et cum ipse nihil ex praeda domus suus reporto locupletaris civis non desisto


Nam cum quaereretur ex eo, quo scelere inpulsus mare haberet infestum uno myoparone, 'Eodem', inquit, 'quo tu orbem terrae.'

nam cum quaero ex is quo scelus impulsus mare habeo infestus unus myoparo eos inquam quo tu orbis terra


fuit, quod et ipse hominem diligebam et in primis patri meo Paulo probatum et carum fuisse cognoveram. Memini me admodum adulescentulo, cum pater in Macedonia consul esset et essemus in castris, perturbari exercitum nostrum religione et metu, quod serena nocte subito candens et plena luna defecisset. Tum ille, cum legatus noster esset anno fere ante, quam consul est declaratus, haud dubitavit postridie palam in castris docere nullum esse prodigium, idque et tum factum esse et certis temporibus esse semper futurum, cum sol ita locatus fuisset, ut lunam suo lumine non posset attingere. Ain tandem? inquit Tubero; docere hoc poterat ille homines paene agrestes et apud imperitos audebat haec dicere? Ille vero et magna quidem cum

sum qui et ipse homo diligo et in primus pater meus paulus probo et caris sum cognosco memini ego admodum adulescentulus cum pater in macedonius consul sum et sum in castrum perturbaris exercitus nos religio et metus qui serenus nox subeo candeo et plenus luna deficio tum ille cum legatus noster sum annus fere ante quam consul sum declaro haud dubito postridie palam in castrum doceo nullus sum prodigium is et tum facio sum et certus tempus sum semper sum cum sol ita loco sum ut luna suus lumen non possum attingo aio tandem inquam tubero doceo hic possum ille homo paene agrestis et apud imperitus audeo hic dico ille verus et magnus quidem cum


eademque obiectu suo umbram noctemque efficiat cum ad numerum dierum aptam, tum ad laborum quietem.

idem objectus suus umbra nox efficio cum ad numerus dies aptus tum ad labor quies


Sed id, quod fieri natura rerum ipsa cogebat, ut plusculum sibi iuris populus adscisceret liberatus a regibus, non longo intervallo, sexto decimo fere anno, Postumo Cominio Sp. Cassio consulibus consecutus est; in quo defuit fortasse ratio, sed tamen vincit ipsa rerum publicarum natura saepe rationem. Id enim tenetote, quod initio dixi, nisi aequabilis haec in civitate conpensatio sit et iuris et officii et muneris, ut et potestatis satis in magistratibus et auctoritatis in principum consilio et libertatis in populo sit, non posse hunc incommutabilem rei publicae conservari statum.

sed is qui fio natura res ipse cogo ut plusculis sui ius populus adscisco libero ab rex non longus intervallum sextus decimus fere annus postumus cominium spurius casseius consul consequor sum in quo desum fortasse ratio sed tamen vincio ipse res publicaris natura saepe ratio is enim teneo qui initium dico nisi aequabilis hic in civitas compensatio sum et ius et officium et munus ut et potestas satis in magistratus et auctoritas in princeps consilium et libertas in populus sum non possum hic incommutabilis res publicus conservaris status


Hoc cum omnes adprobavissent, Quod habemus, inquit, institutae rei publicae tam clarum ac tam omnibus notum exordium quam huius urbis condendae principium profectum a Romulo? qui patre Marte natus (concedamus enim famae hominum, praesertim non inveteratae solum, sed etiam sapienter a maioribus proditae, bene meriti de rebus communibus ut genere etiam putarentur, non solum ingenio esse divino)—is igitur, ut natus sit, cum Remo fratre dicitur ab Amulio, rege Albano, ob labefactandi regni timorem ad Tiberim exponi iussus esse; quo in loco cum esset silvestris beluae sustentatus uberibus pastoresque eum sustulissent et in agresti cultu laboreque aluissent, perhibetur, ut adoleverit, et corporis viribus et animi ferocitate tantum ceteris praestitisse, ut omnes, qui tum eos agros, ubi hodie est haec urbs, incolebant, aequo animo illi libenterque parerent. Quorum copiis cum se ducem praebuisset, ut iam a fabulis ad facta veniamus, oppressisse Longam Albam, validam urbem et potentem temporibus illis, Amuliumque regem interemisse fertur.

hic cum omnis adprobo qui habeo inquam instituo res publicus tam clarus atque tam omnis notus exordium quam hic urbs condo principium proficiscor ab romulus qui pater mars nascor concedo enim fama homo praesertim non invetero solus sed etiam sapienter ab magnus prodeo bene mereo de res communis ut genus etiam puto non solus ingenium sum divino is igitur ut nascor sum cum remus frater dico ab amulius rex albanus ob labefacto regnum timor ad tiberis expono iubeo sum quo in locus cum sum silvestris belua sustento uber pastor is tollo et in agrestis cultus labor alo perhibeo ut adolesco et corpus vis et animus ferocitas tantus ceterus praesto ut omnis qui tum is ager ubi hodie sum hic urbs incolo aequus animus ille libet pario qui copia cum sui dux praebeo ut iam ab fabula ad facio venio opprimo longus alba validus urbs et potens tempus ille amulius rex interimo fero


Sunt enim omnes, qui in populum vitae necisque potestatem habent, tyranni, sed se Iovis optimi nomine malunt reges vocari. Cum autem certi propter divitias aut genus aut aliquas opes rem publicam tenent, est factio, sed vocantur illi optimates. Si vero populus plurimum potest omniaque eius arbitrio reguntur, dicitur illa libertas, est vero licentia. Sed cum alius alium timet, et homo hominem et ordo ordinem, tum quia sibi nemo confidit, quasi pactio fit inter populum et potentis; ex quo existit id, quod Scipio laudabat, coniunctum civitatis genus; etenim iustitiae non natura nec voluntas, sed inbecillitas mater est. Nam cum de tribus unum est optandum, aut facere iniuriam nec accipere aut et facere et accipere aut neutrum, optimum est facere, impune si possis, secundum nec facere nec pati, miserrimum digladiari semper tum faciendis, tum accipiendis iniuriis. Ita qui primum illud adsequi

sum enim omnis qui in populus vita nex potestas habeo tyrannus sed sui iuppiter bonus nomen malo rex vocaris cos autem certus propter divitiae aut genus aut aliqui ops res publicus teneo sum factio sed voco ille optimas si verus populus multus possum omne is arbitrium rego dico ille libertas sum verus licentia sed cum alius alius timeo et homo homo et ordo ordo tum quia sui nemo confido quasi pactio fio inter populus et possum ex quo existit is qui scipio laudo conjungo civitas genus etenim justitia non natura neque voluntas sed imbecillitas mater sum nam cum de tres unus sum opto aut facio iniuria neque accipio aut et facio et accipio aut neuter bonus sum facio impunis si possum secundus neque facio neque patior miser digladiaris semper tum facio tum accipio iniuria ita qui primus ille assequor


Virtute vero gubernante rem publicam quid potest esse praeclarius? cum is, qui inperat aliis, servit ipse nulli cupiditati, cum, quas ad res civis instituit et vocat, eas omnis conplexus est ipse nec leges inponit populo, quibus ipse non pareat, sed suam vitam ut legem praefert suis civibus. Qui si unus satis omnia consequi posset, nihil opus esset pluribus; si universi videre optimum et in eo consentire possent, nemo delectos principes quaereret. Difficultas ineundi consilii rem a rege ad plures, error et temeritas populorum a multitudine ad paucos transtulit. Sic inter infirmitatem unius temeritatemque multorum medium optimates possederunt locum, quo nihil potest esse moderatius; quibus rem publicam tuentibus beatissimos esse populos necesse est vacuos omni cura et cogitatione aliis permisso otio suo, quibus id tuendum est neque committendum, ut sua commoda populus neglegi a principibus putet.

virtus verus guberno res publicus quis possum sum praeclarus cum is qui impero alius servio ipse nullus cupiditas cum qui ad res civis instituo et voco is omnis complector sum ipse neque lex inpono populus qui ipse non pareo sed suus vita ut lex praefero suus civis qui si unus satis omnis consequor possum nihil opus sum multus si universus video bonus et in is consentio possum nemo deligo princeps quaero difficultas ineo consilium res ab rex ad multus error et temeritas populus ab multitudo ad paucus transfero sic inter infirmitas unus temeritas multus medius optimas possederunt locus quo nihil possum sum moderatus qui res publicus tueor beatus sum populus necesse sum vacuus omnis cura et cogitatio alius permitto otium suus qui is tueor sum neque committo ut suus commodus populus neglego ab princeps puto


Tum Tubero: Videsne, Africane, quod paulo ante secus tibi videbatur, doc lis, quae videant ceteri. Quid porro aut praeclarum putet in rebus humanis, qui haec deorum regna perspexerit, aut diuturnum, qui cognoverit, quid sit aeternum, aut gloriosum, qui viderit, quam parva sit terra, primum universa, deinde ea pars eius, quam homines incolant, quamque nos in exigua eius parte adfixi plurimis ignotissimi gentibus speremus tamen nostrum nomen volitare et vagari latissime?

tum tubero video africanus qui paulus ante secus tu video doc lis qui video ceterus quis porro aut praeclaris puto in res humanus qui hic deus regnum perspicio aut diuturnus qui cognosco quis sum aeternus aut gloriosus qui video quam parvus sum terra primus universus deinde is pars is quam homo incolo quisque nos in exiguus is pars affigo multus ignosco gens spero tamen nos nomen volitaris et vagaris fero


Quae cum dixisset, Ego vero, inquam, Africane, siquidem bene meritis de patria quasi limes ad caeli aditum patet, quamquam a pueritia vestigiis ingressus patris et tuis decori vestro non defui, nunc tamen tanto praemio exposito enitar multo vigilantius. Et ille: Tu vero enitere et sic habeto, non esse te mortalem, sed corpus hoc; nec enim tu is es, quem forma ista declarat, sed mens cuiusque is est quisque, non ea figura, quae digito demonstrari potest. Deum te igitur scito esse, siquidem est deus, qui viget, qui sentit, qui meminit, qui providet, qui tam regit et moderatur et movet id corpus, cui praepositus est, quam hunc mundum ille princeps deus; et ut mundum ex quadam parte mortalem ipse deus aeternus, sic fragile corpus animus sempiternus movet.

qui cum dico ego verus inquam africanus siquidem bene meritum de patria quasi limo ad caelum aditus pateo quamquam ab pueritia vestigium ingredior pater et tuus decorus vester non desum nunc tamen tantus praemium expono enitor multus vigilo et ille tu verus enitor et sic habeo non sum tu mortal sed corpus hic neque enim tu is sum qui forma iste declaro sed mens quisque is sum quisque non is figuro qui digitus demonstro possum deus tu igitur scio sum siquidem sum deus qui vigeo qui sentio qui memini qui provideo qui tam rego et moderor et moveo is corpus qui praepono sum quam hic mundus ille princeps deus et ut mundus ex quidam pars mortal ipse deus aeternus sic fragilis corpus animus sempiternus moveo


sas requisivit civitatemque optandam magis quam sperandam, quam minimam potuit, non quae posset esse, sed in qua ratio rerum civilium perspici posset, effecit. Ego autem, si modo consequi potuero, rationibus eisdem, quas ille vidit, non in umbra et imagine civitatis, sed in amplissima re publica enitar, ut cuiusque et boni publici et mali causam tamquam virgula videar attingere. Iis enim regiis quadraginta annis et ducentis paulo cum interregnis fere amplius praeteritis expulsoque Tarquinio tantum odium populum Romanum regalis nominis tenuit, quantum tenuerat post obitum vel potius excessum Romuli desiderium. Itaque ut tum carere rege, sic pulso Tarquinio nomen regis audire non poterat. Hic facultatem cum

sas requaero civitas opto magis quam spero quam minimus possum non qui possum sum sed in qui ratio res civilis perspicio possum efficio ego autem si modo consequor possum ratio idem qui ille video non in umbra et imago civitas sed in amplus res publicus enitor ut quisque et bonus publicus et malus causa tamquam virgula video attingo ios enim regius quadraginta annus et ducenti paulus cum interregnum fere amplus praetereo expello tarquinius tantus odium populus romanus regal nomen teneo quantus teneo post obeo vel potis excedo romulis desiderium itaque ut tum careo rex sic pulso tarquinius nomen rex audio non possum hic facultas cum


Iustitia foras spectat et proiecta tota est atque eminet. Quae virtus praeter ceteras totam se ad alienas porrigit utilitatis atque explicat.

iustitia foras specto et projectum totus sum atque emineo qui virtus praeter ceterus totus sui ad alienus porrigo utilitas atque explico


in ipsius paterno genere fuit noster ille amicus, dignus huic ad imitandum, Egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus, qui 'egregie cordatus' et 'catus' fuit et ab Ennio dictus est, non quod ea quaerebat, quae numquam inveniret, sed quod ea respondebat, quae eos, qui quaesissent, et cura et negotio solverent, cuique contra Galli studia disputanti in ore semper erat ille de Iphigenia Achilles: A/strologorum si/gna in caelo qui/d fit observa/tionis, Cu/m capra aut nepa au/t exoritur no/men aliquod be/luarum! Quo/d est ante pedes ne/mo spectat, cae/li scrutantu/r plagas. Atque idem (multum enim illum audiebam et libenter) Zethum illum Pacuvii nimis inimicum doctrinae esse dicebat; magis eum delectabat Neoptolemus Ennii, qui se ait 'philosophari velle, sed paucis; nam omnino haud placere'. Quodsi studia Graecorum vos tanto opere delectant, sunt alia liberiora et transfusa latius, quae vel ad usum vitae vel etiam ad ipsam rem publicam conferre possumus. Istae quidem artes, si modo aliquid valent, id valent, ut paulum acuant et tamquam inritent ingenia puerorum, quo facilius possint maiora discere.

in ipse paternus genus sum noster ille amicus dignus hic ad imito egregius cordatus homo catus aelius sextus qui egregius cordatus et catus sum et ab ennius dico sum non qui is quaero qui numquam invenio sed qui is respondeo qui is qui quaero et cura et negotium solvo quisque contra gallus studium disputo in os semper sum ille de iphigenia achilles ab strologorum si gna in caelum qui d fio observo tio cu m capra aut nepas au t exorior no ego aliqui be luaris quo d sum ante pes ne mo specto cae li scrutantu romanus plaga atque idem multus enim ille audio et libet zethus ille pacuvius nimis inimicus doctrina sum dico magis is delecto neoptolemus ennius qui sui aio philosopharis volo sed paucus nam omnino haud placeo quodsi studium graecum tu tantus opus delecto sum alius liber et transfundo fero qui vel ad usus vita vel etiam ad ipse res publicus confero possum iste quidem ars si modo aliquis valeo is valeo ut paulus acuo et tamquam irrito ingenium puer quo facilis possum magnus disco


Illa iniusta bella sunt, quae sunt sine causa suscepta. Nam extra ulciscendi aut propulsandorum hostium causam bellum geri iustum nullum potest. Nullum bellum iustum habetur nisi denuntiatum, nisi indictum, nisi repetitis rebus.

ille iniustus bellum sum qui sum sine causa suscipio nam extra ulciscor aut propulso hostis causa bellum gero iustus nullus possum nullus bellum iustus habeo nisi denuntio nisi indico nisi repeto res


opprobrio fuisse adulescentibus, si amatores non haberent.

opprobrium sum adulescens si amator non habeo


excellunt


nullum bellum suscipi a civitate optima nisi aut pro fide aut pro salute.

nullus bellum suscipio ab civitas bonus nisi aut pro fides aut pro salus


Asia Ti. Gracchus, perseveravit in civibus, sociorum nominisque Latini iura neglexit ac foedera. Quae si consuetudo ac licentia manare coeperit latius imperiumque nostrum ad vim a iure traduxerit, ut, qui adhuc voluntate nobis oboediunt, terrore teneantur, etsi nobis, qui id aetatis sumus, evigilatum fere est, tamen de posteris nostris et de illa immortalitate rei publicae sollicitor, quae poterat esse perpetua, si patriis viveretur institutis et moribus.

asia tiberius gracchus persevero in civis socius nomen latinum ius neglego atque foedero qui si consuetudo atque licentia manaris coepio fero imperium nos ad vis ab ius traduco ut qui adhuc voluntas nos oboedio terror teneo etsi nos qui is aetas sum evigilo fere sum tamen de posterus noster et de ille immortalitas res publicus sollicito qui possum sum perpetuus si patrius vivo institus et mos