Hic Scipio: Faciam, quod vultis, ut potero, et ingrediar in disputationem ea lege, qua credo omnibus in rebus disserendis utendum esse, si errorem velis tollere, ut eius rei, de qua quaeretur, si, nomen quod sit, conveniat, explicetur, quid declaretur eo nomine; quod si convenerit, tum demum decebit ingredi in sermonem; numquam enim, quale sit illud, de quo disputabitur, intellegi poterit, nisi, quid sit, fuerit intellectum prius. Quare, quoniam de re publica quaerimus, hoc primum videamus, quid sit id ipsum, quod quaerimus. Cum adprobavisset Laelius, Nec vero, inquit Africanus, ita disseram de re tam inlustri tamque nota, ut ad illa elementa revolvar, quibus uti docti homines his in rebus solent, ut a prima congressione maris et feminae, deinde a progenie et cognatione ordiar verbisque, quid sit et quot modis quidque dicatur, definiam saepius; apud prudentes enim homines et in maxima re publica summa cum gloria belli domique versatos cum loquar, non committam, ut non sit inlustrior illa ipsa res, de qua disputem, quam oratio mea; nec enim hoc suscepi, ut tamquam magister persequerer omnia, neque hoc polliceor me effecturum, ut ne qua particula in hoc sermone praetermissa sit. Tum Laelius: Ego vero istud ipsum genus orationis, quod polliceris, expecto.

hic scipio facio qui volo ut possum et ingredior in disputatio is lex qui credo omnis in res dissero utor sum si error velis tollo ut is res de qui quaero si nomen qui sum convenio explico quis declaro is nomen qui si convenio tum demum decet ingredior in sermo numquam enim qualis sum ille de quo disputo intellego possum nisi quis sum sum intellego prior quaris quoniam de res publicus quaero hic primus video quis sum is ipse qui quaero cos adprobo laelius neque verus inquam africanus ita dissero de res tam illustris tam nosco ut ad ille elementum revolvo qui uti doceo homo hic in res soleo ut ab primus congressio mare et femina deinde ab progenies et cognatio ordior verbum quis sum et quot modus quisque dico definio saepis apud prudens enim homo et in maximus res publicus summus cum gloria bellum domus verso cum loquor non committo ut non sum illustris ille ipse res de qui disputo quam oratio meus neque enim hic suscipio ut tamquam magister persequor omnis neque hic polliceor ego efficio ut ne qui particula in hic sermo praetermitto sum tum laelius ego verus iste ipse genus oratio qui polliceo expecto


Quae cum dixisset Laelius, etsi omnes, qui aderant, significabant ab eo se esse admodum delectatos, tamen praeter ceteros Scipio quasi quodam gaudio elatus: Multas tu quidem, inquit, Laeli, saepe causas ita defendisti, ut ego non modo tecum Servium Galbam, collegam nostrum, quem tu, quoad vixit, omnibus anteponebas, verum ne Atticorum quidem oratorum quemquam aut suavitate .

qui cum dico laelius etsi omnis qui adsum significo ab is sui sum admodum delecto tamen praeter ceterus scipio quasi quidam gaudium effero multus tu quidem inquam laelis saepe causa ita defendo ut ego non modo tu servius galba collega nos qui tu quoad vivo omnis antepono verus ne atticus quidem orator quisquam aut suavitas


Sed sic, Scipio, ut avus hic tuus, ut ego, qui te genui, iustitiam cole et pietatem, quae cum magna in parentibus et propinquis, tum in patria maxima est; ea vita via est in caelum et in hunc coetum eorum, qui iam vixerunt et corpore laxati illum incolunt locum, quem vides, (erat autem is splendidissimo candore inter flammas circus elucens) quem vos, ut a Graiis accepistis, orbem lacteum nuncupatis; ex quo omnia mihi contemplanti praeclara cetera et mirabilia videbantur. Erant autem eae stellae, quas numquam ex hoc loco vidimus, et eae magnitudines omnium, quas esse numquam suspicati sumus, ex quibus erat ea minima, quae ultima a caelo, citima a terris luce lucebat aliena. Stellarum autem globi terrae magnitudinem facile vincebant. Iam ipsa terra ita mihi parva visa est, ut me imperii nostri, quo quasi punctum eius attingimus, paeniteret.

sed sic scipio ut avus hic tuus ut ego qui tu gigno iustitia colo et pietas qui cum magnus in parens et propinquus tum in patria maximus sum is vito via sum in caelum et in hic coitus is qui iam vivo et corpus laxo ille incolo locus qui video sum autem is splendidus candor inter flamma circus eluceo qui tu ut ab graius accipio orbis lacteus nuncupo ex quo omnis ego contemplo praeclarus ceterus et mirabile video sum autem is stella qui numquam ex hic locus video et is magnitudo omnis qui sum numquam suspicor sum ex qui sum is minimus qui ulter ab caelum citimus ab terra lux luceo alienus stellaris autem globus terra magnitudo facilis vinco iam ipse terra ita ego parvus video sum ut ego imperium noster quo quasi pungo is attingo paeniteo


Tum Laelius: Video te, Scipio, testimoniis satis instructum, sed apud me, ut apud bonum iudicem, argumenta plus quam testes valent. Tum Scipio: Utere igitur argumento, Laeli, tute ipse sensus tui. Cuius, inquit ille, sensus? Si quando, si forte, tibi visus es irasci alicui. Ego vero saepius, quam vellem. Quid? tum, cum tu es iratus, permittis illi iracundiae dominatum animi tui? Non mehercule, inquit, sed imitor Archytam illum Tarentinum, qui cum ad villam venisset et omnia aliter offendisset ac iusserat, 'A te infelicem', inquit vilico, 'quem necassem iam verberibus, nisi iratus essem.' Optime, inquit Scipio.

tum laelius video tu scipio testimonium satis instruo sed apud ego ut apud bonus judico argumentum multus quam testis valeo tum scipio utor igitur argumentum laelis tueor ipse sensus tuus qui inquam ille sensus si quando si fors tu video sum irascor aliqui ego verus saepis quam volo quis tum cum tu sum irascor permitto ille iracundia dominor animus tuus non hercules inquam sed imito archytas ille tarentinus qui cum ad villa venio et omnis aliter offendo atque iubeo ab tu infelix inquam vilicus qui neco iam verber nisi irascor sum optume inquam scipio


quorum animi altius se extulerunt et aliquid dignum dono, ut ante dixi, deorum aut efficere aut excogitare potuerunt. Quare sint nobis isti, qui de ratione vivendi disserunt, magni homines, ut sunt, sint eruditi, sint veritatis et virtutis magistri, dum modo sit haec quaedam, sive a viris in rerum publicarum varietate versatis inventa sive etiam in istorum otio ac litteris tractata res, sicut est, minime quidem contemnenda, ratio civilis et disciplina populorum, quae perficit in bonis ingeniis, id quod iam persaepe perfecit, ut incredibilis quaedam et divina virtus exsisteret.

qui animus altus sui effero et aliquis dignus donum ut ante dico deus aut efficio aut excogitaris possum quaris sum nos iste qui de ratio vivo dissero magnus homo ut sum sum erudio sum veritas et virtus magister dum modo sum hic quidam sive ab vis in res publicaris varietas verso invenio sive etiam in iste otium atque littera tracto res sicut sum paruus quidem contemno ratio civilis et disciplina populus qui perficio in bonus ingenium is qui iam persaepe perficio ut incredibilis quidam et divino virtus exsisto


Qui potuit igitur divinius et utilitates conplecti maritimas Romulus et vitia vitare, quam quod urbem perennis amnis et aequabilis et in mare late influentis posuit in ripa? quo posset urbs et accipere a mari, quo egeret, et reddere, quo redundaret, eodemque ut flumine res ad victum cultumque maxime necessarias non solum mari †absorberet, sed etiam invectas acciperet ex terra, ut mihi iam tum divinasse ille videatur hanc urbem sedem aliquando et domum summo esse imperio praebituram; nam hanc rerum tantam potentiam non ferme facilius ulla in parte Italiae posita urbs tenere potuisset.

qui possum igitur divinus et utilitas conplecto maritimus romulus et vitio vitaris quam qui urbs perennis amnis et aequabilis et in mare latus influo pono in ripa quo possum urbs et accipio ab mare quo egeo et reddo quo redundo idem ut flumen res ad vinco colo magnus necessaria non solus mare absorbeo sed etiam inveho accipio ex terra ut ego iam tum divino ille video hic urbs sedes aliquando et domus superus sum imperium praebeo nam hic res tantus potentia non ferme facilis ullus in pars italia pono urbs teneo possum


Neque enim hac nos patria lege genuit aut educavit, ut nulla quasi alimenta exspectaret a nobis ac tantum modo nostris ipsa commodis serviens tutum perfugium otio nostro suppeditaret et tranquillum ad quietem locum, sed ut plurimas et maximas nostri animi, ingenii, consilii partis ipsa sibi ad utilitatem suam pigneraretur tantumque nobis in nostrum privatum usum, quantum ipsi superesse posset, remitteret.

neque enim hic nos patria lex gigno aut educo ut nullus quasi alimentum exspecto ab nos atque tantus modo noster ipse commodus servio tueor perfugium otium noster suppedito et tranquillus ad quies locus sed ut multus et magnus noster animus ingenium consilium pars ipse sui ad utilitas suus pignero tantus nos in nos privo usus quantus ipse supersum possum remitto


Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent, genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere, sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt.

cos ars ludicram scaena totus in probrum duco genus is homo non modo honor civis reliquus careo sed etiam tribus moveo notatio censorius volo


reapse sepse Quoniam sumus ab ipsa calce eius interpellatione revocati . cui nemo civis neque hostis Quivit pro factis reddere par pretium.

reapse sepse quoniam sum ab ipse calx is interpellatio revoco qui nemo civis neque hostis queo pro facio reddo par pretium


Videtisne igitur, ut de rege dominus extiterit uniusque vitio genus rei publicae ex bono in deterrumum conversum sit? Hic est enim dominus populi, quem Graeci tyrannum vocant; nam regem illum volunt esse, qui consulit ut parens populo conservatque eos, quibus est praepositus, quam optima in condicione vivendi, sane bonum, ut dixi, rei publicae genus, sed tamen inclinatum et quasi pronum ad perniciosissimum statum.

video igitur ut de rex dominus extiterit unus vitio genus res publicus ex bonus in deterrumum converro sum hic sum enim dominus populus qui graecum tyrannus voco nam rex ille volo sum qui consulo ut parens populus conservo is qui sum praepono quam bonus in condicio vivo sanus bonus ut dico res publicus genus sed tamen inclino et quasi pronus ad perniciosus status


Qua gloria parta urbem auspicato condere et firmare dicitur primum cogitavisse rem publicam. Urbi autem locum, quod est ei, qui diuturnam rem publicam serere conatur, diligentissime providendum, incredibili oportunitate delegit. Neque enim ad mare admovit, quod ei fuit illa manu copiisque facillimum, ut in agrum Rutulorum Aboriginumque procederet, aut in ostio Tiberino, quem in locum multis post annis rex Ancus coloniam deduxit, urbem ipse conderet, sed hoc vir excellenti providentia sensit ac vidit, non esse oportunissimos situs maritimos urbibus eis, quae ad spem diuturnitatis conderentur atque imperii, primum quod essent urbes maritimae non solum multis periculis oppositae, sed etiam caecis.

qui gloria pario urbs auspico condo et firmaris dico primus cogito res publicus urbs autem locus qui sum is qui diuturnus res publicus sero conor diligens provideo incredibilis oportunitas deligo neque enim ad mare admoveo qui is sum ille manus copia facilis ut in ager rutulus aborigines procedo aut in ostium tiberinus qui in locus multus post annus rex ancus colonia deduco urbs ipse condo sed hic vir excello provideo sentio atque video non sum oportunissimos sino maritimus urbs is qui ad spes diuturnitas condo atque imperium primus qui sum urbs maritimus non solus multus periculum oppono sed etiam caecus


dici possit. Tum Laelius: Video iam, illum, quem expectabam, virum cui praeficias officio et muneri. Huic scilicet, Africanus, uni paene (nam in hoc fere uno sunt cetera), ut numquam a se ipso intuendo contemplandoque discedat, ut ad imitationem sui vocet alios, ut sese splendore animi et vitae suae sicut speculum praebeat civibus. Ut enim in fidibus aut tibiis atque ut in cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis, quem inmutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt, isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens, sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus ut sonis moderata ratione civitas consensu dissimillimorum concinit; et quae harmonia a musicis dicitur in cantu, ea est in civitate concordia, artissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis, eaque sine iustitia nullo pacto esse potest.

dico possum tum laelius video iam ille qui expecto vir qui praeficio officium et munus hic scilicet africanus unus paene nam in hic fere unus sum ceterus ut numquam ab sui ipse intueor contemplo discedo ut ad imitatio suus voco alius ut sui splendor animus et vita suus sicut speculum praebeo civis ut enim in fides aut tibia atque ut in cantus ipse atque vox concentus sum quidam teneo ex distinguo sonus qui inmutas aut discrepo auris erudio fero non possum eo concentus ex dissimillimaris vox moderatio concors tamen efficio et congruo sic ex summus et infimus et medius interjacio ordo ut sonus modero ratio civitas consensus dissimilis concino et qui harmonia ab musica dico in cantus is sum in civitas concordia artus atque bonus omnis in res publicus vinculis incolumitas is sine iustitia nullus pacisco sum possum


Quodsi quis ad ea instrumenta animi, quae natura quaeque civilibus institutis habuit, adiungendam sibi etiam doctrinam et uberiorem rerum cognitionem putavit, ut ii ipsi, qui in horum librorum disputatione versantur, nemo est, quin eos anteferre omnibus debeat. Quid enim potest esse praeclarius, quam cum rerum magnarum tractatio atque usus cum illarum artium studiis et cognitione coniungitur? aut quid P. Scipione, quid C. Laelio, quid L. Philo perfectius cogitari potest? qui, ne quid praetermitterent, quod ad summam laudem clarorum virorum pertineret, ad domesticum maiorumque morem etiam hanc a Socrate adventiciam doctrinam adhibuerunt.

quodsi quis ad is instrumentum animus qui natura quisque civilis institus habeo adjungo sui etiam doctrina et uber res cognitio puto ut is ipse qui in hic liber disputatio verso nemo sum quin is antefero omnis debeo quis enim possum sum praeclarus quam cum res magnaris tractatio atque utor cum ille ars studium et cognitio conjungo aut quis p scipio quis que laelius quis l philus perficio cogito possum qui ne quis praetermitto qui ad summa laus clarus vir pertineo ad domesticus magnus mos etiam hic ab socrates adventicius doctrina adhibeo


neque enim serpit, sed volat in optimum statum instituto tuo sermone res publica. Post eum Numae Pompilii nepos ex filia rex a populo est Ancus Marcius constitutus, itemque de imperio suo legem curiatam tulit. Qui cum Latinos bello devicisset, adscivit eos in civitatem, atque idem Aventinum et Caelium montem adiunxit urbi, quosque agros ceperat, divisit et silvas maritimas omnis publicavit, quas ceperat, et ad ostium Tiberis urbem condidit colonisque firmavit. Atque ita cum tres et viginti regnavisset annos, est mortuus. Tum Laelius: Laudandus etiam iste rex; sed obscura est historia Romana, siquidem istius regis matrem habemus, ignoramus patrem. Ita est, inquit; sed temporum illorum tantum fere regum inlustrata sunt nomina.

neque enim serpo sed volo in bonus status instituo tuus sermo res publicus post is numa pompilius nepos ex filia rex ab populus sum ancus marcius constituo ito de imperium suus lex curiatus fero qui cum latini bellum devinco adscio is in civitas atque idem aventinus et caelius mons adjungo urbs quisque ager capio divido et silva maritimus omnis publico qui capio et ad ostium tiberis urbs condo colonus firmo atque ita cum tres et viginti regno annus sum mortuus tum laelius laudo etiam iste rex sed obscurus sum historia romanus siquidem iste rex mater habeo ignoro pater ita sum inquam sed tempus ille tantus fere rex illustro sum nomen


Quin etiam Xenocraten ferunt, nobilem in primis philosophum, cum quaereretur ex eo, quid adsequerentur eius discipuli, respondisse, ut id sua sponte facerent, quod cogerentur facere legibus. Ergo ille civis, qui id cogit omnis imperio legumque poena, quod vix paucis persuadere oratione philosophi possunt, etiam iis, qui illa disputant, ipsis est praeferendus doctoribus. Quae est enim istorum oratio tam exquisita, quae sit anteponenda bene constitutae civitati publico iure et moribus? Equidem quem ad modum 'urbes magnas atque imperiosas', ut appellat Ennius, viculis et castellis praeferendas puto, sic eos, qui his urbibus consilio atque auctoritate praesunt, iis, qui omnis negotii publici expertes sint, longe duco sapientia ipsa esse anteponendos. Et quoniam maxime rapimur ad opes augendas generis humani studemusque nostris consiliis et laboribus tutiorem et opulentiorem vitam hominum reddere et ad hanc voluptatem ipsius naturae stimulis incitamur, teneamus eum cursum, qui semper fuit optimi cuiusque, neque ea signa audiamus, quae receptui canunt, ut eos etiam revocent, qui iam processerint.

quin etiam xenocrates fero nobilis in primus philosophus cum quaero ex is quis assequor is discipulis respondeo ut is suus sponte facio qui cogo facio lex ergo ille civis qui is cogo omnis imperium lex poena qui vix paucus persuadeo oratio philosophus possum etiam is qui ille disputo ipse sum praefero doctor qui sum enim iste oratio tam exquaero qui sum antepono bene constituo civitas publicus ius et mos equidem qui ad modus urbs magnus atque imperiosus ut appello ennius viculis et castellum praefero puto sic is qui hic urbs consilium atque auctoritas praesum is qui omnis negotium publicus expers sum longus duco sapientia ipse sum antepono et quoniam magnus rapio ad ops augeo genus humanus studeo noster consilium et labor tueor et opulens vita homo reddo et ad hic voluptas ipse natura stimulus incito teneo is cursus qui semper sum bonus quisque neque is signum audio qui receptus cano ut is etiam revoco qui iam procedo


Sed neque his contentus sum, quae de ista consultatione scripta nobis summi ex Graecia sapientissimique homines reliquerunt, neque ea, quae mihi videntur, anteferre illis audeo. Quam ob rem peto a vobis, ut me sic audiatis, neque ut omnino expertem Graecarum rerum neque ut eas nostris in hoc praesertim genere anteponentem, sed ut unum e togatis patris diligentia non inliberaliter institutum studioque discendi a pueritia incensum, usu tamen et domesticis praeceptis multo magis eruditum quam litteris.

sed neque hic contineo sum qui de iste consultatio scribo nos superus ex graecia sapio homo relinquo neque is qui ego video antefero ille audeo quam ob res peto ab tu ut ego sic audio neque ut omnino expers graecaris res neque ut is noster in hic praesertim genus antepono sed ut unus e togatus pater diligentia non illiberalis institus studium disco ab pueritia incendo usus tamen et domesticus praecipio multus magis erudio quam littera


Hic Laelius: Scio tibi ita placere, Africane; saepe enim ex te audivi; sed tamen, nisi molestum est, ex tribus istis modis rerum publicarum velim scire quod optimum iudices. Nam vel profuerit aliquod ad cog

hic laelius scio tu ita placeo africanus saepe enim ex tu audio sed tamen nisi molestus sum ex tres iste modus res publicaris volo scio qui bonus iudex nam vel prosum aliqui ad cog


Is dicere solebat ob hanc causam praestare nostrae civitatis statum ceteris civitatibus, quod in illis singuli fuissent fere, qui suam quisque rem publicam constituissent legibus atque institutis suis, ut Cretum Minos, Lacedaemoniorum Lycurgus, Atheniensium, quae persaepe commutata esset, tum Theseus, tum Draco, tum Solo, tum Clisthenes, tum multi alii, postremo exsanguem iam et iacentem doctus vir Phalereus sustentasset Demetrius, nostra autem res publica non unius esset ingenio, sed multorum, nec una hominis vita, sed aliquot constituta saeculis et aetatibus. Nam neque ullum ingenium tantum extitisse dicebat, ut, quem res nulla fugeret, quisquam aliquando fuisset, neque cuncta ingenia conlata in unum tantum posse uno tempore providere, ut omnia complecterentur sine rerum usu ac vetustate.

is dico soleo ob hic causa praesto noster civitas status ceterus civitas qui in ille singuli sum fere qui suus quisque res publicus constituo lex atque institus suus ut cres minos lacedaemonius lycurgus atheniensis qui persaepe commuto sum tum theseus tum draco tum solum tum clisthenes tum multus alius postremo exsanguis iam et iaceo doceo vir phalereus sustento demetrius noster autem res publicus non unus sum ingenium sed multus neque unus homo vito sed aliquot constituo saeculis et aetas nam neque ullus ingenium tantus extitisse dico ut qui res nullus fugio quisquam aliquando sum neque cunctus ingenium confero in unus tantus possum unus tempus provideo ut omnis complector sine res usus atque vetustas


Quis enim putare vere potest plus egisse Dionysium tum, cum omnia moliendo eripuerit civibus suis libertatem, quam eius civem Archimedem, cum istam ipsam sphaeram, nihil cum agere videretur, effecerit? quis autem non magis solos esse, qui in foro turbaque, quicum conloqui libeat, non habeant, quam qui nullo arbitro vel secum ipsi loquantur vel quasi doctissimorum hominum in concilio adsint, cum eorum inventis scriptisque se oblectent? Quis vero divitiorem quemquam putet quam eum, cui nihil desit, quod quidem natura desideret, aut potentiorem quam illum, qui omnia, quae expetat, consequatur, aut beatiorem, quam qui sit omni perturbatione animi liberatus, aut firmiore fortuna, quam qui ea possideat, quae secum, ut aiunt, vel e naufragio possit ecferre? Quod autem imperium, qui magistratus, quod regnum potest esse praestantius quam despicientem omnia humana et inferiora sapientia ducentem nihil umquam nisi sempiternum et divinum animo volutare? cui persuasum sit appellari ceteros homines, esse solos eos, qui essent politi propriis humanitatis artibus;

quis enim puto verus possum multus ago dionysius tum cum omnis molio eripio civis suus libertas quam is civis archimedes cum iste ipse sphaera nihil cum ago video efficio quis autem non magis solus sum qui in forum turbo qui colloquium libet non habeo quam qui nullus arbiter vel sui ipse loquor vel quasi doceo homo in concilio adsum cum is invenio scribo sui oblecto quis verus divitiorem quisquam puto quam is qui nihil desum qui quidem natura desidero aut potens quam ille qui omnis qui expeto consequor aut beatus quam qui sum omnis perturbatio animus libero aut firmus fortuna quam qui is possideo qui sui ut aio vel e naufragium possum ecferre qui autem imperium qui magistratus qui regnum possum sum praesto quam despicio omnis humanus et inferus sapientia duco nihil umquam nisi sempiternus et divinus animus volutaris qui persuadeo sum appello ceterus homo sum solus is qui sum polio proprius humanitas ars


gratiam. Quam commode ordines discripti, aetates, classes, equitatus, in quo suffragia sunt etiam senatus, nimis multis iam stulte hanc utilitatem tolli cupientibus, qui novam largitionem quaerunt aliquo plebei scito reddendorum equorum.

gratia quam commodus ordo discribo aetas classis equito in quo suffragium sum etiam senatus nimis multus iam stultus hic utilitas tollo cupio qui novus largitio quaero aliquis plebes scio reddo equus


Atque haec quidem, ut supra dixi, veteris sunt Graeciae. Coloniarum vero quae est deducta a Graiis in Asiam, Thracam, Italiam, Siciliam, Africam praeter unam Magnesiam, quam unda non adluat? Ita barbarorum agris quasi adtexta quaedam videtur ora esse Graeciae; nam e barbaris quidem ipsis nulli erant antea maritumi praeter Etruscos et Poenos, alteri mercandi causa, latrocinandi alteri. Quae causa perspicua est malorum commutationumque Graeciae propter ea vitia maritimarum urbium, quae ante paulo perbreviter adtigi. Sed tamen in his vitiis inest illa magna commoditas, et, quod ubique genitum est, ut ad eam urbem, quam incolas, possit adnare, et rursus ut id, quod agri efferant sui, quascumque velint in terras, portare possint ac mittere.

atque hic quidem ut supra dico veto sum graecia coloniaris verus qui sum deduco ab graius in asia thraca italia sicilia africa praeter unus magnesia quam unda non adluo ita barbarus ager quasi adtexta quidam video os sum graecia nam e barbaris quidem ipse nullus sum antea maritumi praeter etrusci et poeni alter mercor causa latrocinor alter qui causa perspicuus sum malus commutatio graecia propter is vitio maritimaris urbs qui ante paulus perbrevis adtigi sed tamen in hic vitium insum ille magnus commoditas et qui ubique gigno sum ut ad is urbs quam incolo possum adnaris et rursus ut is qui ager effero suus quicumque volo in terra porto possum atque mitto


Tum Africanus: Sentio, inquit, te sedem etiam nunc hominum ac domum contemplari; quae si tibi parva, ut est, ita videtur, haec caelestia semper spectato, illa humana contemnito. Tu enim quam celebritatem sermonis hominum aut quam expetendam consequi gloriam potes? Vides habitari in terra raris et angustis in locis et in ipsis quasi maculis, ubi habitatur, vastas solitudines interiectas, eosque, qui incolunt terram, non modo interruptos ita esse, ut nihil inter ipsos ab aliis ad alios manare possit, sed partim obliquos, partim transversos, partim etiam adversos stare vobis; a quibus expectare gloriam certe nullam potestis.

tum africanus sentius inquam tu sedes etiam nunc homo atque domus contemplaris qui si tu parvus ut sum ita video hic caelestis semper specto ille humanus contemno tu enim quam celebritas sermo homo aut quam expeto consequor gloria possum video habitaris in terra raris et angustus in locus et in ipse quasi maculis ubi habito vasto solitudo interjacio is qui incolo terra non modo interrumpo ita sum ut nihil inter ipse ab alius ad alius manaris possum sed pars obliquus pars transverto pars etiam adverro sto tu ab qui expecto gloria certus nullus possum


Venio nunc ad tertium genus illud, in quo esse videbuntur fortasse angustiae. Cum per populum agi dicuntur et esse in populi potestate omnia, cum, de quocumque volt, supplicium sumit multitudo, cum agunt, rapiunt, tenent, dissipant, quae volunt, potesne tum, Laeli, negare rem esse illam publicam? cum populi sint omnia, quoniam quidem populi esse rem volumus rem publicam. Tum Laelius: Ac nullam quidem citius negaverim esse rem publicam, quam istam, quae tota ....... p.pu......... ni.s.ls.. ..... mo.....obis non placuit Syracusis fuisse rem publicam neque Agrigenti neque Athenis, cum essent tyranni, nec hic, cum decemviri; nec video, qui magis in multitudinis dominatu rei publicae nomen appareat, quia primum mihi populus non est, ut tu optime definisti, Scipio, nisi qui consensu iuris continetur, sed est tam tyrannus iste conventus, quam si esset unus, hoc etiam taetrior, quia nihil ista, quae populi speciem et nomen imitatur, immanius belua est. Nec vero convenit, cum furiosorum bona legibus in adgnatorum potestate sint, quod eorum iam

venio nunc ad tertius genus ille in quo sum video fortasse angustia cos per populus ago dico et sum in populus potestas omnis cum de quicumque volo supplicium sumo multitudo cum ago rapio teneo dissipant qui volo possum tum laelis nego res sum ille publicus cum populus sum omnis quoniam quidem populus sum res volo res publicus tum laelius atque nullus quidem cieo nego sum res publicus quam iste qui totus p pu ni senatus ls mo obeo non placeo syracusae sum res publicus neque agrigentum neque athenae cum sum tyrannus neque hic cum decemviri neque video qui magis in multitudo dominor res publicus nomen appareo quia primus ego populus non sum ut tu optume definio scipio nisi qui consensus ius contineo sed sum tam tyrannus iste convenio quam si sum unus hic etiam taeter quia nihil iste qui populus species et nomen imito immanis belua sum neque verus convenio cum furiosor bonus lex in adgnator potestas sum qui is iam


Sic, quoniam plura beneficia continet patria et est antiquior parens quam is, qui creavit, maior ei profecto quam parenti debetur gratia.

sic quoniam multus beneficium contineo patria et sum antiquus parens quam is qui creo magnus is profecto quam parens debeo gratia


maiores nostros et probavisse maxime et retinuisse sapientissime iudico.

magnus noster et probo magnus et retineo sapio judico


Videsne illam urbem, quae parere populo Romano coacta per me renovat pristina bella nec potest quiescere? (ostendebat autem Karthaginem de excelso et pleno stellarum illustri et claro quodam loco) ad quam tu oppugnandam nunc venis paene miles. Hanc hoc biennio consul evertes, eritque cognomen id tibi per te partum, quod habes adhuc a nobis hereditarium. Cum autem Karthaginem deleveris, triumphum egeris censorque fueris et obieris legatus Aegyptum, Syriam, Asiam, Graeciam, deligere iterum consul absens bellumque maximum conficies, Numantiam excindes. Sed cum eris curru in Capitolium invectus, offendes rem publicam consiliis perturbatam nepotis mei.

video ille urbs qui pareo populus romanus cogo per ego renovo pristinus bellum neque possum quiesco ostendo autem karthago de excelsum et plenus stella illustris et clarus quidam locus ad quam tu oppugno nunc venio paene miles hic hic biennium consul everto sum cognomen is tu per tu pario qui habeo adhuc ab nos hereditarius cos autem karthago deleo triumphus ago censor sum et obeo legatus aegyptus syria asia graecia deligo iterum consul absum bellus magnus confacio numantia excindes sed cum sum currus in capitolium inveho offendo res publicus consilium perturbo nepos meus


Nam aequabilitas quidem iuris, quam amplexantur liberi populi, neque servari potest (ipsi enim populi, quamvis soluti ecfrenatique sint, praecipue multis multa tribuunt, et est in ipsis magnus dilectus hominum et dignitatum), eaque, quae appellatur aequabilitas, iniquissima est. Cum enim par habetur honos summis et infimis, qui sint in omni populo necesse est, ipsa aequitas iniquissima est; quod in iis civitatibus, quae ab optimis reguntur, accidere non potest. Haec fere, Laeli, et quaedam eiusdem generis ab iis, qui eam formam rei publicae maxime laudant, disputari solent.

nam aequabilitas quidem ius quam amplexor liber populus neque servaris possum ipse enim populus quivis soluo ecfrenatique sum praecipuus multus multus tribuo et sum in ipse magnus delectus homo et dignitas is qui appello aequabilitas iniquus sum cos enim par habeo honor summus et infimus qui sum in omnis populus necesse sum ipse aequitas iniquus sum qui in is civitas qui ab bonus rego accido non possum hic fere laelis et quidam idem genus ab is qui is forma res publicus magnus laudo disputaris soleo


et reperiret et tueretur, alter autem de ipsa iustitia quattuor implevit sane grandis libros. Nam ab Chrysippo nihil magnum nec magnificum desideravi, qui suo quodam more loquitur, ut omnia verborum momentis, non rerum ponderibus examinet. Illorum fuit heroum eam virtutem, quae est una, si modo est, maxime munifica et liberalis, et quae omnis magis quam sepse diligit, aliis nata potius quam sibi, excitare iacentem et in illo divino solio non longe a sapientia conlocare.

et reperio et tueor alter autem de ipse iustitia quattuor impleo sanus grandis liber nam ab chrysippus nihil magnus neque magnificus desidero qui suus quidam mos loquor ut omnis verbum momentum non res pondus examino ille sum heros is virtus qui sum unus si modo sum magnus munificus et liberalis et qui omnis magis quam sepse diligo alius nata potis quam sui excitaris iaceo et in ille divino solium non longus ab sapientia conlocaris


Ex quo intellegi regiis annis dinumeratis potest anno fere centesimo et quadragesimo post mortem Numae primum Italiam Pythagoram attigisse; neque hoc inter eos, qui diligentissime persecuti sunt temporum annales, ulla est umquam in dubitatione versatum. Di inmortales, inquit Manilius, quantus iste est hominum et quam inveteratus error! Ac tamen facile patior non esse nos transmarinis nec inportatis artibus eruditos, sed genuinis domesticisque virtutibus.

ex quo intellego regius annus dinumero possum annus fere centesimus et quadragesimus post mors numa primus italia pythagoras attingo neque hic inter is qui diligens persequor sum tempus annal ullus sum umquam in dubitatio verso deus inmortal inquam manilius quantus iste sum homo et quam invetero error atque tamen facilis patior non sum nos transmarinus neque inportas ars erudio sed genuinus domesticus virtus


quae sanguine alitur, quae in omni crudelitate sic exultat, ut vix hominum acerbis funeribus satietur. cupido autem et expetenti et lubidinoso et volutabundo in voluptatibus. quartaque anxitudo prona ad luctum et maerens semperque ipsa se sollicitans. esse autem angore, esse miseria adflictas aut abiectas timiditate et ignavia. Ut auriga indoctus e curru trahitur, opteritur, laniatur, eliditur.

qui sanguis alo qui in omnis crudelitas sic exultat ut vix homo acerbus funus satio cupido autem et expeto et libidinosus et volutabundus in voluptas quartum anxitudo pronus ad luctus et maereo semper ipse sui sollicito sum autem angor sum miseria affligo aut abicio timiditas et ignavia ut aurigo indoctus e currus traho opteritur lanio elido


deterrimus et ex hac vel optimatium vel factiosa tyrannica illa vel regia vel etiam persaepe popularis, itemque ex ea genus aliquod ecflorescere ex illis, quae ante dixi, solet, mirique sunt orbes et quasi circumitus in rebus publicis commutationum et vicissitudinum; quos cum cognosse sapientis est, tum vero prospicere inpendentis in gubernanda re publica moderantem cursum atque in sua potestate retinentem magni cuiusdam civis et divini paene est viri. Itaque quartum quoddam genus rei publicae maxime probandum esse sentio, quod est ex his, quae prima dixi, moderatum et permixtum tribus.

deterior et ex hic vel optimas vel factiosus tyrannicus ille vel regius vel etiam persaepe popularis ito ex is genus aliqui ecflorescere ex ille qui ante dico soleo mirus sum orbo et quasi circumeo in res publicus commutatio et vicissitudo qui cum cogo sapio sum tum verus prospicio inpendeo in guberno res publicus modero cursus atque in suus potestas retineo magnus quidam civis et divinus paene sum vir itaque quartus quidam genus res publicus magnus probo sum sentio qui sum ex hic qui primus dico modero et permisceo tres


et vehiculis tarditati, eademque cum accepisset homines inconditis vocibus inchoatum quiddam et confusum sonantes, incidit has et distinxit in partis et ut signa quaedam sic verba rebus inpressit hominesque antea dissociatos iucundissimo inter se sermonis vinclo conligavit. A simili etiam mente vocis, qui videbantur infiniti, soni paucis notis inventis sunt omnes signati et expressi, quibus et conloquia cum absentibus et indicia voluntatum et monumenta rerum praeteritarum tenerentur. Accessit eo numerus, res cum ad vitam necessaria, tum una inmutabilis et aeterna; quae prima inpulit etiam, ut suspiceremus in caelum nec frustra siderum motus intueremur dinumerationibusque noctium ac dierum

et vehiculis tarditas idem cum accipio homo inconditus vox incoho quidam et confundo sono incido hic et distinguo in pars et ut signum quidam sic verbum res inpremo homo antea dissocio jucundus inter sui sermo vinclum conligo ab similis etiam mens vox qui video infinitus sonus paucus nosco invenio sum omnis signo et exprimo qui et colloquium cum absum et indicium voluntas et monumentum res praeteritaris teneo accedo is numerus res cum ad vita necessarius tum unus inmutabilis et aeternus qui primus inpello etiam ut suspicio in caelum neque frustra sidus moueo intueor dinumeratio nox atque dies


se non putare idem esse arietis et P. Africani bonum.

sui non puto idem sum aries et p africanus bonus


Cum in Africam venissem M'. Manilio consuli ad quartam legionem tribunus, ut scitis, militum, nihil mihi fuit potius, quam ut Masinissam convenirem regem, familiae nostrae iustis de causis amicissimum. Ad quem ut veni, conplexus me senex conlacrimavit aliquantoque post suspexit ad caelum et: Grates, inquit, tibi ago, summe Sol, vobisque, reliqui Caelites, quod, ante quam ex hac vita migro, conspicio in meo regno et his tectis P. Cornelium Scipionem, cuius ego nomine ipso recreor; itaque numquam ex animo meo discedit illius optimi atque invictissimi viri memoria. Deinde ego illum de suo regno, ille me de nostra re publica percontatus est, multisque verbis ultro citroque habitis ille nobis consumptus est dies.

cos in africa venio m manilius consul ad quartus legio tribunus ut scio miles nihil ego sum potis quam ut masinissa convenio rex familia noster iustus de causa amicus ad qui ut venio complector ego senex conlacrimo aliqua post suspicio ad caelum et grates inquam tu ago summus sol tu reliquus caelites qui ante quam ex hic vito migro conspicio in meus regnum et hic tectum p cornelius scipio qui ego nomen ipse recreo itaque numquam ex animus meus discedo ille bonus atque invictus vir memoria deinde ego ille de suus regnum ille ego de noster res publicus percontor sum multa verbum ultro citer habeo ille nos consumo sum dies


Hoc sonitu oppletae aures hominum obsurduerunt; nec est ullus hebetior sensus in vobis, sicut, ubi Nilus ad illa, quae Catadupa nominantur, praecipitat ex altissimis montibus, ea gens, quae illum locum adcolit, propter magnitudinem sonitus sensu audiendi caret. Hic vero tantus est totius mundi incitatissima conversione sonitus, ut eum aures hominum capere non possint, sicut intueri solem adversum nequitis, eiusque radiis acies vestra sensusque vincitur. Haec ego admirans referebam tamen oculos ad terram identidem.

hic sonitus oppleo auris homo obsurdesco neque sum ullus hebetior sensus in tu sicut ubi nilus ad ille qui catadupa nomino praecipito ex alo mons is gens qui ille locus adcolo propter magnitudo sono sentio audio careo hic verus tantus sum totus mundus incito conversio sono ut is auris homo capio non possum sicut intueor sol adverro nequeo is radius acies vester sentio vincio hic ego admiror refero tamen oculus ad terra identidem


duodeviginti censu maximo. Deinde equitum magno numero ex omni populi summa separato relicuum populum distribuit in quinque classis senioresque a iunioribus divisit easque ita disparavit, ut suffragia non in multitudinis, sed in locupletium potestate essent, curavitque, quod semper in re publica tenendum est, ne plurimum valeant plurimi. Quae discriptio si esset ignota vobis, explicaretur a me; nunc rationem videtis esse talem, ut †equitum centuriae cum sex suffragiis et prima classis addita centuria, quae ad summum usum urbis fabris tignariis est data, lxxxviiii centurias habeat; quibus ex centum quattuor centuriis (tot enim reliquae sunt) octo solae si accesserunt, confecta est vis populi universa, relicuaque multo maior multitudo sex et nonaginta centuriarum neque excluderetur suffragiis, ne superbum esset, nec valeret nimis, ne esset periculosum.

duodeviginti census maximus deinde eques magnus numerus ex omnis populus summus separo relicuum populus distribuo in quinque classis seni ab iunioribus divido eo ita disparo ut suffragium non in multitudo sed in locuples potestas sum curo qui semper in res publicus teneo sum ne multus valeo plurimus qui discriptio si sum ignotus tu explico ab ego nunc ratio video sum talis ut eques centuria cum sex suffragium et primus classis addo centurio qui ad superus usus urbs faber tignarius sum do lxxxviiii centurio habeo qui ex centum quattuor centuria tot enim reliquus sum octo solus si accedo conficio sum volo populus universus relicuaque multus magnus multitudo sex et nonaginta centuriaris neque excludo suffragium ne superbus sum neque valeo nimis ne sum periculosus


Ex his ipsis cultis notisque terris num aut tuum aut cuiusquam nostrum nomen vel Caucasum hunc, quem cernis, transcendere potuit vel illum Gangen tranatare? Quis in reliquis orientis aut obeuntis solis ultimis aut aquilonis austrive partibus tuum nomen audiet? quibus amputatis cernis profecto quantis in angustiis vestra se gloria dilatari velit. Ipsi autem, qui de nobis loquuntur, quam loquentur diu?

ex hic ipse colo nosco terra num aut tuus aut quisquam nos nomen vel caucasus hic qui cerno transcendo possum vel ille ganges tranataris quis in reliquus orior aut obeo sol ulter aut aquilo auster pars tuus nomen audio qui amputas cerno profecto quantus in angustia vester sui gloria dilataris volo ipse autem qui de nos loquor quam loquor diu


Quod autem exemplo nostrae civitatis usus sum, non ad definiendum optimum statum valuit (nam id fieri potuit sine exemplo), sed ut civitate maxima reapse cerneretur quale esset id, quod ratio oratioque describeret. Sin autem sine ullius populi exemplo genus ipsum exquiris optimi status, naturae imagine utendum est nobis, quoniam tu hanc imaginem urbis et populi ni

qui autem exemplum noster civitas utor sum non ad definio bonus status valeo nam is fio possum sine exemplum sed ut civitas maximus reapse cerno qualis sum is qui ratio oratio describo sin autem sine ullus populus exemplum genus ipse exquiro bonus status natura imago utor sum nos quoniam tu hic imago urbs et populus ni


Ecquid ergo primum mutis tribuemus beluis? non enim mediocres viri, sed maxumi et docti, Pythagoras et Empedocles, unam omnium animantium condicionem iuris esse denuntiant clamantque inexpiabilis poenas impendere iis, a quibus violatum sit animal. Scelus est igitur nocere bestiae, quod scelus qui velit

ecquis ergo primus mutus tribuo belua non enim mediocris vir sed magnus et doceo pythagoras et empedocles unus omnis animo condicio ius sum denuntio clamo inexpiabilis poena impendeo is ab qui violo sum animal scelus sum igitur noceo bestia qui scelus qui volo


Statu esse optimo constitutam rem publicam, quae ex tribus generibus illis, regali et optumati et populari, confusa modice nec puniendo inritet animum inmanem ac ferum.

status sum bonus constituo res publicus qui ex tres genus ille regal et optumati et populor confundo modicus neque punior irrito animus immanis atque ferus


idque ipsa natura non invitaret solum, sed etiam cogeret.

is ipse natura non invito solus sed etiam cogo


Atqui multo id facilius cognosces, inquit Africanus, si progredientem rem publicam atque in optimum statum naturali quodam itinere et cursu venientem videris; quin hoc ipso sapientiam maiorum statues esse laudandam, quod multa intelleges etiam aliunde sumta meliora apud nos multo esse facta, quam ibi fuissent, unde huc translata essent atque ubi primum extitissent, intellegesque non fortuito populum Romanum, sed consilio et disciplina confirmatum esse nec tamen adversante fortuna.

atqui multus is facilis cognosco inquam africanus si progredio res publicus atque in bonus status natural quidam iter et cursus venio video quin hic ipse sapientia magnus statuo sum laudo qui multus intellego etiam aliunde sumta bonus apud nos multus sum facio quam ibi sum unde huc transfero sum atque ubi primus extitissent intellego non fortuitus populus romanus sed consilium et disciplina confirmo sum neque tamen adverso fortuna


Tum Mucius: Quid esse igitur censes, Laeli, discendum nobis, ut istud efficere possimus ipsum, quod postulas? Eas artis, quae efficiant, ut usui civitati simus; id enim esse praeclarissimum sapientiae munus maximumque virtutis vel documentum vel officium puto. Quam ob rem, ut hae feriae nobis ad utilissimos rei publicae sermones potissimum conferantur, Scipionem rogemus, ut explicet, quem existimet esse optimum statum civitatis. Deinde alia quaeremus; quibus cognitis spero nos ad haec ipsa via perventuros earumque rerum rationem, quae nunc instant, explicaturos.

tum mucius quis sum igitur censeo laelis disco nos ut iste efficio possum ipse qui postulo is ars qui efficio ut usus civitas sum is enim sum praeclarus sapientia munus magnus virtus vel documentum vel officium puto quam ob res ut hic feriae nos ad utilis res publicus sermo potis confero scipio rogo ut explico qui existimo sum bonus status civitas deinde alius quaero qui cognosco spero nos ad hic ipse via pervenio is res ratio qui nunc insto explicaturos


Hinc enim illa et apud Graecos exempla, Miltiadem, victorem domitoremque Persarum, nondum sanatis volneribus iis, quae corpore adverso in clarissima victoria accepisset, vitam ex hostium telis servatam in civium vinclis profudisse, et Themistoclem patria, quam liberavisset, pulsum atque proterritum non in Graeciae portus per se servatos, sed in barbariae sinus confugisse, quam adflixerat; nec vero levitatis Atheniensium crudelitatisque in amplissimos civis exempla deficiunt; quae nata et frequentata apud illos etiam in gravissumam civitatem nostram dicuntur redundasse;

hinc enim ille et apud graeci exemplum miltiades victor domitor persaris nondum sano vulnus is qui corpus adverso in clarus victoria accipio vita ex hostis telum servo in civis vinclum profundo et themistoclem patria quam libero pello atque proterreo non in graecia portus per sui servo sed in barbaria sinus confugio quam affligo neque verus levitas atheniensis crudelitas in amplus civis exemplum deficio qui nata et frequento apud ille etiam in gravis civitas noster dico redundo


postremo iure etiam optimo omnibus miserrimus esse videatur, contra autem ille improbus laudetur, colatur, ab omnibus diligatur, omnes ad eum honores, omnia imperia, omnes opes, omnes undique copiae conferantur, vir denique optimus omnium existimatione et dignissimus omni fortuna optima iudicetur, quis tandem erit tam demens, qui dubitet, utrum se esse malit?

postremo ius etiam bonus omnis miser sum video contra autem ille improbus laudo colo ab omnis diligo omnis ad is honor omnis imperium omnis ops omnis undique copia confero vir denique bonus omnis existimatio et dignus omnis fortuna bonus judico quis tandem sum tam demens qui dubito utrum sui sum malo


Si fas endo plagas caelestum ascendere cuiquam est, Mi soli caeli maxima porta patet, Est vero, Africane; nam et Herculi eadem ista porta patuit.

si fas endo plaga caelestum ascendo quisquam sum ego solus caelum maximus porto pateo sum verus africanus nam et herculis idem iste porto pateo


Et Scipio: Est omnino, cum de illo genere rei publicae, quod maxime probo, quae sentio, dixero, accuratius mihi dicendum de commutationibus rerum publicarum, etsi minime facile eas in ea re publica futuras puto. Sed huius regiae prima et certissima est illa mutatio: Cum rex iniustus esse coepit, perit illud ilico genus, et est idem ille tyrannus, deterrimum genus et finitimum optimo; quem si optimates oppresserunt, quod ferme evenit, habet statum res publica de tribus secundarium; est enim quasi regium, id est patrium consilium populo bene consulentium principum. Sin per se populus interfecit aut eiecit tyrannum, est moderatior, quoad sentit et sapit, et sua re gesta laetatur tuerique vult per se constitutam rem publicam. Si quando aut regi iusto vim populus attulit regnove eum spoliavit aut etiam, id quod evenit saepius, optimatium sanguinem gustavit ac totam rem publicam substravit libidini suae (cave putes autem mare ullum aut flammam esse tantam, quam non facilius sit sedare quam effrenatam insolentia multitudinem), tum fit illud, quod apud Platonem est luculente dictum, si modo id exprimere Latine potuero; difficile factu est, sed conabor tamen.

et scipio sum omnino cum de ille genus res publicus qui magnus probo qui sentio dico accuro ego dico de commutatio res publicaris etsi paruus facilis is in is res publicus sum puto sed hic regia primus et certus sum ille mutatio cos rex injustus sum coepio pereo ille ilico genus et sum idem ille tyrannus deterior genus et finitimus bonus qui si optimas opprimo qui ferme evenio habeo status res publicus de tres secundarius sum enim quasi regius is sum patrius consilium populus bene consulo princeps sin per sui populus interfacio aut eicio tyrannus sum moderatus quoad sentio et sapio et suus res gero laeto tueor volo per sui constituo res publicus si quando aut rex justus vis populus affero regno is spolio aut etiam is qui evenio saepis optimas sanguis gusto atque totus res publicus substerno libido suus caveo puto autem mare ullus aut flamma sum tantus quam non facilis sum sedaris quam effreno insolentia multitudo tum fio ille qui apud plato sum luculentus dico si modo is exprimo latinum possum difficilis factus sum sed conor tamen


Considerate nunc, cetera quam sint provisa sapienter ad illam civium beate et honeste vivendi societatem; ea est enim prima causa coeundi, et id hominibus effici ex re publica debet partim institutis, alia legibus. Principio disciplinam puerilem ingenuis, de qua Graeci multum frustra laborarunt, et in qua una Polybius noster hospes nostrorum institutorum neglegentiam accusat, nullam certam aut destinatam legibus aut publice expositam aut unam omnium esse voluerunt. Nam

considero nunc ceterus quam sum provideo sapienter ad ille civis beatus et honestus vivo societas is sum enim primus causa coeo et is homo efficio ex res publicus debeo pars institus alius lex principium disciplina puerilis ingenuus de qui graecum multus frustra laboro et in qui unus polybius noster hospes noster institutor neglegentia accuso nullus certus aut destino lex aut publicus expono aut unus omnis sum volo nam


Tum Philus: Nihil novi vobis adferam, neque quod a me sit cogitatum aut inventum; nam memoria teneo C. Sulpicium Gallum, doctissimum, ut scitis, hominem, cum idem hoc visum diceretur et esset casu apud M. Marcellum, qui cum eo consul fuerat, sphaeram, quam M. Marcelli avus captis Syracusis ex urbe locupletissima atque ornatissima sustulisset, cum aliud nihil ex tanta praeda domum suam deportavisset, iussisse proferri; cuius ego sphaerae cum persaepe propter Archimedi gloriam nomen audissem, speciem ipsam non sum tanto opere admiratus; erat enim illa venustior et nobilior in volgus, quam ab eodem Archimede factam posuerat in templo Virtutis Marcellus idem.

tum philus nihil nosco tu affero neque qui ab ego sum cogitas aut invenio nam memoria teneo que sulpicius gallus doceo ut scio homo cum idem hic video dico et sum casus apud m marcellus qui cum is consul sum sphaera quam m marcellus avus capio syracusae ex urbs locupletissima atque orno tollo cum alius nihil ex tantus praeda domus suus deporto iubeo profero qui ego sphaera cum persaepe propter archimedes gloria nomen audio species ipse non sum tantus opus admiror sum enim ille venustus et nobilior in vulgus quam ab idem archimedes facio pono in templum virtus marcellus idem


Quaero, si duo sint, quorum alter optimus vir, aequissimus, summa iustitia, singulari fide, alter insigni scelere et audacia, et si in eo sit errore civitas, ut bonum illum virum sceleratum, facinorosum, nefarium putet, contra autem, qui sit improbissimus, existimet esse summa probitate ac fide, proque hac opinione omnium civium bonus ille vir vexetur, rapiatur, manus ei denique adferantur, effodiantur oculi, damnetur, vinciatur, uratur, exterminetur egeat,

quaero si duo sum qui alter bonus vir aequus summus iustitia singularis fides alter insignio scelus et audacia et si in is sum error civitas ut bonus ille vir scelero facinorosus nefarius puto contra autem qui sum improbus existimo sum summus probitas atque fides pro hic opinio omnis civis bonus ille vir vexo rapio manus is denique affero effodio oculus damno vincio uro extermino egeo


Illa autem exceptio cui probari tandem potest, quod negant sapientem suscepturum ullam rei publicae partem, extra quam si eum tempus et necessitas coegerit? quasi vero maior cuiquam necessitas accidere possit, quam accidit nobis; in qua quid facere potuissem, nisi tum consul fuissem? Consul autem esse qui potui, nisi eum vitae cursum tenuissem a pueritia, per quem equestri loco natus pervenirem ad honorem amplissimum? Non igitur potestas est ex tempore, aut cum velis, opitulandi rei publicae, quamvis ea prematur periculis, nisi eo loco sis, ut tibi id facere liceat.

ille autem exceptio qui probaris tandem possum qui nego sapio suscipio ullus res publicus pars extra quam si is tempus et necessitas cogo quasi verus magnus quisquam necessitas accido possum quam accido nos in qui quis facio possum nisi tum consul sum consul autem sum qui possum nisi is vita cursus teneo ab pueritia per qui equester locus nascor pervenio ad honor amplus non igitur potestas sum ex tempus aut cum velis opitulo res publicus quivis is premo periculum nisi is locus sum ut tu is facio licet


Quicumque epulis et conviviis et sumptibus existimationem hominum sibi conciliant, palam ostendunt sibi verum decus, quod ex virtute ac dignitate nascitur, deficere.

quicumque epulis et convivium et sumptus existimatio homo sui concilio palam ostendo sui verus decus qui ex virtus atque dignitas nascor deficio


nitito


nudari puberem. Ita sunt alte repetita quasi fundamenta quaedam verecundiae. Iuventutis vero exercitatio quam absurda in gymnasiis! quam levis epheborum illa militia! quam contrectationes et amores soluti et liberi! mitto apud Eleos et Thebanos, apud quos in amore ingenuorum libido etiam permissam habet et solutam licentiam; Lacedaemonii ipsi, cum omnia concedunt in amore iuvenum praeter stuprum, tenui sane muro dissaepiunt id, quod excipiunt; conplexus enim concubitusque permittunt palliis interiectis. Hic Laelius: Praeclare intellego, Scipio, te in iis Graeciae disciplinis, quas reprendis, cum populis nobilissimis malle quam cum tuo Platone luctari, quem ne attingis quidem, praesertim cum

nudaris pubes ita sum altus repeto quasi fundamentum quidam verecundia iuventus verus exercitatio quam absurdus in gymnasium quam levis ephebus ille militia quam contrectatio et amor soluo et liber mitto apud elei et thebani apud qui in amor ingenuus libido etiam permitto habeo et solvo licentia lacedaemonius ipse cum omnis concedo in amor juvenis praeter stuprum tenuis sanus murus dissaepio is qui excipio complector enim concubo permitto pallium interjacio hic laelius praeclaris intellego scipio tu in is graecia disciplina qui reprehendo cum populus nobilis malo quam cum tuus plato luctaris qui ne attingo quidem praesertim cum


Ex quo intellegi potest permultis annis ante Homerum fuisse quam Romulum, ut iam doctis hominibus ac temporibus ipsis eruditis ad fingendum vix quicquam esset loci. Antiquitas enim recepit fabulas fictas etiam non numquam incondite, haec aetas autem iam exculta praesertim eludens omne, quod fieri non potest, respuit.

ex quo intellego possum permultus annus ante homerus sum quam romulis ut iam doceo homo atque tempus ipse erudio ad fingo vix quisquam sum locus antiquitas enim recipio fabula fingo etiam non numquam inconditus hic aetas autem iam excolo praesertim eludo omnis qui fio non possum respuo


Cur igitur deus homini, animus imperat corpori, ratio libidini ceterisque vitiosis animi partibus?

cur igitur deus homo animus impero corpus ratio libido ceter vitiosus animus pars


Agros vero et aedificia et pecudes et inmensum argenti pondus atque auri qui bona nec putare nec appellare soleat, quod earum rerum videatur ei levis fructus, exiguus usus, incertus dominatus, saepe etiam deterrimorum hominum inmensa possessio, quam est hic fortunatus putandus! cui soli vere liceat omnia non Quiritium, sed sapientium iure pro suis vindicare, nec civili nexo, sed communi lege naturae, quae vetat ullam rem esse cuiusquam nisi eius, qui tractare et uti sciat; qui inperia consulatusque nostros in necessariis, non in expetendis rebus, muneris fungendi gratia subeundos, non praemiorum aut gloriae causa adpetendos putet; qui denique, ut Africanum avum meum scribit Cato solitum esse dicere, possit idem de se praedicare, numquam se plus agere, quam nihil cum ageret, numquam minus solum esse, quam cum solus esset.

ager verus et aedificium et pecus et immensus argentum pondus atque aurum qui bonus neque puto neque appello soleo qui is res video is levis fructus exiguus utor incertus dominor saepe etiam deterior homo immensus possessio quam sum hic fortuno puto qui solus verus licet omnis non quiris sed sapiens ius pro suus vindicaris neque civilis necto sed communis lex natura qui veto ullus res sum quisquam nisi is qui tractaris et uti scio qui imperium consulatus noster in necessarius non in expeto res munus fungor gratia subeo non praemium aut gloria causa adpeto puto qui denique ut africanus avus meus scribo cato soleo sum dico possum idem de sui praedico numquam sui multus ago quam nihil cum ago numquam paruus solus sum quam cum solus sum


Est autem maritimis urbibus etiam quaedam corruptela ac demutatio morum; admiscentur enim novis sermonibus ac disciplinis et inportantur non merces solum adventiciae, sed etiam mores, ut nihil possit in patriis institutis manere integrum. Iam qui incolunt eas urbes, non haerent in suis sedibus, sed volucri semper spe et cogitatione rapiuntur a domo longius, atque etiam cum manent corpore, animo tamen exulant et vagantur. Nec vero ulla res magis labefactatam diu et Carthaginem et Corinthum pervertit aliquando quam hic error ac dissipatio civium, quod mercandi cupiditate et navigandi et agrorum et armorum cultum reliquerant.

sum autem maritimus urbs etiam quidam corruptela atque demutatio mos admisceo enim novus sermo atque disciplina et inporto non merces solus adventicius sed etiam mos ut nihil possum in patrius institus maneo integer iam qui incolo is urbs non haereo in suus sedes sed volucris semper spes et cogitatio rapio ab domus longus atque etiam cum maneo corpus animus tamen exulant et vago neque verus ullus res magis labefacto diu et carthago et corinthus perverto aliquando quam hic error atque dissipatio civis qui mercor cupiditas et navigo et ager et armus cultus relinquo


reliqui disseruerunt sine ullo certo exemplari formaque rei publicae de generibus et de rationibus civitatum; tu mihi videris utrumque facturus; es enim ita ingressus, ut, quae ipse reperias, tribuere aliis malis quam, ut facit apud Platonem Socrates, ipse fingere et illa de urbis situ revoces ad rationem, quae a Romulo casu aut necessitate facta sunt, et disputes non vaganti oratione, sed defixa in una re publica. Quare perge, ut instituisti; prospicere enim iam videor te reliquos reges persequente quasi perfectam rem publicam.

reliquus disseruerunt sine ullus certus exemplaris formo res publicus de genus et de ratio civitas tu ego video uterque facio sum enim ita ingredior ut qui ipse reperio tribuo alius malus quam ut facio apud plato socrates ipse fingo et ille de urbs sino revoco ad ratio qui ab romulus casus aut necessitas facio sum et disputo non vago oratio sed defigo in unus res publicus quaris pergo ut instituo prospicio enim iam video tu reliquus rex persequor quasi perficio res publicus


Mortuo rege Pompilio Tullum Hostilium populus regem interrege rogante comitiis curiatis creavit, isque de imperio suo exemplo Pompilii populum consuluit curiatim. Cuius excellens in re militari gloria magnaeque extiterunt res bellicae, fecitque idem et saepsit de manubiis comitium et curiam constituitque ius, quo bella indicerentur, quod per se iustissime inventum sanxit fetiali religione, ut omne bellum, quod denuntiatum indictumque non esset, id iniustum esse atque inpium iudicaretur. Et ut advertatis animum, quam sapienter iam reges hoc nostri viderint, tribuenda quaedam esse populo (multa enim nobis de eo genere dicenda sunt), ne insignibus quidem regiis Tullus nisi iussu populi est ausus uti. Nam ut sibi duodecim lictores cum fascibus anteire liceret

mortuus rex pompilius tullus hostilius populus rex interrego rogo comitium curiatus creo eo de imperium suus exemplum pompilius populus consulo curiatim qui excello in res militaris gloria magnus exsto res bellicus facio idem et saepio de manubiae comitium et curia constituo ius quo bellum indico qui per sui justus invenio sancio fetial religio ut omnis bellum qui denuntio indico non sum is iniustus sum atque impius judico et ut advertas animus quam sapienter iam rex hic noster video tribuo quidam sum populus multus enim nos de is genus dico sum ne insignis quidem regius tullus nisi iussus populus sum audeo uti nam ut sui duodecim lictor cum fascis anteeo licet


ut Carneadi respondeatis, qui saepe optimas causas ingenii calumnia ludificari solet.

ut carneades respondeo qui saepe bonus causa ingenium calumnia ludificaris soleo


Tum Philus: Non mihi videtur, inquit, quod hi venerunt, alius nobis sermo esse quaerendus, sed agendum accuratius et dicendum dignum aliquid horum auribus. Hic Laelius: Quid tandem agebatis, aut cui sermoni nos intervenimus? Quaesierat ex me Scipio, quidnam sentirem de hoc, quod duo soles visos esse constaret. Ain vero? Phile, iam explorata nobis sunt ea, quae ad domos nostras quaeque ad rem publicam pertineant? siquidem, quid agatur in caelo, quaerimus. Et ille: An tu ad domos nostras non censes pertinere scire, quid agatur et quid fiat domi? quae non ea est, quam parietes nostri cingunt, sed mundus hic totus, quod domicilium quamque patriam di nobis communem secum dederunt, cum praesertim, si haec ignoremus, multa nobis et magna ignoranda sint. Ac me quidem, ut hercule etiam te ipsum, Laeli, omnisque avidos sapientiae cognitio ipsa rerum consideratioque delectat.

tum philus non ego video inquam qui hic venio alius nos sermo sum quaero sed ago accuro et dico dignus aliquis hic auris hic laelius quis tandem ago aut qui sermo nos intervenio quaero ex ego scipio quisnam sentio de hic qui duo soleo video sum consto aio verus philis iam exploro nos sum is qui ad domus noster quisque ad res publicus pertineo siquidem quis ago in caelum quaero et ille an tu ad domus noster non censeo pertineo scio quis ago et quis fio domus qui non is sum quam paries noster cingo sed mundus hic totus qui domicilium quisque patria deus nos communis sui do cum praesertim si hic ignoro multus nos et magnus ignoro sum atque ego quidem ut herculis etiam tu ipse laelis omne avidus sapientia cognitio ipse res consideratio delecto


praeter Arcadas et Atheniensis, qui, credo, timentes hoc interdictum iustitiae ne quando existeret, commenti sunt se de terra tamquam hos ex arvis musculos extitisse.

praeter arcadas et atheniensis qui credo timeo hic interdictum justitia ne quando exsisto commentus sum sui de terra tamquam hic ex arvum musculus extitisse


Ceteras vero res publicas ne appellandas quidem putant iis nominibus, quibus illae sese appellari velint. Cur enim regem appellem Iovis optimi nomine hominem dominandi cupidum aut imperii singularis, populo oppresso dominantem, non tyrannum potius? tam enim esse clemens tyrannus quam inportunus potest; ut hoc populorum intersit, utrum comi domino an aspero serviant; quin serviant quidem, fieri non potest. Quo autem modo adsequi poterat Lacedaemo illa tum, cum praestare putabatur disciplina rei publicae, ut bonis uteretur iustisque regibus, cum esset habendus rex, quicumque genere regio natus esset? Nam optimatis quidem quis ferat, qui non populi concessu, sed suis comitiis hoc sibi nomen adrogaverunt? Qui enim iudicatur iste optimus? doctrina, artibus, studiis

ceterus verus res publicus ne appello quidem puto is nomen qui ille sui appello volo cur enim rex appello iuppiter bonus nomen homo dominor cupidus aut imperium singularis populus opprimo dominor non tyrannus potis tam enim sum clemens tyrannus quam importunus possum ut hic populus intersum utrum como dominus an asper servio quin servio quidem fio non possum quo autem modo assequor possum lacedaemo ille tum cum praesto puto disciplina res publicus ut bonus uto justus rex cum sum habeo rex quicumque genus regius nascor sum nam optimas quidem quis fero qui non populus concedo sed suus comitium hic sui nomen adrogo qui enim judico iste bonus doctrina ars studium


Quod ita cum sit, ex tribus primis generibus longe praestat mea sententia regium, regio autem ipsi praestabit id, quod erit aequatum et temperatum ex tribus optimis rerum publicarum modis. Placet enim esse quiddam in re publica praestans et regale, esse aliud auctoritati principum inpartitum ac tributum, esse quasdam res servatas iudicio voluntatique multitudinis. Haec constitutio primum habet aequabilitatem quandam magnam, qua carere diutius vix possunt liberi, deinde firmitudinem, quod et illa prima facile in contraria vitia convertuntur, ut existat ex rege dominus, ex optimatibus factio, ex populo turba et confusio, quodque ipsa genera generibus saepe conmutantur novis, hoc in hac iuncta moderateque permixta conformatione rei publicae non ferme sine magnis principum vitiis evenit. Non est enim causa conversionis, ubi in suo quisque est gradu firmiter collocatus et non subest, quo praecipitet ac decidat.

qui ita cum sum ex tres primus genus longus praesto meus sententia regius regius autem ipse praesto is qui sum aequo et tempero ex tres bonus res publicaris modus placeo enim sum quidam in res publicus praesto et regal sum alius auctoritas princeps inpartio atque tribuo sum quidam res servo iudicium voluntas multitudo hic constitutio primus habeo aequabilitas quidam magnus qui careo diu vix possum liber deinde firmitudo qui et ille primus facilis in contrarius vitio converto ut existat ex rex dominus ex optimas factio ex populus turba et confusio quisque ipse genus genus saepe conmuto novus hic in hic iungo modero permisceo conformatio res publicus non ferme sine magnus princeps vitium evenio non sum enim causa conversio ubi in suus quisque sum gradus firmiter colloco et non subsum quo praecipito atque decido


Provocationem autem etiam a regibus fuisse declarant pontificii libri, significant nostri etiam augurales, itemque ab omni iudicio poenaque provocari licere indicant xii tabulae conpluribus legibus; et quod proditum memoriae est, xviros, qui leges scripserint, sine provocatione creatos, satis ostenderit reliquos sine provocatione magistratus non fuisse; Luciique Valerii Potiti et M. Horatii Barbati, hominum concordiae causa sapienter popularium, consularis lex sanxit, ne qui magistratus sine provocatione crearetur; neque vero leges Porciae, quae tres sunt trium Porciorum, ut scitis, quicquam praeter sanctionem attulerunt novi.

provocatio autem etiam ab rex sum declaro pontificius liber significo noster etiam augural ito ab omnis iudicium poena provocaris licet indico duodecim tabula conpluribus lex et qui prodeo memoria sum xviros qui lex scribo sine provocatio creo satis ostendo reliquus sine provocatio magistratus non sum lucius valerius potitius et m horatius barbatus homo concordia causa sapienter popularis consularis lex sancio ne qui magistratus sine provocatio creo neque verus lex porcia qui tres sum tres porcius ut scio quisquam praeter sanctio affero nosco


neque insolens ostentatio neque oratio abhorrens a persona hominis gravissimi; rem enim magnam adsecutus est, quod hominibus perturbatis inanem religionem timoremque deiecerat.

neque insoleo ostentatio neque oratio abhorreo ab persono homo gravis res enim magnus assequor sum qui homo perturbo inanis religio timor deicio


qui rogo impositus revixisset multaque de inferis secreta narrasset haec, quae de animae immortalitate dicerentur caeloque, non somniantium philosophorum esse commenta nec fabulas incredibiles, quas Epicurei derident, sed prudentium coniecturas.

qui rogo impono revivo multo de inferi secerno narro hic qui de anima immortalitas dico caelo non somnio philosophus sum commento neque fabula incredibilis qui epicureus derideo sed prudens conicio


Hic Africanus: Puto nobis mox de instituendis et conservandis civitatibus aptiorem, Tubero, fore disserundi locum; de optimo autem statu equidem arbitrabar me satis respondisse ad id, quod quaesierat Laelius. Primum enim numero definieram genera civitatum tria probabilia, perniciosa autem tribus illis totidem contraria, nullumque ex eis unum esse optimum, sed id praestare singulis, quod e tribus primis esset modice temperatum.

hic africanus puto nos mox de instituo et conservo civitas aptus tubero sum dissero locus de bonus autem status equidem arbitror ego satis respondeo ad is qui quaero laelius primus enim numerus definio genus civitas tres probabilis perniciosus autem tres ille totidem contrarius nullus ex is unus sum bonus sed is praesto singuli qui e tres primus sum modicus tempero


Tum Laelius: Tuum vero, inquit, Scipio, ac tuum quidem unius. Quis enim te potius aut de maiorum dixerit institutis, cum sis clarissimis ipse maioribus? aut de optimo statu civitatis? quem si habemus, etsi ne nunc quidem, tum vero quis te possit esse florentior? aut de consiliis in posterum providendis, cum tu duobus huius urbis terroribus depulsis in omne tempus prospexeris?

tum laelius tuus verus inquam scipio atque tuus quidem unus quis enim tu potis aut de magnus dico institus cum sum clarus ipse magnus aut de bonus status civitas qui si habeo etsi ne nunc quidem tum verus quis tu possum sum floreo aut de consilium in posterus provideo cum tu duo hic urbs terror depello in omnis tempus prospicio


Itaque illa praeclara constitutio Romuli cum ducentos annos et viginti fere firma mansisset

itaque ille praeclarus constitutio romulis cum ducenti annus et viginti fere firmo maneo


fuisse sapientiam, tamen hoc in ratione utriusque generis interfuit, quod illi verbis et artibus aluerunt naturae principia, hi autem institutis et legibus. Pluris vero haec tulit una civitas, si minus sapientis, quoniam id nomen illi tam restricte tenent, at certe summa laude dignos, quoniam sapientium praecepta et inventa coluerunt. Atque etiam, quot et sunt laudandae civitates et fuerunt, quoniam id est in rerum natura longe maximi consilii, constituere eam rem publicam, quae possit esse diuturna, si singulos numeremus in singulas, quanta iam reperiatur virorum excellentium multitudo! Quodsi aut Italiae Latium aut eiusdem Sabinam aut Volscam gentem, si Samnium, si Etruriam, si magnam illam Graeciam conlustrare animo voluerimus, si deinde Assyrios, si Persas, si Poenos, si haec

sum sapientia tamen hic in ratio uterque genus intersum qui ille verbum et ars alo natura principia hic autem institus et lex multus verus hic fero unus civitas si paruus sapio quoniam is nomen ille tam restringo teneo at certus summus laus dignus quoniam sapiens praecipio et invenio colo atque etiam quot et sum laudo civitas et sum quoniam is sum in res natura longus magnus consilium constituo is res publicus qui possum sum diuturnus si singuli numero in singulus quantus iam reperio vir excello multitudo quodsi aut italia latius aut idem sabina aut volscus gens si samnium si etruria si magnus ille graecia conlustraris animus volo si deinde assyrii si persa si poeni si hic


Maximeque hoc in hominum doctorum oratione mihi mirum videri solet, quod, qui tranquillo mari gubernare se negent posse, quod nec didicerint nec umquam scire curaverint, iidem ad gubernacula se accessuros profiteantur excitatis maximis fluctibus. Isti enim palam dicere atque in eo multum etiam gloriari solent, se de rationibus rerum publicarum aut constituendarum aut tuendarum nihil nec didicisse umquam nec docere, earumque rerum scientiam non doctis hominibus ac sapientibus, sed in illo genere exercitatis concedendam putant. Quare qui convenit polliceri operam suam rei publicae tum denique, si necessitate cogantur? cum, quod est multo proclivius, nulla necessitate premente rem publicam regere nesciant. Equidem, ut verum esset sua voluntate sapientem descendere ad rationes civitatis non solere, sin autem temporibus cogeretur, tum id munus denique non recusare, tamen arbitrarer hanc rerum civilium minime neglegendam scientiam sapienti, propterea quod omnia essent ei praeparanda, quibus nesciret an aliquando uti necesse esset.

magnus hic in homo doctor oratio ego mirus video soleo qui qui tranquillus mare gubernaris sui nego possum qui neque disco neque umquam scio curo eo ad gubernaculum sui accedo profiteor excitas magnus fluctus iste enim palam dico atque in is multus etiam glorior soleo sui de ratio res publicaris aut constituendaris aut tuendaris nihil neque disco umquam neque doceo is res scientia non doceo homo atque sapio sed in ille genus exercitas concedo puto quaris qui convenio polliceor opera suus res publicus tum denique si necessitas cogo cum qui sum multus proclivis nullus necessitas premo res publicus rego nescio equidem ut verus sum suus voluntas sapio descendo ad ratio civitas non soleo sin autem tempus cogo tum is munus denique non recusaris tamen arbitror hic res civilis paruus neglego scientia sapio propterea qui omnis sum is praeparo qui nescio an aliquando uti necesse sum


Sardanapallus ille vitiis multo quam nomine ipso deformior.

sardanapallus ille vitium multus quam nomen ipse deformis


Sed quo sis, Africane, alacrior ad tutandam rem publicam, sic habeto: omnibus, qui patriam conservaverint, adiuverint, auxerint, certum esse in caelo definitum locum, ubi beati aevo sempiterno fruantur; nihil est enim illi principi deo, qui omnem mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius quam concilia coetusque hominum iure sociati, quae civitates appellantur; harum rectores et conservatores hinc profecti huc revertuntur.

sed quo sum africanus alacer ad tuto res publicus sic habeo omnis qui patria conservo adjuvo augeo certus sum in caelum definio locus ubi beati aevum sempiternus fruor nihil sum enim ille princeps deus qui omnis mundus rego qui quidem in terra fio accipio quam concilio coitus homo ius socio qui civitas appello haris rector et conservator hinc proficiscor huc revorto


Deinde equitatum ad hunc morem constituit, qui usque adhuc est retentus, nec potuit Titiensium et Rhamnensium et Lucerum mutare, cum cuperet, nomina, quod auctor ei summa augur gloria Attus Navius non erat. Atque etiam Corinthios video publicis equis adsignandis et alendis orborum et viduarum tributis fuisse quondam diligentis. Sed tamen prioribus equitum partibus secundis additis ↀ ⅠↃ ⅭⅭⅭ fecit equites numerumque duplicavit. Postea bello subegit Aequorum magnam gentem et ferocem et rebus populi Romani imminentem, idemque Sabinos cum a moenibus urbis reppulisset, equitatu fudit belloque devicit. Atque eundem primum ludos maximos, qui Romani dicti sunt, fecisse accepimus aedemque in Capitolio Iovi optimo maximo bello Sabino in ipsa pugna vovisse faciendam mortuumque esse, cum duodequadraginta regnavisset annos.

deinde equitas ad hic mos constituo qui usque adhuc sum retendo neque possum titiensis et rhamnensium et lucerum muto cum cupio nomen qui auctor is summus augur gloria attus navus non sum atque etiam corinthii video publicus equus adsigno et alo orbus et viduaris tribuo sum quondam diligo sed tamen prior eques pars secundus addo facio eques numerus duplico postea bellum subigo aequi magnus gens et ferox et res populus romanus immineo idem sabini cum ab moenia urbs repello equitatus fundo bellus devinco atque idem primus ludus magnus qui romanus dictum sum facio accipio aedes in capitolium iuppiter bonus maximus bellum sabinum in ipse pugno voveo facio morior sum cum duodequadraginta regno annus


Atque eius modi quiddam etiam bello illo maximo, quod Athenienses et Lacedaemonii summa inter se contentione gesserunt, Pericles ille, et auctoritate et eloquentia et consilio princeps civitatis suae, cum obscurato sole tenebrae factae essent repente Atheniensiumque animos summus timor occupavisset, docuisse civis suos dicitur, id quod ipse ab Anaxagora, cuius auditor fuerat, acceperat, certo illud tempore fieri et necessario, cum tota se luna sub orbem solis subiecisset; itaque, etsi non omni intermenstruo, tamen id fieri non posse nisi certo intermenstruo tempore. Quod cum disputando rationibusque docuisset, populum liberavit metu; erat enim tum haec nova et ignota ratio, solem lunae oppositu solere deficere, quod Thaletem Milesium primum vidisse dicunt. Id autem postea ne nostrum quidem Ennium fugit; qui ut scribit, anno trecentesimo quinquagesimo fere post Romam conditam Nonis Iunis soli luna obstitit et nox. Atque hac in re tanta inest ratio atque sollertia, ut ex hoc die, quem apud Ennium et in maximis annalibus consignatum videmus, superiores solis defectiones reputatae sint usque ad illam, quae Nonis Quinctilibus fuit regnante Romulo; quibus quidem Romulum tenebris etiamsi natura ad humanum exitum abripuit, virtus tamen in caelum dicitur sustulisse.

atque is modus quidam etiam bellum ille maximus qui atheniensis et lacedaemonius summus inter sui contentio gero pericles ille et auctoritas et eloquentia et consilium princeps civitas suus cum obscuro sol tenebra facio sum repens atheniensis animus summus timor occupo doceo civis suus dico is qui ipse ab anaxagoras qui auditor sum accipio certus ille tempus fio et necessarius cum totus sui luna sub orbis sol subicio itaque etsi non omnis intermenstruum tamen is fio non possum nisi certus intermenstruum tempus qui cum disputo ratio doceo populus libero metus sum enim tum hic novo et ignotus ratio sol luna oppono soleo deficio qui thaletem milesius primus video dico is autem postea ne nos quidem ennius fugio qui ut scribo annus trecentesimus quinquagesimus fere post roma condo nona iunis solus luna obsto et nox atque hic in res tantus insum ratio atque sollertia ut ex hic dies qui apud ennius et in magnus annal consigno video superus sol defectio reputo sum usque ad ille qui nona quinctilis sum regno romulus qui quidem romulis tenebrae etiamsi natura ad humanus exitus abripio virtus tamen in caelum dico tollo


Est igitur quiddam turbulentum in hominibus singulis, quod vel exultat voluptate vel molestia frangitur.

sum igitur quidam turbulentus in homo singuli qui vel exultat voluptas vel molestia frango


Admiror, nec rerum solum, sed verborum etiam elegantiam. Si iurgant, inquit. Benivolorum concertatio, non lis inimicorum, iurgium dicitur . Iurgare igitur lex putat inter se vicinos, non litigare. eosdem terminos hominum curae atque vitae, sic pontificio iure sanctitudo sepulturae. quod insepultos reliquissent eos, quos e mari propter vim tempestatis excipere non potuissent, innocentes necaverint. nec in hac dissensione suscepi populi causam, sed bonorum. Non enim facile valenti populo resistitur, si aut nihil iuris impertias aut parum. Cui quidem utinam vere fideliter †abundiente auguraverim.

admiror neque res solus sed verbum etiam elegantia si jurgo inquam benevolus concertatio non lis inimicus iurgium dico iurgaris igitur lex puto inter sui vicinus non litigaris idem terminus homo cura atque vita sic pontificius ius sanctitudo sepultura qui insepultus relinquo is qui e mare propter vis tempestas excipio non possum innocens neco neque in hic dissensio suscipio populus causa sed bonus non enim facilis valeo populus resisto si aut nihil ius impertio aut parum qui quidem utinam verus fidelis abundiente auguro


leniter atque placide fides, non vi et impetu, concuti debere

lenis atque placidus fides non vis et impetus concutio debeo


Quo quidem tempore novus ille populus vidit tamen id, quod fugit Lacedaemonium Lycurgum, qui regem non deligendum duxit, si modo hoc in Lycurgi potestate potuit esse, sed habendum, qualiscumque is foret, qui modo esset Herculis stirpe generatus; nostri illi etiam tum agrestes viderunt virtutem et sapientiam regalem, non progeniem quaeri oportere.

quo quidem tempus novus ille populus video tamen is qui fugio lacedaemonius lycurgus qui rex non deligo duco si modo hic in lycurgus potestas possum sum sed habeo qualiscumque is sum qui modo sum hercules stirps genero noster ille etiam tum agrestis video virtus et sapientia regalis non progenies quaero oportet


Sed ut ipsi †seu animum periclitentur sum vident, quid se putent esse facturos.

sed ut ipse seu animus periclitor sum video quis sui puto sum facio


Tum Laelius: Non inpedio, praesertim quoniam feriati sumus; sed possumus audire aliquid an serius venimus? Nihil est adhuc disputatum, et, quoniam est integrum, libenter tibi, Laeli, ut de eo disseras, equidem concessero. Immo vero te audiamus, nisi forte Manilius interdictum aliquod inter duos soles putat esse componendum, ut ita caelum possideant, ut uterque possederit. Tum Manilius: Pergisne eam, Laeli, artem inludere, in qua primum excellis ipse, deinde sine qua scire nemo potest, quid sit suum, quid alienum? Sed ista mox; nunc audiamus Philum, quem video maioribus iam de rebus quam me aut quam P. Mucium consuli.

tum laelius non inpedio praesertim quoniam ferior sum sed possum audio aliquis an serus venio nihil sum adhuc disputas et quoniam sum integer libet tu laelis ut de is dissero equidem concedo immo verus tu audio nisi fors manilius interdictum aliqui inter duo soleo puto sum compono ut ita caelum possideo ut uterque possederit tum manilius pergus is laelis ars illudo in qui primus excello ipse deinde sine qui scio nemo possum quis sum suus quis alienus sed iste mox nunc audio philis qui video magnus iam de res quam ego aut quam p mucius consul


Ac Romulus cum septem et triginta regnavisset annos et haec egregia duo firmamenta rei publicae peperisset, auspicia et senatum, tantum est consecutus, ut, cum subito sole obscurato non conparuisset, deorum in numero conlocatus putaretur; quam opinionem nemo umquam mortalis adsequi potuit sine eximia virtutis gloria.

atque romulus cum septem et triginta regno annus et hic egregius duo firmamentum res publicus pario auspicium et senatus tantus sum consequor ut cum subeo sol obscuro non conpareo deus in numerus conloco puto quam opinio nemo umquam mortalis assequor possum sine eximius virtus gloria


Cum pateat igitur aeternum id esse, quod a se ipso moveatur, quis est, qui hanc naturam animis esse tributam neget? Inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interiore et suo; nam haec est propria natura animi atque vis; quae si est una ex omnibus, quae sese moveat, neque nata certe est et aeterna est.

cos pateo igitur aeternus is sum qui ab sui ipse moveo quis sum qui hic natura animus sum tribuo nego inanimus sum enim omnis qui pello agito externus qui autem sum animal is motus cieo interior et suus nam hic sum proprius natura animus atque volo qui si sum unus ex omnis qui sui moveo neque nata certus sum et aeternus sum


Fanni, causa difficilis laudare puerum; non enim res laudanda, sed spes est.

fannius causa difficilis laudo puer non enim res laudo sed spes sum


Quin etiam si cupiat proles illa futurorum hominum deinceps laudes unius cuiusque nostrum a patribus acceptas posteris prodere, tamen propter eluviones exustionesque terrarum, quas accidere tempore certo necesse est, non modo aeternam, sed ne diuturnam quidem gloriam adsequi possumus. Quid autem interest ab iis, qui postea nascentur, sermonem fore de te, cum ab iis nullus fuerit, qui ante nati sunt?

quin etiam si cupio proles ille sum homo deinceps laus unus quisque nos ab pater accipio posterus prodo tamen propter eluvio exustio terra qui accido tempus certus necesse sum non modo aeternus sed ne diuturnus quidem gloria assequor possum quis autem intersum ab is qui postea nasco sermo sum de tu cum ab is nullus sum qui ante nascor sum


Cognoscere mehercule, inquit, consuetudinem istam et studium sermonis.

cognosco hercules inquam consuetudo iste et studium sermo


Quam ob rem, si me audietis, adulescentes, solem alterum ne metueritis; aut enim nullus esse potest, aut sit sane, ut visus est, modo ne sit molestus, aut scire istarum rerum nihil aut, etiamsi maxime sciemus, nec meliores ob eam scientiam nec beatiores esse possumus; senatum vero et populum ut unum habeamus, et fieri potest, et permolestum est, nisi fit, et secus esse scimus et videmus, si id effectum sit, et melius nos esse victuros et beatius.

quam ob res si ego audio adulescens sol alter ne metuo aut enim nullus sum possum aut sum sanus ut video sum modo ne sum molestus aut scio istaris res nihil aut etiamsi magnus scio neque bonus ob is scientia neque beatus sum possum senatus verus et populus ut unus habeo et fio possum et permolestus sum nisi fio et secus sum scio et video si is efficio sum et bonus nos sum vinco et beatus


Tum Laelius: Quid, quaeso, interest inter unum et plures, si iustitia est in pluribus? Et Scipio: Quoniam testibus meis intellexi, Laeli, te non valde moveri, non desinam te uti teste, ut hoc, quod dico, probem. Me, inquit ille, quonam modo? Quia animum adverti nuper, cum essemus in Formiano, te familiae valde interdicere, ut uni dicto audiens esset. Quippe vilico. Quid? domi pluresne praesunt negotiis tuis? Immo vero unus, inquit. Quid? totam domum num quis alter praeter te regit? Minime vero. Quin tu igitur concedis idem in re publica, singulorum dominatus, si modo iusti sint, esse optimos? Adducor, inquit, ut prope modum adsentiar.

tum laelius quis quaeso intersum inter unus et multus si iustitia sum in multus et scipio quoniam testis meus intellego laelis tu non validus moveo non desino tu uti testis ut hic qui dico probo ego inquam ille quonam modo quia animus adverto nuper cum sum in formianus tu familia validus interdico ut unus dico audio sum quippe vilicus quis domus multus praesum negotium tuus immo verus unus inquam quis totus domus num quis alter praeter tu rego paruus verus quin tu igitur concedo idem in res publicus singulus dominor si modo justus sum sum bonus adduco inquam ut prope modus adsentio


Ac primum agros, quos bello Romulus ceperat, divisit viritim civibus docuitque sine depopulatione atque praeda posse eos colendis agris abundare commodis omnibus amoremque eis otii et pacis iniecit, quibus facillime iustitia et fides convalescit, et quorum patrocinio maxime cultus agrorum perceptioque frugum defenditur. Idemque Pompilius et auspiciis maioribus inventis ad pristinum numerum duo augures addidit et sacris e principum numero pontifices quinque praefecit et animos propositis legibus his, quas in monumentis habemus, ardentis consuetudine et cupiditate bellandi religionum caerimoniis mitigavit adiunxitque praeterea flamines, Salios virginesque Vestales omnisque partis religionis statuit sanctissime.

atque primus ager qui bellum romulus capio divido viritim civis doceo sine depopulatio atque praeda possum is colo ager abundaris commodus omnis amor is otium et pax injacio qui facilis iustitia et fides convalesco et qui patrocinium magnus cultus ager perceptio frugum defendo idem pompilius et auspicium magnus invenio ad pristinus numerus duo auguro addo et sacrum e princeps numerus pontifex quinque praeficio et animus propono lex hic qui in monumentum habeo ardeo consuetudo et cupiditas bellor religio caerimonia mitigo adjungo praeterea flamen salii virgo vestal omne pars religio statuo sancio


†Fuerat fortasse aliqua ratio maioribus nostris in illo aere alieno medendi, quae neque Solonem Atheniensem non longis temporibus ante fugerat neque post aliquanto nostrum senatum, cum sunt propter unius libidinem omnia nexa civium liberata nectierque postea desitum; semperque huic generi, cum plebes publica calamitate inpendiis debilitata deficeret, salutis omnium causa aliqua sublevatio et medicina quaesita est. Quo tum consilio praetermisso causa populo nata est, duobus tribunis plebis per seditionem creatis ut potentia senatus atque auctoritas minueretur; quae tamen gravis et magna remanebat sapientissimis et fortissimis et armis et consilio civitatem tuentibus, quorum auctoritas maxime florebat, quod, cum honore longe antecellerent ceteris, voluptatibus erant inferiores nec pecuniis ferme superiores; eoque erat cuiusque gratior in re publica virtus, quod in rebus privatis diligentissime singulos cives opera, consilio, re tuebantur.

sum fortasse aliqui ratio magnus noster in ille aer alienus medeor qui neque solon atheniensis non longus tempus ante fugio neque post aliquantus nos senatus cum sum propter unus libido omnis necto civis libero necto postea desino semper hic gener cum plebs publicus calamitas impendium debilito deficio salus omnis causa aliqui sublevatio et medicina quaero sum quo tum consilium praetermitto causa populus nata sum duo tribunus plebs per seditio creo ut potentia senatus atque auctoritas minuo qui tamen gravis et magnus remaneo sapio et fortis et arma et consilium civitas tueor qui auctoritas magnus floreo qui cum honor longus antecello ceterus voluptas sum inferus neque pecunia ferme superus eo sum quisque gratus in res publicus virtus qui in res privo diligens singuli civis opus consilium res tueor


iusto quidem rege cum est populus orbatus, 'pectora diu tenet desiderium', sicut ait Ennius, 'post optimi regis obitum'; simul inter Sese sic memorant: 'o Romule, Romule die, Qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater, o genitor, o sanguen dis oriundum!' Non eros nec dominos appellabant eos, quibus iuste paruerunt, denique ne reges quidem, sed patriae custodes, sed patres, sed deos; nec sine causa; quid enim adiungunt? Tu produxisti nos intra luminis oras. Vitam, honorem, decus sibi datum esse iustitia regis existimabant. Mansisset eadem voluntas in eorum posteris, si regum similitudo permansisset, sed vides unius iniustitia concidisse genus illud totum rei publicae. Video vero, inquit, et studeo cursus istos mutationum non magis in nostra quam in omni re publica noscere.

justus quidem rex cum sum populus orbo pectus diu teneo desiderium sicut aio ennius post bonus rex obeo simul inter sui sic memoro o romulis romulis dies qual tu patria custos deus gigno o pater o genitor o sanguen deus orior non erus neque dominus appello is qui justus pareo denique ne rex quidem sed patria custos sed pater sed deus neque sine causa quis enim adjungo tu produco nos intra lumen ora vita honor decus sui do sum iustitia rex existimo maneo idem voluntas in is posterus si rex similitudo permaneo sed video unus injustitia concido genus ille totus res publicus video verus inquam et studeo curro iste mutatio non magis in noster quam in omnis res publicus nosco


nihil esse tam regale quam explanationem aequitatis, in qua iuris erat interpretatio, quod ius privati petere solebant a regibus, ob easque causas agri arvi et arbusti et pascui lati atque uberes definiebantur, qui essent regii colerenturque sine regum opera et labore, ut eos nulla privati negotii cura a populorum rebus abduceret. Nec vero quisquam privatus erat disceptator aut arbiter litis, sed omnia conficiebantur iudiciis regiis. Et mihi quidem videtur Numa noster maxime tenuisse hunc morem veterem Graeciae regum. Nam ceteri, etsi hoc quoque munere fungebantur, magnam tamen partem bella gesserunt et eorum iura coluerunt; illa autem diuturna pax Numae mater huic urbi iuris et religionis fuit, qui legum etiam scriptor fuisset, quas scitis extare, quod quidem huius civis proprium, de quo agimus

nihil sum tam regal quam explanatio aequitas in qui ius sum interpretatio qui ius privo peto soleo ab rex ob eo causa ager arvum et arbustus et pascuum latus atque uber definio qui sum regius colo sine rex opus et labor ut is nullus privo negotium cura ab populus res abduco neque verus quisquam privo sum disceptator aut arbiter lis sed omnis confacio iudicium regius et ego quidem video numa noster magnus teneo hic mos vetus graecia rex nam ceterus etsi hic quoque munus fungor magnus tamen pars bellum gero et is ius colo ille autem diuturnus pax numa mater hic urbs ius et religio sum qui lex etiam scriptor sum qui scio extaris qui quidem hic civis proprius de quo ago


dici possint, cur illa sit res publica resque populi, quae sunt dicta de regno. Et multo etiam magis, inquit Mummius; nam in regem potius cadit domini similitudo, quod est unus; plures vero boni in qua re publica rerum potientur, nihil poterit esse illa beatius. Sed tamen vel regnum malo quam liberum populum; id enim tibi restat genus vitiosissumae rei publicae tertium.

dico possum cur ille sum res publicus reor populus qui sum dictum de regnum et multus etiam magis inquam mummius nam in rex potis cado dominus similitudo qui sum unus multus verus bonus in qui res publicus res potio nihil possum sum ille beatus sed tamen vel regnum malus quam liber populus is enim tu resto genus vitiosus res publicus tertius


Quae cum intuerer stupens, ut me recepi, Quid? hic, inquam, quis est, qui conplet aures meas tantus et tam dulcis sonus? Hic est, inquit, ille, qui intervallis disiunctus inparibus, sed tamen pro rata parte ratione distinctis inpulsu et motu ipsorum orbium efficitur et acuta cum gravibus temperans varios aequabiliter concentus efficit; nec enim silentio tanti motus incitari possunt, et natura fert, ut extrema ex altera parte graviter, ex altera autem acute sonent. Quam ob causam summus ille caeli stellifer cursus, cuius conversio est concitatior, acuto et excitato movetur sono, gravissimo autem hic lunaris atque infimus; nam terra nona inmobilis manens una sede semper haeret complexa medium mundi locum. Illi autem octo cursus, in quibus eadem vis est duorum, septem efficiunt distinctos intervallis sonos, qui numerus rerum omnium fere nodus est; quod docti homines nervis imitati atque cantibus aperuerunt sibi reditum in hunc locum, sicut alii, qui praestantibus ingeniis in vita humana divina studia coluerunt.

qui cum intueor stupeo ut ego recipio quis hic inquam quis sum qui conpleo auris meus tantus et tam dulcis sonus hic sum inquam ille qui intervallum disjungo inparis sed tamen pro reor pars ratio distinguo impulsus et motus ipse orbis efficio et acutus cum gravis tempero varius aequabilis concentus efficio neque enim silentium tantus moueo incitaris possum et natura fero ut exter ex alter pars gravis ex alter autem acuo sono quam ob causa summus ille caelum stellifer curro qui conversio sum concito acuo et excito moveo sonus gravis autem hic lunaris atque inferus nam terra nonus inmobilis maneo unus sedes semper haereo complector medius mundus locus ille autem octo curro in qui idem volo sum duo septem efficio distinguo intervallum sonus qui numerus res omnis fere nodus sum qui doceo homo nervus imitor atque cantus aperio sui redeo in hic locus sicut alius qui praesto ingenium in vito humanus divino studium colo


Est igitur, inquit Africanus, res publica res populi, populus autem non omnis hominum coetus quoquo modo congregatus, sed coetus multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatus. Eius autem prima causa coeundi est non tam inbecillitas quam naturalis quaedam hominum quasi congregatio; non est enim singulare nec solivagum genus hoc, sed ita generatum, ut ne in omnium quidem rerum affluentia

sum igitur inquam africanus res publicus res populus populus autem non omnis homo coitus quisquis modo congrego sed coitus multitudo ius consensus et utilitas communio socio is autem primus causa coeo sum non tam imbecillitas quam natural quidam homo quasi congregatio non sum enim singularis neque solivagus genus hic sed ita genero ut ne in omnis quidem res affluo


Urbis autem ipsius nativa praesidia quis est tam neglegens qui non habeat animo notata ac plane cognita? cuius is est tractus ductusque muri cum Romuli, tum etiam reliquorum regum sapientia definitus ex omni parte arduis praeruptisque montibus, ut unus aditus, qui esset inter Esquilinum Quirinalemque montem, maximo aggere obiecto fossa cingeretur vastissima, atque ut ita munita arx circumiectu arduo et quasi circumciso saxo niteretur, ut etiam in illa tempestate horribili Gallici adventus incolumis atque intacta permanserit. Locumque delegit et fontibus abundantem et in regione pestilenti salubrem; colles enim sunt, qui cum perflantur ipsi, tum adferunt umbram vallibus.

urbs autem ipse nativus praesidium quis sum tam neglego qui non habeo animus noto atque planus cognosco qui is sum traho duco murus cum romulis tum etiam reliquus rex sapientia definio ex omnis pars arduus praerumpo mons ut unus aditus qui sum inter esquilinus quirinalis mons maximus aggero obicio fossa cingo vastus atque ut ita munio arx circumjacio arduus et quasi circumcido saxum niteo ut etiam in ille tempestas horribilis gallicus advenio incolumis atque intactus permaneo locus deligo et fons abundo et in regio pestilens salubris collis enim sum qui cum perflo ipse tum affero umbra valles


Quod in singulis, idem est in populis: nulla est tam stulta civitas, quae non iniuste imperare malit quam servire iuste. Nec vero longius abibo. Consul ego quaesivi, cum vos mihi essetis in consilio, de Numantino foedere. Quis ignorabat Q. Pompeium fecisse foedus, eadem in causa esse Mancinum? alter, vir optimus, etiam suasit rogationem me ex senatus consulto ferente, alter acerrime se defendit. Si pudor quaeritur, si probitas, si fides, Mancinus haec attulit, si ratio, consilium, prudentia, Pompeius antistat. Utrum

qui in singuli idem sum in populus nullus sum tam stultus civitas qui non injustus impero malo quam servio justus neque verus longus abeo consul ego quaero cum tu ego edo in consilium de numantinus foedus quis ignoro q pompejus facio foedus idem in causa sum mancinus alter vir bonus etiam suadeo rogatio ego ex senatus consultum fero alter acer sui defendo si pudor quaero si probitas si fides mancinus hic affero si ratio consilium prudentia pompejus antistat utrum


Quibus de rebus, quoniam nobis contigit, ut iidem et in gerenda re publica aliquid essemus memoria dignum consecuti et in explicandis rationibus rerum civilium quandam facultatem non modo usu, sed etiam studio discendi et docendi † essemus auctores, cum superiores alii fuissent in disputationibus perpoliti, quorum res gestae nullae invenirentur, alii in gerendo probabiles, in disserendo rudes. Nec vero nostra quaedam est instituenda nova et a nobis inventa ratio, sed unius aetatis clarissimorum ac sapientissimorum nostrae civitatis virorum disputatio repetenda memoria est, quae mihi tibique quondam adulescentulo est a P. Rutilio Rufo, Smyrnae cum simul essemus compluris dies, exposita, in qua nihil fere, quod magno opere ad rationes omnium rerum pertineret, est praetermissum.

qui de res quoniam nos contingo ut eo et in gero res publicus aliquis sum memoria dignus consequor et in explico ratio res civilis quidam facultas non modo usus sed etiam studium disco et doceo sum auctor cum superus alius sum in disputatio perpolio qui res gero nullus invenio alius in gero probabilis in dissero rudo neque verus noster quidam sum instituo novo et ab nos invenio ratio sed unus aetas clarus atque sapio noster civitas vir disputatio repeto memoria sum qui ego tu quondam adulescentulus sum ab p rutilius rufus smyrna cum simul sum complures dies expono in qui nihil fere qui magnus opus ad ratio omnis res pertineo sum praetermitto


Noster autem populus sociis defendendis terrarum iam omnium potitus est.

noster autem populus socius defendo terra iam omnis potior sum


dictatore L. Quinctio dicto.


Itaque cum maior eius filius Lucretiae, Tricipitini filiae, Conlatini uxori, vim attulisset mulierque pudens et nobilis ob illam iniuriam sese ipsa morte multavisset, tum vir ingenio et virtute praestans, L. Brutus, depulit a civibus suis iniustum illud durae servitutis iugum. Qui cum privatus esset, totam rem publicam sustinuit primusque in hac civitate docuit in conservanda civium libertate esse privatum neminem. Quo auctore et principe concitata civitas et hac recenti querella Lucretiae patris ac propinquorum et recordatione superbiae Tarquinii multarumque iniuriarum et ipsius et filiorum exulem et regem ipsum et liberos eius et gentem Tarquiniorum esse iussit.

itaque cum magnus is filius lucretius tricipitinus filia conlatini uxor vis affero mulier pudeo et nobilis ob ille iniuria sui ipse mors multo tum vir ingenium et virtus praesto l brutus depello ab civis suus iniustus ille durus servitus iugum qui cum privo sum totus res publicus sustineo primus in hic civitas doceo in conservo civis libertas sum privo nemo quo auctor et princeps concito civitas et hic recens querela lucretius pater atque propinquus et recordatio superbia tarquinius multa iniuriaris et ipse et filius exulis et rex ipse et liber is et gens tarquinius sum iubeo