Paradoxa stoicorum ad M. Brutum

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


itaque pulsus ego civitate non sum, quae nulla erat: accersitus in civitatem sum, cum esset in re publica consul, qui tum nullus fuerat, esset senatus, qui tum occiderat, esset consensus populi liber, esset iuris et aequitatis, quae vincla sunt civitatis, repetita memoria. ac vide quam ista tui latrocinii tela contempserim: iactam et inmissam a te nefariam in me iniuriam semper duxi; pervenisse ad me numquam putavi, nisi forte, cum parietes disturbabas aut cum tectis sceleratas faces inferebas, meorum aliquid ruere aut deflagrare arbitrabare:

itaque pello ego civitas non sum qui nullus sum arcesso in civitas sum cum sum in res publicus consul qui tum nullus sum sum senatus qui tum occido sum consentio populus liber sum ius et aequitas qui vinclum sum civitas repeto memoria atque video quam iste tuus latrocinium telum contemno jacio et inmitto ab tu nefarius in ego iniuria semper duco pervenio ad ego numquam puto nisi fors cum paries disturbo aut cum tectum scelero fax infero meus aliquis ruo aut deflagraris arbitrabaris


sed quid ego communis leges profero, quibus omnibus es exsul? familiarissimus tuus de te privilegium tulit, ut, si in opertum Bonae Deae accessisses, exsulares: at te id fecisse etiam gloriari soles. quo modo igitur tot legibus eiectus in exsilium nomen exsulis non perhorrescis? Romae sum inquit. et quidem in operto fuisti. non igitur ubi quisque erit, eius loci ius tenebit, si ibi eum legibus esse non oportebit.

sed quis ego communis lex profero qui omnis sum exsul familiaris tuus de tu privilegium fero ut si in operio bonus dea accedo exsularis at tu is facio etiam glorior soleo quo modo igitur tot lex eicio in exsilium nomen exsulis non perhorresco roma sum inquam et quidem in operio sum non igitur ubi quisque sum is locus ius teneo si ibi is lex sum non oportet


ille haec ludibria fortunae ne sua quidem putavit, quae nos appellamus etiam bona. quid est igitur, quaeret aliquis, bonum? si, quod recte fit et honeste et cum virtute, id bene fieri vere dicitur, quod rectum et honestum et cum virtute est, id solum opinor bonum.

ille hic ludibrium fortuna ne suus quidem puto qui nos appello etiam bonus quis sum igitur quaero aliquis bonus si qui rectus fio et honestus et cum virtus is bene fio verus dico qui recingo et honestus et cum virtus sum is solus opinor bonus


laudetur vero hic imperator aut etiam appelletur aut hoc nomine dignus putetur. quo modo aut cui tandem hic libero imperabit, qui non potest cupiditatibus suis imperare? refrenet primum libidines, spernat voluptates, iracundiam teneat, coerceat avaritiam, ceteras animi labis repellat; tum incipiat aliis imperare, cum ipse inprobissimis dominis, dedecori ac turpitudini, parere desierit: dum quidem iis oboediet, non modo imperator, sed liber habendus omnino non erit. praeclare enim est hoc usurpatum a doctissimis - quorum ego auctoritate non uterer, si mihi apud aliquos agrestis haec habenda esset oratio; cum vero apud prudentissimos loquar, quibus haec inaudita non sint, cur ego simulem me, si quid in his studiis operae posuerim, perdidisse? — dictum est igitur ab eruditissimis viris nisi sapientem liberum esse neminem.

laudo verus hic imperator aut etiam appello aut hic nomen dignus puto quo modo aut qui tandem hic liber impero qui non possum cupiditas suus impero refreno primus libido sperno voluptas iracundia teneo coerceo avaritia ceterus animus lo repello tum incipio alius impero cum ipse improbus dominus dedecor atque turpitudo pareo desino dum quidem is oboedio non modo imperator sed liber habeo omnino non sum praeclaris enim sum hic usurpo ab doceo qui ego auctoritas non uto si ego apud aliquis agrestis hic habeo sum oratio cum verus apud prudens loquor qui hic inaudio non sum cur ego simulis ego si quis in hic studium opera pono perdo dico sum igitur ab erudio vis nisi sapio liber sum nemo


omnes scelerati atque inpii, quorum tu te ducem esse profiteris, quos leges exsilio adfici volunt, exsules sunt, etiam si solum non mutarunt. an cum omnes te leges exsulem esse iubeant, non eris tu exsul? exsul non appelletur is, qui cum telo fuerit? ante senatum tua sica deprehensa est. qui hominem occiderit? plurimos occidisti. qui incendium fecerit? aedes Nympharum manu tua deflagravit. qui templa occupaverit? in foro castra posuisti.

omnis scelero atque impius qui tu tu dux sum profiteor qui lex exsilium afficio volo exsulis sum etiam si solus non muto an cum omnis tu lex exsul sum jubeo non sum tu exsul exsul non appello is qui cum telum sum ante senatus tuus sica deprehendo sum qui homo occido multus occido qui incendium facio aedes nympharis manus tuus deflagro qui templum occupo in forum castrum pono


si censenda nobis sit atque aestimanda res, utrum tandem pluris aestimemus pecuniam Pyrrhi, quam Fabricio dabat, an continentiam Fabricii, qui illam pecuniam repudiabat? utrum aurum Samnitium an responsum M'. Curii? hereditatem L. Pauli an liberalitatem Africani, qui eius hereditatis Q. Maximo fratri partem suam concessit? haec profecto, quae sunt summarum virtutum, pluris aestimanda sunt quam illa, quae sunt pecuniae. quis igitur, si quidem, ut quisque quod plurimi est possidet, ita divitissimus habendus est, dubitet quin in virtute divitiae sint? quoniam nulla possessio, nulla vis auri et argenti pluris quam virtus aestimanda est.

si censeo nos sum atque aestimo res utrum tandem multus aestimo pecunia pyrrhus quam fabricius do an continentia fabricius qui ille pecunia repudio utrum aurum samnites an responsum m curiatii hereditas l paulis an liberalitas africanus qui is hereditas q maximus frater pars suus concedo hic profecto qui sum summaris virtus multus aestimo sum quam ille qui sum pecunia quis igitur si quidem ut quisque qui plurimus sum possideo ita divitissimus habeo sum dubito quin in virtus divitiae sum quoniam nullus possessio nullus volo aurum et argentum multus quam virtus aestimo sum


nec vero ego M. Regulum aerumnosum nec infelicem nec miserum umquam putavi; non enim magnitudo animi cruciabatur eius a Poenis, non gravitas, non fides, non constantia, non ulla virtus, non denique animus ipse, qui tot virtutum praesidio tantoque comitatu, cum corpus eius caperetur, capi certe ipse non potuit. C. vero Marium vidimus, qui mihi secundis rebus unus ex fortunatis hominibus, adversis unus ex summis viris videbatur, quo beatius esse mortali nihil potest.

neque verus ego m regulis aerumnosus neque infelix neque miser umquam puto non enim magnitudo animus crucio is ab poenus non gravitas non fides non constantia non ullus virtus non denique animus ipse qui tot virtus praesidium tantus comito cum corpus is capio capio certus ipse non possum que verus marius video qui ego secundus res unus ex fortuno homo adverro unus ex summus vis video quo beatus sum mortal nihil possum


quod etsi ita esse pluribus verbis disserendum est, illud tamen et breve et confitendum est, nisi qui ita sit adfectus, esse liberum neminem. servi igitur omnes inprobi; nec hoc tam re est quam dictu inopinatum atque mirabile: non enim ita dicunt eos esse servos, ut mancipia, quae sunt dominorum facta nexo aut aliquo iure civili, sed, si servitus sit, sicut est, oboedientia fracti animi et abiecti et arbitrio carentis suo, quis neget omnis levis, omnis cupidos, omnis denique inprobos esse servos?

qui etsi ita sum multus verbum dissero sum ille tamen et brevis et confiteor sum nisi qui ita sum affectus sum liber nemo servio igitur omnis improbus neque hic tam res sum quam dico inopinor atque mirabilis non enim ita dico is sum servus ut mancipium qui sum dominus facio necto aut aliquis ius civilis sed si servio sum sicut sum oboedio frango animus et abicio et arbitrium careo suus quis nego omnis levis omnis cupidus omnis denique improbus sum servus


accipies igitur hoc parvum opusculum, lucubratum his iam contractioribus noctibus, quoniam illud maiorum vigiliarum munus in tuo nomine adparuit, et degustabis genus exercitationum earum, quibus uti consuevi, cum ea, quae dicuntur in scholis qetikw=s, ad nostrum hoc oratorium transfero dicendi genus. hoc tamen opus in acceptum ut referas nihil postulo; non enim est tale, ut in arce poni possit, quasi Minerva illa Phidiae, sed tamen, ut ex eadem officina exisse adpareat.

accipio igitur hic parvus opusculis lucubro hic iam contraho nox quoniam ille magnus vigiliaris munus in tuus nomen appareo et degusto genus exercitatio is qui uti consuesco cum is qui dico in schola qetikw senatus ad nos hic oratorius transfero dico genus hic tamen opus in accipio ut refero nihil postulo non enim sum talis ut in arx pono possum quasi minerva ille phidias sed tamen ut ex idem officina exeo appareo


vereor ne cui vestrum ex Socraticorum hominum disputationibus, non ex meo sensu deprompta haec videatur oratio; dicam quod sentio tamen et dicam brevius quam res tanta dici potest. numquam hercule ego neque pecunias istorum neque tecta magnifica neque opes neque imperia neque eas, quibus maxime astricti sunt, voluptates in bonis rebus aut expetendis esse duxi, quippe cum viderem rebus his circumfluentis ea tamen desiderare maxime, quibus abundarent; neque enim umquam expletur nec satiatur cupiditatis sitis, neque solum ea qui habent libidine augendi cruciantur, sed etiam amittendi metu.

vereor ne qui vester ex socraticus homo disputatio non ex meus sentio deprompto hic video oratio dico qui sentio tamen et dico brevis quam res tantus dico possum numquam herculis ego neque pecunia iste neque tectum magnificus neque ops neque imperium neque is qui magnus astringo sum voluptas in bonus res aut expeto sum duco quippe cum video res hic circumfluo is tamen desideraris magnus qui abundo neque enim umquam expleo neque satio cupiditas sum neque solus is qui habeo libido augeo crucio sed etiam amitto metus


voltis a Romulo? voltis post liberam civitatem ab iis ipsis, qui liberaverunt? quibus tandem Romulus gradibus escendit in caelum? iisne, quae isti bona appellant, an rebus gestis atque virtutibus? quid? a Numa Pompilio minusne gratas dis inmortalibus capudines ac fictilis urnulas fuisse quam felicatas Saliorum pateras arbitramur? omitto reliquos; sunt enim omnes pares inter se praeter Superbum.

volo ab romulus volo post liber civitas ab is ipse qui libero qui tandem romulus gradus escendo in caelum is qui iste bonus appello an res gero atque virtus quis ab numa pompilius parvus gratus deus immortalis capudo atque fictilis urnula sum quam filicatus salius patera arbitror omitto reliquus sum enim omnis par inter sui praeter superbus


quod si virtutes sunt pares inter se, paria esse etiam vitia necesse est: atqui paris esse virtutes nec bono viro meliorem nec temperante temperantiorem nec. forti fortiorem nec sapienti sapientiorem posse fieri, facillume potest perspici. an virum bonum dices, qui depositum nullo teste, cum lucrari inpune posset auri pondo decem, reddiderit, si idem in decem milibus non idem fecerit? aut temperantem, qui se in aliqua libidine continuerit, in aliqua effuderit?

qui si virtus sum par inter sui par sum etiam vitio necesse sum atqui paris sum virtus neque bonus vir bonus neque tempero tempero neque fortis fortis neque sapio sapio possum fio facillume possum perspicio an vir bonus dico qui depono nullus testis cum lucraris impunis possum aurum pondo decem reddo si idem in decem mille non idem facio aut tempero qui sui in aliqui libido contineo in aliqui effundo


ut omnino ab hominibus, an exsilium, ut ab inprobis demigrandum sit? mors terribilis iis, quorum cum vita omnia exstinguuntur, non iis, quorum laus emori non potest; exsilium autem illis, quibus quasi circumscriptus est habitandi locus, non iis, qui omnem orbem terrarum unam urbem esse ducunt. te miseriae, te aerumnae premunt omnes, qui te beatum, qui florentem putas; te lubidines torquent; tu dies noctisque cruciaris, cui nec sat est quod est et id ipsum ne non diuturnum sit futurum times; te conscientiae stimulant maleficiorum tuorum; te metus exanimant iudiciorum atque legum; quocumque adspexisti, ut furiae sic tuae tibi occurrunt iniuriae, quae te suspirare libere non sinunt.

ut omnino ab homo an exsilium ut ab improbus demigro sum mors terribilis is qui cum vito omnis exstinguo non is qui laus emorior non possum exsilium autem ille qui quasi circumscribo sum habito locus non is qui omnis orbis terra unus urbs sum duco tu miseria tu aerumna premo omnis qui tu beatus qui floreo puto tu lubido torqueo tu dies nox cruciaris qui neque satis sum qui sum et is ipse ne non diuturnus sum sum timeo tu conscientia stimulo maleficus tuus tu metus exanimo iudicium atque lex quicumque adspecio ut furia sic tuus tu occurro iniuria qui tu suspiraris libo non sino


etenim divitiarum est fructus in copia, copiam autem declarat satietas rerum atque abundantia: quam tu quoniam numquam adsequere, numquam omnino es dives futurus. meam autem quoniam pecuniam contemnis, et recte—est enim ad volgi opinionem mediocris, ad tuam nulla, ad meam modica—, de me silebo, de re loquar.

etenim divitiaris sum fructus in copia copia autem declaro satietas res atque abundantia quam tu quoniam numquam assequor numquam omnino sum dives sum meus autem quoniam pecunia contemno et rectus sum enim ad vulgus opinio mediocris ad tuus nullus ad meus modicus de ego sileo de res loquor


non esse cupidum pecunia est, non esse emacem vectigal est: contentum vero suis rebus esse maximae sunt certissimaeque divitiae. etenim si isti callidi rerum aestimatores prata et areas quasdam magno aestimant, quod ei generi possessionum minime quasi noceri potest, quanti est aestimanda virtus, quae nec eripi nec subripi potest, neque naufragio neque incendio amittitur, nec tempestatum nec temporum perturbatione mutatur!

non sum cupidus pecunia sum non sum emax vectigal sum contineo verus suus res sum magnus sum certus divitiae etenim si iste callidus res aestimator pratum et areo quidam magnus aestimo qui is gener possessio paruus quasi noceo possum quantus sum aestimo virtus qui neque eripio neque surripio possum neque naufragium neque incendium amitto neque tempestas neque tempus perturbatio muto


Brutum si qui roget, quid egerit in patria liberanda, si quis item reliquos eiusdem consilii socios, quid spectaverint, quid secuti sint: num quis exsistat, cui voluptas, cui divitiae, cui denique praeter officium fortis et magni viri quicquam aliud propositum fuisse videatur? quae res ad necem Porsennae C. Mucium inpulit sine ulla spe salutis suae? quae vis Coclitem contra omnis hostium copias tenuit in ponte solum? quae patrem Decium, quae filium devota vita inmisit in armatas hostium copias? quid continentia C. Fabricii, quid tenuitas victus M'. Curii sequebatur? quid duo propugnacula belli Punici, Cn. et P. Scipiones, qui Karthaginiensium adventum corporibus suis intercludendum putaverunt? quid Africanus maior? quid minor? quid inter horum aetates interiectus Cato? quid innumerabiles alii? - nam domesticis exemplis abundamus -: cogitassene quicquam in vita sibi esse expetendum nisi quod laudabile esse et praeclarum videretur?

brutus si qui rogo quis ago in patria libero si quis item reliquus idem consilium socius quis specto quis sequor sum num quis exsisto qui voluptas qui divitiae qui denique praeter officium fortis et magnus vir quisquam alius propono sum video qui res ad nex porsennae que mucius inpello sine ullus spes salus suus qui volo cocles contra omnis hostis copia teneo in pons solus qui pater decius qui filius devoto vito inmitto in armo hostis copia quis continentia que fabricius quis tenuitas vinco m curiatii sequor quis duo propugnaculum bellum punicus cn et p scipio qui carthaginiensis advenio corpus suus intercludo puto quis africanus magnus quis paruus quis inter hic aetas interjacio cato quis innumerabilis alius nam domesticus exemplum abundo cogito quisquam in vito sui sum expeto nisi qui laudabilis sum et praeclaris video


nihil neque meum est neque cuiusquam, quod auferri, quod eripi, quod amitti potest. si mihi eripuisses divinam animi mei conscientiam, meis curis, vigiliis, consiliis stare te invitissimo rem publicam, si huius aeterni beneficii inmortalem memoriam delevisses, multo etiam magis, si illam mentem, unde haec consilia manarunt, mihi eripuisses, tum ego accepisse me confiterer iniuriam; sed si haec nec fecisti nec facere potuisti, reditum mihi gloriosum iniuria tua dedit, non exitum calamitosum. ergo ego semper civis, et tum maxime, cum meam salutem senatus exteris nationibus, ut civis optumi, commendabat, tu ne nunc quidem, nisi forte idem hostis esse et civis potest. an tu civem ab hoste natura ac loco, non animo factisque distinguis?

nihil neque meus sum neque quisquam qui aufero qui eripio qui amitto possum si ego eripio divina animus meus conscientia meus cura vigilia consilium sto tu invitus res publicus si hic aeternus beneficium inmortal memoria deleo multus etiam magis si ille mens unde hic consilium mano ego eripio tum ego accipio ego confiteor iniuria sed si hic neque facio neque facio possum redeo ego gloriosus iniuria tuus do non exitus calamitosus ergo ego semper civis et tum magnus cum meus salus senatus exter natio ut civis bonus commendo tu ne nunc quidem nisi fors idem hostis sum et civis possum an tu civis ab hostis natura atque locus non animus facio distinguo


sed nihil est tam incredibile, quod non dicendo fiat probabile, nihil tam horridum, tam incultum, quod non splendescat oratione et tamquam excolatur. quod cum ita putarem, feci etiam audacius quam ille ipse, de quo loquor: Cato enim dum taxat de magnitudine animi, de continentia, de morte, de omni laude virtutis, de dis inmortalibus, de caritate patriae Stoice solet oratoriis ornamentis adhibitis dicere; ego tibi illa ipsa, quae vix in gymnasiis et in otio Stoici probant, ludens conieci in communis locos.

sed nihil sum tam incredibilis qui non dico fio probabilis nihil tam horridus tam incultus qui non splendescat oratio et tamquam excolo qui cum ita puto facio etiam audax quam ille ipse de quo loquor cato enim dum taxo de magnitudo animus de continentia de mors de omnis laus virtus de deus immortalis de caritas patria stoicus soleo oratorius ornamentum adhibeo dico ego tu ille ipse qui vix in gymnasium et in otium stoicus probo ludo conicio in communis locus


ut enim est quisque maxime boni particeps, ita est laudabilis maxime, neque est ullum bonum, de quo non is, qui id habeat, honeste possit gloriari. quid autem est horum in voluptate? melioremne efficit aut laudabiliorem virum? an quisquam in potiendis voluptatibus gloriando se et praedicatione ecfert? atqui si voluptas, quae plurimorum patrociniis defenditur, in rebus bonis habenda non est, eaque quo est maior, eo magis mentem ex sua sede et statu demovet, profecto nihil est aliud bene et beate vivere nisi honeste et recte vivere.

ut enim sum quisque magnus bonus particeps ita sum laudabilis magnus neque sum ullus bonus de quo non is qui is habeo honestus possum glorior quis autem sum hic in voluptas bonus efficio aut laudabilis vir an quisquam in potio voluptas glorior sui et praedicatio ecfert atqui si voluptas qui multus patrocinium defendo in res bonus habeo non sum is quo sum magnus is magis mens ex suus sedes et status demoveo profecto nihil sum alius bene et beatus vivo nisi honestus et rectus vivo


parva inquit est res. at magna culpa; nec enim peccata rerum eventis, sed vitiis hominum metienda sunt: in quo peccatur, id potest aliud alio maius esse aut minus, ipsum quidem illud peccare, quoquo verteris, unum est. auri navem evertat gubernator an paleae, in re aliquantum, in gubernatoris inscitia nihil interest. lapsa est lubido in muliere ignota, dolor ad pauciores pertinet, quam si petulans fuisset in aliqua generosa ac nobili virgine; peccavit vero nihilo minus, si quidem est peccare tamquam transire lineas, quod cum feceris, culpa commissa est: quam longe progrediare, cum semel transieris, ad augendam transeundi culpam nihil pertinet. peccare certe licet nemini; quod autem non licet, id hoc uno tenetur, si arguitur non licere: id si nec maius nec minus umquam fieri potest, quoniam in eo est peccatum, si non licuit, quod semper unum et idem est, quae ex eo peccata nascuntur aequalia sint oportet.

parvus inquam sum res at magnus culpa neque enim pecco res evenio sed vitium homo metior sum in quo pecco is possum alius alius magnus sum aut paruus ipse quidem ille peccaris quisquis verto unus sum aurum navo everto gubernator an palea in res aliquantus in gubernator inscitia nihil intersum labor sum libido in mulier ignotus dolor ad paucus pertineo quam si petulans sum in aliqui generosus atque nobilis virgo pecco verus nihilum paruus si quidem sum peccaris tamquam transeo linea qui cum facio culpa committo sum quam longus progrediaris cum semel transeo ad augeo transeo culpa nihil pertineo peccaris certus licet nemo qui autem non licet is hic unus teneo si arguo non licet is si neque magnus neque paruus umquam fio possum quoniam in is sum peccatum si non licet qui semper unus et idem sum qui ex is pecco nascor aequalis sum oportet


ego vero te non stultum, ut saepe, non inprobum, ut semper, sed dementem * * *

ego verus tu non stultus ut saepe non improbus ut semper sed demo


Animadverti, Brute, saepe Catonem, avunculum tuum, cum in senatu sententiam diceret, locos gravis ex philosophia tractare abhorrentis ab hoc usu forensi et publico, sed dicendo consequi tamen, ut illa etiam populo probabilia viderentur;

animadverto brutus saepe cato avunculis tuus cum in senatus sententia dico locus gravis ex philosophia tractaris abhorreo ab hic usus forensis et publicus sed dico consequor tamen ut ille etiam populus probabilis video


qua praediti qui sunt, soli sunt divites. soli enim possident res et fructuosas et sempiternas solique, quod est proprium divitiarum, contenti sunt rebus suis, satis esse putant quod est, nihil adpetunt, nulla re egent, nihil sibi deesse sentiunt, nihil requirunt: inprobi autem et avari, quoniam incertas atque in casu positas possessiones habent et plus semper adpetunt nec eorum quisquam adhuc inventus est, cui quod haberet esset satis, non modo non copiosi ac divites, sed etiam inopes ac pauperes existinandi sunt.

qui praeditus qui sum solus sum dives solus enim possideo res et fructuosus et sempiternus solus qui sum proprius divitiaris contendo sum res suus satis sum puto qui sum nihil adpeto nullus res egeo nihil sui desum sentio nihil requiro improbus autem et avaris quoniam incertus atque in casus pono possessio habeo et multus semper adpeto neque is quisquam adhuc invenio sum qui qui habeo sum satis non modo non copiosus atque dives sed etiam inops atque pauper existinandi sum


quid est enim libertas? potestas vivendi, ut velis. quis igitur vivit, ut volt, nisi qui recte vivit, qui gaudet officio, cui vivendi via considerata atque provisa est? qui ne legibus quidem propter metum paret, sed eas sequitur et colit, quod id salutare esse maxime iudicat; qui nihil dicit, nihil facit, nihil cogitat denique nisi lubenter ac libere; cuius omnia consilia resque omnes, quas gerit, ab ipso proficiscuntur eodemque referuntur, nec est ulla res, quae plus apud eum polleat quam ipsius voluntas atque iudicium; cui quidem etiam, quae vim habere maximam dicitur, Fortuna ipsa cedit, si, ut sapiens poeta dixit, suis ea cuique fingitur moribus. soli igitur hoc contingit sapienti, ut nihil faciat invitus, nihil dolens, nihil coactus.

quis sum enim libertas potestas vivo ut velis quis igitur vivo ut volo nisi qui rectus vivo qui gaudeo officium qui vivo via considero atque provideo sum qui ne lex quidem propter metus pareo sed is sequor et colo qui is salutaris sum magnus iudico qui nihil dico nihil facio nihil cogito denique nisi libet atque libo qui omnis consilium reor omnis qui gero ab ipse proficisco idem refero neque sum ullus res qui multus apud is polleo quam ipse voluntas atque iudicium qui quidem etiam qui vis habeo maximus dico fortuna ipse cedo si ut sapio poeta dico suus is quisque fingo mos solus igitur hic contingo sapio ut nihil facio invitus nihil doleo nihil cogo


illud tamen interest, quod in servo necando, si id fit iniuria, semel peccatur, in patris vita violanda multa peccantur: violatur is qui procreavit, is qui aluit, is qui erudivit, is qui in sede ac domo atque in re publica conlocavit; multitudine peccatorum praestat eoque poena maiore dignus est. sed nos in vita non quae cuique peccato poena sit, sed quantum cuique liceat spectare debemus: quicquid non oportet scelus esse, quicquid non licet nefas putare debemus. etiamne in minimis rebus? etiam, si quidem rerum modum figere non possumus, animorum modum tenere possumus.

ille tamen intersum qui in servo neco si is fio iniuria semel pecco in pater vito violo multus pecco violo is qui procreo is qui alo is qui erudio is qui in sedes atque domus atque in res publicus conloco multitudo peccator praesto eo poena magnus dignus sum sed nos in vito non qui quisque pecco poena sum sed quantus quisque licet specto debeo quisquis non oportet scelus sum quisquis non licet nefas puto debeo etiam in paruus res etiam si quidem res modus figo non possum animus modus teneo possum


animus hominis dives, non arca appellari solet. quamvis ilia sit plena, dum te inanem videbo, divitem non putabo; etenim ex eo, quantum cuique satis est, metiuntur homines divitiarum modum. filiam quis habet, pecunia est opus; duas, maiore; pluris, maiore etiam; si, ut aiunt Danao, quinquaginta sint filiae, tot dotes magnam quaerunt pecuniam: quantum enim cuique opus est, ad id accommodatur, ut ante dixi, divitiarum modus. qui igitur non filias pluris, sed innumerabilis cupiditates habet, quae brevi tempore maximas copias exhaurire possint, hunc quo modo ego appellabo divitem, cum ipse egere se sentiat?

animus homo dives non arca appello soleo quivis ilia sum plenus dum tu inanis video dives non puto etenim ex is quantus quisque satis sum metior homo divitiaris modus filia quis habeo pecunia sum opus duo magnus multus magnus etiam si ut aio danaus quinquaginta sum filia tot doto magnus quaero pecunia quantus enim quisque opus sum ad is accommodo ut ante dico divitiaris modus qui igitur non filia multus sed innumerabilis cupiditas habeo qui brevis tempus magnus copia exhaurio possum hic quo modo ego appello dives cum ipse ago sui sentio


nihilne igitur interest—nam hoc dicet aliquis—patrem quis necet anne servum? nuda ista si ponas, iudicare qualia sint non facile possim. patrem vita privare si per se scelus est, Saguntini, qui parentes suos liberos emori quam servos vivere maluerunt, parricidae fuerunt: ergo et parenti non numquam adimi vita sine scelere potest et servo saepe sine iniuria non potest. causa igitur haec, non natura distinguit, quae quoniam utro accessit, id fit propensius, si utroque adiuncta est, paria fiant necesse est.

nihil igitur intersum nam hic dico aliquis pater quis neco annus servus nudo iste si pono iudicaris qualis sum non facilis possum pater vito privaris si per sui scelus sum saguntinus qui parens suus liber emorior quam servus vivo malo parricida sum ergo et parens non numquam adimo vito sine scelus possum et servo saepe sine iniuria non possum causa igitur hic non natura distinguo qui quoniam uter accedo is fio propendeo si uterque adjungo sum par fio necesse sum


histrio si paulum se movit extra numerum aut si versus pronuntiatus est syllaba una brevior aut longior, exsibilatur, exploditur: in vita tu, quae omni gestu moderatior, omni versu aptior esse debet, in syllaba te peccasse dices? poetam non audio in nugis: in vitae societate audiam civem digitis peccata dimetientem sua? si vis, sane sint breviora, leviora qui possunt videri? cum quicquid peccatur perturbatione peccetur rationis atque ordinis, perturbata autem semel ratione et ordine nihil possit addi, quo magis peccari posse videatur.

histrio si paulus sui moveo extra numerus aut si verro pronuntio sum syllaba unus brevis aut longus exsibilo explodo in vito tu qui omnis gestus moderatus omnis verro aptus sum debeo in syllaba tu pecco dico poeta non audio in nugae in vita societas audio civis digitus pecco dimetior suus si volo sanus sum brevis levis qui possum video cum quisquis pecco perturbatio pecco ratio atque ordo perturbo autem semel ratio et ordo nihil possum addo quo magis peccaris possum video


an ille mihi liber, cui mulier imperat? cui leges inponit, praescribit, iubet, vetat quod videtur? qui nihil imperanti negare potest, nihil recusare audet? poscit, dandum est; vocat, veniendum; eicit, abeundum; minatur, extimescendum. ego vero istum non modo servum, sed nequissimum servum, etiam si in amplissima familia natus sit, appellandum puto. atque in pari stultitia sunt, quos signa, quos tabulae, quos caelatum argentum, quos Corinthia opera, quos aedificia magnifica nimio opere delectant. at sumus inquit principes civitatis. vos vero ne conservorum quidem vestrorum principes estis;

an ille ego liber qui mulier impero qui lex inpono praescribo iubeo veto qui video qui nihil impero nego possum nihil recusaris audeo posco do sum voco venio eicio abeo mino extimesco ego verus iste non modo servus sed nequissimum servus etiam si in amplus familia nascor sum appello puto atque in par stultitia sum qui signum qui tabula qui caelo argentum qui corinthius opus qui aedificium magnificus nimius opus delecto at sum inquam princeps civitas tu verus ne conservus quidem vester princeps sum


nonne igitur sunt illa festiva? sunt; nam nos quoque oculos eruditos habemus. sed, obsecro te, ita venusta habeantur ista, non ut vincla virorum sint, sed ut oblectamenta puerorum. quid enim censes? si L. Mummius aliquem istorum videret matellionem Corinthium cupidissime tractantem, cum ipse totam Corinthum contempsisset, utrum illum civem excellentem an atriensem diligentem putaret? revivescat M'. Curius aut eorum aliquis, quorum in villa ac domo nihil splendidum, nihil ornatum fuit praeter ipsos, et videat aliquem summis populi beneficiis usum barbatulos mullos exceptantem de piscina et pertractantem et murenarum copia gloriantem, nonne hunc hominem ita servum iudicet, ut ne in familia quidem dignum maiore aliquo negotio putet?

nonne igitur sum ille festivus sum nam nos quoque oculus erudio habeo sed obsecro tu ita venustus habeo iste non ut vinclum vir sum sed ut oblectamentum puer quis enim censeo si l mummius aliquis iste video matellio corinthius cupidus tracto cum ipse totus corinthus contemno utrum ille civis excello an atriensis diligo puto revivesco m curius aut is aliquis qui in villa atque domus nihil splendidus nihil orno sum praeter ipse et video aliquis summus populus beneficium usus barbatulus mullus excepto de piscina et pertracto et murenaris copia glorior nonne hic homo ita servus iudico ut ne in familia quidem dignus magnus aliquis negotium puto


sed haec videri possunt odiosiora, cum lentius disputantur: vita atque factis inlustrata sunt summorum virorum ; quaero enim a vobis, num ullam cogitationem habuisse videantur ii, qui hanc rein publicam tam praeclare fundatam nobis reliquerunt, aut argenti ad avaritiam aut amoenitatum ad delectationem aut supellectilis ad delicias aut epularum ad voluptates? ponite ante oculos unum quemque .

sed hic video possum odiosus cum lentus disputo vito atque facio illustro sum summus vir quaero enim ab tu num ullus cogitatio habeo video is qui hic rein publicus tam praeclaris fundo nos relinquo aut argentum ad avaritia aut amoenitas ad delectatio aut supellectilis ad deliquia aut epularis ad voluptas pono ante oculus unus quisque


sed ut in magna familia sunt alii lautiores, ut sibi videntur, servi, sed tamen servi, ut atrienses, at qui tractant ista, qui tergent, qui ungunt, qui verrunt, qui spargunt, non honestissimum locum servitutis tenent, sic in civitate, qui se istarum rerum cupiditatibus dediderunt, ipsius servitutis locum paene infimum obtinent. magna inquit bella gessi, magnis imperiis et provinciis praefui. gere igitur animum laude dignum: Aetionis tabula te stupidum detinet aut signum aliquod Polycleti; mitto unde sustuleris, quo modo habeas: intuentem te, admirantem, clamores tollentem cum video, servum esse ineptiarum omnium iudico.

sed ut in magnus familia sum alius lavo ut sui video servio sed tamen servio ut atriensis at qui tracto iste qui tergeo qui ungo qui verro qui spargo non honestus locus servitus teneo sic in civitas qui sui istaris res cupiditas dedo ipse servitus locus paene infimus obtineo magnus inquam bellum gero magnus imperium et provincia praesum gero igitur animus laus dignus aetio tabula tu stupidus detineo aut signum aliqui polycleti mitto unde tollo quo modo habeo intueor tu admiror clamor tollo cum video servus sum ineptiaris omnis judico


animus oportet tuus se iudicet divitem, non hominum sermo, neque possessiones tuae. nihil sibi deesse putat, nihil curat amplius, satiatus est aut contentus etiam pecunia: concedo, dives est. sin autem propter aviditatem pecuniae nullum quaestum turpem putas, cum isti ordini ne honestus quidem possit esse ullus; si cotidie fraudas, decipis, poscis, pacisceris, aufers, eripis, si socios spolias, aerarium expilas, si testamenta amicorum ne exspectas quidem atque ipse supponis, haec utrum abundantis an egentis signa sunt?

animus oportet tuus sui iudico dives non homo sermo neque possessio tuus nihil sui desum puto nihil curo amplus satio sum aut contineo etiam pecunia concedo dives sum sin autem propter aviditas pecunia nullus quaestus turpis puto cum iste ordo ne honestus quidem possum sum ullus si cottidie fraudo decipio posco pacisco aufero eripio si socius spolio aerarius expilo si testamentum amicus ne exspecto quidem atque ipse suppono hic utrum abundo an egeo signum sum


una virtus est consentiens cum ratione et perpetua constantia; nihil huc addi potest, quo magis virtus sit, nihil demi, ut virtutis nomen relinquatur: etenim si bene facta recte facta sunt et nihil recto rectius, certe ne bono quidem melius quicquam inveniri potest. sequitur igitur ut etiam vitia sint paria, si quidem pravitates animi recte vitia dicuntur. atqui quoniam pares virtutes sunt, recte facta, quoniam a virtutibus proficiscuntur, paria esse debent, itemque peccata, quoniam ex vitiis manant, sint aequalia necesse est.

unus virtus sum consentio cum ratio et perpetuus constantia nihil huc addo possum quo magis virtus sum nihil demo ut virtus nomen relinquo etenim si bene facio rectus facio sum et nihil recingo rectus certus ne bonus quidem bonus quisquam invenio possum sequor igitur ut etiam vitio sum par si quidem pravitas animus rectus vitio dico atqui quoniam par virtus sum rectus facio quoniam ab virtus proficisco par sum debeo ito pecco quoniam ex vitium mano sum aequalis necesse sum


a philosophis inquit ista sumis. metuebam ne a lenonibus diceres. Socrates disputabat isto modo. bene hercule narras; nam istum doctum et sapientem virum fuisse memoriae traditum est. sed tamen quaero ex te, quoniam verbis inter nos contendimus, non pugnis: utrum nobis est quaerendum quid baioli atque operarii an quid homines doctissimi senserint? praesertim cum hac sententia non modo verior, sed ne utilior quidem hominum vitae reperiri ulla possit. quae vis est enim quae magis arceat homines ab inprobitate omni, quam si senserint nullum in delictis esse discrimen? aeque peccare se, si privatis ac si magistratibus manus adferant? quamcumque in domum stuprum intulerint, eandem esse labem lubidinis?

ab philosophus inquam iste sumo metuo ne ab leno dico socrates disputo iste modo bene herculis narro nam iste doceo et sapio vir sum memoria trado sum sed tamen quaero ex tu quoniam verbum inter nos contendo non pugna utrum nos sum quaero quis baioli atque operarius an quis homo doceo sentio praesertim cum hic sententia non modo verus sed ne utilis quidem homo vita reperio ullus possum qui volo sum enim qui magis arceo homo ab inprobitas omnis quam si sentio nullus in delinquo sum discrimen aequus peccaris sui si privo atque si magistratus manus affero quicumque in domus stuprum infero idem sum labo lubido


o di inmortales! non intellegunt homines quam magnum vectigal sit parsimonia. venio enim iam ad sumptuosos, relinquo istum quaestuosum. capit ille ex suis praediis sescena sestertia, ego centena ex meis; illi aurata tecta in villis et sola marmorea facienti et signa, tabulas, supellectilem et vestem infinite concupiscenti non modo ad sumptum ille est fructus, sed etiam ad faenus exiguus: ex meo tenui vectigali detractis sumptibus cupiditatis aliquid etiam redundabit. uter igitur est divitior, cui deest an cui superat? qui eget an qui abundat? cuius possessio quo est maior, eo plus requirit ad se tuendam, an quae suis se viribus sustinet?

o deus inmortal non intellego homo quam magnus vectigal sum parsimonia venio enim iam ad sumptuosus relinquo iste quaestuosus capio ille ex suus praedium sexceni sestertium ego centeni ex meus ille auro tectum in villa et solus marmoreus facio et signum tabula supellectilis et vestis infinitus concupisco non modo ad sumo ille sum fructus sed etiam ad faenus exiguus ex meus tenuis vectigal detraho sumptus cupiditas aliquis etiam redundo uter igitur sum divitia qui desum an qui supero qui egeo an qui abundo qui possessio quo sum magnus is multus requiro ad sui tueor an qui suus sui vis sustineo


quam ob rem ut inprobo et stulto et inerti nemini bene esse potest, sic bonus vir et sapiens et fortis miser esse nemo potest; nec vero, cuius virtus moresque laudandi sunt, eius non laudanda vita est, neque porro fugienda vita est quae laudanda est, esset autem fugienda, si esset misera. quam ob rem quicquid est laudabile, idem et beatum et florens et expetendum videri decet.

quam ob res ut improbus et stultus et iners nemo bene sum possum sic bonus vir et sapio et fortis miser sum nemo possum neque verus qui virtus mos laudo sum is non laudo vito sum neque porro fugio vito sum qui laudo sum sum autem fugio si sum misero quam ob res quisquis sum laudabilis idem et beatus et floreo et expeto video decet


veniant igitur isti inrisores huius orationis ac sententiae, et iam vel ipsi iudicent, utrum se horum alicuius, qui marmoreis tectis ebore et auro fulgentibus, qui signis, qui tabulis, qui caelato auro et argento, qui Corinthiis operibus abundant, an C. Fabricii, qui nihil habuit eorum, nihil habere voluit, similis malint?

venio igitur iste inrisor hic oratio atque sententia et iam vel ipse judico utrum sui hic aliquis qui marmoreus tectum ebur et aurum fulgeo qui signum qui tabula qui caelo aurum et argentum qui corinthius opus abundo an que fabricius qui nihil habeo is nihil habeo volo similis malo


quam ob rem licet inrideat si qui volt, plus apud me tamen vera ratio valebit quam volgi opinio; neque ego umquam bona perdidisse dicam, si quis pecus aut supellectilem amiserit, nec non saepe laudabo sapientem illum, Biantem, ut opinor, qui numeratur in septem: cuius cum patriam Prienam cepisset hostis ceterique ita fugerent, ut multa de suis rebus asportarent, cum esset admonitus a quodam ut idem ipse faceret, ego vero inquit facio; nam omnia mecum porto mea.

quam ob res licet irrideo si qui volo multus apud ego tamen verus ratio valeo quam vulgus opinio neque ego umquam bonus perdo dico si quis pecus aut supellectilis amitto neque non saepe laudo sapio ille bias ut opinor qui numero in septem qui cum patria priene capio hostis ceter ita fugio ut multus de suus res asporto cum sum admonitus ab quidam ut idem ipse facio ego verus inquam facio nam omnis ego porto meus


quae quia sunt admirabilia contraque opinionem omnium , temptare volui possentne proferri in lucem et ita dici, ut probarentur, an alia quaedam esset erudita, alia popularis oratio, eoque hos locos scripsi libentius, quod mihi ista para/doca quae appellant maxime videntur esse Socratica longeque verissima.

qui quia sum admirabilis contra opinio omnis tento volo possum profero in lux et ita dico ut probo an alius quidam sum erudio alius popularis oratio eo hic locus scribo libet qui ego iste paro doca qui appello magnus video sum socraticus longus verus


caedem in foro fecisti, armatis latronibus templa tenuisti, privatorum domos, aedis sacras incendisti: cur hostis Spartacus, si tu civis? potes autem esse tu civis, propter quem aliquando civitas non fuit? et me tuo nomine appellas, cum omnes meo discessu exsulasse rem publicam putent? numquamne, homo amentissime, te circumspicies? numquam nec quid facias considerabis nec quid loquare? nescis exsilium scelerum esse poenam, meum illud iter ob praeclarissimas res a me gestas esse susceptum?

caedes in forum facio armo latro templum teneo privator domus aedes sacer incendo cur hostis spartacus si tu civis possum autem sum tu civis propter qui aliquando civitas non sum et ego tuus nomen appello cum omnis meus discessus exsulasse res publicus puto numquam homo amens tu circumspicio numquam neque quis facio considero neque quis loquaris nescio exsilium scelus sum poena meus ille iter ob praeclarus res ab ego gero sum suscipio


* * * rebus ad victum necessariis esse invictus * * potest. sapientis animus magnitudine consilii, tolerantia rerum humanarum, contemptione fortunae, virtutibus denique omnibus ut moenibus saeptus vincetur et expugnabitur, qui ne civitate quidem pelli potest? quae est enim civitas? omnisne conventus etiam ferorum et inmanium? omnisne etiam fugitivorum ac latronum congregata unum in locum multitude? certe negabis. non igitur erat illa tum civitas, cum leges in ea nihil valebant, cum iudicia iacebant, cum mos patrius occiderat, cum ferro pulsis magistratibus senatus nomen in re publica non erat; praedonum ille concursus et te duce latrocinium in foro constitutum et reliquiae coniurationis a Catilinae furiis ad tuum scelus furoremque conversae non civitas erat.

res ad vinco necessarius sum invictus possum sapio animus magnitudo consilium tolero res humanus contemptio fortuna virtus denique omnis ut moenia saepio vinco et expugno qui ne civitas quidem pello possum qui sum enim civitas omne convenio etiam ferus et immanis omne etiam fugitivus atque latro congrego unus in locus multitudo certus nego non igitur sum ille tum civitas cum lex in is nihil valeo cum iudicium jaceo cum mos patrius occido cum ferrum pello magistratus senatus nomen in res publicus non sum praedo ille concursus et tu dux latrocinium in forum constituo et reliquiae coniuratio ab catilina furia ad tuus scelus furor converro non civitas sum


multi ex te audierunt cum diceres, neminem esse divitem, nisi qui exercitum alere posset suis fructibus, quod populus Romanus tantis vectigalibus iam pridem vix potest: ergo hoc proposito numquam eris dives ante, quam tibi ex tuis possessionibus tantum reficietur, ut eo tueri sex legiones et magna equitum ac peditum auxilia possis. iam fateris igitur non esse te divitem, cui tantum desit, ut expleas id quod exoptas. itaque istam paupertatem vel potius egestatem ac mendicitatem tuam numquam obscure tulisti.

multus ex tu audio cum dico nemo sum dives nisi qui exercitus alo possum suus fructus qui populus romanus tantus vectigal iam pridem vix possum ergo hic propono numquam sum dives ante quam tu ex tuus possessio tantus reficio ut is tueor sex legio et magnus eques atque pedes auxilium possum iam fateor igitur non sum tu dives qui tantus desum ut expleo is qui exopto itaque iste paupertas vel potis egestas atque mendicitas tuus numquam obscurus fero


quid denique servi non inertis? quid? iam illa cupiditas, quae videtur esse liberalior, honoris, imperii, provinciarum, quam dura est domina, quam imperiosa, quam vehemens! Cethego, homini non probatissimo, servire coegit eos, qui sibi esse amplissimi videbantur, munera mittere, noctu venire domum ad eum, precari, denique supplicare. quae servitus est, si haec libertas existimari potest? quid? cum cupiditatis dominatus excessit et alius est dominus exortus ex conscientia peccatorum, timor, quam est illa misera, quam dura servitus? adulescentibus paulo loquacioribus est serviendum; omnes, qui aliquid scire videntur, tamquam domini timentur; iudex vero quantum habet dominatum, quo timore nocentis adficiti an non est omnis metus servitus?

quis denique servio non iners quis iam ille cupiditas qui video sum liberalis honor imperium provinciaris quam durus sum domina quam imperiosus quam vehemens cethegus homo non probo servio cogo is qui sui sum amplus video munus mitto nox venio domus ad is precor denique supplicaris qui servio sum si hic libertas existimo possum quis cum cupiditas dominor excedo et alius sum dominus exorior ex conscientia peccator timor quam sum ille misero quam durus servio adulescens paulus loquax sum servio omnis qui aliquis scio video tamquam dominus timeo iudex verus quantus habeo dominor quo timor noceo adficiti an non sum omnis metus servio


an eorum servitus dubia est, qui cupiditate peculii nullam condicionem recusant durissimae servitutis? hereditatis spes quid iniquitatis in serviendo non suscipit? quem nutum locupletis orbi senis non observat? loquitur ad voluntatem, quicquid denuntiatum est facit, adsectatur, adsidet, muneratur. quid horum est liberi?

an is servio dubius sum qui cupiditas peculium nullus condicio recuso durus servitus hereditas spes quis iniquitas in servio non suscipio qui nutus locupletis orbus senex non observo loquor ad voluntas quisquis denuntio sum facio assector assideo munero quis hic sum liber


atque haec quidem, quae modo huc, modo illuc transferuntur, facile adduci solent ut in bonis rebus esse negent; illud arte tenent accurateque defendunt, voluptatem esse summum bonum: quae quidem mihi vox pecudum videtur esse, non hominum. tu, cum tibi sive deus sive mater, ut ita dicam, rerum omnium natura dederit animum, quo nihil est praestantius neque divinius, sic te ipse abicies atque prosternes, ut nihil inter te atque inter quadripedem aliquam putes interesse? quicquam bonum est, quod non eum, qui id possidet, meliorem facit?

atque hic quidem qui modo huc modo illic transfero facilis adduco soleo ut in bonus res sum nego ille ars teneo accuro defendo voluptas sum superus bonus qui quidem ego vox pecus video sum non homo tu cum tu sive deus sive mater ut ita dico res omnis natura do animus quo nihil sum praesto neque divinus sic tu ipse abicio atque prosterno ut nihil inter tu atque inter quadripedem aliqui puto intersum quisquam bonus sum qui non is qui is possideo bonus facio


quid valet igitur illa eloquentissimi viri, L. Crassi, copiosa magis quam sapiens oratio eripite nos ex servitute? quae est ista servitus tam claro homini tamque nobili? omnis animi debilitati et humilis et fracti timiditas servitus est. nolite sinere nos cuiquam servire. in libertatem vindicari volt? minime; quid enim adiungit? nisi vobis universis. dominum mutare, non liber esse volt. quibus et possumus et debemus. nos vero, si quidem animo excelso et alto et virtutibus exaggerato sumus, nec debemus nec possumus: tu posse te dicito, quoniam quidem potes, debere ne dixeris, quoniam nihil quisquam debet nisi quod est turpe non reddere. sed haec hactenus. ille videat, quo modo imperator esse possit, cum eum ne liberum quidem esse ratio et veritas ipsa convincat.

quis valeo igitur ille eloquens vir l crassus copiosus magis quam sapio oratio eripio nos ex servitus qui sum iste servio tam clarus homo tam nobilis omnis animus debilito et humilis et frango timiditas servio sum nolo sino nos quisquam servio in libertas vindicaris volo paruus quis enim adjungo nisi tu universus dominus muto non liber sum volo qui et possum et debeo nos verus si quidem animus excelsum et altus et virtus exaggero sum neque debeo neque possum tu possum tu dico quoniam quidem possum debeo ne dico quoniam nihil quisquam debeo nisi qui sum turpis non reddo sed hic hactenus ille video quo modo imperator sum possum cum is ne liber quidem sum ratio et vereor ipse convinco


quae est ista in commemoranda pecunia tua tam insolens ostentatio? solusne tu dives? pro di inmortales! egone me audisse aliquid et didicisse non gaudeam? solusne dives? quid, si ne dives quidem? quid, si pauper etiam? quem enim intellegimus divitem aut hoc verbum in quo homine ponimus? opinor in eo, cui tanta possessio sit, ut ad liberaliter vivendum facile contentus sit, qui nihil quaerat, nihil adpetat, nihil optet amplius.

qui sum iste in commemoro pecunia tuus tam insoleo ostentatio solus tu dives pro deus inmortal ego ego audio aliquis et disco non gaudeo solus dives quis si ne dives quidem quis si pauper etiam qui enim intellego dives aut hic verbum in quo homo pono opinor in is qui tantus possessio sum ut ad liberalis vivo facilis contineo sum qui nihil quaero nihil adpeto nihil opto amplus


in quo equidem continentissimorum hominum, maiorum nostrorum, saepe requiro prudentiam, qui haec inbecilla et conmutabilia verbo bona putaverunt appellanda, cum re ac factis longe aliter iudicavissent. potestne bonum cuiquam malo esse aut potest quisquam in abundantia bonorum ipse esse non bonus? atqui ista omnia talia videmus, ut et inprobi habeant et absint probis.

in quo equidem contineo homo magnus noster saepe requiro prudentia qui hic imbecillus et conmutabilia verbum bonus puto appello cum res atque facio longus aliter judico possum bonus quisquam malus sum aut possum quisquam in abundantia bonus ipse sum non bonus atqui iste omnis talis video ut et improbus habeo et absum probus


nescis, insane, nescis, quantas viris virtus habeat; nomen tantum virtutis usurpas, quid ipsa valeat ignoras: nemo potest non beatissimus esse, qui est totus aptus ex sese quique in se uno sua ponit omnia. cui spes omnis et ratio et cogitatio pendet ex fortuna, huic nihil potest esse certi, nihil quod exploratum habeat permansurum sibi unum diem; eum tu hominem terreto, si quem eris nanctus, istis mortis aut exsilii minis: mihi vero quicquid acciderit in tam ingrata civitate, ne recusanti quidem evenerit, non modo repugnanti. quid enim ego laboravi aut quid egi aut in quo evigilarunt curae et cogitationes meae, si quidem nihil peperi tale, nihil consecutus sum, ut eo statu essem, quem neque fortunae temeritas neque inimicorum labefactaret iniuria? mortemne mihi minitaris,

nescio insanus nescio quantus vis virtus habeo nomen tantus virtus usurpo quis ipse valeo ignoro nemo possum non beatus sum qui sum totus aptus ex sui quisque in sui unus suus pono omnis qui spes omnis et ratio et cogitatio pendeo ex fortuna hic nihil possum sum certus nihil qui exploro habeo permaneo sui unus dies is tu homo terreo si qui sum nanciscor iste mors aut exsilium minae ego verus quisquis accido in tam ingratus civitas ne recuso quidem evenio non modo repugno quis enim ego laboro aut quis ago aut in quo evigilo cura et cogitatio meus si quidem nihil pario talis nihil consequor sum ut is status sum qui neque fortuna temeritas neque inimicus labefacto iniuria mors ego minitaris


quod eo maius est illi quam aut tibi aut nobis, quia nos ea philosophia plus utimur, quae peperit dicendi copiam et in qua dicuntur ea, quae non multum discrepent ab opinione populari, Cato autem, perfectus mea sententia Stoicus, et ea sentit, quae non sane probantur in volgus, et in ea est haeresi, quae nullum sequitur florem orationis neque dilatat argumentum: minutis interrogatiunculis quasi punctis quod proposuit efficit.

qui is magnus sum ille quam aut tu aut nos quia nos is philosophia multus utor qui pario dico copia et in qui dico is qui non multus discrepo ab opinio populor cato autem perficio meus sententia stoicus et is sentio qui non sanus probo in vulgus et in is sum haeresis qui nullus sequor flos oratio neque dilato argumentum minuo interrogatiunculis quasi pungo qui propono efficio


sed quid ego de me loquor, qui morum ac temporum vitio aliquantum etiam ipse fortasse in huius saeculi errore verser? M'. Manilius patrum nostrorum memoria, ne semper Curios et Luscinos loquamur, pauper tandem fuit? habuit enim aediculas in Carinis et fundum in Labicano. nos igitur divitiores, qui plura habemus? utinam quidem! sed non aestimatione census, verum victu atque cultu terminatur pecuniae modus.

sed quis ego de ego loquor qui mos atque tempus vitio aliquantus etiam ipse fortasse in hic saeculis error verso m manilius pater noster memoria ne semper curiatii et luscinus loquor pauper tandem sum habeo enim aedicula in carina et fundus in labicanus nos igitur divitiores qui multus habeo utinam quidem sed non aestimatio census verus vinco atque cultus termino pecunia modus


nam ut iis, qui honeste rem quaerunt mercaturis faciendis, operis dandis, publicis sumendis, intellegimus opus esse quaesito, sic, qui videt domi tuae pariter accusatorum atque indicum consociatos greges, qui nocentis et pecuniosos reos eodem te actore corruptelam iudicii molientis, qui tuas mercedum pactiones in patrociniis, † intercidas pecuniarum in coitionibus candidatorum, dimissiones libertorum ad defaenerandas diripiendasque provincias, qui expulsiones vicinorum, qui latrocinia in agris, qui cum servis, cum libertis, cum clientibus societates, qui possessiones vacuas, qui proscriptiones locupletium, qui cladis municipiorum, qui illam Sullani temporis messem recordetur, qui testamenta subiecta, tot qui sublatos homines, qui denique omnia venalia, edictum, decretum, alienam suam sententiam, forum, domum, vocem, silentium: quis hunc non putet confiteri sibi quaesito opus esse? cui quaesito autem opus sit, quis umquam hunc vere dixerit divitem?

nam ut is qui honestus res quaero mercor facio opus do publicus sumo intellego opus sum quaero sic qui video domus tuus pariter accusator atque indicum consocio grex qui noceo et pecuniosus reus idem tu actor corruptela iudicium molior qui tuus merces pactio in patrocinium intercisi pecunia in coitio candidator dimissio libertus ad defaenero diripio provincia qui expulsio vicinus qui latrocinium in ager qui cum servio cum libertus cum cliens societas qui possessio vacuus qui proscriptio locuples qui clades municipium qui ille sullanus tempus messis recordor qui testamentum subiectum tot qui suffero homo qui denique omnis venalis edictum decretum alienus suus sententia forum domus voco silentium quis hic non puto confiteor sui quaero opus sum qui quaero autem opus sum quis umquam hic verus dico dives