de Natura Deorum

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


An Amphiaraus erit deus et Trophonius? nostri quidem publicani, cum essent agri in Boeotia deorum inmortalium excepti lege censoria, negabant immortalis esse ullos qui aliquando homines fuissent. sed si sunt i di, est certe Erectheus, cuius Athenis et delubrum vidimus et sacerdotem. quem si deum facimus, quid aut de Codro dubitare possumus aut de ceteris qui pugnantes pro patriae libertate ceciderunt? quod si probabile non est, ne illa quidem superiora unde haec manant probanda sunt.

an amphiaraus sum deus et trophonius noster quidem publicanus cum sum ager in boeotius deus immortalis excipio lex censorius nego immortal sum ullus qui aliquando homo sum sed si sum eo deus sum certus erectheus qui athenae et delubrum video et sacerdos qui si deus facio quis aut de codrus dubitaris possum aut de ceterus qui pugno pro patria libertas cado qui si probabilis non sum ne ille quidem superus unde hic mano probo sum


Quis enim hunc hominem dixerit, qui, cum tam certos caeli motus tam ratos astrorum ordines tamque inter se omnia conexa et apta viderit, neget in his ullam inesse rationem eaque casu fieri dicat, quae quanto consilio gerantur nullo consilio adsequi possumus. an, cum machinatione quadam moveri aliquid videmus, ut sphaeram ut horas ut alia permulta, non dubitamus quin illa opera sint rationis, cum autem impetum caeli cum admirabili celeritate moveri vertique videamus constantissime conficientem vicissitudines anniversarias cum summa salute et conservatione rerum omnium, dubitamus quin ea non solum ratione fiant sed etiam excellenti divinaque ratione?

quis enim hic homo dico qui cum tam certus caelum moueo tam reor astrum ordo tam inter sui omnis conecto et apto video nego in hic ullus insum ratio is casus fio dico qui quantus consilium gero nullus consilium assequor possum an cum machinatio quidam moveo aliquis video ut sphaera ut hora ut alius permultus non dubito quin ille opus sum ratio cum autem impetus caelum cum admirabilis celeritas moveo verto video consto confacio vicissitudo anniversarius cum summus salus et conservatio res omnis dubito quin is non solus ratio fio sed etiam excello divino ratio


Sequitur ut doceam omnia subiecta esse naturae, eaque ab ea pulcherrime geri. Sed quid sit ipsa natura explicandum est ante breviter, quo facilius id quod docere volumus intellegi possit. namque alii naturam esse censent vim quandam sine ratione cientem motus in corporibus necessarios, alii autem vim participem rationis atque ordinis tamquam via progredientem declarantemque quid cuiusque rei causa efficiat quid sequatur, cuius sollertiam nulla ars nulla manus nemo opifex consequi possit imitando; seminis enim vim esse tantam, ut id, quamquam sit perexiguum, tamen, si inciderit in concipientem conprendentemque naturam nanctumque sit materiam qua ali augerique possit, ita fingat et efficiat in suo quidque genere, partim ut tantum modo per stirpes alantur suas, partim ut moveri etiam et sentire et appetere possint et ex sese similia sui gignere.

sequor ut doceo omnis subiectum sum natura is ab is pulcher gero sed quis sum ipse natura explico sum ante brevis quo facilis is qui doceo volo intellego possum namque alius natura sum censeo vis quidam sine ratio cieo moueo in corpus necessarius alius autem vis participo ratio atque ordo tamquam via progredio declaro quis quisque res causa efficio quis sequor qui sollertia nullus ars nullus manus nemo opifex consequor possum imito semen enim vis sum tantus ut is quamquam sum perexiguus tamen si incido in concipio comprehendo natura nanciscor sum materia qui al augeo possum ita fingo et efficio in suus quisque genus pars ut tantus modo per stirps alo suus pars ut moveo etiam et sentio et appeto possum et ex sui similis suus gigno


quod si in Scythiam aut in Brittanniam sphaeram aliquis tulerit hanc quam nuper familiaris noster effecit Posidonius, cuius singulae conversiones idem efficiunt in sole et in luna et in quinque stellis errantibus quod efficitur in caelo singulis diebus et noctibus, quis in illa barbaria dubitet quin ea sphaera sit perfecta ratione; hi autem dubitant de mundo, ex quo et oriuntur et fiunt omnia, casune ipse sit effectus aut necessitate aliqua an ratione ac mente divina, et Archimedem arbitrantur plus valuisse in imitandis sphaerae conversionibus quam naturam in efficiendis; praesertim cum multis partibus sint illa perfecta quam haec simulata sollertius.

qui si in scythia aut in brittanniam sphaera aliquis fero hic quam nuper familiaris noster efficio posidonius qui singulus conversio idem efficio in sol et in luna et in quinque stella erro qui efficio in caelum singuli dies et nox quis in ille barbaria dubito quin is sphaera sum perficio ratio hic autem dubito de mundus ex quo et orior et fio omnis cado ipse sum efficio aut necessitas aliqui an ratio atque mens divino et archimedes arbitror multus valeo in imito sphaera conversio quam natura in efficio praesertim cum multus pars sum ille perficio quam hic simulo sollertius


Nunc autem mihi videntur ne suspicari quidem quanta sit admirabilitas caelestium rerum atque terrestrium.

nunc autem ego video ne suspicaris quidem quantus sum admirabilitas caelestis res atque terrestris


portenta enim ab utrisque et flagitia dicuntur. neque enim quem Hipponactis iambus laeserat aut qui erat Archilochi versu volneratus a deo immissum dolorem non conceptum a se ipso continebat, nec cum Aegisthi libidinem aut cum Paridis videmus a deo causam requirimus, cum culpae paene vocem audiamus, nec ego multorum aegrorum salutem non ab Hippocrate potius quam ab Aesculapio datam iudico, nec Lacedaemoniorum disciplinam dicam umquam ab Apolline potius Spartae quam a Lycurgo datam. Critolaus inquam evertit Corinthum, Carthaginem Asdrubal; hi duo illos oculos orae maritumae effoderunt, non iratus aliqui, quem omnino irasci posse negatis, deus.

portentum enim ab uterque et flagitium dico neque enim qui hipponax iambus laedo aut qui sum archilochus verro vulnero ab deus immitto dolor non concipio ab sui ipse contineo neque cum aegisthus libido aut cum paris video ab deus causa requiro cum culpa paene voco audio neque ego multus aeger salus non ab hippocrates potis quam ab aesculapius do judico neque lacedaemonius disciplina dico umquam ab apollo potis sparta quam ab lycurgus do critolaus inquam everto corinthus carthago asdrubal hic duo ille oculus ora maritumae effodio non irascor aliqui qui omnino irascor possum nego deus


an haec, ut fere dicitis, hominum causa a deo constituta sunt? sapientiumne? propter paucos igitur tanta est rerum facta molitio. an stultorum? at primum causa non fuit cur de inprobis bene mereretur; deinde quid est adsecutus, cum omnes stulti sint sine dubio miserrimi, maxime quod stulti sunt (miserius enim stultitia quid possumus dicere), deinde quod ita multa sunt incommoda in vita, ut ea sapientes commodorum conpensatione leniant, stulti nec vitare venientia possint nec ferre praesentia. Qui vero mundum ipsum animantem sapientemque esse dixerunt, nullo modo viderunt animi natura intellegentis in quam figuram cadere posset. de quo dicam equidem paulo post, nunc autem hactenus:

an hic ut fere dico homo causa ab deus constituo sum sapio propter paucus igitur tantus sum res facio molitio an stultor at primus causa non sum cur de improbus bene mereo deinde quis sum assequor cum omnis stultus sum sine dubius miser magnus qui stultus sum miser enim stultitia quis possum dico deinde qui ita multus sum incommodus in vito ut is sapio commodus conpensatio lenio stultus neque vitaris venio possum neque fero praesens qui verus mundus ipse animo sapio sum dico nullus modo video animus natura intellego in quam figura cado possum de quo dico equidem paulus post nunc autem hactenus


Quid ille funestas epulas fratri conparans nonne versat huc et illuc cogitatione rationem: maior mihi moles, maius miscendumst malum, qui illius acerbum cor contundam et conprimam. Nec tamen ille ipse est praetereundus, qui non sat habuit coniugem inlexe in stuprum, de quo recte et verissume loquitur Atreus: quod re in summa summum esse arbitror periclum, matres coinquinari regias, contaminari stirpem, admisceri genus. at id ipsum quam callide, qui regnum adulterio quaereret: addo" inquit "huc, quod mihi portento caelestum pater prodigium misit, regni stabilimen mei, agnum inter pecudes aurea clarum coma quondam Thyestem clepere ausum esse e regia, qua in re adiutricem coniugem cepit sibi. videturne summa inprobitate usus non sine summa esse ratione?

quis ille funestus epulae frater conparo nonne verso huc et illic cogitatio ratio magnus ego moles magnus misceo malus qui ille acerbus cor contundo et conprimam neque tamen ille ipse sum praetereo qui non satis habeo coniunx inlexe in stuprum de quo rectus et verus loquor atreus qui res in summus superus sum arbitror periculum mater coinquinaris regia contaminaris stirps admisceo genus at is ipse quam callidus qui regnum adulterium quaero addo inquam huc qui ego portendo caelestum pater prodigium mitto regnum stabilimen meus agnos inter pecus aureus clarus coma quondam thyestem clepo audeo sum e regius qui in res adiutrix coniunx capio sui video summus inprobitas utor non sine summus sum ratio


longa est oratio multaeque rationes, quibus doceri possit omnia quae terra concipiat semina quaeque ipsa ex se generata stirpibus infixa contineat ea temperatione caloris et oriri et augescere. Atque aquae etiam admixtum esse calorem primum ipse liquor aquae declarat et fusio, quae neque conglaciaret frigoribus neque nive pruinaque concresceret, nisi eadem se admixto calore liquefacta et dilapsa diffunderet; itaque et aquilonibus reliquisque frigoribus adiectis durescit umor, et idem vicissim mollitur tepefactus et tabescit calore. atque etiam maria agitata ventis ita tepescunt ut intellegi facile possit in tantis illis umoribus esse inclusum calorem; nec enim ille externus et adventicius habendus est tepor, sed ex intumis maris partibus agitatione excitatus, quod nostris quoque corporibus contingit cum motu atque exercitatione recalescunt. Ipse vero aer, qui natura est maxime frigidus, minime est expers caloris;

longus sum oratio multa ratio qui doceo possum omnis qui terra concipio semen quisque ipse ex sui genero stirps infigo contineo is temperatio calor et orior et augesco atque aqua etiam admisceo sum calor primus ipse liquo aqua declaro et fusio qui neque conglacio frigus neque nivit pruina concresco nisi idem sui admisceo calor liquefacio et dilabor diffundo itaque et aquilo reliquus frigus adicio duresco umor et idem vicissim mollio tepefacio et tabesco calor atque etiam mare agito venio ita tepesco ut intellego facilis possum in tantus ille umor sum includo calor neque enim ille externus et adventicius habeo sum tepor sed ex intumis mare pars agitatio excito qui noster quoque corpus contingo cum motus atque exercitatio recalesco ipse verus aer qui natura sum magnus frigidus paruus sum expers calor


Ac principio terra universa cernatur, locata in media sede mundi, solida et globosa et undique ipsa in sese nutibus suis conglobata, vestita floribus herbis arboribus frugibus, quorum omnium incredibilis multitudo insatiabili varietate distinguitur. adde huc fontum gelidas perennitates, liquores perlucidos amnium, riparum vestitus viridissimos, speluncarum concavas altitudines, saxorum asperitates, inpendentium montium altitudines inmensitatesque camporum; adde etiam reconditas auri argentique venas infinitamque vim marmoris.

atque principium terra universus cerno loco in medius sedes mundus solidus et globosus et undique ipse in sui nutus suus conglobo vestio flos herba arbor frugis qui omnis incredibilis multitudo insatiabilis varietas distinguo addo huc fons gelidus perennitas liquor perlucidos amnis riparis vestio viridis speluncaris concavus altitudo saxum asperitas inpendeo mons altitudo immensitas campus addo etiam recondo aurum argentum vena infinitus vis marmor


Atque ex hoc quoque intellegi poterit in eo inesse intellegentiam, quod certe est mundus melior quam ulla natura. ut enim nulla pars est corporis nostri quae non minoris sit quam nosmet ipsi sumus, sic mundum universum pluris esse necesse est quam partem aliquam universi. quod si ita est, sapiens sit mundus necesse est. nam ni ita esset, hominem qui esset mundi pars, quoniam rationis esset particeps, pluris esse quam mundum omnem oporteret.

atque ex hic quoque intellego possum in is insum intellegentia qui certus sum mundus bonus quam ullus natura ut enim nullus pars sum corpus noster qui non paruus sum quam nos ipse sum sic mundus universus multus sum necesse sum quam pars aliqui universus qui si ita sum sapio sum mundus necesse sum nam ni ita sum homo qui sum mundus pars quoniam ratio sum particeps multus sum quam mundus omnis oportet


Quid i qui dixerunt totam de dis inmortalibus opinionem fictam esse ab hominibus sapientibus rei publicae causa, ut quos ratio non posset eos ad officium religio duceret, nonne omnem religionem funditus sustulerunt? Quid Prodicus Cius, qui ea quae prodessent hominum vitae deorum in numero habita esse dixit, quam tandem religionem reliquit?

quis eo qui dico totus de deus immortalis opinio fingo sum ab homo sapio res publicus causa ut qui ratio non possum is ad officium religio duco nonne omnis religio fundus tollo quis prodicus cius qui is qui prosum homo vita deus in numerus habeo sum dico quam tandem religio relinquo


Tum Balbus Quam igitur a me rationem inquit Cotta desideras?

tum balbus quam igitur ab ego ratio inquam cotta desidero


illud vero quam callida ratione: qui volt quod volt, ita dat se res ut operam dabit, qui est versus omnium seminator malorum. ille traversa mente mihi hodie tradidit repagula, quibus ego iram omnem recludam atque illi perniciem dabo, mihi maerores illi luctum, exitium illi exilium mihi. hanc videlicet rationem, quam vos divino beneficio homini solum tributam dicitis, bestiae non habent; videsne igitur quanto munere deorum simus adfecti?

ille verus quam callidus ratio qui volo qui volo ita do sui res ut opera do qui sum verro omnis seminator malus ille traversa mens ego hodie trado repagula qui ego ira omnis recludo atque ille pernicies do ego maeror ille luctus exitium ille exsilium ego hic videlicet ratio quam tu divino beneficium homo solus tribuo dico bestia non habeo video igitur quantus munus deus sum afficio


quod si omnium animantium formam vincit hominis figura, deus autem animans est, ea figura profecto est quae pulcherrimast omnium. quoniamque deos beatissimos esse constat, beatus autem esse sine virtute nemo potest nec virtus sine ratione constare nec ratio usquam inesse nisi in hominis figura, hominis esse specie deos confitendum est.

qui si omnis animo forma vincio homo figuro deus autem animo sum is figuro profecto sum qui pulcher omnis quoniam deus beatus sum consto beatus autem sum sine virtus nemo possum neque virtus sine ratio constaris neque ratio usquam insum nisi in homo figuro homo sum species deus confiteor sum


Sed cum mundo negas quicquam esse melius, quid dicis melius? si pulchrius, adsentior; si aptius ad utilitates nostras, id quoque adsentior; sin autem id dicis, nihil esse mundo sapientius, nullo modo prorsus adsentior, non quod difficile sit mentem ab oculis sevocare, sed quo magis sevoco eo minus id quod tu vis possum mente comprendere. "Nihil est mundo melius in rerum natura." Ne in terris quidem urbe nostra; num igitur idcirco in urbe esse rationem cogitationem mentem putas, aut, quoniam non sit, num idcirco existimas formicam anteponendam esse huic pulcherrumae urbi, quod in urbe sensus sit nullus, in formica non modo sensus sed etiam mens ratio memoria? videre oportet Balbe quid tibi concedatur, non te ipsum quod velis sumere.

sed cum mundus nego quisquam sum bonus quis dico bonus si pulcher adsentio si aptus ad utilitas noster is quoque adsentio sin autem is dico nihil sum mundus sapio nullus modo prorsus adsentio non qui difficilis sum mens ab oculus sevocaris sed quo magis sevoco is paruus is qui tu volo possum mens comprehendo nihil sum mundus bonus in res natura ne in terra quidem urbs noster num igitur idcirco in urbs sum ratio cogitatio mens puto aut quoniam non sum num idcirco existimo formica antepono sum hic pulcherrumae urbs qui in urbs sensus sum nullus in formica non modo sensus sed etiam mens ratio memoria video oportet balbus quis tu concedo non tu ipse qui velis sumo


Quae qui videat non indocte solum verum etiam impie faciat si deos esse neget. nec sane multum interest utrum id neget an eos omni procuratione atque actione privet; mihi enim qui nihil agit esse omnino non videtur. esse igitur deos ita perspicuum est, ut id qui neget vix eum sanae mentis existimem.

qui qui video non indoctus solus verus etiam impius facio si deus sum nego neque sanus multus intersum utrum is nego an is omnis procuratio atque actio privo ego enim qui nihil ago sum omnino non video sum igitur deus ita perspicuus sum ut is qui nego vix is sanus mens existimo


Tum Lucilius An tibi inquit fabellae videntur? nonne ab A. Postumio aedem Castori et Polluci in foro dedicatam, nonne senatus consultum de Vatinio vides? nam de Sagra Graecorum etiam est volgare proverbium, qui quae adfirmant certiora esse dicunt quam illa quae apud Sagram. his igitur auctoribus nonne debes moveri?

tum lucilius an tu inquam fabella video nonne ab ab postumius aedes castor et polluci in forum dedico nonne senatus consulo de vatinius video nam de sagra graecum etiam sum volgaris proverbium qui qui adfirmo certus sum dico quam ille qui apud sagra hic igitur auctor nonne debeo moveo


quo nihil fieri potest aptius—sed si haec non videtis, quia numquam eruditum illum pulverem attigistis, ne hoc quidem physici intellegere potuistis, hanc aequabilitatem motus constantiamque ordinum in alia figura non potuisse servari? Itaque nihil potest indoctius quam quod a vobis adfirmari solet. nec enim hunc ipsum mundum pro certo rutundum esse dicitis, nam posse fieri ut sit alia figura, innumerabilesque mundos alios aliarum esse formarum.

quo nihil fio possum aptus sed si hic non video quia numquam erudio ille pulvis attingo ne hic quidem physicus intellego possum hic aequabilitas moueo constantia ordo in alius figuro non possum servaris itaque nihil possum indoctus quam qui ab tu adfirmaris soleo neque enim hic ipse mundus pro certus rotundus sum dico nam possum fio ut sum alius figuro innumerabilis mundus alius alius sum formaris


Et quaerere a nobis Balbe soletis quae vita deorum sit quaeque ab is degatur aetas.

et quaero ab nos balbus solo qui vito deus sum quisque ab is dego aetas


Atque etiam Antisthenes in eo libro qui physicus inscribitur popularis deos multos naturalem unum esse dicens tollit vim et naturam deorum. Nec multo secus Speusippus Platonem avunculum subsequens et vim quandam dicens, qua omnia regantur, eamque animalem, evellere ex animis conatur cognitionem deorum.

atque etiam antisthenis in is liber qui physicus inscribo popularis deus multus natural unus sum dico tollo vis et natura deus neque multus secus speusippus plato avunculis subsequor et vis quidam dico qui omnis rego eo animal evello ex animus conor cognitio deus


Animantium vero quanta varietas est, quanta ad eam rem vis ut in suo quaeque genere permaneat. Quarum aliae coriis tectae sunt aliae villis vestitae aliae spinis hirsutae; pluma alias alias squama videmus obductas, alias esse cornibus armatas, alias habere effugia pinnarum. Pastum autem animantibus large et copiose natura eum qui cuique aptus erat comparavit. Enumerare possum ad eum pastum capessendum conficiendumque quae sit in figuris animantium et quam sollers subtilisque descriptio partium quamque admirabilis fabrica membrorum. omnia enim, quae quidem intus inclusa sunt, ita nata atque ita locata sunt, ut nihil eorum supervacuaneum sit, nihil ad vitam retinendam non necessarium.

animo verus quantus varietas sum quantus ad is res volo ut in suus quisque genus permaneo quaris alius corius tego sum alius villa vestio alius spina hirsutus pluma alius alius squama video obduco alius sum cornu armo alius habeo effugius pinnaris pasco autem animo largus et copiosus natura is qui quisque aptus sum comparo enumeraris possum ad is pasco capesso confacio qui sum in figura animo et quam sollers subtilis descriptio pars quisque admirabilis fabrico membrum omnis enim qui quidem intus includo sum ita nata atque ita loco sum ut nihil is supervacuaneum sum nihil ad vita retineo non necessarius


Mihi vero inquit Velleius valde videtur; nam et maiora exspecto et is quae dicta sunt vehementer adsentior.

ego verus inquam velleius validus video nam et magnus exspecto et is qui dictum sum vehemens adsentio


at primum quot hominum linguae tot nomina deorum; non enim ut tu Velleius quocumque veneris sic idem in Italia Volcanus idem in Africa idem in Hispania. deinde nominum non magnus numerus ne in pontificiis quidem nostris, deorum autem innumerabilis. an sine nominibus sunt? istud quidem ita vobis dicere necesse est; quid enim attinet, cum una facies sit, plura esse nomina? Quam bellum erat Vellei confiteri potius nescire quod nescires quam ista effutientem nauseare atque ipsum sibi displicere. An tu mei similem putas esse aut tui deum? profecto non putas.

at primus quot homo lingua tot nomen deus non enim ut tu velleius quicumque venio sic idem in italia volcanus idem in africanus idem in hispania deinde nomen non magnus numerus ne in pontificius quidem noster deus autem innumerabilis an sine nomen sum iste quidem ita tu dico necesse sum quis enim attineo cum unus facies sum multus sum nomen quam bellum sum velleius confiteor potis nescio qui nescio quam iste effutio nausearis atque ipse sui displiceo an tu meus similis puto sum aut tuus deus profecto non puto


omnesne tibi illi delirare visi sunt qui sine manibus et pedibus constare deum posse decreverint?

omnes tu ille deliraris video sum qui sine manus et pes constaris deus possum decerno


Hoc persaepe facitis, ut, cum aliquid non veri simile dicatis et effugere reprehensionem velitis, adferatis aliquid quod omnino ne fieri quidem possit, ut satius fuerit illud ipsum de quo ambigebatur concedere quam tam inpudenter resistere. Velut Epicurus cum videret, si atomi ferrentur in locum inferiorem suopte pondere, nihil fore in nostra potestate, quod esset earum motus certus et necessarius, invenit quo modo necessitatem effugeret, quod videlicet Democritum fugerat: ait atomum, cum pondere et gravitate directo deorsus feratur, declinare paululum.

hic persaepe facio ut cum aliquis non verus similis dico et effugio reprehensio volo affero aliquis qui omnino ne fio quidem possum ut sero sum ille ipse de quo ambago concedo quam tam impudens resisto velut epicurus cum video si atomus fero in locus inferus suopte pondus nihil sum in noster potestas qui sum is moueo certus et necessarius invenio quo modo necessitas effugio qui videlicet democritus fugio aio atomus cum pondus et gravitas dirigo deordior fero declinaris paululum


munitaeque sunt palpebrae tamquam vallo pilorum, quibus et apertis oculis si quid incideret repelleretur et somno coniventibus, cum oculis ad cernendum non egeremus, ut qui tamquam involuti quiescerent. latent praeterea utiliter et excelsis undique partibus saepiuntur. primum enim superiora superciliis obducta sudorem a capite et fronte defluentem repellunt; genae deinde ab inferiore parte tutantur subiectae leviterque eminentes; nasusque ita locatus est ut quasi murus oculis interiectus esse videatur.

munio sum palpebra tamquam vallo pilus qui et apertus oculus si quis incido repello et somnus conivit cum oculus ad cerno non egeo ut qui tamquam involvo quiesco lateo praeterea utilis et excello undique pars saepio primus enim superus supercilium obduco sudor ab caput et frons defluo repello gena deinde ab inferus pars tuto subjacio levis emineo nasus ita loco sum ut quasi murus oculus interjacio sum video


“Quia mihi videtur Epicurus vester de dis immortalibus non magnopere pugnare: tantum modo negare deos esse non audet, ne quid invidiae subeat aut criminis; cum vero deos nihil agere nihil curare confirmat membrisque humanis esse praeditos sed eorum membrorum usum nullum habere, ludere videtur satisque putare si dixerit esse quandam beatam naturam et aeternam.

quia ego video epicurus vester de deus immortalis non magnopere pugno tantus modo nego deus sum non audeo ne quis invidia subeo aut crimen cum verus deus nihil ago nihil curo confirmo membrum humanus sum praeditus sed is membrum usus nullus habeo ludo video sero puto si dico sum quidam beatus natura et aeternus


Nunc istuc quasi corpus et quasi sanguinem quid intellegis?

nunc iste quasi corpus et quasi sanguis quis intellego


Nam cum tribus rebus animantium vita teneatur, cibo potione spiritu, ad haec omnia percipienda os est aptissimum quod adiunctis naribus spiritu augetur, dentibus autem in ore constructis mandatur atque ab is extenuatur et mollitur cibus. eorum adversi acuti morsu dividunt escas, intimi autem conficiunt qui genuini vocantur; quae confectio etiam a lingua adiuvari videtur.

nam cum tres res animo vito teneo cibus potio spiritus ad hic omnis percipio os sum aptus qui adjungo naris spiritus augeo dens autem in os construo mando atque ab is extenuo et mollio cibus is adverro acuo morsus divido esca intimus autem confacio qui genuinus voco qui confectio etiam ab lingua adiuvaris video


omnes Iovem": quasi vero quisquam nostrum istum potius quam Capitolinum Iovem appellet, aut hoc perspicuum sit constetque inter omnes, eos esse deos quos tibi Velleius multique praeterea ne animantis quidem esse concedant. Grave etiam argumentum tibi videbatur, quod opinio de dis inmortalibus et omnium esset et cottidie cresceret: placet igitur tantas res opinione stultorum iudicari, vobis praesertim qui illos insanos esse dicatis? "At enim praesentis videmus deos, ut apud Regillum Postumius, in Salaria Vatinius"—nescio quid etiam de Locrorum apud Sagram proelio. quos igitur tu Tyndaridas appellabas id est homines homine natos, et quos Homerus, qui recens ab illorum aetate fuit, sepultos esse dicit Lacedaemone, eos tu cum cantheriis albis nullis calonibus obviam Vatinio venisse existimas et victoriam populi Romani Vatinio potius homini rustico quam M. Catoni qui tum erat princeps nuntiavisse? ergo et illud in silice quod hodie apparet apud Regillum tamquam vestigium ungulae Castoris equi credis esse?

omnis iuppiter quasi verus quisquam nos iste potis quam capitolinus iuppiter appello aut hic perspicuus sum consto inter omnis is sum deus qui tu velleius multus praeterea ne animo quidem sum concedo gravis etiam argumentum tu video qui opinio de deus immortalis et omnis sum et cottidie cresco placeo igitur tantus res opinio stultor iudico tu praesertim qui ille insanus sum dico at enim praesum video deus ut apud regillus postumus in salarius vatinius nescio quis etiam de locri apud sagra proelium qui igitur tu tyndarides appello is sum homo homo nascor et qui homerus qui recens ab ille aetas sum sepelio sum dico lacedaemon is tu cum cantherius albus nullus calo obvius vatinius venio existimo et victoria populus romanus vatinius potis homo rusticus quam m cato qui tum sum princeps nuntio ergo et ille in silex qui hodie appareo apud regillus tamquam vestigium ungula castor equus credo sum


et relicum quidem corpus Draconis totis noctibus cernimus, hoc caput hic paulum sese subitoque recondit, ortus ubi atque obitus parti admiscetur in una. Id autem caput attingens defessa velut maerentis imago vertitur, quam quidem Graeci Engonasin vocitant, genibus quia nixa feratur. hic illa eximio posita est fulgore Corona. Atque haec quidem a tergo, propter caput autem Anguitenens, quem claro perhibent Ophiuchum nomine Graii.

et relicum quidem corpus draco totus nox cerno hic caput hic paulus sui subeo recondo ortus ubi atque obeo pario admisceo in unus is autem caput attingo defatiscor velut maereo imago verto quam quidem graecum engonasin vocito genu quia nitor fero hic ille eximius pono sum fulgor corone atque hic quidem ab tergum propter caput autem anguitenens qui clarus perhibeo ophiuchus nomen graius


utque ille apud Accium pastor, qui navem numquam ante vidisset, ut procul divinum et novum vehiculum Argonautarum e monte conspexit, primo admirans et perterritus hoc modo loquitur: tanta moles labitur fremibunda ex alto ingenti sonitu et spiritu: prae se undas volvit, vertices vi suscitat, ruit prolapsa, pelagus respergit reflat; ita dum interruptum credas nimbum volvier, dum quod sublime ventis expulsum rapi saxum aut procellis, vel globosos turbines existere ictos undis concursantibus— nisi quas terrestres pontus strages conciet aut forte Triton fuscina evertens specus subter radices penitus undanti in freto molem ex profundo saxeam ad caelum eruit: dubitat primo quae sit ea natura quam cernit ignotam; idemque iuvenibus visis auditoque nautico cantu: "sicut †inciti atque alacres rostris perfremunt delphini" —item alia multa— Silvani melo consimilem ad aures cantum et auditum refert —

ut ille apud attius pastor qui navo numquam ante video ut procul divinus et novus vehiculis argonautaris e mons conspicio primus admiror et perterreo hic modo loquor tantus moles labor fremibunda ex altus ingens sonitus et spiritus prae sui unda volvo vertex vis suscito ruo prolabor pelagus respergo reflo ita dum interrumpo credo nimbus volvo dum qui sublimis venio expello rapio saxum aut procella vel globosus turbo existere ictos unda concurso nisi qui terrestris pontus strages concieo aut fors triton fuscina everto specus subter radix penitus undo in fretus moles ex profundo saxeus ad caelum eruo dubito primus qui sum is natura quam cerno ignosco idem juvenis video audio nauticus cantus sicut incitus atque alacer rostrum perfremo delphini item alius multus silvanus melos consimilis ad auris cano et audio refero


deorum esse arbitrarentur". atque haec quidem ille; nos autem tenebras cogitemus tantas quantae quondam eruptione Aetnaeorum ignium finitimas regiones obscuravisse dicuntur, ut per biduum nemo hominem homo agnosceret, cum autem tertio die sol inluxisset tum ut revixisse sibi viderentur: quod si hoc idem ex aeternis tenebris contingeret ut subito lucem aspiceremus, quaenam species caeli videretur? sed adsiduitate cotidiana et consuetudine oculorum adsuescunt animi, neque admirantur neque requirunt rationes earum rerum quas semper vident, proinde quasi novitas nos magis quam magnitudo rerum debeat ad exquirendas causas excitare.

deus sum arbitror atque hic quidem ille nos autem tenebrae cogito tantus quantus quondam eruptio aetnaeus ignis finitimus regio obscuro dico ut per biduus nemo homo homo agnosco cum autem tertius dies sol inluceo tum ut revivo sui video qui si hic idem ex aeternus tenebrae contingo ut subeo lux aspicio quisnam species caelum video sed adsiduitas cottidianus et consuetudo oculus assuesco animus neque admiror neque requiro ratio is res qui semper video proinde quasi novitas nos magis quam magnitudo res debeo ad exquiro causa excitaris


sic, si homines rationem bono consilio a dis immortalibus datam in fraudem malitiamque convertunt, non dari illam quam dari humano generi melius fuit. Ut si medicus sciat eum aegrotum, qui iussus sit vinum sumere, meracius sumpturum statimque periturum, magna sit in culpa, sic vestra ista Providentia reprendenda, quae rationem dederit is quos scierit ea perverse et inprobe ussuros. Nisi forte dicitis eam nescisse. Utinam quidem; sed non audebitis, non enim ignoro quanti eius nomen putetis.

sic si homo ratio bonus consilium ab deus immortalis do in fraudo malitia converto non do ille quam do humanus gener bonus sum ut si medicus scio is aegrotus qui iubeo sum vinum sumo meracus sumo statim pereo magnus sum in culpa sic vester iste provideo reprehendo qui ratio do is qui scio is perverto et improbus ussuros nisus fors dico is nescio utinam quidem sed non audeo non enim ignoro quantus is nomen puteo


ita ne beatus quidem. Quae ergo vita? "Suppeditatio" inquis "bonorum nullo malorum interventu". Quorum tandem bonorum? voluptatum credo, nempe ad corpus pertinentium; nullam enim novistis nisi profectam a corpore et redeuntem ad corpus animi voluptatem. non arbitror te velle similem esse Epicureorum reliquorum, quos pudeat quarundam Epicuri vocum, quibus ille testatur se ne intellegere quidem ullum bonum quod sit seiunctum a delicatis et obscenis voluptatibus; quas quidem non erubescens persequitur omnis nominatim.

ita ne beatus quidem qui ergo vito suppeditatio inquam bonus nullus malus intervenio qui tandem bonus voluptas credo nempe ad corpus pertineo nullus enim nosco nisi proficio ab corpus et redeo ad corpus animus voluptas non arbitror tu volo similis sum epicureus reliquus qui pudeo quarundam epicurus vox qui ille testor sui ne intellego quidem ullus bonus qui sum sejungo ab delicatus et obscenus voluptas qui quidem non erubesco persequor omnis nominatim


Sed hic quidem locus concludi iam potest. nam si stultitia consensu omnium philosophorum maius est malum quam si omnia mala et fortunae et corporis ex altera parte ponantur, sapientiam autem nemo adsequitur, in summis malis omnes sumus, quibus vos optume consultum a dis inmortalibus dicitis. nam ut nihil interest utrum nemo valeat an nemo possit valere, sic non intellego quid intersit utrum nemo sit sapiens an nemo esse possit.

sed hic quidem locus concludo iam possum nam si stultitia consensus omnis philosophus magnus sum malus quam si omnis malus et fortuna et corpus ex alter pars pono sapientia autem nemo assequor in summus malus omnis sum qui tu bonus consulo ab deus immortalis dico nam ut nihil intersum utrum nemo valeo an nemo possum valeo sic non intellego quis intersum utrum nemo sum sapio an nemo sum possum


nimirum recte; propter virtutem enim iure laudamur et in virtute recte gloriamur; quod non contingeret, si id donum a deo non a nobis haberemus. at vero aut honoribus aucti aut re familiari, aut si aliud quippiam nacti sumus fortuiti boni aut depulimus mali, tum dis gratias agimus, tum nihil nostrae laudi adsumptum arbitramur. num quis quod bonus vir esset gratias dis egit umquam? at quod dives quod honoratus quod incolumis, Iovemque optimum et maximum ob eas res appellant, non quod nos iustos temperantes sapientes efficiat, sed quod salvos incolumis opulentos copiosos;

nimirum rectus propter virtus enim ius laudo et in virtus rectus glorior qui non contingo si is donum ab deus non ab nos habeo at verus aut honor augeo aut res familiaris aut si alius quispiam nanciscor sum fortuitus bonus aut depello malus tum deus gratia ago tum nihil noster laus adsumo arbitror num quis qui bonus vir sum gratia deus ago umquam at qui dives qui honoro qui incolumis iuppiter bonus et magnus ob is res appello non qui nos iustus tempero sapio efficio sed qui salvus incolumis opulentus copiosus


Quam ob rem si mens voluntasque divina idcirco consuluit hominibus quod is est largita rationem, is solis consuluit quos bona ratione donavit, quos videmus si modo ulli sint esse perpaucos. non placet autem paucis a diis inmortalibus esse consultum; sequitur ergo ut nemini consultum sit.

quam ob res si mens voluntas divino idcirco consulo homo qui is sum largior ratio is sol consulo qui bonus ratio dono qui video si modo ullus sum sum perpaucus non placeo autem paucus ab diuus immortalis sum consulo sequor ergo ut nemo consulo sum


Verum hoc quidem ut voletis; illud quaero, quae fuerit tanta fortuna (nihil enim ratione in rerum natura

verus hic quidem ut volo ille quaero qui sum tantus fortuna nihil enim ratio in res natura


manus etiam data elephantost, quia propter magnitudinem corporis difficiles aditus habebat ad pastum. at quibus bestiis erat is cibus ut †aliis generis escis vescerentur, aut vires natura dedit aut celeritatem. data est quibusdam etiam machinatio quaedam atque sollertia, ut in araneolis aliae quasi rete texunt, ut si quid inhaeserit conficiant, aliae autem ut * * ex inopinato observant et si quid incidit arripiunt idque consumunt. pina vero (sic enim Graece dicitur) duabus grandibus patula conchis cum parva squilla quasi societatem coit comparandi cibi; itaque cum pisciculi parvi in concham hiantem innataverunt, tum admonita a squilla pina morsu comprimit conchas: sic dissimillimis bestiolis communiter cibus quaeritur;

manus etiam do elephantus quia propter magnitudo corpus difficilis aditus habeo ad pasco at qui bestia sum is cibus ut alius genus esca vesco aut vireo natura do aut celeritas do sum quidam etiam machinatio quidam atque sollertia ut in araneolus alius quasi reor texunt ut si quis inhaereo confacio alius autem ut ex inopinor observo et si quis incido arripio is consumo pina verus sic enim graecum dico duo grandis patulus concha cum parvus squilla quasi societas coeo comparo cibus itaque cum pisciculis parvus in concha hio innato tum admoneo ab squilla pina morsus comprimo concha sic dissimilis bestiola communis cibus quaero


Tum Balbus: Ego vero, si quid explanari tibi voles, respondere malo, sin me interrogare non tam intellegendi causa quam refellendi, utrum voles faciam, vel ad singula quae requires statim respondebo vel cum peroraris ad omnia.

tum balbus ego verus si quis explanaris tu volo respondeo malus sin ego interrogo non tam intellego causa quam refello utrum volo facio vel ad singulus qui requiro statim respondeo vel cum peroraris ad omnis


quid enim sit melius quid praestabilius, quid inter naturam et rationem intersit, non distinguitur. Idemque, si dei non sint, negat esse in omni natura quicquam homine melius; id autem putare quemquam hominem, nihil homine esse melius, summae adrogantiae censet esse. Sit sane adrogantis pluris se putare quam mundum; at illud non modo non adrogantis sed potius prudentis, intellegere se habere sensum et rationem, haec eadem Orionem et Caniculam non habere. Et "Si domus pulchra sit, intellegamus eam dominis" inquit "aedificatam esse non muribus; sic igitur mundum deorum domum existimare debemus". Ita prorsus existimarem, si illum aedificatum, non quem ad modum docebo a natura conformatum putarem.

quis enim sum bonus quis praestabilis quis inter natura et ratio intersum non distinguo idem si deus non sum nego sum in omnis natura quisquam homo bonus is autem puto quisquam homo nihil homo sum bonus summa arrogantia censeo sum sum sanus adrogo multus sui puto quam mundus at ille non modo non adrogo sed potis prudens intellego sui habeo sensus et ratio hic idem orio et canicula non habeo et si domus pulcher sum intellego is dominus inquam aedifico sum non mus sic igitur mundus deus domus existimaris debeo ita prorsus existimaris si ille aedifico non qui ad modus doceo ab natura conformo puto


"At est eorum eximia quaedam praestansque natura, ut ea debeat ipsa per se ad se colendam elicere sapientem." An quicquam eximium potest esse in ea natura, quae sua voluptate laetans nihil nec actura sit umquam neque agat neque egerit? Quae porro pietas ei debetur a quo nihil acceperis, aut quid omnino cuius nullum meritum sit ei deberi potest? est enim pietas iustitia adversum deos; cum quibus quid potest nobis esse iuris, cum homini nulla cum deo sit communitas? Sanctitas autem est scientia colendorum deorum; qui quam ob rem colendi sint non intellego nullo nec accepto ab his nec sperato bono.

at sum is eximius quidam praesto natura ut is debeo ipse per sui ad sui colo elices sapio an quisquam eximius possum sum in is natura qui suus voluptas laeto nihil neque ago sum umquam neque ago neque ago qui porro pietas is debeo ab quo nihil accipio aut quis omnino qui nullus mereo sum is debeo possum sum enim pietas iustitia adverro deus cum qui quis possum nos sum ius cum homo nullus cum deus sum communio sanctitas autem sum scientia colo deus qui quam ob res colo sum non intellego nullus neque accipio ab hic neque spero bonus


Hic quam volet Epicurus iocetur, homo non aptissimus ad iocandum minimeque resipiens patriam, et dicat se non posse intellegere qualis sit volubilis et rutundus deus, tamen ex hoc, quod etiam ipse probat, numquam me movebit. Placet enim illi esse deos, quia necesse sit praestantem esse aliquam naturam qua nihil sit melius. mundo autem certe nihil est melius; nec dubium quin quod animans sit habeatque sensum et rationem et mentem id sit melius quam id quod is careat.

hic quam volo epicurus jocor homo non aptus ad jocor minimus resipio patria et dico sui non possum intellego qualis sum volubilis et rotundus deus tamen ex hic qui etiam ipse probo numquam ego moveo placeo enim ille sum deus quia necesse sum praesto sum aliqui natura qui nihil sum bonus mundus autem certus nihil sum bonus neque dubius quin qui animo sum habeo sensus et ratio et mens is sum bonus quam is qui is careo


Hic ego non mirer esse quemquam qui sibi persuadeat corpora quaedam solida atque individua vi et gravitate ferri mundumque effici ornatissimum et pulcherrimum ex eorum corporum concursione fortuita? hoc qui existimat fieri potuisse, non intellego cur non idem putet, si innumerabiles unius et viginti formae litterarum vel aureae vel qualeslibet aliquo coiciantur, posse ex is in terram excussis annales Enni ut deinceps legi possint effici; quod nescio an ne in uno quidem versu possit tantum valere fortuna.

hic ego non miror sum quisquam qui sui persuadeo corpus quidam solidus atque individuus vis et gravitas fero mundus efficio orno et pulcher ex is corpus concursio fortuitus hic qui existimo fio possum non intellego cur non idem puto si innumerabilis unus et viginti forma litteraris vel aureus vel qualis aliquis cojacio possum ex is in terra excutio annal ennius ut deinceps lego possum efficio qui nescio an ne in unus quidem verro possum tantus valeo fortuna


Multae autem aliae naturae deorum ex magnis beneficiis eorum non sine causa et a Graeciae sapientissimis et a maioribus nostris constitutae nominataeque sunt. quicquid enim magnam utilitatem generi adferret humano, id non sine divina bonitate erga homines fieri arbitrabantur. itaque tum illud quod erat a deo natum nomine ipsius dei nuncupabant, ut cum fruges Cererem appellamus vinum autem Liberum, ex quo illud Te-

multus autem alius natura deus ex magnus beneficium is non sine causa et ab graecia sapio et ab magnus noster constituo nomino sum quisquis enim magnus utilitas gener affero humanus is non sine divino bonitas erga homo fio arbitror itaque tum ille qui sum ab deus natus nomen ipse deus nuncupo ut cum frugis ceres appello vinum autem liber ex quo ille tu


Ad pedes Andromedae Perseus describitur, quem summa a regione aquilonis flamina pulsant. cuius propter laeum genum Vergilias tenui cum luce videbis. inde Fides leviter posita et convexa videtur. inde est ales Avis lato sub tegmine caeli. Capiti autem Equi proxima est Aquari dextra totusque deinceps Aquarius. Tum gelidum valido de pectore frigus anhelans corpore semifero magno Capricornus in orbe; quem cum perpetuo vestivit lumine Titan, brumali flectens contorquet tempore currum.

ad pes andromeda perseus describo qui summus ab regio aquilo flamen pulso qui propter laeum genus vergiliae tenuis cum lux video inde fides levis pono et convexus video inde sum ales avus fero sub tegimen caelum capitium autem equus propior sum aquaris dextera totus deinceps aquarius tum gelidus validus de pectus frigus anhelo corpus semifer magnus capricornus in orbis qui cum perpetuus vestio lumen titan brumalis flecto contorqueo tempus currus


Rectissume inquit Balbus; sed expecto quid requiras.

recingo inquam balbus sed expecto quis requiro


Ut vero perpetuus mundi esset ornatus, magna adhibita cura est a providentia deorum, ut semper essent et bestiarum genera et arborum omniumque rerum quae a terra stirpibus continerentur; quae quidem omnia eam vim seminis habent in se ut ex uno plura generentur. Idque semen inclusum est in intuma parte earum bacarum quae ex quaque stirpe funduntur, isdemque seminibus et homines adfatim vescuntur et terrae eiusdem generis stirpium renovatione conplentur.

ut verus perpetuus mundus sum orno magnus adhibeo cura sum ab provideo deus ut semper sum et bestia genus et arbor omne res qui ab terra stirps contineo qui quidem omnis is vis semen habeo in sui ut ex unus multus genero is semen includo sum in intuma pars is bacaris qui ex quisque stirps fundo idem semen et homo affatim vesco et terra idem genus stirps renovatio conpleo


idemque disputat aethera esse eum quem homines Iovem appellarent, quique aer per maria manaret eum esse Neptunum, terramque eam esse quae Ceres diceretur, similique ratione persequitur vocabula reliquorum deorum. idemque etiam legis perpetuae et aeternae vim, quae quasi dux vitae et magistra officiorum sit, Iovem dicit esse, eandemque fatalem necessitatem appellat sempiternam rerum futurarum veritatem; quorum nihil tale est ut in eo vis divina inesse videatur.

idem disputo aether sum is qui homo iuppiter appello quisque aer per mare mano is sum neptunus terra is sum qui cero dico similis ratio persequor vocabulum reliquus deus idem etiam lex perpetuus et aeternus vis qui quasi dux vita et magistro officium sum iuppiter dico sum idem fatal necessitas appello sempiternus res futuraris veritas qui nihil talis sum ut in is volo divino insum video


"huic" enim Booti subter praecordia fixa videtur stella micans radiis, Arcturus nomine claro; cuius pedibus subiecta fertur Spicum inlustre tenens splendenti corpore Virgo. Atque ita demetata signa sunt, ut in tantis descriptionibus divina sollertia appareat: et Natos Geminos invisses sub caput Arcti; subiectus mediaest Cancer, pedibusque tenetur magnus Leo tremulam quatiens e corpore flammam. Auriga sub laeva Geminorum obductus parte feretur. adversum caput huic Helicae truculenta tuetur. at Capra laeum umerum clara obtinet. Tum quae secuntur: verum haec est magno atque inlustri praedita signo, contra Haedi exiguum iaciunt mortalibus ignem. Cuius sub pedibus corniger est valido conixus corpore Taurus. eius caput stellis conspersum est frequentibus;

hic enim bootes subter praecordia figo video stella mico radius arceo nomen clarus qui pes subiectum fero spicum illustris teneo splendeo corpus virgo atque ita demeto signum sum ut in tantus descriptio divino sollertia appareo et nascor geminus invisses sub caput arceo subicio medius cancer pes teneo magnus leo tremulus quatio e corpus flamma aurigo sub laeva geminus obduco pars fero adverro caput hic helice truculentus tueor at capra laeum umerus clarus obtineo tum qui secor verus hic sum magnus atque illustris praeditus signum contra haedus exiguus jacio mortalis ignis qui sub pes corniger sum validus conitor corpus taurus is caput stella conspergo sum frequens


sed id praecise dicitur: ut, si quis dicat Atheniensium rem publicam consilio regi, desit illud "Arii pagi", sic, cum dicimus providentia mundum administrari, deesse arbitrato "deorum", plene autem et perfecte sic dici existumato, providentia deorum mundum administrari. Ita salem istum, quo caret vestra natio, in inridendis nobis nolitote consumere, et mercule si me audiatis ne experiamini quidem; non decet non datum est non potestis. nec vero hoc in te unum convenit moribus domesticis ac nostrorum hominum urbanitate limatum, sed cum in reliquos vestros tum in eum maxime qui ista peperit, hominem sine arte sine litteris, insultantem in omnes, sine acumine ullo sine auctoritate sine lepore.

sed is praecido dico ut si quis dico atheniensis res publicus consilium rex desum ille arius pagus sic cum dico provideo mundus administraris desum arbitror deus plenus autem et perficio sic dico existimo provideo deus mundus administraris ita sal iste quo careo vester natio in irrideo nos nolo consumo et merculis si ego audio ne experior quidem non decet non do sum non possum neque verus hic in tu unus convenio mos domesticus atque noster homo urbanitas limo sed cum in reliquus vester tum in is magnus qui iste pario homo sine ars sine littera insulto in omnis sine acumen ullus sine auctoritas sine lepor


Dies deficiat si velim numerare quibus bonis male evenerit, nec minus si commemorem quibus improbis optime. Cur enim Marius tam feliciter septimum consul domi suae senex est mortuus, cur omnium crudelissimus tam diu Cinna regnavit? "At dedit poenas." Prohiberi melius fuit impedirique ne tot summos viros interficeret quam ipsum aliquando poenas dare. Summo cruciatu supplicioque Q. Varius homo importunissumus periit; si quia Drusum ferro Metellum veneno sustulerat, illos conservari melius fuit quam poenas sceleris Varium pendere. Duodequadraginta Dionysius tyrannus annos fuit opulentissumae et beatissumae civitatis;

dies deficio si volo numeraris qui bonus malus evenio neque paruus si commemoro qui improbus optume cur enim marius tam feliciter septimus consul domus suus senex sum mortuus cur omnis crudelis tam diu cinna regno at do poena prohibeo bonus sum impedio ne tot summus vir interfacio quam ipse aliquando poena do superus crucio supplicium q varius homo importunus pereo si quia drusus ferrum metellus veneno tollo ille conservaris bonus sum quam poena scelus varius pendeo duodequadraginta dionysius tyrannus annus sum opulens et beatus civitas


Summa vero vis infinitatis et magna ac diligenti contemplatione dignissima est. in qua intellegi necesse est eam esse naturam ut omnia omnibus paribus paria respondeant; hanc i)sonomi/an appellat Epicurus id est aequabilem tributionem. ex hac igitur illud efficitur, si mortalium tanta multitudo sit, esse inmortalium non minorem, et si quae interimant innumerabilia sint, etiam ea quae conservent infinita esse debere.

summus verus volo infinitas et magnus atque diligo contemplatio dignus sum in qui intellego necesse sum is sum natura ut omnis omnis par par respondeo hic eo sonomi an appello epicurus is sum aequabilis tributio ex hic igitur ille efficio si mortalis tantus multitudo sum sum immortalis non paruus et si qui interimo innumerabilis sum etiam is qui conservo infinitus sum debeo


Tum Balbus Interpellare te inquit Cotta nolo, sed sumemus tempus aliud; efficiam profecto ut fateare. sed * * * * * Primum igitur non est probabile eam materiam rerum unde omnia orta sunt esse divina providentia effectam, sed et habere et habuisse vim et naturam suam. ut igitur faber cum quid aedificaturus est non ipse facit materiam sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit non quam ipse faceret sed quam haberet paratam. quod si materia non est a deo facta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est.

tum balbus interpellaris tu inquam cotta nolo sed sumo tempus alius efficio profecto ut fatearis sed primus igitur non sum probabilis is materia res unde omnis orior sum sum divino provideo efficio sed et habeo et habeo vis et natura suus ut igitur faber cum quis aedifico sum non ipse facio materia sed uto is qui sum paro fictor item cero sic iste providentia divina materia praesto sum oportet non quam ipse facio sed quam habeo paro qui si materia non sum ab deus facio ne terra quidem et aqua et aer et ignis ab deus facio sum


"Non animadvertunt" inquit "omnia di, ne reges quidem". Quid est simile; reges enim si scientes praetermittunt, magna culpa est; at deo ne excusatio quidem est inscientiae. Quem vos praeclare defenditis, cum dicitis eam vim deorum esse, ut etiam si quis morte poenas sceleris effugerit expetantur eae poenae a liberis a nepotibus a posteris. O miram aequitatem deorum: ferretne civitas ulla latorem istius modi legis, ut condemnaretur filius aut nepos, si pater aut avus deliquisset? quinam Tantalidarum internecioni modus paretur, aut quaenam umquam ob mortem Myrtili poenis luendis dabitur satias supplici? Utrum poetae Stoicos depravarint an Stoici poetis dederint auctoritatem non facile dixerim;

non animadverto inquam omnis deus ne rex quidem quis sum similis rex enim si scio praetermitto magnus culpa sum at deus ne excusatio quidem sum inscientia qui tu praeclaris defendo cum dico is vis deus sum ut etiam si quis mors poena scelus effugio expeto is poena ab liber ab nepos ab posterus o mirus aequitas deus fero civitas ullus lator iste modus lex ut condemno filius aut nepos si pater aut avus delinquo quisnam tantalidaris internecio modus paro aut quisnam umquam ob mors myrtilis poenio luo do satio supplicium utrum poeta stoicus depravo an stoicus poeta do auctoritas non facilis dico


Principio enim terra sita in media parte mundi circumfusa undique est hac animali spirabilique natura cui nomen est aer—Graecum illud quidem sed perceptum iam tamen usu a nostris; tritum est enim pro Latino. hunc rursus amplectitur inmensus aether, qui constat ex altissimis ignibus (mutuemur hoc quoque verbum, dicaturque tam aether Latine quam dicitur aer, etsi interpretatur Pacuvius: "hoc, quod memoro, nostri caelum Grai perhibent aethera"—quasi vero non Graius hoc dicat. "at Latine loquitur." si quidem nos non quasi Graece loquentem audiamus; docet idem alio loco:

principium enim terra sino in medius pars mundus circumfundo undique sum hic animal spirabilis natura qui nomen sum aer graecus ille quidem sed percipio iam tamen usus ab noster tero sum enim pro latinum hic rursus amplector immensus aether qui consto ex alo ignis mutuor hic quoque verbum dico tam aether latinum quam dico aer etsi interpretor pacuvius hic qui memoro noster caelum graius perhibeo aether quasi verus non graius hic dico at latinum loquor si quidem nos non quasi graecum loquor audio doceo idem alius locus


Fac imagines esse quibus pulsentur animi: species dumtaxat obicitur quaedam; num etiam cur ea beata sit cur aeterna?

facio imago sum qui pulso animus species dumtaxat obicio quidam num etiam cur is beatus sum cur aeternus


Ac de forma quidem partim natura nos admonet partim ratio docet. Nam a natura habemus omnes omnium gentium speciem nullam aliam nisi humanam deorum; quae enim forma alia occurrit umquam aut vigilanti cuiquam aut dormienti? Sed ne omnia revocentur ad primas notiones, ratio hoc idem ipsa declarat.

atque de forma quidem pars natura nos admoneo pars ratio doceo nam ab natura habeo omnis omnis gens species nullus alius nisi humanus deus qui enim forma alius occurro umquam aut vigilo quisquam aut dormio sed ne omnis revoco ad primus notio ratio hic idem ipse declaro


Tum Balbus: 'Eundem equidem mallem audire Cottam, dum qua eloquentia falsos deos sustulit eadem veros inducat. est enim et philosophi et pontificis et Cottae de dis inmortalibus habere non errantem et vagam ut Academici sed ut nostri stabilem certamque sententiam. nam contra Epicurum satis superque dictum est; sed aveo audire tu ipse Cotta quid sentias.'

tum balbus idem equidem malo audio cotta dum qui eloquentia falsus deus tollo idem verus induco sum enim et philosophus et pontifex et cotta de deus immortalis habeo non erro et vagus ut academicus sed ut noster stabilis certus sententia nam contra epicurus satis supo dico sum sed aveo audio tu ipse cotta quis sentio


sin id minus, bonis quidem certe consulere debebant. Cur igitur duo Scipiones fortissimos et optimos viros in Hispania Poenus oppressit, cur Maximus extulit filium consularem, cur Marcellum Annibal interemit, cur Paulum Cannae sustulerunt, cur Poenorum crudelitati Reguli corpus est praebitum, cur Africanum domestici parietes non texerunt? Sed haec vetera et alia permulta; propiora videamus. cur avunculus meus vir innocentissumus idemque doctissumus P. Rutilius in exilio est, cur sodalis meus interfectus domi suae Drusus, cur temperantiae prudentiaeque specimen ante simulacrum Vestae pontifex maximus est Q. Scaevola trucidatus, cur ante etiam tot civitatis principes a Cinna interempti, cur omnium perfidiosissimus C. Marius Q. Catulum praestantissuma dignitate virum mori potuit iubere?

sin is paruus bonus quidem certus consulo debeo cur igitur duo scipio fortis et bonus vir in hispania poenus opprimo cur magnus effero filius consularis cur marcellus annibal interimo cur paulis canna tollo cur poenus crudelitas regulis corpus sum praebeo cur africanus domesticus paries non tego sed hic vetero et alius permultus propiora video cur avunculus meus vir innocens idem doceo p rutilus in exsilium sum cur sodalis meus interficio domus suus drusus cur temperantia prudentia specimen ante simulacrum vesta pontifex magnus sum q scaevola trucido cur ante etiam tot civitas princeps ab cinna interimo cur omnis perfidiosus que marius q catulis praesto dignitas vir morior possum iubeo


Dic igitur inquit quid requiras.


Et tamen ex ipsa hominum sollertia esse aliquam mentem et eam quidem acriorem et divinam existimare debemus. unde enim hanc homo "arripuit", ut ait apud Xenophontem Socrates. quin et umorem et calorem, qui est fusus in corpore, et terrenam ipsam viscerum soliditatem, animum denique illum spirabilem si quis quaerat unde habeamus, apparet; quorum aliud a terra sumpsimus aliud ab umore aliud ab igni aliud ab aere eo quem spiritum dicimus. illud autem quod vincit haec omnia, rationem dico et, si placet pluribus verbis, mentem consilium cogitationem prudentiam, ubi invenimus unde sustulimus? An cetera mundus habebit omnia, hoc unum quod plurimi est non habebit? atqui certe nihil omnium rerum melius est mundo nihil praestabilius nihil pulchrius, nec solum nihil est sed ne cogitari quidem quicquam melius potest. et si ratione et sapientia nihil est melius, necesse est haec inesse in eo quod optimum esse concedimus.

et tamen ex ipse homo sollertia sum aliqui mens et is quidem acer et divina existimaris debeo unde enim hic homo arripio ut aio apud xenophon socrates quin et umor et calor qui sum fundo in corpus et terrenus ipse viscera soliditas animus denique ille spirabilis si quis quaero unde habeo appareo qui alius ab terra sumo alius ab umor alius ab ignis alius ab aer is qui spiritus dico ille autem qui vincio hic omnis ratio dico et si placeo multus verbum mens consilium cogitatio prudentia ubi invenio unde tollo an ceterus mundus habeo omnis hic unus qui plurimus sum non habeo atqui certus nihil omnis res bonus sum mundus nihil praestabilis nihil pulcher neque solus nihil sum sed ne cogito quidem quisquam bonus possum et si ratio et sapientia nihil sum bonus necesse sum hic insum in is qui bonus sum concedo


Itaque illa mihi placebat oratio de convenientia consensuque naturae, quam quasi cognatione continuatam conspirare dicebas, illud non probabam, quod negabas id accidere potuisse nisi ea uno divino spiritu contineretur. illa vero cohaeret et permanet naturae viribus non deorum, estque in ea iste quasi consensus, quam sunpa/qeian Graeci vocant; sed ea quo sua sponte maior est eo minus divina ratione fieri existimanda est.

itaque ille ego placeo oratio de convenio consentio natura quam quasi cognatio continuo conspiraris dico ille non probo qui nego is accido possum nisi is unus divino spiritus contineo ille verus cohaereo et permaneo natura vis non deus edo in is iste quasi consentio quam sunpa qeian graecum voco sed is quo suus sponte magnus sum is paruus divino ratio fio existimo sum


Nec ego nunc ipse aliquid adferam melius. ut enim modo dixi, omnibus fere in rebus sed maxime in physicis quid non sit citius quam quid sit dixerim. roges me quid aut quale sit deus: auctore utar Simonide, de quo cum quaesivisset hoc idem tyrannus Hiero, deliberandi sibi unum diem postulavit; cum idem ex eo postridie quaereret, biduum petivit; cum saepius duplicaret numerum dierum admiransque Hiero requireret cur ita faceret, "quia quanto diutius considero" inquit "tanto mihi spes videtur obscurior". Sed Simoniden arbitror (non enim poeta solum suavis verum etiam ceteroqui doctus sapiensque traditur), quia multa venirent in mentem acuta atque subtilia, dubitantem quid eorum esset verissimum desperasse omnem veritatem.

neque ego nunc ipse aliquis affero bonus ut enim modo dico omnis fere in res sed magnus in physicus quis non sum cieo quam quis sum dico rogo ego quis aut qualis sum deus auctor uto simonides de quo cum quaero hic idem tyrannus hiero delibero sui unus dies postulo cum idem ex is postridie quaero biduus peto cum saepis duplico numerus dies admiror hiero requiro cur ita facio quia quantus diu considero inquam tantus ego spes video obscurus sed simonides arbitror non enim poeta solus suavis verus etiam ceteroqui doceo sapio trado quia multus venio in mens acutus atque subtilia dubito quis is sum verus despero omnis veritas


Quamquam quem potissimum Herculem colamus scire sane velim; pluris enim tradunt nobis i qui interiores scrutantur et reconditas litteras, antiquissimum Iove natum—sed item Iove antiquissimo, nam Ioves quoque pluris in priscis Graecorum litteris invenimus: ex eo igitur et Lysithoe est is Hercules quem concertavisse cum Apolline de tripode accepimus. alter traditur Nilo natus Aegyptius, quem aiunt Phrygias litteras conscripsisse. tertius est ex Idaeis Digitis, cui inferias adferunt †cui. quartus Iovis est et Asteriae Latonae sororis, qui Tyri maxime colitur, cuius Carthaginem filiam ferunt, quintus in India qui Belus dicitur, sextus hic ex Alcmena quem Iuppiter genuit, sed tertius Iuppiter, quoniam ut iam docebo pluris Ioves etiam accepimus.

quamquam qui potis herculis colo scio sanus volo multus enim trado nos eo qui interior scrutor et recondo littera antiquus iuppiter natus sed item iuppiter antiquus nam ioves quoque multus in priscus graecum littera invenio ex is igitur et lysithoe sum is herculis qui concerto cum apollo de tripus accipio alter trado nilus nascor aegyptius qui aio phrygia littera conscribo tertius sum ex idaeus digitus qui inferiae affero qui quartus iuppiter sum et asteria latona soror qui tyrius magnus colo qui carthago filia fero quintus in india qui belus dico sextus hic ex alcmena qui iuppiter gigno sed tertius iuppiter quoniam ut iam doceo multus ioves etiam accipio


Ex intestinis autem †alvo secretus a reliquo cibo sucus is quo alimur permanat ad iecur per quasdam a medio intestino usque ad portas iecoris (sic enim appellantur) ductas et directas vias, quae pertinent ad iecur eique adhaerent; atque inde aliae * * pertinentes sunt, per quas cadit cibus a iecore dilapsus. ab eo cibo cum est secreta bilis eique umores qui e renibus profunduntur, reliqua se in sanguinem vertunt ad easdemque portas iecoris confluunt ad quas omnes eius viae pertinent; per quas lapsus cibus in hoc ipso loco in eam venam quae cava appellatur confunditur perque eam ad cor confectus iam coctusque perlabitur; a corde autem in totum corpus distribuitur per venas admodum multas in omnes partes corporis pertinentes.

ex intestinum autem alvus secerno ab reliquus cibus sucus is quo alo permano ad jecur per quidam ab medium intestinus usque ad porta jecur sic enim appello duco et dirigo via qui pertineo ad jecur is adhaereo atque inde alius pertineo sum per qui cado cibus ab jecur dilabor ab is cibus cum sum secerno bilis is umor qui e renibus profundo reliquus sui in sanguis verto ad idem porta jecur confluo ad qui omnis is via pertineo per qui labor cibus in hic ipse locus in is vena qui cavo appello confundo per is ad cor conficio iam coquo perlabor ab cor autem in totus corpus distribuo per vena admodum multus in omnis pars corpus pertineo


primum igitur quidque considera quale sit; arripere enim mihi videmini quasi vestro iure rem nullo modo probabilem.

primus igitur quisque considero qualis sum arripio enim ego video quasi vester ius res nullus modo probabilis


etenim fana multa spoliata et simulacra deorum de locis sanctissimis ablata videmus a nostris, at vero ne fando quidem auditumst crocodilum aut ibin aut faelem violatum ab Aegyptio. quid igitur censes Apim illum sanctum Aegyptiorum bovem nonne deum videri Aegyptiis? tam hercle quam tibi illam vestram Sospitam. Quam tu numquam ne in somnis quidem vides nisi cum pelle caprina cum hasta cum scutulo cum calceolis repandis. at non est talis Argia nec Romana Iuno. ergo alia species Iunonis Argivis alia Lanuinis. et quidem alia nobis Capitolini alia Afris Hammonis Iovis.

etenim fanum multus spolio et simulacrum deus de locus sancio aufero video ab noster at verus ne for quidem audio crocodilis aut eo aut faelis violo ab aegyptius quis igitur censeo apis ille sancio aegyptius bos nonne deus video aegyptius tam hercules quam tu ille vester sospitam quam tu numquam ne in somnus quidem video nisi cum pello caprinus cum hasta cum scutulum cum calceolus repandus at non sum talis argia neque romanus juno ergo alius species juno argivus alius lanuinis et quidem alius nos capitolinus alius afris ammon iuppiter


Ludimur ab homine non tam faceto quam ad scribendi licentiam libero. quae enim potest esse sanctitas si dii humana non curant, quae autem animans natura nihil curans? Verius est igitur nimirum illud quod familiaris omnium nostrum Posidonius disseruit in libro quinto de natura deorum, nullos esse deos Epicuro videri, quaeque is de deis inmortalibus dixerit invidiae detestandae gratia dixisse; neque enim tam desipiens fuisset ut homunculi similem deum fingeret, liniamentis dumtaxat extremis non habitu solido, membris hominis praeditum omnibus usu membrorum ne minimo quidem, exilem quendam atque perlucidum, nihil cuiquam tribuentem nihil gratificantem, omnino nihil curantem nihil agentem. quae natura primum nulla esse potest, idque videns Epicurus re tollit oratione relinquit deos;

ludo ab homo non tam facetus quam ad scribo licentia liber qui enim possum sum sanctitas si dius humanus non curo qui autem animo natura nihil curo verus sum igitur nimirum ille qui familiaris omnis nos posidonius disseruio in liber quintus de natura deus nullus sum deus epicurus video quisque is de deus immortalis dico invidia detesto gratia dico neque enim tam desipio sum ut homunculis similis deus fingo lineamentum dumtaxat exter non habitus solidus membrum homo praeditus omnis usus membrum ne paruus quidem exilis quidam atque perlucidus nihil quisquam tribuo nihil gratificor omnino nihil curo nihil ago qui natura primus nullus sum possum is video epicurus res tollo oratio relinquo deus


Vos autem quid mali datis, cum in inbecillitate gratificationem et benivolentiam ponitis. ut enim omittam vim et naturam deorum, ne homines quidem censetis, nisi inbecilli essent, futuros beneficos et benignos fuisse? nulla est caritas naturalis inter bonos? carum ipsum verbum est amoris, ex quo amicitiae nomen est ductum; quam si ad fructum nostrum referemus, non ad illius commoda quem diligemus, non erit ista amicitia sed mercatura quaedam utilitatum suarum. prata et arva et pecudum greges diliguntur isto modo, quod fructus ex is capiuntur, hominum caritas et amicitia gratuita est; quanto igitur magis deorum, qui nulla re egentes et inter se diligunt et hominibus consulunt. Quod ni ita sit, quid veneramur quid precamur deos, cur sacris pontifices cur auspiciis augures praesunt, quid optamus a deis inmortalibus quid vovemus? "At etiam liber est Epicuri de sanctitate."

tu autem quis malus do cum in inbecillitas gratificatio et benevolentia pono ut enim omitto vis et natura deus ne homo quidem censeo nisi imbecillis sum sum beneficus et benignus sum nullus sum careo natural inter bonus caris ipse verbum sum amor ex quo amicitia nomen sum duco quam si ad fructus nos refero non ad ille commodus qui diligo non sum iste amicitia sed mercor quidam utilitas suus pratum et arvum et pecus grex diligo iste modo qui fructus ex is capio homo careo et amicitia gratuitus sum quantus igitur magis deus qui nullus res egeo et inter sui diligo et homo consulo qui ni ita sum quis veneror quis preco deus cur sacrum pontifex cur auspicium auguro praesum quis opto ab deus immortalis quis voveo at etiam liber sum epicurus de sanctitas


Restat ut doceam atque aliquando perorem, omnia quae sint in hoc mundo, quibus utantur homines, hominum causa facta esse et parata.

resto ut doceo atque aliquando peroro omnis qui sum in hic mundus qui utor homo homo causa facio sum et paro


Age ut a caelestibus rebus ad terrestres veniamus, quid est in his in quo non naturae ratio intellegentis appareat. Principio eorum quae gignuntur e terra stirpes et stabilitatem dant is quae sustinentur, et e terra sucum trahunt quo alantur ea quae radicibus continentur; obducunturque libro aut cortice trunci, quo sint a frigoribus et caloribus tutiores. iam vero vites sic claviculis adminicula tamquam manibus adprehendunt atque ita se erigunt ut animantes; quin etiam a caulibus brassicae, si propter sati sint, ut a pestiferis et nocentibus refugere dicuntur nec eos ulla ex parte contingere.

ago ut ab caelestis res ad terrestris venio quis sum in hic in quo non natura ratio intellego appareo principium is qui gigno e terra stirps et stabilitas do is qui sustineo et e terra sucus traho quo alo is qui radix contineo obduco liber aut cortex truncus quo sum ab frigus et calor tueor iam verus vito sic claviculis adminiculo tamquam manus adprehendo atque ita sui erigo ut animo quin etiam ab caulis brassica si propter sero sum ut ab pestifer et noceo refugio dico neque is ullus ex pars contingo


eodemque illa etiam differemus, quod Chrysippum dicere aiebas, quoniam esset aliquid in rerum natura quod ab homine effici non posset, esse aliquid homine melius, quaeque in domo pulchra cum pulchritudine mundi comparabas, et cum totius mundi convenientiam consensumque adferebas; Zenonisque brevis et acutulas conclusiones in eam partem sermonis quam modo dixi differemus; eodemque tempore illa omnia quae a te physice dicta sunt de vi ignea deque eo calore ex quo omnia generari dicebas loco suo quaerentur; omniaque quae a te nudius tertius dicta sunt, cum docere velles deos esse, quare et mundus universus et sol et luna et stellae sensum ac mentem haberent, in idem tempus reservabo.

idem ille etiam differo qui chrysippus dico aio quoniam sum aliquis in res natura qui ab homo efficio non possum sum aliquis homo bonus quisque in domus pulcher cum pulchritudo mundus comparo et cum totus mundus convenientia consentio affero zeno brevis et acutulus conclusio in is pars sermo quam modo dico differo idem tempus ille omnis qui ab tu physicus dictum sum de vis igneus de is calor ex quo omnis generaris dico locus suus quaero omne qui ab tu nudus tertius dictum sum cum doceo volo deus sum quare et mundus universus et sol et luna et stella sensus atque mens habeo in idem tempus reservo


quaeque in medium locum mundi, qui est infimus, et quae a medio in superum quaeque conversione rutunda circum medium feruntur, ea continentem mundi efficiunt unamque naturam. Et cum quattuor genera sint corporum, vicissitudine eorum mundi continuata natura est. nam ex terra aqua ex aqua oritur aer ex aere aether, deinde retrorsum vicissim ex aethere aer inde aqua ex aqua terra infima. sic naturis is ex quibus omnia constant sursus deorsus ultro citro commeantibus mundi partium coniunctio continetur.

quisque in medius locus mundus qui sum inferus et qui ab medium in superi quisque conversio rotundus circum medius fero is contineo mundus efficio unus natura et cum quattuor genus sum corpus vicissitudo is mundus continuo natura sum nam ex terra aqua ex aqua orior aer ex aer aether deinde retrorsum vicissim ex aether aer inde aqua ex aqua terra infimus sic natura is ex qui omnis consto sursus deordior ultro citer conmeo mundus pars conjunctio contineo


Videamus nunc de beato. Sine virtute certe nullo modo; virtus autem actuosa; et deus vester nihil agens; expers virtutis igitur;

video nunc de beatus sinis virtus certus nullus modo virtus autem actuosus et deus vester nihil ago expers virtus igitur


Quem ad modum autem reliquiae cibi depellantur tum astringentibus se intestinis tum relaxantibus, haud sane difficile dictu est, sed tamen praetereundum est, ne quid habeat iniucunditatis oratio. Illa potius explicetur incredibilis fabrica naturae: nam quae spiritu in pulmones anima ducitur, ea calescit primum ipso ab spiritu, deinde contagione pulmonum, ex eaque pars redditur respirando, pars concipitur cordis parte quadam quam ventriculum cordis appellant, cui similis alter adiunctus est, in quem sanguis a iecore per venam illam cavam influit. eoque modo ex is partibus et sanguis per venas in omne corpus diffunditur et spiritus per arterias; utraeque autem crebrae multaeque toto corpore intextae vim quandam incredibilem artificiosi operis divinique testantur.

qui ad modus autem reliquiae cibus depello tum astringo sui intestinum tum relaxo haud sanus difficilis dico sum sed tamen praetereo sum ne quis habeo iniucunditas oratio ille potis explico incredibilis fabrico natura nam qui spiritus in pulmo anima duco is calesco primus ipse ab spiritus deinde contagio pulmo ex is pars reddo respiro pars concipio chordus pars quidam quam ventriculis chordus appello qui similis alter adjungo sum in qui sanguis ab jecur per vena ille caveo influo eo modo ex is pars et sanguis per vena in omnis corpus diffundo et spiritus per arteria uter autem creber multa totus corpus intexo vis quidam incredibilis artificiosus opus divinus testo


Non pudet igitur physicum id est speculatorem venatoremque naturae ab animis consuetudine inbutis petere testimonium veritatis? isto enim modo dicere licebit Iovem semper barbatum, Apollinem semper inberbem, caesios oculos Minervae, caeruleos esse Neptuni. et quidem laudamus esse Athenis Volcanum eum quem fecit Alcamenes, in quo stante atque vestito leviter apparet claudicatio non deformis: claudum igitur habebimus deum, quoniam de Volcano sic accepimus. Age et his vocabulis esse deos facimus quibus a nobis nominantur?

non pudeo igitur physicus is sum speculator venator natura ab animus consuetudo inbutis peto testimonium veritas iste enim modo dico liceo iuppiter semper barbatus apollo semper inberbem caesius oculus minerva caeruleus sum neptunius et quidem laudo sum athenae volcanus is qui facio alcamenes in quo sto atque vestio levis appareo claudicatio non deformis claudus igitur habeo deus quoniam de volcanus sic accipio ago et hic vocabulis sum deus facio qui ab nos nomino


Ista enim a vobis quasi dictata redduntur, quae Epicurus oscitans halucinatus est, cum quidem gloriaretur, ut videmus in scriptis, se magistrum habuisse nullum. quod et non praedicanti tamen facile equidem crederem, sicut mali aedificii domino glorianti se architectum non habuisse; nihil enim olet ex Academia, nihil ex Lycio, nihil ne e puerilibus quidem disciplinis. Xenocraten audire potuit (quem virum, dii inmortales), et sunt qui putent audisse; ipse non vult: credo, plus nemini. Pamphilum quendam Platonis auditorem ait a se Sami auditum (ibi enim adulescens habitabat cum patre et fratribus, quod in eam pater eius Neocles agripeta venerat, sed cum agellus eum non satis aleret ut opinor, ludi magister fuit);

iste enim ab tu quasi dictata reddo qui epicurus oscito halucinatus sum cum quidem glorior ut video in scribo sui magister habeo nullus qui et non praedico tamen facilis equidem credo sicut malus aedificium dominus glorior sui architectus non habeo nihil enim oleo ex academia nihil ex lycium nihil ne e puerilis quidem disciplina xenocrates audio possum qui vir dius inmortal et sum qui puto audio ipse non volo credo multus nemo pamphilis quidam plato auditor aio ab sui samos audio ibi enim adulescens habito cum pater et frater qui in is pater is neocles agripeta venio sed cum agellus is non satis alo ut opinor ludo magister sum


Quid autem est inscitius quam eam naturam quae omnis res sit conplexa non optumam dici, aut, cum sit optuma, non primum animantem esse, deinde rationis et consilii compotem, postremo sapientem. qui enim potest aliter esse optima? neque enim si stirpium similis sit aut etiam bestiarum, optuma putanda sit potius quam deterruma. Nec vero, si rationis particeps sit nec sit tamen a principio sapiens, non sit deterior mundi potius quam humana condicio. homo enim sapiens fieri potest, mundus autem, si in aeterno praeteriti temporis spatio fuit insipiens, numquam profecto sapientiam consequetur; ita erit homine deterior. quod quoniam absurdum est, et sapiens a principio mundus et deus habendus est.

quis autem sum inscitus quam is natura qui omnis res sum conplexa non bonus dico aut cum sum bonus non primus animo sum deinde ratio et consilium compos postremo sapio qui enim possum aliter sum bonus neque enim si stirps similis sum aut etiam bestia bonus puto sum potis quam deterruma neque verus si ratio particeps sum neque sum tamen ab principium sapio non sum deterior mundus potis quam humanus condicio homo enim sapio fio possum mundus autem si in aeternus praetereo tempus spatium sum insipiens numquam profecto sapientia consequor ita sum homo deterior qui quoniam absurdus sum et sapio ab principium mundus et deus habeo sum


Istum enim locum totum illa vetus Zenonis brevis et ut tibi videbatur acuta conclusio dilatavit * . Zeno enim ita concludit: "Quod ratione utitur id melius est quam id quod ratione non utitur; nihil autem mundo melius;

iste enim locus totus ille vetus zeno brevis et ut tu video acutus conclusio dilato zeno enim ita concludo qui ratio uto is bonus sum quam is qui ratio non uto nihil autem mundus bonus


Quod quidem Cleanthes his etiam argumentis docet, quanta vis insit caloris in omni corpore: negat enim esse ullum cibum tam gravem quin is nocte et die concoquatur; cuius etiam in reliquiis inest calor iis quas natura respuerit. iam vero venae et arteriae micare non desinunt quasi quodam igneo motu, animadversumque saepe est cum cor animantis alicuius evolsum ita mobiliter palpitaret ut imitaretur igneam celeritatem. Omne igitur quod vivit, sive animal sive terra editum, id vivit propter inclusum in eo calorem. ex quo intellegi debet eam caloris naturam vim habere in se vitalem per omnem mundum pertinentem.

qui quidem cleanthes hic etiam argumentum doceo quantus volo insum calor in omnis corpus nego enim sum ullus cibus tam gravis quin is nox et dies concoquo qui etiam in reliquiae insum calor is qui natura respuo iam verus vena et arteria mico non desino quasi quidam igneus motus animadverto saepe sum cum cor animo aliquis exvello ita mobilis palpito ut imito igneus celeritas omnis igitur qui vivo sive animal sive terra edo is vivo propter includo in is calor ex quo intellego debeo is calor natura vis habeo in sui vital per omnis mundus pertineo


cervaeque paulo ante partum perpurgant se quadam herbula quae seselis dicitur. Iam illa cernimus, ut contra vim et metum suis se armis quaeque defendat: cornibus tauri, apri dentibus, cursu leones, aliae fuga se aliae occultatione tutantur, atramenti effusione saepiae torpore torpedines, multae etiam insectantes odoris intolerabili foeditate depellunt.

cerva paulus ante pario perpurgo sui quidam herbula qui seselis dico iam ille cerno ut contra vis et metus suus sui arma quisque defendo cornu taurus aper dens cursus leo alius fuga sui alius occultatio tuto atramentum effusio saepiae torpor torpedo multus etiam insecto odor intolerabilis foeditas depello


Nec vero eius condiscipulus Xenocrates in hoc genere prudentior est, cuius in libris qui sunt de natura deorum nulla species divina describitur; deos enim octo esse dicit, quinque eos qui in stellis vagis nominantur, unum qui ex omnibus sideribus quae infixa caelo sint ex dispersis quasi membris simplex sit putandus deus, septimum solem adiungit octavamque lunam; qui quo sensu beati esse possint intellegi non potest. Ex eadem Platonis schola Ponticus Heraclides puerilibus fabulis refersit libros, et tamen modo mundum tum mentem divinam esse putat, errantibus etiam stellis divinitatem tribuit sensuque deum privat et eius formam mutabilem esse vult, eodemque in libro rursus terram et caelum refert in deos.

neque verus is condiscipulus xenocrates in hic genus prudens sum qui in liber qui sum de natura deus nullus species divino describo deus enim octo sum dico quinque is qui in stella vagus nomino unus qui ex omnis sidus qui infigo caelum sum ex dispermulceo quasi membrum simplex sum puto deus septimus sol adjungo octava luna qui quo sentio beati sum possum intellego non possum ex idem plato schola ponticus heraclides puerilis fabula refercio liber et tamen modo mundus tum mens divina sum puto erro etiam stella divinitas tribuo sentio deus privo et is forma mutabilis sum volo idem in liber rursus terra et caelum refero in deus


Quid est autem quod deos veneremur propter admirationem eius naturae in qua egregium nihil videmus?

quis sum autem qui deus veneror propter admiratio is natura in qui egregius nihil video


Atque in plerisque civitatibus intellegi potest augendae virtutis gratia, quo libentius rei publicae causa periculum adiret optimus quisque, virorum fortium memoriam honore deorum immortalium consecratam. ob eam enim ipsam causam Erectheus Athenis filiaeque eius in numero deorum sunt, itemque Leonaticum est delubrum Athenis quod *lewko/rion nominatur. Alabandenses quidem sanctius Alabandum colunt, a quo est urbs illa condita, quam quemquam nobilium deorum; apud quos non inurbane Stratonicus ut multa, cum quidam ei molestus Alabandum deum esse confirmaret Herculem negaret, "ergo"

atque in plerusque civitas intellego possum augeo virtus gratia quo libet res publicus causa periculum adeo bonus quisque vir fors memoria honor deus immortalis consecro ob is enim ipse causa erectheus athenae filia is in numerus deus sum ito leonaticum sum delubrum athenae qui lewko rion nomino alabandensis quidem sancio alabanda colo ab quo sum urbs ille condio quam quisquam nobilis deus apud qui non inurbanus stratonicus ut multus cum quidam is molestus alabanda deus sum confirmo herculis nego ergo


Haec mihi fere in mentem veniebant quae dicenda putarem de natura deorum. tu autem Cotta si me audias eandem causam agas teque et principem civem et pontificem esse cogites et, quoniam in utramque partem vobis licet disputare, hanc potius sumas eamque facultatem disserendi, quam tibi a rhetoricis exercitationibus acceptam amplificavit Academia, potius huc conferas. mala enim et impia consuetudo est contra deos disputandi, sive ex animo id fit sive simulate.”

hic ego fere in mens venio qui dico puto de natura deus tu autem cotta si ego audio idem causa ago tu et princeps civis et pontifex sum cogito et quoniam in uter pars tu licet disputaris hic potis sumo eo facultas dissero quam tu ab rhetorica exercitatio accipio amplifico academia potis huc confero malus enim et impius consuetudo sum contra deus disputo sive ex animus is fio sive simulo


Itaque inter omnis omnium gentium summa constat; omnibus enim innatum est et in animo quasi insculptum esse deos. quales sint varium est, esse nemo negat.

itaque inter omnis omnis gens summus consto omnis enim innascor sum et in animus quasi insculpo sum deus qualis sum varius sum sum nemo nego


Nec vero supra terram sed etiam in intumis eius tenebris plurimarum rerum latet utilitas, quae ad usum hominum orta ab hominibus solis invenitur.

neque verus supra terra sed etiam in intumis is tenebrae plurimaris res lateo utilitas qui ad usus homo orior ab homo sol invenio


Nec longe absunt ab hac vi di Penates, sive a penu ducto nomine (est enim omne quo vescuntur homines penus) sive ab eo quod penitus insident; ex quo etiam penetrales a poetis vocantur. Iam Apollinis nomen est Graecum. quem solem esse volunt, Dianam autem et lunam eandem esse putant, cum sol dictus sit vel quia solus ex omnibus sideribus est tantus vel quia cum est exortus obscuratis omnibus solus apparet, luna a lucendo nominata sit; eadem est enim Lucina, itaque ut apud Graecos Dianam eamque Luciferam sic apud nostros Iunonem Lucinam in pariendo invocant. quae eadem Diana Omnivaga dicitur non a venando sed quod in septem numeratur tamquam vagantibus;

neque longus absum ab hic vis deus penates sive ab penu duco nomen sum enim omnis quo vesco homo penus sive ab is qui penitus insideo ex quo etiam penetral ab poeta voco iam apollo nomen sum graecus qui sol sum volo diana autem et luna idem sum puto cum sol dico sum vel quia solus ex omnis sidus sum tantus vel quia cum sum exorior obscuro omnis solus appareo luna ab luceo nomino sum idem sum enim lucinus itaque ut apud graeci diana eo lucifer sic apud noster juno lucina in pario invoco qui idem diana omnivagus dico non ab venor sed qui in septem numero tamquam vago


videmus autem in partibus mundi (nihil est enim in omni mundo quod non pars universi sit) inesse sensum atque rationem. in ea parte igitur, in qua mundi inest principatus, haec inesse necessest, et acriora quidem atque maiora. quocirca sapientem esse mundum necesse est, naturamque eam quae res omnes conplexa teneat perfectione rationis excellere, eoque deum esse mundum omnemque vim mundi natura divina contineri.

video autem in pars mundus nihil sum enim in omnis mundus qui non pars universus sum insum sensus atque ratio in is pars igitur in qui mundus insum principatus hic insum necesse et acer quidem atque magnus quocirca sapio sum mundus necesse sum natura is qui res omnis conplexa teneo perfectio ratio excello eo deus sum mundus omnis vis mundus natura divino contineo


Epicurus vero ex animis hominum extraxit radicitus religionem, cum dis inmortalibus et opem et gratiam sustulit. cum enim optimam et praestantissumam naturam dei dicat esse, negat idem esse in deo gratiam: tollit id quod maxime proprium est optimae praestantissimaeque naturae. quid enim melius aut quid praestantius bonitate et beneficentia; qua cum carere deum vultis, neminem deo nec deum nec hominem carum, neminem ab eo amari neminem diligi vultis: ita fit ut non modo homines a deis sed ipsi dei inter se ab aliis alii neglegantur. Quanto Stoici melius, qui a vobis reprehenduntur: censent autem sapientes sapientibus etiam ignotis esse amicos; nihil est enim virtute amabilius, quam qui adeptus erit ubicumque erit gentium a nobis diligetur.

epicurus verus ex animus homo extraho radicitus religio cum deus immortalis et ops et gratia tollo cum enim bonus et praesto natura deus dico sum nego idem sum in deus gratia tollo is qui magnus proprius sum bonus praesto natura quis enim bonus aut quis praesto bonitas et beneficentia qui cum careo deus volo nemo deus neque deus neque homo caris nemo ab is amo nemo diligo volo ita fio ut non modo homo ab deus sed ipse deus inter sui ab alius alius neglego quantus stoicus bonus qui ab tu reprehendo censeo autem sapio sapio etiam ignosco sum amicus nihil sum enim virtus amabilis quam qui adipiscor sum ubicumque sum gens ab nos diligo


Atque etiam si a primis incohatisque naturis ad ultimas perfectasque volumus procedere, ad deorum naturam perveniamus necesse est. Prima enim animadvertimus a natura sustineri ea quae gignantur e terra, quibus natura nihil tribuit amplius quam ut ea alendo atque augendo tueretur.

atque etiam si ab primus incoho natura ad ulter perficio volo procedo ad deus natura pervenio necesse sum primus enim animadverto ab natura sustineo is qui gigno e terra qui natura nihil tribuo amplus quam ut is alo atque augeo tueor


atque haut scio an pietate adversus deos sublata fides etiam et societas generis humani et una excellentissuma virtus iustitia tollatur. Sunt autem alii philosophi, et hi quidem magni atque nobiles, qui deorum mente atque ratione omnem mundum administrari et regi censeant, neque vero id solum, sed etiam ab isdem hominum vitae consuli et provideri; nam et fruges et reliqua quae terra pariat et tempestates ac temporum varietates caelique mutationes, quibus omnia quae terra gignat maturata pubescant, a dis inmortalibus tribui generi humano putant, multaque quae dicentur in his libris colligunt, quae talia sunt ut ea ipsa dei inmortales ad usum hominum fabricati paene videantur. Contra quos Carneades ita multa disseruit, ut excitaret homines non socordes ad veri investigandi cupiditatem.

atque haud scio an pietas adverro deus tollo fides etiam et societas genus humanus et unus excello virtus iustitia tollo sum autem alius philosophus et hic quidem magnus atque nobilis qui deus mens atque ratio omnis mundus administraris et rex censeo neque verus is solus sed etiam ab idem homo vita consul et provideo nam et frugis et reliquus qui terra pario et tempestas atque tempus varietas caelum mutatio qui omnis qui terra gigno maturo pubesco ab deus immortalis tribuo gener humanus puto multo qui dico in hic liber colligo qui talis sum ut is ipse deus inmortal ad usus homo fabrico paene video contra qui carneades ita multus disseruio ut excito homo non socordes ad verus investigo cupiditas


Ac nos quidem nimis multa de re apertissuma; Telamo autem uno versu totum locum conficit cur di homines neglegant: nam si curent, bene bonis sit, male malis; quod nunc abest. debebant illi quidem omnis bonos efficere, si quidem hominum generi consulebant;

atque nos quidem nimis multus de res aperio telamo autem unus verro totus locus confacio cur deus homo neglego nam si curo bene bonus sum malus malus qui nunc absum debeo ille quidem omnis bonus efficio si quidem homo gener consulo


"itane vero, ego non iustus, qui et consul rogavi et augur et auspicato? an vos Tusci ac barbari auspiciorum populi Romani ius tenetis et interpretes esse comitiorum potestis?" itaque tum illos exire iussit. post autem e provincia litteras ad collegium misit, se cum legeret libros recordatum esse vitio sibi tabernaculum captum fuisse hortos Scipionis, quod, cum pomerium postea intrasset habendi senatus causa, in redeundo cum idem pomerium transiret auspicari esset oblitus; itaque vitio creatos consules esse. augures rem ad senatum; senatus ut abdicarent consules; abdicaverunt. quae quaerimus exempla maiora: vir sapientissimus atque haud sciam an omnium praestantissimus peccatum suum, quod celari posset, confiteri maluit quam haerere in re publica religionem, consules summum imperium statim deponere quam id tenere punctum temporis contra religionem.

ito verus ego non iustus qui et consul rogo et augur et auspico an tu tuscus atque barbaris auspicium populus romanus ius teneo et interpres sum comitium possum itaque tum ille exeo iubeo post autem e provincia littera ad collegium mitto sui cum lego liber recordor sum vitio sui tabernaculum capio sum hortus scipio qui cum pomerium postea intro habeo senatus causa in redeo cum idem pomerium transeo auspicaris sum obliuiscor itaque vitio creo consul sum auguro res ad senatus senatus ut abdico consul abdico qui quaero exemplum magnus vir sapio atque haud scio an omnis praesto peccatum suus qui celaris possum confiteor malo quam haereo in res publicus religio consul superus imperium statim depono quam is teneo pungo tempus contra religio


Tum Cotta comiter ut solebat Atqui inquit “Vellei nisi tu aliquid dixisses, nihil sane ex me quidem audire potuisses. mihi enim non tam facile in mentem venire solet quare verum sit aliquid quam quare falsum; idque cum saepe tum cum te audirem paulo ante contigit. roges me qualem naturam deorum esse dicam: nihil fortasse respondeam; quaeras putemne talem esse qualis modo a te sit exposita: nihil dicam mihi videri minus.

tum cotta comis ut soleo atqui inquam velleius nisi tu aliquis dico nihil sanus ex ego quidem audio possum ego enim non tam facilis in mens venio soleo quare verus sum aliquis quam quare falsus is cum saepe tum cum tu audio paulus ante contingo rogo ego qual natura deus sum dico nihil fortasse respondeo quaero puto talis sum qualis modo ab tu sum expono nihil dico ego video paruus


Huic loco sic soletis occurrere: non idcirco non optume nobis a dis esse provisum, quod multi eorum beneficio perverse uterentur; etiam patrimoniis multos male uti, nec ob eam causam eos beneficium a patribus nullum habere. Quisquam istuc negat, aut quae est in collatione ista similitudo? nec enim Herculi nocere Deianira voluit cum ei tunicam sanguine Centauri tinctam dedit, nec prodesse Pheraeo Iasoni is qui gladio vomicam eius aperuit, quam sanare medici non potuerant. multi enim et cum obesse vellent profuerunt et cum prodesse offuerunt; ita non fit ex eo quod datur ut voluntas eius qui dederit appareat, nec si is qui accepit bene utitur idcirco is qui dedit amice dedit. Quae enim libido quae avaritia quod facinus aut suscipitur nisi consilio capto aut sine animi motu et cogitatione di est ratione perficitur;

hic locus sic solo occurro non idcirco non bonus nos ab deus sum provideo qui multus is beneficium perverto uto etiam patrimonium multus malus uti neque ob is causa is beneficium ab pater nullus habeo quisquam iste nego aut qui sum in collatio iste similitudo neque enim herculis noceo deianira volo cum is tunica sanguis centaurus tingo do neque prosum pheraeus iason is qui gladius vomica is aperio quam sano medicus non possum multus enim et cum obsum volo prosum et cum prosum obsum ita non fio ex is qui do ut voluntas is qui do appareo neque si is qui accipio bene uto idcirco is qui do amicus do qui enim libido qui avaritia qui facinus aut suscipio nisi consilium capio aut sine animus motus et cogitatio deus sum ratio perficio


Atque id facilius cernemus toto genere hoc igneo quod tranat omnia subtilius explicato. Omnes igitur partes mundi (tangam autem maximas) calore fultae sustinentur. Quod primum in terrena natura perspici potest. nam et lapidum conflictu atque tritu elici ignem videmus et recenti fossione terram fumare calentem, atque etiam ex puteis iugibus aquam calidam trahi, et id maxime fieri temporibus hibernis, quod magna vis terrae cavernis contineatur caloris eaque hieme sit densior ob eamque causam calorem insitum in terris contineat artius.

atque is facilis cerno totus genus hic igneus qui trano omnis subtilis explico omnis igitur pars mundus tango autem magnus calor fulcio sustineo qui primus in terrenus natura perspicio possum nam et lapis confligo atque tero elicio ignis video et recens fossio terra fumaris caleo atque etiam ex puteus jugis aqua calida traho et is magnus fio tempus hibernus qui magnus volo terra caverna contineo calor is hiems sum densus ob eo causa calor inquiro in terra contineo artus


renti "sine Cerere et Libero friget Venus", tum autem res ipsa, in qua vis inest maior aliqua, sic appellatur ut ea ipsa vis nominetur deus, ut Fides ut Mens, quas in Capitolio dedicatas videmus proxume a M. Aemilio Scauro, ante autem ab A. Atilio Calatino erat Fides consecrata. vides Virtutis templum vides Honoris a M. Marcello renovatum, quod multis ante annis erat bello Ligustico a Q. Maxumo dedicatum. quid Opis quid Salutis quid Concordiae Libertatis Victoriae; quarum omnium rerum quia vis erat tanta ut sine deo regi non posset, ipsa res deorum nomen optinuit. quo ex genere Cupidinis et Voluptatis et Lubentinae Veneris vocabula consecrata sunt, vitiosarum rerum neque naturalium—quamquam Velleius aliter existimat, sed tamen ea ipsa vitia naturam vehementius saepe pulsant.

renti sine ceres et liber frigeo venus tum autem res ipse in qui volo insum magnus aliqui sic appello ut is ipse volo nomino deus ut fides ut mens qui in capitolium dedico video proximus ab m aemilius scaurus ante autem ab ab atilius calatinus sum fides consecro video virtus templum video honor ab m marcellus renovo qui multus ante annus sum bellum ligusticus ab q magnus dedico quis opis quis salus quis concordia libertas victoria qui omnis res quia volo sum tantus ut sine deus rex non possum ipse res deus nomen obtineo quo ex genus cupido et voluptas et libentina venus vocabulum consecro sum vitiosaris res neque naturalis quamquam velleius aliter existimo sed tamen is ipse vitio natura vehemens saepe pulso


quartam causam esse eamque vel maximam aequabilitatem motus constantissimamque conversionem caeli, solis lunae siderumque omnium distinctionem utilitatem pulchritudinem ordinem, quarum rerum aspectus ipse satis indicaret non esse ea fortuita: ut, si quis in domum aliquam aut in gymnasium aut in forum venerit, cum videat omnium rerum rationem modum disciplinam, non possit ea sine causa fieri iudicare, sed esse aliquem intellegat qui praesit et cui pareatur, multo magis in tantis motionibus tantisque vicissitudinibus, tam multarum rerum atque tantarum ordinibus, in quibus nihil umquam inmensa et infinita vetustas mentita sit, statuat necesse est ab aliqua mente tantos naturae motus gubernari.

quartus causa sum eo vel maximus aequabilitas moueo consto conversio caelum sol luna sidus omnis distinctio utilitas pulchritudo ordo qui res aspicio ipse satis indico non sum is fortuitus ut si quis in domus aliqui aut in gymnasium aut in forum venio cum video omnis res ratio modus disciplina non possum is sine causa fio iudicaris sed sum aliquis intellego qui praesum et qui pareo multus magis in tantus motio tantus vicissitudo tam multus res atque tantaris ordo in qui nihil umquam immensus et infinitus vetustus mentior sum statuo necesse sum ab aliqui mens tantus natura moueo gubernaris


Nec tamen ea species corpus est sed quasi corpus, nec habet sanguinem sed quasi sanguinem. Haec quamquam et inventa sunt acutius et dicta subtilius ab Epicuro quam ut quivis ea possit agnoscere, tamen fretus intellegentia vestra dissero brevius quam causa desiderat. Epicurus autem, qui res occultas et penitus abditas non modo videat animo sed etiam sic tractet ut manu, docet eam esse vim et naturam deorum, ut primum non sensu sed mente cernatur, nec soliditate quadam nec ad numerum, ut ea quae ille propter firmitatem stere/mnia appellat, sed imaginibus similitudine et transitione perceptis, cum infinita simillumarum imaginum species ex innumerabilibus individuis existat et ad deos adfluat, cum maximis voluptatibus in eas imagines mentem intentam infixamque nostram intellegentiam capere quae sit et beata natura et aeterna.

neque tamen is species corpus sum sed quasi corpus neque habeo sanguis sed quasi sanguis hic quamquam et invenio sum acuo et dictum subtilis ab epicurus quam ut quivis is possum agnosco tamen fretus intellego vester dissero brevis quam causa desidero epicurus autem qui res occulto et penitus abdo non modo video animus sed etiam sic tracto ut manus doceo is sum vis et natura deus ut primus non sentio sed mens cerno neque soliditas quidam neque ad numerus ut is qui ille propter firmitas stere mnia appello sed imago similitudo et transitio percipio cum infinitus simillumaris imago species ex innumerabilis individuus existat et ad deus affluo cum magnus voluptas in is imago mens intendo infigo noster intellegentia capio qui sum et beatus natura et aeternus


A Balbo autem animadvertisti credo quam multa dicta sint quamque etiam si minus vera tamen apta inter se et cohaerentia. itaque cogito ut dixi non tam refellere eius orationem quam ea quae minus intellexi requirere. quare Balbe tibi permitto, responderene mihi malis de singulis rebus quaerenti ex te ea quae parum accepi an universam audire orationem meam.”

ab balbus autem animadverto credo quam multus dictum sum quisque etiam si paruus verus tamen apto inter sui et cohaereo itaque cogo ut dico non tam refello is oratio quam is qui paruus intellego requiro quare balbus tu permitto respondeo ego malus de singuli res quaero ex tu is qui parum accipio an universus audio oratio meus


habent igitur suam sphaeram stellae inerrantes ab aetheria coniunctione secretam et liberam. earum autem perennes cursus atque perpetui cum admirabili incredibilique constantia declarant in his vim et mentem esse divinam, ut haec ipsa qui non sentiat deorum vim habere is nihil omnino sensurus esse videatur.

habeo igitur suus sphaera stella inerro ab aetherius coniunctio secerno et liber is autem perenno curro atque perpetuus cum admirabilis incredibilis constantia declaro in hic vis et mens sum divina ut hic ipse qui non sentio deus vis habeo is nihil omnino sentio sum video