Iam vero circumitus solis et lunae reliquorumque siderum, quamquam etiam ad mundi cohaerentiam pertinent, tamen et spectaculum hominibus praebent; nulla est enim insatiabilior species, nulla pulchrior et ad rationem sollertiamque praestantior; eorum enim cursus dimetati maturitates temporum et varietates mutationesque cognovimus. quae si hominibus solis nota sunt, hominum facta esse causa iudicandum est.

iam verus circumeo sol et luna reliquus sidus quamquam etiam ad mundus cohaerentia pertineo tamen et spectaculum homo praebeo nullus sum enim insatiabilis species nullus pulcher et ad ratio sollertia praesto is enim curro dimetas maturitas tempus et varietas mutatio cognosco qui si homo sol nosco sum homo facio sum causa judico sum


Cleanthes quidem noster quattuor de causis dixit in animis hominum informatas deorum esse notiones. primam posuit eam de qua modo dixi, quae orta esset ex praesensione rerum futurarum; alteram quam ceperimus ex magnitudine commodorum, quae percipiuntur caeli temperatione fecunditate terrarum aliarumque commoditatum complurium copia;

cleanthes quidem noster quattuor de causa dico in animus homo informo deus sum notio primus pono is de qui modo dico qui orior sum ex praesensio res futuraris alter quam capio ex magnitudo commodus qui percipio caelum temperatio fecunditas terra alius commoditas complures copia


Quod cum saepe alias tum maxime animadverti cum apud C. Cottam familiarem meum accurate sane et diligenter de dis inmortalibus disputatumst. nam cum feriis Latinis ad eum ipsius rogatu arcessituque venissem, offendi eum sedentem in exedra et cum C. Velleio senatore disputantem, ad quem tum Epicurei primas ex nostris hominibus deferebant. aderat etiam Q. Lucilius Balbus, qui tantos progressus habebat in Stoicis, ut cum excellentibus in eo genere Graecis compararetur.

qui cum saepe alius tum magnus animadverto cum apud que cotta familiaris meus accuro sanus et diligenter de deus immortalis disputo nam cum feriae latinum ad is ipse rogo arcesso venio offendo is sedeo in exedra et cum que velleius senator disputo ad qui tum epicureus primus ex noster homo defero adsum etiam q lucilius balbus qui tantus progredior habeo in stoicus ut cum excello in is genus graecum comparo


factum esse vultis)—sed tamen quis iste tantus casus, unde tam felix concursus atomorum, ut repente homines deorum forma nascerentur? Seminane deorum decidisse de caelo putamus in terras et sic homines patrum similes extitisse? vellem diceretis; deorum cognationem agnoscerem non invitus. nihil tale dicitis, sed casu esse factum ut essemus similes deorum. Et nunc argumenta quaerenda sunt quibus hoc refellatur. utinam tam facile vera invenire possim quam falsa convincere.

facio sum volo sed tamen quis iste tantus casus unde tam felix concursus atomus ut repens homo deus forma nasco semiinanis deus decido de caelum puto in terra et sic homo pater similis extitisse volo dico deus cognatio agnosco non invitus nihil talis dico sed casus sum facio ut sum similis deus et nunc argumentum quaero sum qui hic refello utinam tam facilis verus invenio possum quam fallo convinco


hic pressu duplici palmarum continet Anguem, atque eius ipse manet religatus corpore torto; namque virum medium Serpens sub pectora cingit. ille tamen nitens graviter vestigia ponit atque oculos urget pedibus pectusque Nepai. Septentriones autem sequitur Arctophylax, vulgo qui dicitur esse Bootes, quod quasi temone adiunctam prae se quatit Arctum. Dein quae sequuntur:

hic premo duplex palmaris contineo anguis atque is ipse maneo religo corpus torqueo namque vir medius serpens sub pectus cingo ille tamen niteo gravis vestigium pono atque oculus urgeo pes pectus nepas septentrio autem sequor arctophylax vulgo qui dico sum bootes qui quasi temo adjungo prae sui quatio arceo deinde qui sequor


Exin mari finitumus aer die et nocte distinguitur, isque tum fusus et extenuatus sublime fertur, tum autem concretus in nubes cogitur umoremque colligens terram auget imbribus, tum effluens huc et illuc ventos efficit. idem annuas frigorum et calorum facit varietates, idemque et volatus alitum sustinet et spiritu ductus alit et sustentat animantes.

exinde mare finitimus aer dies et nox distinguo eo tum fundo et extenuo sublimis fero tum autem concretus in nubes cogo umor colligo terra augeo imber tum effluo huc et illic venio efficio idem annuo frigus et calor facio varietas idem et volo alo sustineo et spiritus duco alo et sustento animo


Huic autem continens aer fertur ille quidem levitate sublimi, sed tamen in omnes partes se ipse fundit; itaque et mari continuatus et iunctus est et natura fertur ad caelum, cuius tenuitate et calore temperatus vitalem et salutarem spiritum praebet animantibus. Quem complexa summa pars caeli, quae aetheria dicitur, et suum retinet ardorem tenuem et nulla admixtione concretum et cum aeris extremitate coniungitur. In aethere autem astra volvuntur, quae se et nisu suo conglobata continent et forma ipsa figuraque sua momenta sustentant; sunt enim rutunda, quibus formis, ut ante dixisse videor, minime noceri potest.

hic autem contineo aer fero ille quidem levitas sublimis sed tamen in omnis pars sui ipse fundo itaque et mare continuo et jungo sum et natura fero ad caelum qui tenuitas et calor tempero vital et salutaris spiritus praebeo animo qui complector summus pars caelum qui aetherius dico et suus retineo ardor tenuis et nullus admixtio concretum et cum aer extremitas conjungo in aether autem astrum volvo qui sui et nisus suus conglobo contineo et forma ipse figuro suus momentum sustento sum enim rotundus qui forma ut ante dico video paruus noceo possum


Aristotelesque in tertio de philosophia libro multa turbat a magistro suo Platone dissentiens; modo enim menti tribuit omnem divinitatem, modo mundum ipsum deum dicit esse, modo alium quendam praeficit mundo eique eas partis tribuit ut replicatione quadam mundi motum regat atque tueatur, tum caeli ardorem deum dicit esse non intellegens caelum mundi esse partem, quem alio loco ipse designarit deum. quo modo autem caeli divinus ille sensus in celeritate tanta conservari potest? ubi deinde illi tot dii, si numeramus etiam caelum deum? cum autem sine corpore idem vult esse deum, omni illum sensu privat, etiam prudentia. quo porro modo mundus moveri carens corpore aut quo modo semper se movens esse quietus et beatus potest?

aristoteles in tertius de philosophia liber multus turbo ab magister suus plato dissentio modo enim mens tribuo omnis divinitas modo mundus ipse deus dico sum modo alius quidam praeficio mundus is is pars tribuo ut replicatio quidam mundus motus rego atque tueor tum caelum ardor deus dico sum non intellego caelum mundus sum pars qui alius locus ipse designo deus quo modo autem caelum divinus ille sensus in celeritas tantus conservaris possum ubi deinde ille tot dius si numero etiam caelum deus cum autem sine corpus idem volo sum deus omnis ille sentio privo etiam prudentia quo porro modo mundus moveo careo corpus aut quo modo semper sui moveo sum quiesco et beatus possum


Nam cum duo sint genera siderum, quorum alterum spatiis inmutabilibus ab ortu ad occasum commeans nullum umquam cursus sui vestigium inflectat, alterum autem continuas conversiones duas isdem spatiis cursibusque conficiat, ex utraque re et mundi volubilitas, quae nisi in globosa forma esse non posset, et stellarum rutundi ambitus cognoscuntur.

nam cum duo sum genus sidus qui alter spatium inmutabilis ab ortus ad occasus conmeo nullus umquam curro suus vestigium inflecto alter autem continuo conversio duo idem spatium cursus confacio ex uter res et mundus volubilitas qui nisi in globosus forma sum non possum et stella rotundus ambitus cognosco


Primum omnium quis tam caecus in contemplandis rebus umquam fuit, ut non videret species istas hominum conlatas in deos aut consilio quodam sapientium, quo facilius animos imperitorum ad deorum cultum a vitae pravitate converterent, aut superstitione, ut essent simulacra quae venerantes deos ipsos se adire crederent. auxerunt autem haec eadem poetae pictores opifices; erat enim non facile agentis aliquid et molientes deos in aliarum formarum imitatione servare.

primus omnis quis tam caecus in contemplo res umquam sum ut non video species iste homo confero in deus aut consilium quidam sapiens quo facilis animus imperitor ad deus cultus ab vita pravitas converto aut superstitio ut sum simulacrum qui veneror deus ipse sui adeo credo augeo autem hic idem poeta pictor opifex sum enim non facilis ago aliquis et molio deus in alius formaris imitatio servaris


Licet enim iam remota subtilitate disputandi oculis quodam modo contemplari pulchritudinem rerum earum quas divina providentia dicimus constitutas.

licet enim iam remoueo subtilitas disputo oculus quidam modo contemplaris pulchritudo res is qui divino provideo dico constituo


Concedo esse deos; doce me igitur unde sint ubi sint quales sint corpore animo vita; haec enim scire desidero. Abuteris ad omnia atomorum regno et licentia; hinc quodcumque in solum venit, ut dicitur, effingis atque efficis. Quae primum nullae sunt. nihil est enim * * quod vacet corpore, corporibus autem omnis obsidetur locus; ita nullum inane, nihil esse individuum potest.

concedo sum deus doceo ego igitur unde sum ubi sum qualis sum corpus animus vito hic enim scio desidero abutor ad omnis atomus regnum et licentia hinc quicumque in solus venio ut dico effingo atque efficio qui primus nullus sum nihil sum enim qui vaco corpus corpus autem omnis obsido locus ita nullus inanis nihil sum individuus possum


Cuius discipuli Aristonis non minus magno in errore sententiast, qui neque formam dei intellegi posse censeat neque in dis sensum esse dicat dubitetque omnino deus animans necne sit. Cleanthes autem, qui Zenonem audivit una cum eo quem proxime nominavi, tum ipsum mundum deum dicit esse, tum totius naturae menti atque animo tribuit hoc nomen, tum ultimum et altissimum atque undique circumfusum et extremum omnia cingentem atque conplexum ardorem, qui aether nominetur, certissimum deum iudicat; idemque quasi delirans in his libris quos scripsit contra voluptatem tum fingit formam quandam et speciem deorum, tum divinitatem omnem tribuit astris, tum nihil ratione censet esse divinius. ita fit ut deus ille, quem mente noscimus atque in animi notione tamquam in vestigio volumus reponere, nusquam prorsus appareat. At Persaeus eiusdem Zenonis auditor eos esse habitos deos a quibus aliqua magna utilitas ad vitae cultum esset inventa, ipsasque res utiles et salutares deorum esse vocabulis nuncupatas, ut ne hoc quidem diceret, illa inventa esse deorum, sed ipsa divina;

qui discipulis aristo non paruus magnus in error sententia qui neque forma deus intellego possum censeo neque in deus sensus sum dico dubito omnino deus animo necne sum cleanthes autem qui zeno audio unus cum is qui propior nomino tum ipse mundus deus dico sum tum totus natura mens atque animus tribuo hic nomen tum ulter et alo atque undique circumfundo et exter omnis cingo atque conplexum ardor qui aether nomino certus deus iudico idem quasi deliro in hic liber qui scribo contra voluptas tum fingo forma quidam et species deus tum divinitas omnis tribuo astrum tum nihil ratio censeo sum divinus ita fio ut deus ille qui mens nosco atque in animus notio tamquam in vestigium volo repono nusquam prorsus appareo at persaeus idem zeno auditor is sum habeo deus ab qui aliqui magnus utilitas ad vita cultus sum invenio ipse res utilis et salutaris deus sum vocabulis nuncupo ut ne hic quidem dico ille invenio sum deus sed ipse divino


Atque haec quidem vestra Lucili; qualia vero * est, ab ultimo repetam superiorum. Thales enim Milesius, qui primus de talibus rebus quaesivit, aquam dixit esse initium rerum, deum autem eam mentem quae ex aqua cuncta fingeret: si dei possunt esse sine sensu; et mentem cur aquae adiunxit, si ipsa mens constare potest vacans corpore? Anaximandri autem opinio est nativos esse deos longis intervallis orientis occidentisque, eosque innumerabilis esse mundos. sed nos deum nisi sempiternum intellegere qui possumus?

atque hic quidem vester lucilis qualis verus sum ab ultimo repeto superus thal enim milesius qui primus de talis res quaero aqua dico sum initium res deus autem is mens qui ex aqua cunctus fingo si deus possum sum sine sentio et mens cur aqua adjungo si ipse mens constaris possum vaco corpus anaximander autem opinio sum nativus sum deus longus intervallum orior occaedes is innumerabilis sum mundus sed nos deus nisi sempiternus intellego qui possum


at vero apud maiores tanta religionis vis fuit, ut quidam imperatores etiam se ipsos dis inmortalibus capite velato verbis certis pro re publica devoverent. Multa ex Sibyllinis vaticinationibus, multa ex haruspicum responsis commemorare possum quibus ea confirmentur quae dubia nemini debent esse. Atqui et nostrorum augurum et Etruscorum haruspicum disciplinam P. Scipione C. Figulo consulibus res ipsa probavit. quos cum Ti. Gracchus consul iterum crearet, primus rogator, ut eos rettulit, ibidem est repente mortuus. Gracchus cum comitia nihilo minus peregisset remque illam in religionem populo venisse sentiret, ad senatum rettulit. senatus quos ad soleret referendum censuit. haruspices introducti responderunt non fuisse iustum comitiorum rogatorem. tum Gracchus, ut e patre audiebam, incensus ira:

at verus apud magnus tantus religio volo sum ut quidam imperator etiam sui ipse deus immortalis caput velo verbum certus pro res publicus devoveo multus ex sibyllinus vaticinatio multus ex haruspex respondeo commemoraris possum qui is confirmo qui dubius nemo debeo sum atqui et noster augur et etruscus haruspex disciplina p scipio que figulus consul res ipse probo qui cum tiberius gracchus consul iterum creo primus rogator ut is refero ibidem sum repens mortuus gracchus cum comitium nihilum paruus perago res ille in religio populus venio sentio ad senatus refero senatus qui ad soleo refero censeo haruspex introduco respondeo non sum iustus comitium rogator tum gracchus ut e pater audio incendo ira


Atque hac mundi divinitate perspecta tribuenda est sideribus eadem divinitas; quae ex mobilissima purissimaque aetheris parte gignuntur neque ulla praeterea sunt admixta natura totaque sunt calida atque perlucida, ut ea quoque rectissime et animantia esse et sentire atque intellegere dicantur.

atque hic mundus divinitas perspicio tribuo sum sidus idem divinitas qui ex mobilis purus aether pars gigno neque ullus praeterea sum admisceo natura totus sum calidum atque perlucida ut is quoque recingo et animo sum et sentio atque intellego dico


Ea qui consideret quam inconsulte ac temere dicantur, venerari Epicurum et in eorum ipsorum numero de quibus haec quaestio est habere debeat. Solus enim vidit primum esse deos, quod in omnium animis eorum notionem inpressisset ipsa natura. quae est enim gens aut quod genus hominum quod non habeat sine doctrina anticipationem quandam deorum, quam appellat pro/lhmyin Epicurus id est anteceptam animo rei quandam informationem, sine qua nec intellegi quicquam nec quaeri nec disputari potest. quoius rationis vim atque utilitatem ex illo caelesti Epicuri de regula et iudicio volumine accepimus.

is qui consido quam inconsultus atque temere dico veneraris epicurus et in is ipse numerus de qui hic quaestio sum habeo debeo solus enim video primus sum deus qui in omnis animus is notio inpremo ipse natura qui sum enim gens aut qui genus homo qui non habeo sine doctrina anticipatio quidam deus quam appello pro lhmyin epicurus is sum antecapio animus res quidam informatio sine qui neque intellego quisquam neque quaero neque disputaris possum qui ratio vis atque utilitas ex ille caelestis epicurus de regula et iudicium volumen accipio


Quocirca si mundus globosus est ob eamque causam omnes eius partes undique aequabiles ipsae per se atque inter se continentur, contingere idem terrae necesse est, ut omnibus eius partibus in medium vergentibus (id autem medium infimum in sphaera est) nihil interrumpat quo labefactari possit tanta contentio gravitatis et ponderum. Eademque ratione mare, cum supra terram sit, medium tamen terrae locum expetens conglobatur undique aequabiliter, neque redundat umquam neque effunditur.

quocirca si mundus globosus sum ob eo causa omnis is pars undique aequabilis ipse per sui atque inter sui contineo contingo idem terra necesse sum ut omnis is pars in medius vergo is autem medius infimus in sphaera sum nihil interrumpo quo labefactaris possum tantus contentio gravitas et pondus idem ratio mare cum supra terra sum medius tamen terra locus expeto conglobo undique aequabilis neque redundo umquam neque effundo


effugere enim nemo id potest quod futurum est. saepe autem ne utile quidem est scire quid futurum sit; miserum est enim nihil proficientem angi nec habere ne spei quidem extremum et tamen commune solacium; praesertim cum vos idem fato fieri dicatis omnia, quod autem semper ex omni aeternitate verum fuerit id esse fatum: quid igitur iuvat aut quid adfert ad cavendum scire aliquid futurum, cum id certe futurum sit? Unde porro ista divinatio, quis invenit fissum iecoris, quis cornicis cantum notavit quis sortis? quibus ego credo, nec possum Atti Navi quem commemorabas lituum contemnere, sed qui ista intellecta sint a philosophis debeo discere, praesertim cum plurimis de rebus divini isti mentiantur.

effugio enim nemo is possum qui sum sum saepe autem ne utilis quidem sum scio quis sum sum miser sum enim nihil proficio ango neque habeo ne spes quidem exter et tamen communis solacium praesertim cum tu idem fatum fio dico omnis qui autem semper ex omnis aeternitas verus sum is sum fatum quis igitur juvo aut quis affero ad caveo scio aliquis sum cum is certus sum sum unde porro iste divinatio quis invenio findo jecur quis cornix cano noto quis sors qui ego credo neque possum attius navius qui commemoro litus contemno sed qui iste intellego sum ab philosophus debeo disco praesertim cum multus de res divinus iste mentior


Sin quaeret quispiam cuiusnam causa tantarum rerum molitio facta sit—arborumne et herbarum, quae quamquam sine sensu sunt tamen a natura sustinentur: at id quidem absurdum est; an bestiarum: nihilo probabilius deos mutarum et nihil intellegentium causa tantum laborasse. quorum igitur causa quis dixerit effectum esse mundum? eorum scilicet animantium quae ratione utuntur; hi sunt di et homines; quibus profecto nihil est melius, ratio est enim quae praestet omnibus ita fit credibile deorum et hominum causa factum esse mundum quaeque in eo mundo sint omnia.

sin quaero quispiam quisnam causa tantaris res molitio facio sum arbor et herba qui quamquam sine sentio sum tamen ab natura sustineo at is quidem absurdus sum an bestia nihilum probabilis deus mutaris et nihil intellego causa tantus laboro qui igitur causa quis dico efficio sum mundus is scilicet animo qui ratio uto hic sum deus et homo qui profecto nihil sum bonus ratio sum enim qui praesto omnis ita fio credibilis deus et homo causa facio sum mundus quisque in is mundus sum omnis


Dianae item plures, prima Iovis et Proserpinae, quae pinnatum Cupidinem genuisse dicitur, secunda notior quam Iove tertio et Latona natam accepimus; tertiae pater Upis traditur Glauce mater: eam saepe Graeci Upim paterno nomine appellant. Dionysos multos habemus, primum Iove et Proserpina natum, secundum Nilo, qui Nysam dicitur interemisse, tertium Cabiro patre, eumque regem Asiae praefuisse dicunt, cui Sabazia sunt instituta, quartum Iove et Luna, cui sacra Orphica putantur confici, quintum Nyso natum et Thyone, a quo trieterides constitutae putantur.

diana item multus primus iuppiter et proserpina qui pinnatus cupido gigno dico secundus nosco quam iuppiter tertius et latona nata accipio tertius pater upis trado glaucus mater is saepe graecum upim paternus nomen appello dionysus multus habeo primus iuppiter et proserpina natus secundus nilus qui nysa dico interimo tertius cabiro pater is rex asia praesum dico qui sabazia sum institutum quartus iuppiter et luna qui sacer orphicus puto conficio quintus nysus natus et thyone ab quo trieteris constituo puto


tempus aliquod nullum cum tempus esset)—isto igitur tam inmenso spatio quaero Balbe cur Pronoea vestra cessaverit. laboremne fugiebat? at iste nec attingit deum nec erat ullus, cum omnes naturae numini divino, caelum ignes terrae maria, parerent. Quid autem erat quod concupisceret deus mundum signis et luminibus tamquam aedilis ornare? si ut deus ipse melius habitaret, antea videlicet tempore infinito in tenebris tamquam in gurgustio habitaverat. post autem: varietatene eum delectari putamus, qua caelum et terras exornatas videmus? quae ista potest esse oblectatio deo? quae si esset, non ea tam diu carere potuisset.

tempus aliqui nullus cum tempus sum iste igitur tam immensus spatium quaero balbus cur pronoea vester cesso laboro fugio at iste neque attingo deus neque sum ullus cum omnis natura numen divino caelum ignis terra mare pario quis autem sum qui concupisco deus mundus signum et lumen tamquam aedilis ornaris si ut deus ipse bonus habito antea videlicet tempus infinitus in tenebrae tamquam in gurgustium habito post autem varietas is delectaris puto qui caelum et terra exorno video qui iste possum sum oblectatio deus qui si sum non is tam diu careo possum


Illa autem, quae Carneades adferebat, quem ad modum dissolvitis: si nullum corpus inmortale sit, nullum esse corpus sempiternum: corpus autem inmortale nullum esse, ne individuum quidem nec quod dirimi distrahive non possit; cumque omne animal patibilem naturam habeat, nullum est eorum quod effugiat accipiendi aliquid extrinsecus id est quasi ferendi et patiendi necessitatem, et si omne animal tale est inmortale nullum est. Ergo itidem, si omne animal secari ac dividi potest, nullum est eorum individuum nullum aeternum; atqui omne animal ad accipiendam vim externam et ferundam paratum est; mortale igitur omne animal et dissolubile et dividuum sit necesse est.

ille autem qui carneades affero qui ad modus dissolvo si nullus corpus inmortal sum nullus sum corpus sempiternus corpus autem inmortal nullus sum ne individuus quidem neque qui dirimo distraho non possum cum omnis animal patibilis natura habeo nullus sum is qui effugio accipio aliquis extrinsecus is sum quasi fero et patior necessitas et si omnis animal talis sum inmortal nullus sum ergo itidem si omnis animal secaris atque divido possum nullus sum is individuus nullus aeternus atqui omnis animal ad accipio vis externus et fero paro sum mortalis igitur omnis animal et dissolubilis et dividuus sum necesse sum


" Quid Apollinem Volcanum Mercurium ceteros deos esse dices, de Hercule Aesculapio Libero Castore Polluce dubitabis? at hi quidem coluntur aeque atque illi, apud quosdam etiam multo magis. ergo hi dei sunt habendi mortalibus nati matribus. Quid Aristaeus qui olivae dicitur inventor Apollinis filius, Theseus qui Neptuni, reliqui quorum patres di, non erunt in deorum numero? quid quorum matres? opinor etiam magis; ut enim iure civili qui est matre libera liber est, item iure naturae qui dea matre est deus sit necesse est. itaque Achillem Astypalenses insulani sanctissume colunt; qui si deus est, et Orpheus et Rhesus di sunt Musa matre nati; nisi forte maritumae nuptiae terrenis anteponuntur. si hi di non sunt, quia nusquam coluntur, quo modo illi sunt?

quis apollo volcanus mercurius ceterus deus sum dico de herculis aesculapius liber castor polluce dubito at hic quidem colo aequus atque ille apud quidam etiam multus magis ergo hic deus sum habeo mortalis nascor mater quis aristaeus qui oliva dico inventor apollo filius theseus qui neptunius reliquus qui pater deus non sum in deus numerus quis qui mater opinor etiam magis ut enim ius civilis qui sum mater liber liber sum item ius natura qui dea mater sum deus sum necesse sum itaque achilles astypalenses insulanus sancio colo qui si deus sum et orpheus et rhesus deus sum musa mater nascor nisi fors maritumae nuptiae terrenus antepono si hic deus non sum quia nusquam colo quo modo ille sum


Omnis igitur talis a philosophia pellatur error, ut, cum de dis inmortalibus disputemus, dicamus digna dis inmortalibus. de quibus habeo ipse quid sentiam, non habeo autem quid tibi adsentiar. Neptunum esse dicis animum cum intellegentia per mare pertinentem, idem de Cerere; istam autem intellegentiam aut maris aut terrae non modo comprehendere animo sed ne suspicione quidem possum attingere. itaque aliunde mihi quaerendum est et ut esse deos et quales sint dii discere possim, qualis tu eos esse vis * * .

omnis igitur talis ab philosophia pello error ut cum de deus immortalis disputo dico dignus deus immortalis de qui habeo ipse quis sentio non habeo autem quis tu adsentio neptunus sum dico animus cum intellego per mare pertineo idem de ceres iste autem intellegentia aut mare aut terra non modo comprehendo animus sed ne suspicio quidem possum attingo itaque aliunde ego quaero sum et ut sum deus et qualis sum dius disco possum qualis tu is sum volo


vide igitur ne virtutibus hominum isti honores habeantur non immortalitatibus; quod tu quoque Balbe visus es dicere. Quo modo autem potes, si Latonam deam putas, Hecatam non putare, quae matre Asteria est sorore Latonae? an haec quoque dea est; vidimus enim eius aras delubraque in Graecia. sin haec dea est, cur non Eumenides? quae si deae sunt, quarum et Athenis fanumst et apud nos ut ego interpretor lucus Furinae, Furiae deae sunt, speculatrices credo et vindices facinorum et sceleris.

video igitur ne virtus homo iste honor habeo non immortalitas qui tu quoque balbus video sum dico quo modo autem possum si latona dea puto hecate non puto qui mater asteria sum soror latona an hic quoque dea sum video enim is ara delubrum in graecia sin hic dea sum cur non eumenides qui si dea sum qui et athenae fanum et apud nos ut ego interpretor lucus furina furius dea sum speculatrix credo et vindico facinus et scelus


quae si bis bina quot essent didicisset Epicurus certe non diceret; sed dum palato quid sit optimum iudicat, "caeli palatum", ut ait Ennius, non suspexit.

qui si bis bini quot sum disco epicurus certus non dico sed dum palatum quis sum bonus iudico caelum palo ut aio ennius non suspicio


homines omnibus bestiis antecedunt


quem cibum igitur aut quas potiones aut quas vocum aut florum varietates aut quos tactus quos odores adhibebis ad deos, ut eos perfundas voluptatibus? ac poetae quidem nectar ambrosiam epulas conparant et aut Iuventatem aut Ganymedem pocula ministrantem, tu autem Epicure quid facies? neque enim unde habeat ista deus tuus video nec quo modo utatur. locupletior igitur hominum natura ad beate vivendum est quam deorum, quod pluribus generibus fruitur voluptatum.

qui cibus igitur aut qui potio aut qui vox aut florus varietas aut qui tango qui odoro adhibeo ad deus ut is perfundo voluptas atque poeta quidem nectar ambrosia epulae conparo et aut iuventas aut ganymedes poculum ministro tu autem epicurus quis facies neque enim unde habeo iste deus tuus video neque quo modo uto locupletior igitur homo natura ad beatus vivo sum quam deus qui multus genus fruor voluptas


ipsius vero mundi, qui omnia conplexu suo coercet et continet, natura non artificiosa solum sed plane artifex ab eodem Zenone dicitur, consultrix et provida utilitatum oportunitatumque omnium. atque ut ceterae naturae suis seminibus quaeque gignuntur augescunt continentur, sic natura mundi omnis motus habet voluntarios, conatusque et adpetitiones, quas o(rma\s Graeci vocant, et is consentaneas actiones sic adhibet ut nosmet ipsi qui animis movemur et sensibus. Talis igitur mens mundi cum sit ob eamque causam vel prudentia vel providentia appellari recte possit (Graece enim pro/noia dicitur), haec potissimum providet et in is maxime est occupata, primum ut mundus quam aptissimus sit ad permanendum, deinde ut nulla re egeat, maxume autem ut in eo eximia pulchritudo sit atque omnis ornatus.

ipse verus mundus qui omnis complexus suus coerceo et contineo natura non artificiosus solus sed planus artifex ab idem zeno dico consultrix et providus utilitas oportunitatumque omnis atque ut ceterus natura suus semen quisque gigno augesco contineo sic natura mundus omnis moueo habeo voluntarii conor et adpetitio qui o rma senatus graecum voco et is consentaneus actio sic adhibeo ut nos ipse qui animus moveo et sensus tal igitur mens mundus cum sum ob eo causa vel prudentia vel provideo appello rectus possum graecum enim pro noia dico hic potis provideo et in is magnus sum occupo primus ut mundus quam aptus sum ad permaneo deinde ut nullus res egeo magnus autem ut in is eximius pulchritudo sum atque omnis orno


nas habere—hunc igitur Ennius, ut supra dixi, nuncupat ita dicens "aspice hoc sublime candens, quem invocant omnes Iovem" planius quam alio loco idem "cui quod in me est exsecrabor hoc quod lucet quicquid est"; hunc etiam augures nostri cum dicunt "Iove fulgente tonante": dicunt enim "caelo fulgente et tonante". Euripides autem ut multa praeclare sic hoc breviter: vides sublime fusum immoderatum aethera, qui terram tenero circumiectu amplectitur: hunc summum habeto divum, hunc perhibeto Iovem.

no habeo hic igitur ennius ut supra dico nuncupo ita dico aspicio hic sublimis candeo qui invoco omnis iuppiter planus quam alius locus idem qui qui in ego sum exsecror hic qui luceo quisquis sum hic etiam auguro noster cum dico iuppiter fulgeo tono dico enim caelum fulgeo et tono euripides autem ut multus praeclaris sic hic brevis video sublimis fundo immoderatus aether qui terra tener circumjacio amplector hic superus habeo divus hic perhibeo iuppiter


Quae cum Cotta dixisset, tum Velleius Ne ego inquit incautus, qui cum Academico et eodem rhetore congredi conatus sim. nam neque indisertum Academicum pertimuissem nec sine ista philosophia rhetorem quamvis eloquentem; neque enim flumine conturbor inanium verborum nec subtilitate sententiarum si orationis est siccitas. tu autem Cotta utraque re valuisti; corona tibi et iudices defuerunt. Sed ad ista alias, nunc Lucilium, si ipsi commodum est, audiamus.

qui cum cotta dico tum velleius ne ego inquam incautus qui cum academicus et idem rhetor congredior conor sum nam neque indisertus academicus pertimeo neque sine iste philosophia rhetor quivis eloquor neque enim flumen conturbo inanis verbum neque subtilitas sententiaris si oratio sum siccitas tu autem cotta uter res valeo corona tu et iudex desum sed ad iste alius nunc lucilius si ipse commodus sum audio


quae ratio poetas maxumeque Homerum inpulit ut principibus heroum Ulixi Diomedi Agamemnoni Achilli certos deos discriminum et periculorum comites adiungeret. praeterea ipsorum deorum saepe praesentiae, quales supra commemoravi, declarant ab is et civitatibus et singulis hominibus consuli quod quidem intellegitur etiam significationibus rerum futurarum, quae tum dormientibus tum vigilantibus portenduntur; multa praeterea ostentis, multa in extis admonemur multisque rebus aliis, quas diuturnus usus ita notavit ut artem divinationis efficeret.

qui ratio poeta magnus homerus inpello ut princeps heros ulixes diomedes agamemnonius achilles certus deus discrimen et periculum comes adjungo praeterea ipse deus saepe praesentia qualis supra commemoro declaro ab is et civitas et singuli homo consul qui quidem intellego etiam significatio res futuraris qui tum dormio tum vigilo portendo multus praeterea ostendo multus in exta admoneo multa res alius qui diuturnus utor ita noto ut ars divinatio efficio


Nam ista quae vos dicitis sunt tota commenticia, vix digna lucubratione anicularum. non enim sentitis quam multa vobis suscipienda sint si inpetraritis ut concedamus eandem hominum esse et deorum figuram. omnis cultus et curatio corporis erit eadem adhibenda deo quae adhibetur homini, ingressus cursus accubitio inclinatio sessio conprehensio, ad extremum etiam sermo et oratio.

nam iste qui tu dico sum totus commenticius vix dignus lucubratio anicularis non enim sentio quam multus tu suscipio sum si impetro ut concedo idem homo sum et deus figura omnis cultus et curatio corpus sum idem adhibeo deus qui adhibeo homo ingredior curro accubitio inclinatio sessio comprehensio ad exter etiam sermo et oratio


Tum Cotta Si inquit liber Antiochi nostri, qui ab eo nuper ad hunc Balbum missus est, vera loquitur, nihil est quod Pisonem familiarem tuum desideres; Antiocho enim Stoici cum Peripateticis re concinere videntur verbis discrepare; quo de libro Balbe velim scire quid sentias.

tum cotta si inquam liber antiochus noster qui ab is nuper ad hic balbus mitto sum verus loquor nihil sum qui piso familiaris tuus desidero antiochus enim stoicus cum peripateticus res concino video verbum discreparis quo de liber balbus volo scio quis sentio


quae vero et quam varia genera bestiarum vel cicurum vel ferarum, qui volucrium lapsus atque cantus, qui pecudum pastus, quae vita silvestrium. quid iam de hominum genere dicam, qui quasi cultores terrae constituti non patiuntur eam nec inmanitate beluarum efferari nec stirpium asperitate vastari, quorumque operibus agri insulae litoraque collucent distincta tectis et urbibus. quae si ut animis sic oculis videre possemus, nemo cunctam intuens terram de divina ratione dubitaret.

qui verus et quam vario genus bestia vel cicurum vel ferus qui volucris labor atque cantus qui pecus pasco qui vito silvestris quis iam de homo genus dico qui quasi cultor terra constituo non patior is neque inmanitas beluaris efferaris neque stirps asperitas vastaris quisque opus ager insula litus colluceo distinguo tectum et urbs qui si ut animus sic oculus video possum nemo cunctus intueor terra de divino ratio dubito


Haut ergo ut opinor erravero, si a principe investigandae veritatis huius disputationis principium duxero. Zeno igitur naturam ita definit ut eam dicat ignem esse artificiosum ad gignendum progredientem via. censet enim artis maxume proprium esse creare et gignere, quodque in operibus nostrarum artium manus efficiat id multo artificiosius naturam efficere, id est ut dixi ignem artificiosum magistrum artium reliquarum. Atque hac quidem ratione omnis natura artificiosa est, quod habet quasi viam quandam et sectam quam sequatur.

haud ergo ut opinor erro si ab princeps investigo veritas hic disputatio principium duco zeno igitur natura ita definio ut is dico ignis sum artificiosus ad gigno progredio via censeo enim ars magnus proprius sum crearis et gigno quisque in opus nostraris ars manus efficio is multus artificiosus natura efficio is sum ut dico ignis artificiosus magister ars reliquus atque hic quidem ratio omnis natura artificiosus sum qui habeo quasi via quidam et seco quam sequor


est autem nihil mundo perfectius nihil virtute melius; igitur mundi est propria virtus. Nec vero hominis natura perfecta est, et efficitur tamen in homine virtus; quanto igitur in mundo facilius; est ergo in eo virtus. sapiens est igitur et propterea deus.

sum autem nihil mundus perficio nihil virtus bonus igitur mundus sum proprius virtus neque verus homo natura perficio sum et efficio tamen in homo virtus quantus igitur in mundus facilis sum ergo in is virtus sapio sum igitur et propterea deus


Haec cum essent dicta, ita discessimus, ut Velleio Cottae disputatio verior, mihi Balbi ad veritatis similitudinem videretur esse propensior.

hic cum sum dictum ita discedo ut velleius cotta disputatio verus ego balbus ad veritas similitudo video sum propendeo


Auditus autem semper patet, eius enim sensu etiam dormientes egemus, a quo cum sonus est acceptus etiam e somno excitamur. flexuosum iter habet, ne quid intrare possit si simplex et directum pateret; provisum etiam ut si qua minima bestiola conaretur inrumpere in sordibus aurium tamquam in visco inhaeresceret. extra autem eminent quae appellantur aures, et tegendi causa factae tutandique sensus, et ne adiectae voces laberentur atque errarent prius quam sensus ab his pulsus esset. sed duros et quasi corneolos habent introitus multisque cum flexibus, quod his naturis relatus amplificatur sonus; quocirca et in fidibus testudine resonatur aut cornu, et ex tortuosis locis et inclusis referuntur ampliores.

audio autem semper pateo is enim sentio etiam dormio egeo ab quo cum sonus sum accipio etiam e somnus excito flexuosus iter habeo ne quis intro possum si simplex et dirigo pateo provideo etiam ut si qui minimus bestiola conor irrumpo in sordes auris tamquam in visco inhaeresco extra autem emineo qui appello auris et tego causa facio tuto sensus et ne adicio voco labor atque erro prior quam sensus ab hic pello sum sed durus et quasi corneolus habeo introitus multa cum flexus qui hic natura refero amplifico sonus quocirca et in fides testudo resono aut cornu et ex tortuosus locus et includo refero amplus


Hic Velleius Nescis inquit quanta cum expectatione Cotta sim te auditurus. iucundus enim Balbo nostro sermo tuus contra Epicurum fuit; praebebo igitur ego me tibi vicissim attentum contra Stoicos auditorem. spero enim te ut soles bene paratum venire.

hic velleius nescio inquam quantus cum expectatio cotta sum tu audio iucundus enim balbus noster sermo tuus contra epicurus sum praebeo igitur ego ego tu vicissim attendo contra stoicus auditor spero enim tu ut soleo bene paro venio


Non est igitur tam explorata ista ratio ad id quod vultis confirmandum quam videtur. sed quia commune hoc est argumentum aliorum etiam philosophorum, omittam hoc tempore; ad vestra propria venire malo.

non sum igitur tam exploro iste ratio ad is qui volo confirmo quam video sed quia communis hic sum argumentum alius etiam philosophus omitto hic tempus ad vester proprius venio malus


in quo admirandum est, congressune aliquo inter se an iam inde ab ortu natura ipsa congregatae sint. Est etiam admiratio non nulla in bestiis aquatilibus is quae gignuntur in terra; veluti crocodili fluviatilesque testudines quaedamque serpentes ortae extra aquam simul ac primum niti possunt aquam persequuntur. quin etiam anitum ova gallinis saepe supponimus; e quibus pulli orti primo aluntur ab his ut a matribus, a quibus exclusi fotique sunt, deinde eas relinquunt et effugiunt sequentes, cum primum aquam quasi naturalem domum videre potuerunt: tantam ingenuit animantibus conservandi sui natura custodiam. Legi etiam scriptum, esse avem quandam quae platalea nominaretur; eam sibi cibum quaerere advolantem ad eas avis quae se in mari mergerent, quae cum emersissent piscemque cepissent usque eo premere earum capita mordicus, dum illae captum amitterent, in quod ipsa invaderet. eademque haec avis scribitur conchis se solere complere, eas cum stomachi calore concoxerit evomere, atque ita eligere ex his quae sunt esculenta.

in quo admiror sum congredior aliquis inter sui an iam inde ab ortus natura ipse congrego sum sum etiam admiratio non nullus in bestia aquatilis is qui gigno in terra velut crocodilis fluviatilis testudo quidam serpo orior extra aqua simul atque primus nitor possum aqua persequor quin etiam anitum ovo gallina saepe suppono e qui pullus orior primus alo ab hic ut ab mater ab qui excludo foveo sum deinde is relinquo et effugio sequor cum primus aqua quasi natural domus video possum tantus ingigno animo conservo suus natura custodia lego etiam scribo sum avis quidam qui platalea nomino is sui cibus quaero advolo ad is avus qui sui in mare mergo qui cum emergo piscis capio usque is premo is caput mordicus dum ille capio amitto in qui ipse invado idem hic avus scribo concha sui soleo compleo is cum stomachus calor concoquo evomo atque ita eligo ex hic qui sum esculentus


Luna autem, quae est, ut ostendunt mathematici, maior quam dimidia pars terrae, isdem spatiis vagatur quibus sol, sed tum congrediens cum sole tum degrediens et eam lucem quam a sole accepit mittit in terras et varias ipsa lucis mutationes habet, atque etiam tum subiecta atque opposita soli radios eius et lumen obscurat, tum ipsa incidens in umbram terrae, cum est e regione solis, interpositu interiectuque terrae repente deficit. Isdemque spatiis eae stellae quas vagas dicimus circum terram feruntur eodemque modo oriuntur et occidunt, quarum motus tum incitantur tum retardantur,

luna autem qui sum ut ostendo mathematicus magnus quam dimidio pars terra idem spatium vago qui sol sed tum congredior cum sol tum degredior et is lux quam ab sol accipio mitto in terra et vario ipse lucus mutatio habeo atque etiam tum subiectum atque oppono solus radius is et lumen obscuro tum ipse incido in umbra terra cum sum e regio sol interpono interjacio terra repens deficio idem spatium is stella qui vago dico circum terra fero idem modo orior et occaedes qui moueo tum incito tum retardo


At vero quanta maris est pulchritudo, quae species universi, quae multitudo et varietas insularum, quae amoenitates orarum ac litorum, quot genera quamque disparia partim submersarum partim fluitantium et innantium beluarum partim ad saxa nativis testis inhaerentium. ipsum autem mare sic terram appetens litoribus eludit, ut una ex duabus naturis conflata videatur.

at verus quantus mare sum pulchritudo qui species universus qui multitudo et varietas insularis qui amoenitas oraris atque litor quot genus quisque dispario pars submersaris pars fluito et inno beluaris pars ad saxum nativus testis inhaereo ipse autem mare sic terra appeto litus eludo ut unus ex duo natura conflo video


Quid dicam quantus amor bestiarum sit in educandis custodiendisque is quae procreaverunt, usque ad eum finem dum possint se ipsa defendere. etsi pisces, ut aiunt, ova cum genuerunt relinquunt, facile enim illa aqua et sustinentur et fetum fundunt; testudines autem et crocodilos dicunt, cum in terra partum ediderint, obruere ova, deinde discedere: ita et nascuntur et educantur ipsa per sese. iam gallinae avesque reliquae et quietum requirunt ad pariendum locum et cubilia sibi nidosque construunt eosque quam possunt mollissume substernunt, ut quam facillume ova serventur; e quibus pullos cum excuderunt ita tuentur ut et pinnis foveant ne frigore laedantur et si est calor a sole se opponant; cum autem pulli pinnulis uti possunt, tum volatus eorum matres prosequuntur, reliqua cura liberantur.

quis dico quantus amor bestia sum in educo custodio is qui procreo usque ad is finis dum possum sui ipse defendo etsi piscis ut aio ovo cum gigno relinquo facilis enim ille aqua et sustineo et fetus fundo testudo autem et crocodilus dico cum in terra pario edo obruo ovo deinde discedo ita et nascor et educo ipse per sui iam gallina aveo reliquus et quiesco requiro ad pario locus et cubile sui nidus construo is quam possum mollis substerno ut quam facillume ovo servo e qui pullus cum excudo ita tueor ut et pinna foveo ne frigor laedo et si sum calor ab sol sui oppono cum autem pullus pinnulis uti possum tum volo is mater prosequor reliquus cura libero


Sed vide quam tecum agam liberaliter: quae communia sunt vobis cum ceteris philosophis non attingam, ut hoc ipsum; placet enim omnibus fere mihique ipsi in primis deos esse. itaque non pugno; rationem tamen eam quae a te adfertur non satis firmam puto. Quod enim omnium gentium generumque hominibus ita videretur, id satis magnum argumentum esse dixisti cur esse deos confiteremur. quod cum leve per se tum etiam falsum est. Primum enim unde tibi notae sunt opiniones nationum? equidem arbitror multas esse gentes sic inmanitate efferatas, ut apud eas nulla suspicio deorum sit.

sed video quam tu ago liberalis qui commune sum tu cum ceterus philosophus non attingo ut hic ipse placeo enim omnis fere ego ipse in primus deus sum itaque non pugno ratio tamen is qui ab tu affero non satis firmus puto qui enim omnis gens gener homo ita video is satis magnus argumentum sum dico cur sum deus confiteor qui cum levis per sui tum etiam falsus sum primus enim unde tu nosco sum opinio natio equidem arbitror multus sum gens sic inmanitas effero ut apud is nullus suspicio deus sum


quem subsequens fervidus ille Canis stellarum luce refulget. post Lepus subsequitur curriculum numquam defesso corpore sedans at Canis ad caudam serpens prolabitur Argo. hanc Aries tegit et squamoso corpore Pisces Fluminis inlustri tangentem corpore ripas. quem longe "serpentem" et manantem aspicies proceraque Vincla videbis, quae retinent Pisces caudarum a parte locata Inde Nepae cernes propter fulgentis acumen Aram, quam flatu permulcet spiritus austri. Propter quae Centaurus cedit Equi partis properans subiungere Chelis. hic dextram porgens, quadrupes qua vasta tenetur, tendit et inlustrem truculentus cedit ad Aram. Hic sese infernis e partibus erigit Hydra, cuius longe corpus est fusum, in medioque sinu fulgens Cretera relucet. extremam nitens plumato corpore Corvus rostro tundit, et hic Geminis est ille sub ipsis Ante Canem, Procyon Graio qui nomine fertur.

qui subsequor fervidus ille canis stella lux refulgeo post lepus subsequor curriculis numquam defatiscor corpus sedo at canis ad cauda serpens prolabor argus hic aries tego et squamosus corpus piscis flumen illustris tango corpus ripa qui longus serpens et mano aspicio procerus vinclum video qui retineo piscis caudaris ab pars loco indus nepas cerno propter fulgeo acumen ara quam flo permulceo spiritus auster propter qui centaurus cedo equus pars propero subjungo chelis hic dexter porgens quadrupes qui vasto teneo tendo et illustris truculentus cedo ad ara hic sui infernus e pars erigo hydra qui longus corpus sum fundo in medius sinus fulgeo cretera reluceo extremus niteo plumatus corpus corvus rostrum tundo et hic geminus sum ille sub ipse ante canis procyon graius qui nomen fero


Non deest hoc loco copia rationum, quibus docere velitis humanas esse formas deorum; primum quod ita sit informatum anticipatum- que mentibus nostris, ut homini, cum de deo cogitet, forma occurrat humana; deinde cum, quoniam rebus omnibus excellat natura divina, forma quoque esse pulcherrima debeat, nec esse humana ullam pulchriorem; tertiam rationem adfertis, quod nulla in alia figura domicilium mentis esse possit.

non desum hic locus copia ratio qui doceo volo humanus sum forma deus primus qui ita sum informo anticipatum que mens noster ut homo cum de deus cogito forma occurro humanus deinde cum quoniam res omnis excello natura divino forma quoque sum pulcher debeo neque sum humanus ullus pulcher tertius ratio affero qui nullus in alius figuro domicilium mens sum possum


quam multos ante hunc in ipso Graeciae flore Pisistratus. "At Phalaris, at Apollodorus poenas sustulit." Multis quidem ante cruciatis et necatis. Et praedones multi saepe poenas dant, nec tamen possumus dicere non pluris captivos acerbe quam praedones necatos. Anaxarchum Democriteum a Cyprio tyranno excarnificatum accepimus, Zenonem Eleatem in tormentis necatum; quid dicam de Socrate, cuius morti inlacrimare soleo Platonem legens? Videsne igitur deorum iudicio, si vident res humanas, discrimen esse sublatum?

quam multus ante hic in ipse graecia floreo pisistratus at phalaris at apollodorus poena tollo multus quidem ante crucio et neco et praedo multus saepe poena do neque tamen possum dico non multus captivus acerbus quam praedo neco anaxarchus democriteus ab cyprium tyrannus excarnifico accipio zeno eleatem in tormentum neco quis dico de socrates qui mors inlacrimaris soleo plato lego video igitur deus iudicium si video res humanus discrimen sum tollo


Alia quoque ex ratione et quidem physica magna fluxit multitudo deorum, qui induti specie humana fabulas poetis suppeditaverunt, hominum autem vitam superstitione omni referserunt. atque hic locus a Zenone tractatus post a Cleanthe et Chrysippo pluribus verbis explicatus est. Nam vetus haec opinio Graeciam opplevit, esse exsectum Caelum a filio Saturno, vinctum autem Saturnum ipsum a filio Iove:

alius quoque ex ratio et quidem physica magnus fluo multitudo deus qui induo species humanus fabula poeta suppedito homo autem vita superstitio omnis refercio atque hic locus ab zeno tracto post ab cleanthes et chrysippus multus verbum explicatus sum nam vetus hic opinio graecia oppleo sum exseco caelis ab filius saturnus vincio autem saturnus ipse ab filius iuppiter


et si omnia philosophiae praecepta referuntur ad vitam, arbitramur nos et publicis et privatis in rebus ea praestitisse quae ratio et doctrina praescripserit. Sin autem quis requirit quae causa nos inpulerit ut haec tam sero litteris mandaremus, nihil est quod expedire tam facile possimus. Nam cum otio langueremus et is esset rei publicae status ut eam unius consilio atque cura gubernari necesse esset, primum ipsius rei publicae causa philosophiam nostris hominibus explicandam putavi, magni existimans interesse ad decus et ad laudem civitatis res tam gravis tamque praeclaras Latinis etiam litteris contineri.

et si omnis philosophia praecipio refero ad vita arbitror nos et publicus et privo in res is praesto qui ratio et doctrina praescribo sin autem quis requiro qui causa nos inpello ut hic tam serus littera mando nihil sum qui expedio tam facilis possum nam cum otium langueo et is sum res publicus status ut is unus consilium atque cura gubernaris necesse sum primus ipse res publicus causa philosophia noster homo explico puto magnus existimo intersum ad decus et ad laus civitas res tam gravis tam praeclarus latinum etiam littera contineo


Atque ea quidem tota esse ignea duorum sensuum testimonio confirmari Cleanthes putat, tactus et oculorum. nam solis calor et candor inlustrior est quam ullius ignis, quippe qui inmenso mundo tam longe lateque conluceat, et is eius tactus est, non ut tepefaciat solum sed etiam saepe comburat, quorum neutrum faceret nisi esset igneus. "ergo" inquit "cum sol igneus sit Oceanique alatur umoribus" (quia nullus ignis sine pastu aliquo possit permanere) "necesse est aut ei similis sit igni quem adhibemus ad usum atque victum, aut ei qui corporibus animantium continetur.

atque is quidem totus sum igneus duo sensus testimonium confirmaris cleanthes puto tango et oculus nam sol calor et candor illustris sum quam ullus ignis quippe qui immensus mundus tam longus fero colluceo et is is tango sum non ut tepefacio solus sed etiam saepe comburo qui neuter facio nisi sum igneus ergo inquam cum sol igneus sum oceanus alo umor quia nullus ignis sine pasco aliquis possum permaneo necesse sum aut is similis sum ignis qui adhibeo ad usus atque vinco aut is qui corpus animo contineo


Sed quoniam non audes (iam enim cum ipso Epicuro loquar) negare esse deos, quid est quod te inpediat aut solem aut mundum aut mentem aliquam sempiternam in deorum numero ponere?

sed quoniam non audeo iam enim cum ipse epicurus loquor nego sum deus quis sum qui tu inpediat aut sol aut mundus aut mens aliqui sempiternus in deus numerus pono


"Fluentium frequenter transitio fit visionum, ut e multis una videatur." Puderet me dicere non intellegere, si vos ipsi intellegeretis qui ista defenditis. quo modo enim probas continenter imagines ferri, aut si continenter, quo modo aeterne? "Innumerabilitas" inquit "suppeditat atomorum". Num eadem ergo ista faciet ut sint omnia sempiterna? Confugis ad aequilibritatem (sic enim i)sonomi/an si placet appellemus) et ais, quoniam sit natura mortalis, inmortalem etiam esse oportere. isto modo, quoniam homines mortales sunt, sint aliqui inmortales, et quoniam nascuntur in terra, nascantur in aqua. "Et quia sunt quae interimant, sint quae conservent." Sint sane, sed ea conservent quae sunt; deos istos esse non sentio.

fluo frequens transitio fio visio ut e multus unus video pudeo ego dico non intellego si tu ipse intellego qui iste defendo quo modo enim probo contineo imago fero aut si contineo quo modo aeternus innumerabilitas inquam suppedito atomus num idem ergo iste facio ut sum omnis sempiternus confugio ad aequilibritas sic enim eo sonomi an si placeo appello et aio quoniam sum natura mortalis inmortal etiam sum oportet iste modo quoniam homo mortalis sum sum aliqui inmortal et quoniam nascor in terra nasco in aqua et quia sum qui interimo sum qui conservo sum sanus sed is conservo qui sum deus iste sum non sentio


Tum Cotta: 'Ego vero et opto redargui me Balbe, et ea quae disputavi disserere malui quam iudicare, et facile me a te vinci posse certo scio.'

tum cotta ego verus et opto redarguo ego balbus et is qui disputo dissero malo quam iudicaris et facilis ego ab tu vinco possum certus scio


Hortata etiam est ut me ad haec conferrem animi aegritudo fortunae magna et gravi commota iniuria; cuius si maiorem aliquam levationem reperire potuissem, non ad hanc potissimum confugissem. ea vero ipsa nulla ratione melius frui potui quam si me non modo ad legendos libros sed etiam ad totam philosophiam pertractandam dedissem. omnes autem eius partes atque omnia membra tum facillume noscuntur, cum totae quaestiones scribendo explicantur; est enim admirabilis quaedam continuatio seriesque rerum, ut alia ex alia nexa et omnes inter se aptae conligataeque videantur.

horto etiam sum ut ego ad hic confero animus aegritudo fortuna magnus et gravis commoveo iniuria qui si magnus aliqui levatio reperio possum non ad hic potis confugio is verus ipse nullus ratio bonus fruor possum quam si ego non modo ad lego liber sed etiam ad totus philosophia pertracto do omnis autem is pars atque omnis membrum tum facillume nosco cum totus quaestio scribo explico sum enim admirabilis quidam continuatio series res ut alius ex alius necto et omnis inter sui aptus conligo video


Cum poetarum autem errore coniungere licet portenta magorum Aegyptiorumque in eodem genere dementiam, tum etiam vulgi opiniones, quae in maxima inconstantia veritatis ignoratione versantur.

cos poetaris autem error coniungo licet portentum magus aegyptius in idem genus dementia tum etiam vulgus opinio qui in maximus inconstantia veritas ignoratio verso


is autem est gradus in quo rerum omnium natura ponitur; quae quoniam talis est ut et praesit omnibus et eam nulla res possit inpedire, necesse est intellegentem esse mundum et quidem etiam sapientem.

is autem sum gradus in quo res omnis natura pono qui quoniam talis sum ut et praesum omnis et is nullus res possum inpedire necesse sum intellego sum mundus et quidem etiam sapio


Tum Cotta Optime inquit; 'quam ob rem sic agamus ut nos ipsa ducit oratio. Sed ante quam de re, pauca de me. non enim mediocriter moveor auctoritate tua Balbe orationeque ea quae me in perorando cohortabatur ut meminissem me et Cottam esse et pontificem; quod eo credo valebat, ut opiniones, quas a maioribus accepimus de dis immortalibus, sacra caerimonias religionesque defenderem. ego vero eas defendam semper semperque defendi, nec me ex ea opinione, quam a maioribus accepi de cultu deorum inmortalium, ullius umquam oratio aut docti aut indocti movebit. sed cum de religione agitur, Ti. Coruncanium P. Scipionem P. Scaevolam pontifices maximos, non Zenonem aut Cleanthen aut Chrysippum sequor, habeoque C. Laelium augurem eundemque sapientem quem potius audiam dicentem de religione in illa oratione nobili quam quemquam principem Stoicorum. cumque omnis populi Romani religio in sacra et in auspicia divisa sit, tertium adiunctum sit si quid praedictionis causa ex portentis et monstris Sibyllae interpretes haruspicesve monuerunt, harum ego religionum nullam umquam contemnendam putavi mihique ita persuasi, Romulum auspiciis Numam sacris constitutis fundamenta iecisse nostrae civitatis, quae numquam profecto sine summa placatione deorum inmortalium tanta esse potuisset.

tum cotta optume inquam quam ob res sic ago ut nos ipse duco oratio sed ante quam de res paucus de ego non enim mediocris moveo auctoritas tuus balbus oratio is qui ego in peroro cohorto ut memini ego et cotta sum et pontifex qui is credo valeo ut opinio qui ab magnus accipio de deus immortalis sacer caerimonia religio defendo ego verus is defendo semper semper defendo neque ego ex is opinio quam ab magnus accipio de cultus deus immortalis ullus umquam oratio aut doceo aut indoceo moveo sed cum de religio ago tiberius coruncanius p scipio p scaevola pontifex magnus non zeno aut cleanthes aut chrysippus sequor habeo que laelius auguro idem sapio qui potis audio dico de religio in ille oratio nobilis quam quisquam princeps stoicus cum omnis populus romanus religio in sacer et in auspicium divido sum tertius adjungo sum si quis praedictio causa ex portendo et monstrum sibylla interpres haruspex moneo haris ego religio nullus umquam contemno puto ego ita persuadeo romulis auspicium numa sacrum constitus fundamentum jacio noster civitas qui numquam profecto sine summus placatio deus immortalis tantus sum possum


Aesculapiorum primus Apollinis, quem Arcades colunt, qui specillum invenisse primusque volnus dicitur obligavisse, secundus secundi Mercuri frater: is fulmine percussus dicitur humatus esse Cynosuris; tertius Arsippi et Arsinoae, qui primus purgationem alvi dentisque evolsionem ut ferunt invenit, cuius in Arcadia non longe a Lusio flumine sepulcrum et lucus ostenditur. Apollinum antiquissimus is quem paulo antea e Volcano natum esse dixi custodem Athenarum, alter Corybantis filius natus in Creta, cuius de illa insula cum Iove ipso certamen fuisse traditur, tertius Iove tertio natus et Latona, quem ex Hyperboreis Delphos ferunt advenisse, quartus in Arcadia, quem Arcades Nomionem appellant quod ab eo se leges ferunt accepisse.

aesculapius primus apollo qui arcades colo qui specillum invenio primus vulnus dico obligo secundus secundus mercurius frater is fulmen percutio dico humo sum cynosura tertius arsippi et arsinoa qui primus purgatio alvus dens evolsio ut fero invenio qui in arcadius non longus ab lusius flumen sepulcrum et lucus ostendo apollo antiquus is qui paulus antea e volcanus natus sum dico custos athenaris alter corybas filius nascor in creta qui de ille insula cum iuppiter ipse certamen sum trado tertius iuppiter tertius nascor et latona qui ex hyperboreus delphi fero advenio quartus in arcadius qui arcades nomio appello qui ab is sui lex fero accipio


Cum multae res in philosophia nequaquam satis adhuc explicatae sint, tum perdifficilis, Brute, quod tu minime ignoras, et perobscura quaestio est de natura deorum, quae et ad cognitionem animi pulcherrima est et ad moderandam religionem necessaria. De qua cum tam variae sint doctissimorum hominum tamque discrepantes sententiae, magno argumento esse debeat ea causa, principium philosophiae ad h * scientiam, prudenterque Academici a rebus incertis adsensionem cohibuisse. quid est enim temeritate turpius aut quid tam temerarium tamque indignum sapientis gravitate atque constantia quam aut falsum sentire aut quod non satis explorate perceptum sit et cognitum sine ulla dubitatione defendere?

cos multus res in philosophia nequaquam satis adhuc explicatae sum tum perdifficilis brutus qui tu paruus ignoro et perobscurus quaestio sum de natura deus qui et ad cognitio animus pulcher sum et ad modero religio necessarius de qui cum tam varia sum doceo homo tam discrepo sententia magnus argumentum sum debeo is causa principium philosophia ad h scientia prudens academicus ab res incertus adsensio cohibeo quis sum enim temeritas turpis aut quis tam temerarius tam indignus sapio gravitas atque constantia quam aut falsus sentio aut qui non satis exploro percipio sum et cognosco sine ullus dubitatio defendo


quid levitates comicae parumne semper in ratione versantur? parumne subtiliter disputat ille in Eunucho: quid igitur faciam? exclusit, revocat; redeam? non si me obsecret. ille vero in Synephebis Academicorum more contra communem opinionem non dubitat pugnare ratione, qui "in amore summo summaque inopia suave" esse dicit parentem habere avarum inlepidum in liberos difficilem, qui te nec amet nec studeat tui, atque huic incredibili sententiae ratiunculas suggerit:

quis levitas comicus parus semper in ratio verso parus subtilis disputo ille in eunuchus quis igitur facio excludo revoco redeo non si ego obsecro ille verus in synephebi academicus mos contra communis opinio non dubito pugno ratio qui in amor superus summum inopia suavis sum dico parens habeo avaris illepidus in liber difficilis qui tu neque amo neque studeo tuus atque hic incredibilis sententia ratiuncula suggero


"At medici quoque" (ita enim dicebas) "saepe falluntur". Quid simile medicina, cuius ego rationem video, et divinatio, quae unde oriatur non intellego? Tu autem etiam Deciorum devotionibus placatos deos esse censes. quae fuit eorum tanta iniquitas, ut placari populo Romano non possent nisi viri tales occidissent? consilium illud imperatorium fuit, quod Graeci strath/ghma appellant, sed eorum imperatorum qui patriae consulerent vitae non parcerent; rebantur enim fore ut exercitus imperatorem equo incitato se in hostem inmittentem persequeretur, id quod evenit. Nam Fauni vocem equidem numquam audivi; tibi, si audivisse te dicis, credam, etsi Faunus omnino quid sit nescio. Non igitur adhuc, quantum quidem in te est Balbe, intellego deos esse; quos equidem credo esse, sed nil docent Stoici.

at medicus quoque ita enim dico saepe fallo quis similis medicina qui ego ratio video et divinatio qui unde orior non intellego tu autem etiam decius devotio placo deus sum censeo qui sum is tantus iniquitas ut placaris populus romanus non possum nisi vir talis occido consilium ille imperatorius sum qui graecum strath ghma appello sed is imperator qui patria consulo vita non parco reor enim sum ut exercitus imperator equus incito sui in hostis inmitto persequor is qui evenio nam faunus voco equidem numquam audio tu si audio tu dico credo etsi faunus omnino quis sum nescio non igitur adhuc quantus quidem in tu sum balbus intellego deus sum qui equidem credo sum sed nihil doceo stoicus


Tum Balbus: Equidem attulisse rationes mihi videor, sed eas tu ita refellis, ut, cum me interrogaturus esse videare et ego me ad respondendum compararim, repente avertas orationem nec des respondendi locum. itaque maximae res tacitae praeterierunt, de divinatione de fato, quibus de quaestionibus tu quidem strictim nostri autem multa solent dicere, sed ab hac ea quaestione quae nunc in manibus est separantur; quare si videtur noli agere confuse, ut hoc explicemus, hac disputatione quod quaeritur.

tum balbus equidem affero ratio ego video sed is tu ita refello ut cum ego interrogo sum videaris et ego ego ad respondeo comparo repens averto oratio neque do respondeo locus itaque magnus res taceo praetereo de divinatio de fatum qui de quaestio tu quidem strictim noster autem multus soleo dico sed ab hic is quaestio qui nunc in manus sum separo quare si video nolo ago confundo ut hic explico hic disputatio qui quaero


Fac id quod ne intellegi quidem potest mihi esse persuasum; cedo mihi istorum adumbratorum deorum liniamenta atque formas.

facio is qui ne intellego quidem possum ego sum persuadeo cedo ego iste adumbrator deus lineamentum atque forma


has Graeci stellas Hyadas vocitare suerunt a pluendo (u(/ein enim est pluere), nostri imperite Suculas, quasi a subus essent non ab imbribus nominatae. Minorem autem Septentrionem Cepheus passis palmis post terga subsequitur; namque ipsum ad tergum Cynosurae vertitur Arcti. Hunc antecedit obscura specie stellarum Cassiepia. Hanc autem inlustri versatur corpore propter Andromeda aufugiens aspectu maesta parentis. Huic Equos ille iubam quatiens fulgore micanti summum contingit caput alvo, stellaque iungens una tenet duplices communi lumine formas aeternum ex astris cupiens conectere nodum. exin contortis Aries cum cornibus haeret. quem propter Pisces, quorum alter paulum praelabitur ante et magis horriferis aquilonis tangitur auris.

hic graecum stella hyadas vocitaris suo ab pluo quintus is enim sum pluo noster imperitus sucula quasi ab sus sum non ab imber nomino paruus autem septentrio cepheus patior palma post tergum subsequor namque ipse ad tergum cynosura verto arceo hic antecedo obscurus species stella cassiepia hic autem illustris verso corpus propter andromeda aufugio aspectus maestus parens hic equus ille juba quatio fulgor mico superus contingo caput alvus stello jungo unus teneo duplex communis lumen forma aeternus ex astrum cupio conecto nodus exinde contorqueo aries cum cornu haereo qui propter piscis qui alter paulus praelabor ante et magis horrifer aquilo tango auris


Nolo in stellarum ratione multus vobis videri, maximeque earum quae errare dicuntur; quarum tantus est concentus ex dissimillimis motibus, ut, cum summa Saturni refrigeret, media Martis incendat, is interiecta Iovis inlustret et temperet, infraque Martem duae soli oboediant, ipse sol mundum omnem sua luce compleat, ab eoque luna inluminata graviditates et partus adferat maturitatesque gignendi. Quae copulatio rerum et quasi consentiens ad mundi incolumitatem coagmentatio naturae quem non movet, hunc horum nihil umquam reputavisse certo scio.

nolo in stella ratio multus tu video magnus is qui erro dico qui tantus sum concentus ex dissimilis motus ut cum summus saturnus refrigero medius mars incendo is interjacio iuppiter inlustro et tempero infra mars duo solus oboedio ipse sol mundus omnis suus lux compleo ab eo luna inlumino graviditas et pario affero maturitas gigno qui copulatio res et quasi consentio ad mundus incolumitas coagmentatio natura qui non moveo hic hic nihil umquam reputo certus scio


"At enim minora di neglegunt, neque agellos singulorum nec viticulas persequuntur, nec, si uredo aut grando cuipiam nocuit, id Iovi animadvertendum fuit; ne in regnis quidem reges omnia minima curant": sic enim dicitis. Quasi ego paulo ante de fundo Formiano P. Rutili sim questus non de amissa salute. Atque hoc quidem omnes mortales sic habent, externas commoditates, vineta segetes oliveta, ubertatem frugum et fructuum, omnem denique commoditatem prosperitatemque vitae a dis se habere; virtutem autem nemo umquam acceptam deo rettulit.

at enim parvus deus neglego neque agellus singulus neque viticula persequor neque si uredo aut grando qui noceo is iuppiter animadverto sum ne in regnum quidem rex omnis minimus curo sic enim dico quasi ego paulus ante de fundo formianus p rutilis sum queror non de amitto salus atque hic quidem omnis mortalis sic habeo externus commoditas vinetum seges olivetum ubertas frugum et fructus omnis denique commoditas prosperitas vita ab deus sui habeo virtus autem nemo umquam accipio deus refero


quod quoniam non placet, aperta simplexque mens nulla re adiuncta, quae sentire possit, fugere intellegentiae nostrae vim et notionem videtur. Crotoniates autem Alcmaeo, qui soli et lunae reliquisque sideribus animoque praeterea divinitatem dedit, non sensit sese mortalibus rebus inmortalitatem dare. Nam Pythagoras, qui censuit animum esse per naturam rerum omnem intentum et commeantem, ex quo nostri animi carperentur, non vidit distractione humanorum animorum discerpi et lacerari deum, et cum miseri animi essent, quod plerisque contingeret, tum dei partem esse miseram, quod fieri non potest.

qui quoniam non placeo apertus simplex mens nullus res adjungo qui sentio possum fugio intellegentia noster vis et notio video crotoniates autem alcmaeus qui solus et luna reliquus sidus animo praeterea divinitas do non sentio sui mortalis res inmortalitas do nam pythagoras qui censeo animus sum per natura res omnis intentus et conmeo ex quo noster animus carpo non video distractio humani animus discerpo et lacero deus et cum miser animus sum qui plerusque contingo tum deus pars sum miser qui fio non possum


"At non numquam bonos exitus habent boni." Eos quidem arripimus adtribuimusque sine ulla ratione dis inmortalibus. at Diagoras cum Samothracam venisset Atheus ille qui dicitur, atque ei quidam amicus "tu, qui deos putas humana neglegere, nonne animadvertis ex tot tabulis pictis, quam multi votis vim tempestatis effugerint in portumque salvi pervenerint", "ita fit" inquit, "illi enim nusquam picti sunt qui naufragia fecerunt in marique perierunt". idemque, cum ei naviganti vectores adversa tempestate timidi et perterriti dicerent non iniuria sibi illud accidere qui illum in eandem navem recepissent, ostendit eis in eodem cursu multas alias laborantis quaesivitque num etiam in is navibus Diagoram vehi crederent. Sic enim res se habet, ut ad prosperam adversamve fortunam qualis sis aut quem ad modum vixeris nihil intersit.

at non numquam bonus exitus habeo bonus is quidem arripio adtribuo sine ullus ratio deus immortalis at diagoras cum samothraca venio atheus ille qui dico atque is quidam amicus tu qui deus puto humanus neglego nonne animadverto ex tot tabula pingo quam multus voveo vis tempestas effugio in portus salvus pervenio ita fio inquam ille enim nusquam pingo sum qui naufragium facio in mare pereo idem cum is navigo vector adverso tempestas timidus et perterreo dico non iniuria sui ille accido qui ille in idem navo recipio ostendo is in idem cursus multus alius laboro quaero num etiam in is navis diagoras veho credo sic enim res sui habeo ut ad prosper adverro fortuna qualis sum aut qui ad modus vivo nihil intersum


ita efficitur animantem, sensus mentis rationis mundum esse compotem; qua ratione deum esse mundum concluditur. Sed haec paulo post facilius cognoscentur ex is rebus ipsis quas mundus efficit. interea Vellei noli quaeso prae te ferre vos plane expertes esse doctrinae. conum tibi ais et cylindrum et pyramidem pulchriorem quam sphaeram videri. novum etiam oculorum iudicium habetis. sed sint ista pulchriora dumtaxat aspectu—quod mihi tamen ipsum non videtur; quid enim pulchrius ea figura quae sola omnis alias figuras complexa continet, quaeque nihil asperitatis habere nihil offensionis potest, nihil incisum angulis nihil anfractibus, nihil eminens nihil lacunosum; cumque duae formae praestantissimae sint, ex solidis globus (sic enim sfai=ran interpretari placet), ex planis autem circulus aut orbis, qui ku/klos Graece dicitur, his duabus formis contingit solis ut omnes earum partes sint inter se simillumae a medioque tantum absit extremum,

ita efficio animo sensus mens ratio mundus sum compos qui ratio deus sum mundus concludo sed hic paulus post facilis cognosco ex is res ipse qui mundus efficio interea velleius nolo quaeso prae tu fero tu planus expers sum doctrina conus tu aio et cylindrum et pyramis pulcher quam sphaera video novus etiam oculus iudicium habeo sed sum iste pulcher dumtaxat aspectus qui ego tamen ipse non video quis enim pulcher is figuro qui solus omnis alius figura complector contineo quisque nihil asperitas habeo nihil offensio possum nihil incido angulis nihil anfractus nihil emineo nihil lacunosus cum duo forma praesto sum ex solidus globus sic enim sfai ran interpretaris placeo ex planus autem circulus aut orbis qui ku klos graecum dico hic duo forma contingo sol ut omnis is pars sum inter sui simillumae ab medius tantus absum exter


quorum deum nihil attingit. Nec ratione igitur utentem nec virtute ulla praeditum deum intellegere qui possumus?

qui deus nihil attingo neque ratio igitur uto neque virtus ullus praeditus deus intellego qui possum


Quae autem istae imagines vestrae aut unde? a Democrito omnino haec licentia; sed et ille reprehensus a multis est, nec vos exitum reperitis, totaque res vacillat et claudicat. nam quid est quod minus probari possit, omnium in me incidere imagines, Homeri Archilochi Romuli Numae Pythagorae Platonis—nec ea forma qua illi fuerunt: quo modo illi ergo? et quorum imagines: Orpheum poetam docet Aristoteles numquam fuisse, et hoc Orphicum carmen Pythagorei ferunt cuiusdam fuisse Cerconis; at Orpheus, id est imago eius ut vos vultis, in animum meum saepe incurrit.

qui autem iste imago vester aut unde ab democritus omnino hic licentia sed et ille reprehendo ab multus sum neque tu exitus reperio totus res vacillo et claudico nam quis sum qui paruus probaris possum omnis in ego incido imago homerus archilochus romulis numa pythagoras plato neque is forma qui ille sum quo modo ille ergo et qui imago orpheus poeta doceo aristotelis numquam sum et hic orphicus carmen pythagoreus fero quidam sum cerco at orpheus is sum imago is ut tu volo in animus meus saepe incurro


sus vero quid habet praeter escam; cui quidem ne putesceret animam ipsam pro sale datam dicit esse Chrysippus; qua pecude, quod erat ad vescendum hominibus apta, nihil genuit natura fecundius. quid multitudinem suavitatemque piscium dicam, quid avium; ex quibus tanta percipitur voluptas, ut interdum Pronoea nostra Epicurea fuisse videatur, atque eae ne caperentur quidem nisi hominum ratione atque sollertia; quamquam avis quasdam, et alites et oscines, ut nostri augures appellant, rerum augurandarum causa esse natas putamus.

sus verus quis habeo praeter esca qui quidem ne putesco anima ipse pro sal do dico sum chrysippus qui pecus qui sum ad vesco homo apto nihil gigno natura fecundus quis multitudo suavitas piscis dico quis avis ex qui tantus percipio voluptas ut interdum pronoea noster epicureus sum video atque is ne capio quidem nisi homo ratio atque sollertia quamquam avus quidam et aliter et oscen ut noster auguro appello res augurandaris causa sum nato puto


profecto eos ipsos, qui se aliquid certi habere arbitrantur, addubitare coget doctissimorum hominum de maxuma re tanta dissensio.

profecto is ipse qui sui aliquis certus habeo arbitror addubitaris cogo doceo homo de magnus res tantus dissensio


Auriumque item est admirabile quoddam artificiosumque iudicium, quo iudicatur et in vocis et in tibiarum nervorumque cantibus varietas sonorum intervalla distinctio, et vocis genera permulta, canorum fuscum, leve asperum, grave acutum, flexibile durum, quae hominum solum auribus iudicantur. Nariumque item et gustandi et †parte tangendi magna iudicia sunt. ad quos sensus capiendos et perfruendos plures etiam quam vellem artes repertae sunt; perspicuum est enim quo conpositiones unguentorum, quo ciborum conditiones, quo corporum lenocinia processerint.

aurius item sum admirabilis quidam artificiosus iudicium quo judico et in vox et in tibiaris nervus cantus varietas sonorus intervallum distinctio et vox genus permultus canorus fuscus levis asperum gravis acutus flexibilis durus qui homo solus auris judico nares item et gusto et pars tango magnus iudicium sum ad qui sensus capio et perfruor multus etiam quam volo ars reperio sum perspicuus sum enim quo conpositio unguentor quo cibus conditio quo corpus lenocinium procedo


Accessit etiam ista opinio fortasse, quod homini homine pulchrius nihil videatur. Sed tu hoc physice non vides, quam blanda conciliatrix et quasi sui sit lena natura? an putas ullam esse terra marique beluam quae non sui generis belua maxime delectetur? quod ni ita esset, cur non gestiret taurus equae contrectatione, equus vaccae? an tu aquilam aut leonem aut delphinum ullam anteferre censes figuram suae? quid igitur mirum si hoc eodem modo homini natura praescripsit, ut nihil pulchrius quam hominem putaret? * * eam esse causam cur deos hominum similis putaremus: quid censes, si ratio esset in beluis, non suo quasque generi plurimum tributuras fuisse?

accedo etiam iste opinio fortasse qui homo homo pulcher nihil video sed tu hic physicus non video quam blandus conciliatrix et quasi suus sum lena natura an puto ullus sum terra mare belua qui non suus genus belua magnus delecto qui ni ita sum cur non gestio taurus equa contrectatio equus vacca an tu aquila aut leo aut delphinum ullus antefero censeo figura suus quis igitur mirus si hic idem modo homo natura praescribo ut nihil pulcher quam homo puto is sum causa cur deus homo similis puto quis censeo si ratio sum in belua non suus quisque gener multus tribuo sum


eoque me minus instituti mei paenitet, quod facile sentio quam multorum non modo discendi sed etiam scribendi studia commoverim. complures enim Graecis institutionibus eruditi ea quae didicerant cum civibus suis communicare non poterant, quod illa quae a Graecis accepissent Latine dici posse diffiderent; quo in genere tantum profecisse videmur, ut a Graecis ne verborum quidem copia vinceremur.

eo ego paruus institus meus paeniteo qui facilis sentio quam multus non modo disco sed etiam scribo studium commoveo complures enim graecum institutio erudio is qui disco cum civis suus communicaris non possum qui ille qui ab graecum accipio latinum dico possum diffido quo in genus tantus proficio video ut ab graecum ne verbum quidem copia vinco


Praedictiones vero et praesensiones rerum futurarum quid aliud declarant nisi hominibus ea quae sint ostendi monstrari portendi praedici, ex quo illa ostenta monstra portenta prodigia dicuntur. Quod si ea ficta credimus licentia fabularum, Mopsum Tiresiam Amphiaraum Calchantem Helenum (quos tamen augures ne ipsae quidem fabulae adscivissent, si res omnino repudiarent), ne domesticis quidem exemplis docti numen deorum conprobabimus? Nihil nos P. Clodi bello Punico primo temeritas movebit, qui etiam per iocum deos inridens, cum cavea liberati pulli non pascerentur, mergi eos in aquam iussit, ut biberent, quoniam esse nollent? qui risus classe devicta multas ipsi lacrimas, magnam populo Romano cladem attulit. quid collega eius L. Iunius eodem bello nonne tempestate classem amisit, cum auspiciis non paruisset? itaque Clodius a populo condemnatus est, Iunius necem sibi ipse conscivit.

praedictio verus et praesensio res futuraris quis alius declaro nisi homo is qui sum ostendo monstraris portendo praedico ex quo ille ostendo monstrum portentum prodigium dico qui si is fictum credo licentia fabula mopsus tiresias amphiaraus calchas helenus qui tamen auguro ne ipse quidem fabula adscio si res omnino repudio ne domesticus quidem exemplum doceo numen deus conprobo nihil nos p claudius bellum punicus primus temeritas moveo qui etiam per iocus deus irrideo cum cavea libero pullus non pasco mergo is in aqua iubeo ut bibo quoniam sum nolo qui rideo classis devinco multus ipse lacrima magnus populus romanus clades affero quis collega is l junius idem bellum nonne tempestas classis amitto cum auspicium non pareo itaque claudius ab populus condemno sum junius nex sui ipse conscio


sin autem consulunt qui quasi magnam quandam insulam incolunt quam nos orbem terrae vocamus, etiam illis consulunt qui partes eius insulae tenent, Europam Asiam Africam. ergo et earum partes diligunt, ut Romam Athenas Spartam Rhodum, et earum urbium separatim ab universis singulos diligunt, ut Pyrrhi bello Curium Fabricium Coruncanium, primo Punico Calatinum Duellium Metellum Lutatium, secundo Maxumum Marcellum Africanum, post hos Paulum Gracchum Catonem, patrumve memoria Scipionem Laelium; multosque praeterea et nostra civitas et Graecia tulit singulares viros, quorum neminem nisi iuvante deo talem fuisse credendum est.

sin autem consulo qui quasi magnus quidam insula incolo quam nos orbis terra voco etiam ille consulo qui pars is insula teneo europa asia africa ergo et is pars diligo ut roma athenae sparta rhodos et is urbs separatim ab universus singuli diligo ut pyrrhus bellum curiatii fabricius coruncanius primus punicus calatinus duellius metellus lutatius secundus magnus marcellus africanus post hic paulis gracchus cato pater memoria scipio laelius multi praeterea et noster civitas et graecia fero singularis vir qui nemo nisi juvo deus talis sum credo sum


Quid enim, non eisdem vobis placet omnem ignem pastus indigere nec permanere ullo modo posse nisi alatur, ali autem solem lunam reliqua astra aquis, alia dulcibus alia marinis; eamque causam Cleanthes adfert cur se sol referat nec longius progrediatur solstitiali orbi itemque brumali, ne longius discedat a cibo. Hoc totum quale sit mox; nunc autem concludatur illud: quod interire possit id aeternum non esse natura; ignem autem interiturum esse nisi alatur; non esse igitur natura ignem sempiternum.

quis enim non idem tu placeo omnis ignis pasco indigeo neque permaneo ullus modo possum nisi alo al autem sol luna reliquus astrum aqua alius dulcis alius marinus eo causa cleanthes affero cur sui sol refero neque longus progredio solstitial orbus ito brumalis ne longus discedo ab cibus hic totus qualis sum mox nunc autem concludo ille qui intereo possum is aeternus non sum natura ignis autem intereo sum nisi alo non sum igitur natura ignis sempiternus


Sed tamen cuius hominis? quotus enim quisque formonsus est: Athenis cum essem, e gregibus epheborum vix singuli reperiebantur —video quid adriseris, sed ita tamen se res habet. Deinde nobis, qui concedentibus philosophis antiquis adulescentulis delectamur, etiam vitia saepe iucunda sunt. naevos in articulo pueri delectat Alcaeum; at est corporis macula naevos; illi tamen hoc lumen videbatur. Q. Catulus, huius collegae et familiaris nostri pater, dilexit municipem tuum Roscium, in quem etiam illud est eius: constiteram exorientem Auroram forte salutans, cum subito a laeva Roscius exoritur. pace mihi liceat caelestes dicere vestra: mortalis visus pulchrior esse deo. huic deo pulchrior; at erat, sicuti hodie est, perversissimis oculis: quid refert, si hoc ipsum salsum illi et venustum videbatur?

sed tamen qui homo quotus enim quisque formonsus sum athenae cum sum e grex ephebus vix singuli reperio video quis adrideo sed ita tamen sui res habeo deinde nos qui concedo philosophus antiquus adulescentulis delecto etiam vitio saepe iucundus sum naevus in articulus puer delecto alcaeus at sum corpus macula naevus ille tamen hic lumen video q catulus hic collega et familiaris noster pater diligo municipem tuus roscius in qui etiam ille sum is consto exorior aurora fors saluto cum subeo ab laeva roscius exorior pax ego licet caelestis dico vester mortalis video pulcher sum deus hic deus pulcher at sum sicut hodie sum perverto oculus quis refero si hic ipse salio ille et venustus video


Ipsa vero quam nihil ad rem pertinet, quae vos delectat maxime, similitudo. quid canis nonne similis lupo (atque, ut Ennius, "simia quam similis turpissuma bestia nobis"); at mores in utroque dispares. elephanto beluarum nulla prudentior;

ipse verus quam nihil ad res pertineo qui tu delecto magnus similitudo quis canis nonne similis lupus atque ut ennius simia quam similis turpis bestia nos at mos in uterque disparis elephantus beluaris nullus prudens


Quae cum dixisset, Cotta finem.


Huic autem proximum inferiorem orbem tenet *puro/eis, quae stella Martis appellatur, eaque quattuor et viginti mensibus sex ut opinor diebus minus eundem lustrat orbem quem duae superiores. Infra hanc autem stella Mercuri est (ea *sti/lbwn appellatur a Graecis), quae anno fere vertenti signiferum lustrat orbem neque a sole longius umquam unius signi intervallo discedit tum antevertens tum subsequens. Infima est quinque errantium terraeque proxuma stella Veneris, quae *fwsfo/ros Graece Lucifer Latine dicitur cum antegreditur solem, cum subsequitur autem *(/esperos; ea cursum anno conficit et latitudinem lustrans signiferi orbis et longitudinem, quod idem faciunt stellae superiores, neque umquam ab sole duorum signorum intervallo longius discedit tum antecedens tum subsequens.

hic autem propior inferus orbis teneo purus is qui stella mars appello is quattuor et viginti mensis sex ut opinor dies paruus idem lustro orbis qui duo superus infra hic autem stella mercurius sum is sti lbwn appello ab graecum qui annus fere verto signifer lustro orbis neque ab sol longus umquam unus signum intervallum discedo tum anteverto tum subsequor infimus sum quinque erro terra proximus stella venus qui fwsfo rus graecum lucifer latinum dico cum antegredior sol cum subsequor autem esperos is cursus annus confacio et latitudo lustro signifer orbis et longitudo qui idem facio stella superus neque umquam ab sol duo signum intervallum longus discedo tum antecedo tum subsequor


sed illa palmaris, quod, qui non modo natum mundum introduxerit sed etiam manu paene factum, is eum dixerit fore sempiternum. hunc censes primis ut dicitur labris gustasse physiologiam id est naturae rationem, qui quicquam quod ortum sit putet aeternum esse posse? quae est enim coagmentatio non dissolubilis, aut quid est cuius principium aliquod sit nihil sit extremum? Pronoea vero si vestra est Lucili eadem, requiro quae paulo ante, ministros machinas omnem totius operis dissignationem atque apparatum; sin alia est, cur mortalem fecerit mundum, non, quem ad modum Platonicus deus, sempiternum.

sed ille palmaris qui qui non modo natus mundus introduco sed etiam manus paene facio is is dico sum sempiternus hic censeo primus ut dico labrum gusto physiologia is sum natura ratio qui quisquam qui orior sum puto aeternus sum possum qui sum enim coagmentatio non dissolubilis aut quis sum qui principium aliqui sum nihil sum exter pronoea verus si vester sum lucilis idem requiro qui paulus ante minister machina omnis totus opus dissignatio atque appario sin alius sum cur mortal facio mundus non qui ad modus platonicus deus sempiternus


Haec ego nunc physicorum oracla fundo, vera an falsa nescio, sed veri tamen similiora quam vestra. ista enim flagitia Democriti sive etiam ante Leucippi, esse corpuscula quaedam levia alia aspera, rutunda alia, partim autem angulata et hamata, curvata quaedam et quasi adunca, ex iis effectum esse caelum atque terram nulla cogente natura sed concursu quodam fortuito—hanc tu opinionem C. Vellei usque ad hanc aetatem perduxisti, priusque te quis de omni vitae statu quam de ista auctoritate deiecerit; ante enim iudicasti Epicureum te esse oportere quam ista cognovisti: ita necesse fuit aut haec flagitia concipere animo aut susceptae philosophiae nomen amittere.

hic ego nunc physicus oraculum fundo verus an fallo nescio sed verus tamen similis quam vester iste enim flagitium democritus sive etiam ante leucippus sum corpusculum quidam levis alius asper rotundus alius pars autem angulo et hamatus curvo quidam et quasi aduncus ex is efficio sum caelum atque terra nullus cogo natura sed concursus quidam fortuitus hic tu opinio que velleius usque ad hic aetas perduco prior tu quis de omnis vita status quam de iste auctoritas deicio ante enim iudico epicureus tu sum oportet quam iste cognosco ita necesse sum aut hic flagitium concipio animus aut suscipio philosophia nomen amitto


cuius operam profecto non desideraretis, si inmensam et interminatam in omnis partis magnitudinem regionum videretis, in quam se iniciens animus et intendens ita late longeque peregrinatur, ut nullam tamen oram ultimi videat in qua possit insistere. in hac igitur inmensitate latitudinum longitudinum altitudinum infinita vis innumerabilium volitat atomorum, quae interiecto inani cohaerescunt tamen inter se et aliae alias adprehendentes continuantur; ex quo efficiuntur eae rerum formae et figurae, quas vos effici posse sine follibus et incudibus non putatis. itaque inposuistis in cervicibus nostris sempiternum dominum, quem dies et noctes timeremus. quis enim non timeat omnia providentem et cogitantem et animadvertentem et omnia ad se pertinere putantem curiosum et plenum negotii deum?

qui opera profecto non desidero si immensus et intermino in omnis pars magnitudo regio video in quam sui inicio animus et intendo ita latus longus peregrinor ut nullus tamen ora ulter video in qui possum insisto in hic igitur inmensitas latitudo longitudo altitudo infinitus volo innumerabilis volito atomus qui interiacio inanis cohaeresco tamen inter sui et alius alius adprehendo continuo ex quo efficio is res forma et figura qui tu efficio possum sine follis et incus non puto itaque inpono in cervix noster sempiternus dominus qui dies et nox timeo quis enim non timeo omnis provideo et cogito et animadverto et omnis ad sui pertineo puto curiosus et plenus negotium deus


Hunc deum rite beatum dixerimus, vestrum vero laboriosissimum. sive enim ipse mundus deus est, quid potest esse minus quietum quam nullo puncto temporis intermisso versari circum axem caeli admirabili celeritate: nisi quietum autem nihil beatum est; sive in ipso mundo deus inest aliquis, qui regat qui gubernet qui cursus astrorum mutationes temporum rerum vicissitudines ordinesque conservet, terras et maria contemplans hominum commoda vitasque tueatur, ne ille est inplicatus molestis negotiis et operosis.

hic deus rite beatus dico vester verus laboriosus sive enim ipse mundus deus sum quis possum sum paruus quiesco quam nullus pungo tempus intermitto versaris circum axis caelum admirabilis celeritas nisi quiesco autem nihil beatus sum sive in ipse mundus deus insum aliquis qui rego qui guberno qui curro astrum mutatio tempus res vicissitudo ordino conservo terra et mare contemplo homo commodus vito tueor ne ille sum inplicatus molestus negotium et operosus


Idem facit in natura deorum: dum individuorum corporum concretionem fugit ne interitus et dissipatio consequatur, negat esse corpus deorum sed tamquam corpus, nec sanguinem sed tamquam sanguinem. Mirabile videtur quod non rideat haruspex cum haruspicem viderit; hoc mirabilius quam ut vos inter vos risum tenere possitis? non est corpus sed quasi corpus: hoc intellegerem quale esset, si in cereis fingeretur aut fictilibus figuris; in deo quid sit quasi corpus aut quid sit quasi sanguis intellegere non possum. ne tu quidem Vellei, sed non vis fateri.

idem facio in natura deus dum individuus corpus concretio fugio ne intereo et dissipatio consequor nego sum corpus deus sed tamquam corpus neque sanguis sed tamquam sanguis mirabilis video qui non rideo haruspex cum haruspex video hic mirabilis quam ut tu inter tu risus teneo possum non sum corpus sed quasi corpus hic intellego qualis sum si in cereus fingo aut fictilis figura in deus quis sum quasi corpus aut quis sum quasi sanguis intellego non possum ne tu quidem velleius sed non volo fateor


horum autem nihil est quin intereat; nam et terrenum omne dividitur, et umor ita mollis est ut facile premi conlidique possit; ignis vero et aer omni pulsu facillime pellitur naturaque cedens est maxime et dissupabilis. praetereaque omnia haec tum intereunt cum in naturam aliam convertuntur, quod fit cum terra in aquam se vertit et cum ex aqua oritur aer ex aere aether, cumque eadem vicissim retro commeant. quod si ita est, ut ea intereant e quibus constet omne animal, nullum est animal sempiternum.

hic autem nihil sum quin intereo nam et terrenus omnis divido et umor ita mollio sum ut facilis premo conlidique possum ignis verus et aer omnis pello facilis pello natura cedo sum magnus et dissupabilis praeterea omnis hic tum intereo cum in natura alius converto qui fio cum terra in aqua sui verto et cum ex aqua orior aer ex aer aether cum idem vicissim retro conmeo qui si ita sum ut is intereo e qui consto omnis animal nullus sum animal sempiternus


Restat ultimus et a domiciliis nostris altissimus omnia cingens et coercens caeli complexus, qui idem aether vocatur, extrema ora et determinatio mundi, in quo cum admirabilitate maxima igneae formae cursus ordinatos definiunt.

resto ulter et ab domicilium noster altus omnis cingo et coerceo caelum complexus qui idem aether voco exter os et determinatio mundus in quo cum admirabilitas maximus igneus forma curro ordino definio


cuius rei tantae tamque difficilis facultatem consecutum esse me non profiteor, secutum esse prae me fero. Nec tamen fieri potest ut qui hac ratione philosophentur hi nihil habeant quod sequantur. dictum est omnino de hac re alio loco diligentius, sed quia nimis indociles quidam tardique sunt admonendi videntur saepius. non enim sumus i quibus nihil verum esse videatur, sed i qui omnibus veris falsa quaedam adiuncta esse dicamus tanta similitudine ut in is nulla insit certa iudicandi et adsentiendi nota. ex quo exsistit et illud, multa esse probabilia, quae quamquam non perciperentur, tamen, quia visum quendam haberent insignem et inlustrem, his sapientis vita regeretur.

qui res tantus tam difficilis facultas consequor sum ego non profiteor sequor sum prae ego fero neque tamen fio possum ut qui hic ratio philosophor hic nihil habeo qui sequor dico sum omnino de hic res alius locus diligo sed quia nimis indocilis quidam tardus sum admoneo video saepis non enim sum eo qui nihil verus sum video sed eo qui omnis verus fallo quidam adjungo sum dico tantus similitudo ut in is nullus insum certus iudico et adsentio nosco ex quo exsisto et ille multus sum probabilis qui quamquam non percipio tamen quia video quidam habeo insignis et illustris hic sapio vito rego


tertiam quae terreret animos fulminibus tempestatibus nimbis nivibus grandinibus vastitate pestilentia terrae motibus et saepe fremitibus lapideisque imbribus et guttis imbrium quasi cruentis, tum labibus aut repentinis terrarum hiatibus tum praeter naturam hominum pecudumque portentis, tum facibus visis caelestibus tum stellis is quas Graeci komh/tas nostri cincinnatas vocant, quae nuper bello Octaviano magnarum fuerunt calamitatum praenuntiae, tum sole geminato, quod ut e patre audivi Tuditano et Aquilio consulibus evenerat, quo quidem anno P. Africanus sol alter extinctus est, quibus exterriti homines vim quandam esse caelestem et divinam suspicati sunt;

tertius qui terreo animus fulmen tempestas nimbus nix grando vastitas pestilentia terra motus et saepe fremitus lapideus imber et gutta imbrium quasi cruentus tum labes aut repentinus terra hiatus tum praeter natura homo pecus portendo tum fax video caelestis tum stella is qui graecum komh tas noster cincinnatas voco qui nuper bellum octavianus magnaris sum calamitas praenuntia tum sol gemino qui ut e pater audio tuditanus et aquilius consul evenio quo quidem annus p africanus sol alter exstinctus sum qui exterreo homo vis quidam sum caelestis et divina suspicor sum


Primusque sol, qui astrorum tenet principatum, ita movetur ut, cum terras larga luce compleverit, easdem modo his modo illis ex partibus opacet; ipsa enim umbra terrae soli officiens noctem efficit. nocturnorum autem spatiorum eadem est aequabilitas quae diurnorum. eiusdemque solis tum accessus modici tum recessus et frigoris et caloris modum temperant. circumitus enim solis orbium quinque et sexaginta et trecentorum quarta fere diei parte addita conversionem conficiunt annuam; inflectens autem sol cursum tum ad septem triones tum ad meridiem aestates et hiemes efficit et ea duo tempora quorum alterum hiemi senescenti adiunctum est alterum aestati: ita ex quattuor temporum mutationibus omnium quae terra marique gignuntur initia causaeque ducuntur.

primus sol qui astrum teneo principatus ita moveo ut cum terra largus lux compleo idem modo hic modo ille ex pars opaco ipse enim umbra terra solus officio nox efficio nocturnus autem spatium idem sum aequabilitas qui diurnus idem sol tum accedo modicus tum recedo et frigor et calor modus tempero circumeo enim sol orbis quinque et sexaginta et trecentor quartus fere dies pars addo conversio confacio annuo inflecto autem sol cursus tum ad septem trio tum ad meridio aestas et hiemo efficio et is duo tempus qui alter hiems senesco adjungo sum alter aestas ita ex quattuor tempus mutatio omnis qui terra mare gigno initium causa duco


Quis vero opifex praeter naturam, qua nihil potest esse callidius, tantam sollertiam persequi potuisset in sensibus? Quae primum oculos membranis tenuissimis vestivit et saepsit; quas primum perlucidas fecit ut per eas cerni posset, firmas autem ut continerentur. sed lubricos oculos fecit et mobiles, ut et declinarent si quid noceret et aspectum quo vellent facile converterent; aciesque ipsa qua cernimus, quae pupula vocatur, ita parva est ut ea quae nocere possint facile vitet; palpebraeque, quae sunt tegmenta oculorum, mollissimae tactu ne laederent aciem, aptissime factae et ad claudendas pupulas ne quid incideret et ad aperiendas, idque providit ut identidem fieri posset cum maxima celeritate.

quis verus opifex praeter natura qui nihil possum sum callidus tantus sollertia persequor possum in sensus qui primus oculus membrana tenuis vestio et saepio qui primus perlucidas facio ut per is cerno possum firmo autem ut contineo sed lubricus oculus facio et mobilis ut et declino si quis noceo et aspectus quo volo facilis converto acieris ipse qui cerno qui pupula voco ita parvus sum ut is qui noceo possum facilis vito palpebra qui sum tegimentum oculus mollis tango ne laedo acies aptus facio et ad claudeo pupula ne quis incido et ad aperio is provideo ut identidem fio possum cum maximus celeritas


Iam vero Chrysippus, qui Stoicorum somniorum vaferrumus habetur interpres, magnam turbam congregat ignotorum deorum, atque ita ignotorum ut eos ne coniectura quidem informare possimus, cum mens nostra quidvis videatur cogitatione posse depingere. ait enim vim divinam in ratione esse positam et in universae naturae animo atque mente, ipsumque mundum deum dicit esse et eius animi fusionem universam, tum eius ipsius principatum qui in mente et ratione versetur, communemque rerum naturam universam atque omnia continentem, tum fatalem †umbram et necessitatem rerum futurarum, ignem praeterea et eum quem ante dixi aethera, tum ea quae natura fluerent atque manarent, ut et aquam et terram et aera, solem lunam sidera universitatemque rerum qua omnia continerentur, atque etiam homines eos qui inmortalitatem essent consecuti.

iam verus chrysippus qui stoicus somnium vaferrumus habeo interpres magnus turba congrego ignotor deus atque ita ignotor ut is ne conicio quidem informaris possum cum mens noster quivis video cogitatio possum depingo aio enim vis divina in ratio sum pono et in universus natura animus atque mens ipse mundus deus dico sum et is animus fusio universus tum is ipse principatus qui in mens et ratio verso communis res natura universus atque omnis contineo tum fatal umbra et necessitas res futuraris ignis praeterea et is qui ante dico aether tum is qui natura fluo atque mano ut et aqua et terra et aes sol luna sidus universitas res qui omnis contineo atque etiam homo is qui inmortalitas sum consequor


"Numquam vidi" inquit "animam rationis consilique participem in ulla alia nisi humana figura". Quid solis numquidnam aut lunae aut quinque errantium siderum simile vidisti? sol duabus unius orbis ultimis partibus definiens motum cursus annuos conficit; huius hanc lustrationem eiusdem incensa radiis menstruo spatio luna complet; quinque autem stellae eundem orbem tenentes, aliae propius a terris aliae remotius, ab isdem principiis disparibus temporibus eadem spatia conficiunt. num quid tale Epicure vidisti?

numquam video inquam anima ratio consilium participo in ullus alius nisi humanus figuro quis sol numquidnam aut luna aut quinque erro sidus similis video sol duo unus orbis ulter pars definio motus curro annuus confacio hic hic lustratio idem incensum radius menstruus spatium luna compleo quinque autem stella idem orbis teneo alius propius ab terra alius removeo ab idem principia dispar tempus idem spatior confacio num quis talis epicurus video


tu ipse paulo ante cum tamquam senatum philosophorum recitares, summos viros desipere delirare dementis esse dicebas. quorum si nemo verum vidit de natura deorum, verendum est ne nulla sit omnino.

tu ipse paulus ante cum tamquam senatus philosophus recitaris summus vir desipio deliraris demo sum dico qui si nemo verus video de natura deus vereor sum ne nullus sum omnino