Nam mentem fidem spem virtutem honorem victoriam salutem concordiam ceteraque huius modi rerum vim habere videmus non deorum. aut enim in nobismet insunt ipsis, ut mens ut spes ut fides ut virtus ut concordia, aut optandae nobis sunt, ut honos ut salus ut victoria; quarum rerum utilitatem video, video etiam consecrata simulacra; quare autem in is vis deorum insit tum intellegam cum cognovero. quo in genere vel maxime est fortuna numeranda, quam nemo ab inconstantia et temeritate seiunget, quae digna certe non sunt deo.

nam mens fides spes virtus honor victoria salus concordia ceter hic modus res vis habeo video non deus aut enim in nos insum ipse ut mens ut spes ut fides ut virtus ut concordia aut opto nos sum ut honor ut salus ut victoria qui res utilitas video video etiam consecro simulacrum quare autem in is volo deus insum tum intellego cum cognosco quo in genus vel magnus sum fortuna numero quam nemo ab inconstantia et temeritas sejungo qui dignus certus non sum deus


cur autem quicquam ignoraret animus hominis, si esset deus? quo modo porro deus iste, si nihil esset nisi animus, aut infixus aut infusus esset in mundo? Tum Xenophanes, qui mente adiuncta omne praeterea, quod esset infinitum, deum voluit esse, de ipsa mente item reprehendetur ut ceteri, de infinitate autem vehementius, in qua nihil neque sentiens neque coniunctum potest esse. Nam Parmenides quidem commenticium quiddam: coronae similem efficit (stefa/nhn appellat) continentem ardorum lucis orbem, qui cingit caelum, quem appellat deum; in quo neque figuram divinam neque sensum quisquam suspicari potest. multaque eiusdem monstra, quippe qui bellum qui discordiam qui cupiditatem ceteraque generis eiusdem ad deum revocet, quae vel morbo vel somno vel oblivione vel vetustate delentur; eademque de sideribus, quae reprehensa in alio iam in hoc omittantur.

cur autem quisquam ignoro animus homo si sum deus quo modo porro deus iste si nihil sum nisi animus aut infigo aut infundo sum in mundus tum xenophanes qui mens adjungo omnis praeterea qui sum infinitus deus volo sum de ipse mens item reprehendo ut ceterus de infinitas autem vehemens in qui nihil neque sentio neque conjungo possum sum nam parmenides quidem commenticius quidam corona similis efficio stefa nhn appello contineo ardor lucus orbis qui cingo caelum qui appello deus in quo neque figura divina neque sensus quisquam suspicaris possum multo idem monstrum quippe qui bellum qui discordia qui cupiditas ceter genus idem ad deus revoco qui vel morbus vel somnus vel oblivio vel vetustas deleo idem de sidus qui reprehendo in alius iam in hic omitto


sin autem quod animal est, id illa necesse est sentiat, et quod ea sentiat non potest esse aeternum; et omne animal sentit; nullum igitur animal aeternum est. Praeterea nullum potest esse animal in quo non et adpetitio sit et declinatio naturalis. adpetuntur autem quae secundum naturam sunt, declinantur contraria; et omne animal adpetit quaedam et fugit a quibusdam, quod autem refugit id contra naturam est, et quod est contra naturam id habet vim interemendi. omne ergo animal intereat necesse est.

sin autem qui animal sum is ille necesse sum sentio et qui is sentio non possum sum aeternus et omnis animal sentio nullus igitur animal aeternus sum praeterea nullus possum sum animal in quo non et appetitio sum et declinatio natural adpeto autem qui secundus natura sum declino contrarius et omnis animal appeto quidam et fugio ab quidam qui autem refugio is contra natura sum et qui sum contra natura is habeo vis interimo omnis ergo animal intereo necesse sum


quam ob rem id quidem commune est de calido; verum tamen videamus exitum. ita voltis opinor, nihil esse animal extrinsecus in natura atque mundo praeter ignem: qui magis quam praeter animam, unde animantium quoque constet animus, ex quo animal dicitur? quo modo autem hoc quasi concedatur sumitis, nihil esse animum nisi ignem; probabilius enim videtur tale quiddam esse animum, ut sit ex igni atque anima temperatum. "Quod si ignis ex sese ipse animal est nulla se alia admiscente natura, quoniam is, cum inest in corporibus nostris, efficit ut sentiamus, non potest ipse esse sine sensu." Rursus eadem dici possunt: quidquid est enim quod sensum habeat, id necesse est sentiat et voluptatem et dolorem, ad quem autem dolor veniat ad eundem etiam interitum venire. ita fit ut ne ignem quidem efficere possitis aeternum.

quam ob res is quidem communis sum de calidus verus tamen video exitus ita volo opinor nihil sum animal extrinsecus in natura atque mundus praeter ignis qui magis quam praeter anima unde animo quoque consto animus ex quo animal dico quo modo autem hic quasi concedo sumo nihil sum animus nisi ignis probabilis enim video talis quidam sum animus ut sum ex ignis atque anima tempero qui si ignis ex sui ipse animal sum nullus sui alius admisceo natura quoniam is cum insum in corpus noster efficio ut sentio non possum ipse sum sine sentio rursus idem dico possum quisquis sum enim qui sensus habeo is necesse sum sentio et voluptas et dolor ad qui autem dolor venio ad idem etiam interitus venio ita fio ut ne ignis quidem efficio possum aeternus


Optime inquit Cotta.


quorum contemplatione nullius expleri potest animus naturae constantiam videre cupientis. extremusque adeo duplici de cardine vertex dicitur esse polus." Hunc circum Arctoe duae feruntur numquam occidentes. ex is altera apud Graios Cynosura vocatur, altera dicitur esse Helice, cuius quidem clarissimas stellas totis noctibus cernimus, quas nostri Septem soliti vocitare Triones;

qui contemplatio nullus expleo possum animus natura constantia video cupio extremus adeo duplex de cardo vertex dico sum polus hic circum arctous duo fero numquam occaedes ex is alter apud graii cynosura voco alter dico sum helice qui quidem clarus stella totus nox cerno qui noster septem soleo vocitaris trio


Chrysippus quidem, quamquam est acerrimo ingenio, tamen ea dicit ut ab ipsa natura didicisse, non ut ipse repperisse videatur. "Si enim" inquit "est aliquid in rerum natura quod hominis mens quod ratio quod vis quod potestas humana efficere non possit, est certe id quod illud efficit homine melius; atqui res caelestes omnesque eae quarum est ordo sempiternus ab homine confici non possunt; est igitur id quo illa conficiuntur homine melius. id autem quid potius dixeris quam deum? Etenim si di non sunt, quid esse potest in rerum natura homine melius; in eo enim solo est ratio, qua nihil potest esse praestantius; esse autem hominem qui nihil in omni mundo melius esse quam se putet desipientis adrogantiae est; ergo est aliquid melius. est igitur profecto deus.

chrysippus quidem quamquam sum acer ingenium tamen is dico ut ab ipse natura disco non ut ipse reperio video si enim inquam sum aliquis in res natura qui homo mens qui ratio qui volo qui potestas humanus efficio non possum sum certus is qui ille efficio homo bonus atqui res caelestis omnes is qui sum ordo sempiternus ab homo conficio non possum sum igitur is quo ille confacio homo bonus is autem quis potis dico quam deus etenim si deus non sum quis sum possum in res natura homo bonus in is enim solum sum ratio qui nihil possum sum praesto sum autem homo qui nihil in omnis mundus bonus sum quam sui puto desipio arrogantia sum ergo sum aliquis bonus sum igitur profecto deus


Sic undique omni ratione concluditur mente consilioque divino omnia in hoc mundo ad salutem omnium conservationemque admirabiliter administrari.

sic undique omnis ratio concludo mens consilior divino omnis in hic mundus ad salus omnis conservatio admirabilis administraris


Aer autem, ut Stoici disputant, interiectus inter mare et caelum Iunonis nomine consecratur, quae est soror et coniux Iovis, quod ei et similitudo est aetheris et cum eo summa coniunctio. effeminarunt autem eum Iunonique tribuerunt, quod nihil est eo mollius. sed Iunonem a iuvando credo nominatam. Aqua restabat et terra, ut essent ex fabulis tria regna divisa. datum est igitur Neptuno alterum, Iovis ut volumus fratri, maritimum omne regnum, nomenque productum ut Portunus a porta sic Neptunus a nando, paulum primis litteris immutatis. Terrena autem vis omnis atque natura Diti patri dedicata est, qui dives ut apud Graecos *plou/- twn, quia et recidunt omnia in terras et oriuntur e terris. †Cui Proserpinam (quod Graecorum nomen est, ea enim est quae *persefo/nh Graece nominatur)—quam frugum semen esse volunt absconditamque quaeri a matre fingunt.

aer autem ut stoicus disputo interjacio inter mare et caelum juno nomen consecro qui sum soror et conjunx iuppiter qui is et similitudo sum aether et cum is summus conjunctio effemino autem is juno tribuo qui nihil sum is mollis sed juno ab juvo credo nomino aqua resto et terra ut sum ex fabula tres regnum divido do sum igitur neptunus alter iuppiter ut volo frater maritimus omnis regnum nomen produco ut portunus ab porto sic neptunus ab no paulus primus littera immutas terrenus autem volo omnis atque natura dis pater dedico sum qui dives ut apud graeci plou twn quia et recido omnis in terra et orior e terra qui proserpina qui graecum nomen sum is enim sum qui persefo nh graecum nomino quam frugum semen sum volo abscondio quaero ab mater fingo


"Non curat singulos homines." Non mirum: ne civitates quidem; non eas: ne nationes quidem et gentis. quod si has etiam contemnet, quid mirum est omne ab ea genus humanum esse contemptum?

non curo singuli homo non mirus ne civitas quidem non is ne natio quidem et gens qui si hic etiam contemno quis mirus sum omnis ab is genus humanus sum contemno


non est igitur natura deorum praepotens neque excellens, si quidem ea subiecta est ei vel necessitati vel naturae, qua caelum maria terrae regantur. nihil est autem praestantius deo; ab eo igitur mundum necesse est regi; nulli igitur est naturae oboediens aut subiectus deus; omnem ergo regit ipse naturam. Etenim si concedimus intellegentes esse deos, concedimus etiam providentes et rerum quidem maxumarum. ergo utrum ignorant quae res maxumae sint quoque eae modo tractandae et tuendae, an vim non habent qua tantas res sustineant et gerant? at et ignoratio rerum aliena naturae deorum est, et sustinendi muneris propter inbecillitatem difficultas minime cadit in maiestatem deorum. ex quo efficitur id quod volumus, deorum providentia mundum administrari.

non sum igitur natura deus praepossum neque excello si quidem is subiectum sum is vel necessitas vel natura qui caelum mare terra rego nihil sum autem praesto deus ab is igitur mundus necesse sum rex nullus igitur sum natura oboedio aut subicio deus omnis ergo rego ipse natura etenim si concedo intellego sum deus concedo etiam provideo et res quidem maxumaris ergo utrum ignoro qui res magnus sum quoque is modo tracto et tueor an vis non habeo qui tantus res sustineo et gero at et ignoratio res alienus natura deus sum et sustineo munus propter inbecillitas difficultas paruus cado in maiestas deus ex quo efficio is qui volo deus provideo mundus administraris


Quid vero tanta rerum consentiens conspirans, continuata cognatio quem non coget ea quae dicuntur a me conprobare? possetne uno tempore florere, dein vicissim horrere terra, aut tot rebus ipsis se inmutantibus solis accessus discessusque solstitiis brumisque cognosci, aut aestus maritimi fretorumque angustiae ortu aut obitu lunae commoveri, aut una totius caeli conversione cursus astrorum dispares conservari? haec ita fieri omnibus inter se concinentibus mundi partibus profecto non possent, nisi ea uno divino et continuato spiritu continerentur.

quis verus tantus res consentio conspiro continuo cognatio qui non cogo is qui dico ab ego conprobaris possum unus tempus floreo deinde vicissim horreo terra aut tot res ipse sui inmuto sol accedo discedo solstitium bruma cognosco aut aestus maritimus fretus angustia ortus aut obeo luna commoveo aut unus totus caelum conversio curro astrum disparis conservaris hic ita fio omnis inter sui concino mundus pars profecto non possum nisi is unus divino et continuo spiritus contineo


quid de bubus loquar; quorum ipsa terga declarant non esse se ad onus accipiendum figurata, cervices autem natae ad iugum, tum vires umerorum et latitudines ad aratra †extrahenda. quibus cum terrae subigerentur fissione glebarum ab illo aureo genere, ut poetae loquuntur, vis nulla umquam adferebatur: ferrea tum vero proles exorta repentest ausaque funestum primast fabricarier ensem et gustare manu iunctum domitumque iuvencum: tanta putabatur utilitas percipi e bubus, ut eorum visceribus vesci scelus haberetur. longum est mulorum persequi utilitates et asinorum, quae certe ad hominum usum paratae sunt.

quis de bos loquor qui ipse tergum declaro non sum sui ad onus accipio figuro cervix autem nascor ad iugum tum vireo umerus et latitudo ad aratrum extraho qui cum terra subigo fissio glebaris ab ille aureus genus ut poeta loquor volo nullus umquam affero ferreus tum verus proles exorior repo audeo funestus primus fabrico ensis et gusto manus jungo domo juvencus tantus puto utilitas percipio e bos ut is viscera vesco scelus habeo longus sum mulus persequor utilitas et asinus qui certus ad homo usus paro sum


Etenim si semel Vellei suscipimus genus hoc argumenti, attende quo serpat. tu enim sumebas nisi in hominis figura rationem inesse non posse; sumet alius nisi in terrestri, nisi in eo qui natus sit, nisi in eo qui adoleverit, nisi in eo qui didicerit, nisi in eo qui ex animo constet et corpore caduco et infirmo, postremo nisi in homine atque mortali. quod si in omnibus his rebus obsistis, quid est quod te forma una conturbet? his enim omnibus quae proposui adiunctis in homine rationem esse et mentem videbas; quibus detractis deum tamen nosse te dicis, modo liniamenta maneant. hoc est non considerare sed quasi sortiri quid loquare.

etenim si semel velleius suscipio genus hic argumentum attendo quo serpo tu enim sumo nisi in homo figuro ratio insum non possum sumo alius nisi in terrestris nisi in is qui nascor sum nisi in is qui adolesco nisi in is qui disco nisi in is qui ex animus consto et corpus caducus et infirmo postremo nisi in homo atque mortal qui si in omnis hic res obsisto quis sum qui tu forma unus conturbo hic enim omnis qui propono adjungo in homo ratio sum et mens video qui detraho deus tamen nosco tu dico modo lineamentum maneo hic sum non considero sed quasi sortior quis loquaris


Sed iam, ut omni me invidia liberem, ponam in medio sententias philosophorum de natura deorum. quo quidem loco convocandi omnes videntur, qui quae sit earum vera iudicent; tum demum mihi procax Academia videbitur, si aut consenserint omnes aut erit inventus aliquis qui quid verum sit invenerit. itaque mihi libet exclamare ut in Synephebis: pro deum, popularium omnium, omnium adulescentium clamo postulo obsecro oro ploro atque inploro fidem non levissuma de re, ut queritur ille in civitate fieri facinora capitalia: ab amico amante argentum accipere meretrix non vult, sed ut adsint cognoscant animadvertant, quid de religione pietate sanctitate caerimoniis fide iure iurando, quid de templis delubris sacrificiisque sollemnibus, quid de ipsis auspiciis, quibus nos praesumus, existimandum sit (haec enim omnia ad hanc de dis inmortalibus quaestionem referenda sunt):

sed iam ut omnis ego invidia libero pono in medium sententia philosophus de natura deus quo quidem locus convoco omnis video qui qui sum is verus judico tum demum ego procax academia video si aut consentio omnis aut sum invenio aliquis qui quis verus sum invenio itaque ego libet exclamaris ut in synephebi pro deus popularis omnis omnis adulescens clamo postulo obsecro oro ploro atque inploro fides non levis de res ut queror ille in civitas fio facinus capitalis ab amicus amo argentum accipio meretrix non volo sed ut adsum cognosco animadverto quis de religio pietas sanctitas caerimonia fides ius iuro quis de templum delubrum sacrificium sollemne quis de ipse auspicium qui nos praesum existimo sum hic enim omnis ad hic de deus immortalis quaestio refero sum


Nec vero universo generi hominum solum sed etiam singulis a dis inmortalibus consuli et provideri solet. Licet enim contrahere universitatem generis humani eamque gradatim ad pauciores postremo deducere ad singulos. nam si omnibus hominibus, qui ubique sunt quacumque in ora ac parte terrarum ab huiusce terrae quam nos incolimus continuatione distantium, deos consulere censemus ob has causas quas ante diximus, his quoque hominibus consulunt qui has nobiscum terras ab oriente ad occidentem colunt.

neque verus universus gener homo solus sed etiam singuli ab deus immortalis consul et provideo soleo licet enim contraho universitas genus humanus eo gradatim ad paucus postremo deduco ad singuli nam si omnis homo qui ubique sum quicumque in os atque pars terra ab hic terra quam nos incolo continuatio disto deus consulo censeo ob hic causa qui ante dico hic quoque homo consulo qui hic nos terra ab orior ad occaedes colo


nam ego neque in causis, si quid est evidens de quo inter omnis conveniat, argumentari soleo (perspicuitas enim argumentatione elevatur) nec si id facerem in causis forensibus idem facerem in hac suptilitate sermonis. cur coniveres autem altero oculo causa non esset, cum idem obtutus esset amborum et cum rerum natura, quam tu sapientem esse vis, duo lumina ab animo ad oculos perforata nos habere voluisset. sed quia non confidebas tam esse id perspicuum quam tu velis, propterea multis argumentis deos esse docere voluisti. mihi enim unum sat erat, ita nobis maioris nostros tradidisse. sed tu auctoritates contemnis, ratione pugnas;

nam ego neque in causa si quis sum evidens de quo inter omnis convenio argumentaris soleo perspicuitas enim argumentatio elevo neque si is facio in causa forensis idem facio in hic suptilitas sermo cur conivit autem alter oculus causa non sum cum idem obtueor sum ambo et cum res natura quam tu sapio sum volo duo lumen ab animus ad oculus perforo nos habeo volo sed quia non confido tam sum is perspicuus quam tu velis propterea multus argumentum deus sum doceo volo ego enim unus satis sum ita nos magnus noster trado sed tu auctoritas contemno ratio pugna


linguam autem ad radices eius haerens excipit stomachus, quo primum inlabuntur ea quae accepta sunt ore. is utraque ex parte tosillas attingens palato extremo atque intimo terminatur atque is agitatione et motibus linguae cum depulsum et quasi detrusum cibum accepit depellit. ipsius autem partes eae quae sunt infra quam id quod devoratur dilatantur, quae autem supra contrahuntur.

lingua autem ad radix is haereo excipio stomachus quo primus inlabor is qui accipio sum os is uter ex pars tosillas attingo palatum exter atque intimo termino atque is agitatio et motus lingua cum depello et quasi detrudo cibus accipio depello ipse autem pars is qui sum infra quam is qui devoro dilato qui autem supra contraho


atqui hic noster ignis, quem usus vitae requirit, confector est et consumptor omnium idemque quocumque invasit cuncta disturbat ac dissipat; contra ille corporeus vitalis et salutaris omnia conservat alit auget sustinet sensuque adficit." negat ergo esse dubium horum ignium sol utri similis sit, cum is quoque efficiat ut omnia floreant et in suo quaeque genere pubescant. quare cum solis ignis similis eorum ignium sit qui sunt in corporibus animantium, solem quoque animantem esse oportet, et quidem reliqua astra quae oriantur in ardore caelesti qui aether vel caelum nominatur.

atqui hic noster ignis qui utor vita requiro confector sum et consumptor omnis idem quicumque invado cunctus disturbo atque dissipat contra ille corporeus vital et salutaris omnis conservo alo augeo sustineo sentio afficio nego ergo sum dubius hic ignis sol uter similis sum cum is quoque efficio ut omnis floreo et in suus quisque genus pubesco quare cum sol ignis similis is ignis sum qui sum in corpus animo sol quoque animo sum oportet et quidem reliquus astrum qui orior in ardor caelestis qui aether vel caelum nomino


nos autem beatam vitam in animi securitate et in omnium vacatione munerum ponimus. docuit enim nos idem qui cetera, natura effectum esse mundum, nihil opus fuisse fabrica, tamque eam rem esse facilem, quam vos effici negetis sine divina posse sollertia, ut innumerabiles natura mundos effectura sit efficiat effecerit. quod quia quem ad modum natura efficere sine aliqua mente possit non videtis, ut tragici poetae cum explicare argumenti exitum non potestis confugitis ad deum.

nos autem beatus vita in animus securitas et in omnis vacatio munus pono doceo enim nos idem qui ceterus natura efficio sum mundus nihil opus sum fabrico tam is res sum facilis quam tu efficio nego sine divino possum sollertia ut innumerabilis natura mundus efficio sum efficio efficio qui quia qui ad modus natura efficio sine aliqui mens possum non video ut tragicus poeta cum explicaris argumentum exitus non possum confugio ad deus


inquit "mihi Alabandus tibi Hercules sit iratus". Illa autem Balbe, quae tu a caelo astrisque ducebas, quam longe serpant non vides: solem deum esse lunamque, quorum alterum Apollinem Graeci alteram Dianam putant. quod si luna dea est, ergo etiam Lucifer ceteraeque errantes numerum deorum optinebunt; igitur etiam inerrantes. cur autem arqui species non in deorum numero reponatur; est enim pulcher (et ob eam speciem, quia causam habeat admirabilem, Thaumante dicitur esse nata). cuius si divina natura est, quid facies nubibus; arcus enim ipse e nubibus efficitur quodam modo coloratis; quarum una etiam Centauros peperisse dicitur. quod si nubes rettuleris in deos, referendae certe erunt tempestates, quae populi Romani ritibus consecratae sunt. ergo imbres nimbi procellae turbines dei putandi; nostri quidem duces mare ingredientes inmolare hostiam fluctibus consuerunt.

inquam ego alabo tu herculis sum irascor ille autem balbus qui tu ab caelum astrum duco quam longus serpo non video sol deus sum luna qui alter apollo graecum alter diana puto qui si luna dea sum ergo etiam lucifer ceter erro numerus deus obtineo igitur etiam inerro cur autem arqui species non in deus numerus repono sum enim pulcher et ob is species quia causa habeo admirabilis thaumas dico sum nata qui si divino natura sum quis facies nubis arcus enim ipse e nubis efficio quidam modo coloro qui unus etiam centaurus pario dico qui si nubes refero in deus refero certus sum tempestas qui populus romanus ritus consecro sum ergo imber nimbus procella turbo deus puto noster quidem dux mare ingredior inmolaris hostio fluctus consuo


Quaeritur primum in ea quaestione quae est de natura deorum, sintne dei necne sint. "Difficile est negare." Credo si in contione quaeratur, sed in huius modi sermone et in consessu familiari facillimum. itaque ego ipse pontifex, qui caerimonias religionesque publicas sanctissime tuendas arbitror, is hoc quod primum est, esse deos, persuaderi mihi non opinione solum sed etiam ad veritatem plane velim. multa enim occurrunt quae conturbent, ut interdum nulli esse videantur.

quaero primus in is quaestio qui sum de natura deus sum deus necne sum difficilis sum nego credo si in contio quaero sed in hic modus sermo et in consessus familiaris facilis itaque ego ipse pontifex qui caerimonia religio publicus sancio tueor arbitror is hic qui primus sum sum deus persuadeo ego non opinio solus sed etiam ad veritas planus volo multus enim occurro qui conturbo ut interdum nullus sum video


Qua quidem in causa et benivolos obiurgatores placare et invidos vituperatores confutare possumus, ut alteros reprehendisse paeniteat, alteri didicisse se gaudeant; nam qui admonent amice docendi sunt, qui inimice insectantur repellendi.

qui quidem in causa et benevolus obiurgator placo et invidus vituperator confutaris possum ut alter reprehendo paeniteo alter disco sui gaudeo nam qui admoneo amicus doceo sum qui inimicus insecto repello


Velut in hac quaestione plerique, quod maxime veri simile est et quo omnes †sese duce natura venimus, deos esse dixerunt, dubitare se Protagoras, nullos esse omnino Diagoras Melius et Theodorus Cyrenaicus putaverunt. Qui vero deos esse dixerunt tanta sunt in varietate et dissensione, ut eorum infinitum sit enumerare sententias. nam et de figuris deorum et de locis atque sedibus et de actione vitae multa dicuntur, deque is summa philosophorum dissensione certatur; quod vero maxime rem causamque continet, utrum nihil agant nihil moliantur omni curatione et administratione rerum vacent, an contra ab iis et a principio omnia facta et constituta sint et ad infinitum tempus regantur atque moveantur, in primis magna dissensio est, eaque nisi diiudicatur in summo errore necesse est homines atque in maximarum rerum ignoratione versari.

velut in hic quaestio plerusque qui magnus verus similis sum et quo omnis sui dux natura venio deus sum dico dubitaris sui protagoras nullus sum omnino diagoras bonus et theodorus cyrenaicus puto qui verus deus sum dico tantus sum in varietas et dissensio ut is infinitus sum enumero sententia nam et de figura deus et de locus atque sedes et de actio vita multus dico de is summus philosophus dissensio certo qui verus magnus res causa contineo utrum nihil ago nihil molio omnis curatio et administratio res vaco an contra ab is et ab principium omnis facio et constituo sum et ad infinitus tempus rego atque moveo in primus magnus dissensio sum is nisi dijudico in superus error necesse sum homo atque in maximaris res ignoratio versaris


Itaque et in nostro populo et in ceteris deorum cultus religionumque sanctitates existunt in dies maiores atque meliores; idque evenit non temere nec casu, sed quod et praesentes saepe di vim suam declarant, ut et apud Regillum bello Latinorum, cum A. Postumius dictator cum Octavio Mamillio Tusculano proelio dimicaret, in nostra acie Castor et Pollux ex equis pugnare visi sunt, et recentiore memoria idem Tyndaridae Persem victum nuntiaverunt. P. enim Vatinius avus huius adulescentis, cum e praefectura Reatina Romam venienti noctu duo iuvenes cum equis albis dixissent regem Persem illo die captum, cum senatui nuntiavisset, primo quasi temere de re publica locutus in carcerem coniectus est, post a Paulo litteris allatis cum idem dies constitisset, et agro a senatu et vacatione donatus est. atque etiam cum ad fluvium Sagram Crotoniatas Locri maximo proelio devicissent, eo ipso die auditam esse eam pugnam ludis Olympiae memoriae proditum est. saepe Faunorum voces exauditae, saepe visae formae deorum quemvis aut non hebetem aut impium deos praesentes esse confiteri coegerunt.

itaque et in noster populus et in ceterus deus cultus religio sanctitas existunt in dies magnus atque bonus is evenio non temere neque casus sed qui et praesens saepe deus vis suus declaro ut et apud regillus bellum latinum cum ab postumus dictator cum octavius mamillio tusculanus proelium dimico in noster acies castor et pollux ex equus pugno video sum et recens memoria idem tyndarides persem vinco nuntio p enim vatinius avus hic adulescens cum e praeficio reatinus roma venio nox duo juvenis cum equus albus dico rex persem ille dies capio cum senatus nuntio primus quasi temere de res publicus loquor in carcer coniectus sum post ab paulus littera affero cum idem dies consto et ager ab senatus et vacatio dono sum atque etiam cum ad fluvius sagra crotoniatas locri maximus proelium devinco is ipse dies audio sum is pugna ludus olympia memoria prodeo sum saepe faunus voco exaudio saepe video forma deus quivis aut non hebeto aut impius deus praesens sum confiteor cogo


E quibus sol, cuius magnitudine multis partibus terra superatur, circum eam ipsam volvitur, isque oriens et occidens diem noctemque conficit et modo accedens tum autem recedens binas in singulis annis reversiones ab extremo contrarias facit, quarum in intervallo tum quasi tristitia quadam contrahit terram tum vicissim laetificat ut cum caelo hilarata videatur.

e qui sol qui magnitudo multus pars terra supero circum is ipse volvo eo orior et occaedes dies nox confacio et modo accedo tum autem recedo bini in singuli annus reversio ab exter contrarius facio qui in intervallum tum quasi tristitia quidam contraho terra tum vicissim laetifico ut cum caelum hilaro video


Quando enim me in hunc locum deduxit oratio, docebo meliora me didicisse de colendis diis inmortalibus iure pontificio et more maiorum capedunculis his, quas Numa nobis reliquit, de quibus in illa aureola oratiuncula dicit Laelius, quam rationibus Stoicorum. Si enim vos sequar, dic quid ei respondeam qui me sic roget: "Si di sunt * * , suntne etiam Nymphae deae? si Nymphae, Panisci etiam et Satyri; hi autem non sunt; ne Nymphae quidem igitur. at earum templa sunt publice vota et dedicata. ne ceteri quidem ergo di, quorum templa sunt dedicata. Age porro: Iovem et Neptunum deum numeras; ergo etiam Orcus frater eorum deus, et illi qui fluere apud inferos dicuntur, Acheron Cocytus Pyriphlegethon, tum Charon tum Cerberus di putandi.

quando enim ego in hic locus deduco oratio doceo bonus ego disco de colo diuus immortalis ius pontificius et mos magnus capedunculis hic qui numa nos relinquo de qui in ille aureolus oratiuncula dico laelius quam ratio stoicus si enim tu sequor dico quis is respondeo qui ego sic rogo si deus sum sum etiam nympha dea si nympha paniscus etiam et satyrus hic autem non sum ne nympha quidem igitur at is templum sum publicus veto et dedico ne ceterus quidem ergo deus qui templum sum dedico ago porro iuppiter et neptunus deus numero ergo etiam orcus frater is deus et ille qui fluo apud inferi dico acheron cocytus pyriphlegethon tum charon tum cerberus deus puto


patere igitur rationem meam cum tua ratione contendere.

pateo igitur ratio meus cum tuus ratio contendo


Quanto melius haec vulgus imperitorum, qui non membra solum hominis deo tribuant sed usum etiam membrorum; dant enim arcum sagittas hastam clipeum fuscinam fulmen, et si actiones quae sint deorum non vident, nihil agentem tamen deum non queunt cogitare. ipsi qui inridentur Aegyptii nullam beluam nisi ob aliquam utilitatem quam ex ea caperent consecraverunt; velut ibes maximam vim serpentium conficiunt, cum sint aves excelsae cruribus rigidis corneo proceroque rostro; avertunt pestem ab Aegypto, cum volucris anguis ex vastitate Libyae vento Africo invectas interficiunt atque consumunt, ex quo fit ut illae nec morsu vivae noceant nec odore mortuae. possum de ichneumonum utilitate de crocodilorum de faelium dicere, sed nolo esse longus. ita concludam, tamen beluas a barbaris propter beneficium consecratas, vestrorum deorum non modo beneficium nullum extare, sed ne factum quidem omnino.

quantus bonus hic vulgus imperitor qui non membrum solus homo deus tribuo sed usus etiam membrum do enim arcus sagitto hasta clipeus fuscina fulmen et si actio qui sum deus non video nihil ago tamen deus non queo cogito ipse qui irrideo aegyptius nullus belua nisi ob aliqui utilitas quam ex is capio consecro velut ibes maximus vis serpo confacio cum sum aveo excello crus rigidus corneus procerus rostrum averto pestis ab aegyptus cum volucris anguis ex vastitas libya venio africanus inveho interfacio atque consumo ex quo fio ut ille neque morsus vivus noceo neque odor morior possum de ichneumon utilitas de crocodilus de faelium dico sed nolo sum longus ita concludo tamen belua ab barbaris propter beneficium consecro vester deus non modo beneficium nullus extaris sed ne facio quidem omnino


Epicurus vero tuus (nam cum illo malo disserere quam tecum) quid dicit quod non modo philosophia dignum esset sed mediocri prudentia?

epicurus verus tuus nam cum ille malus dissero quam tu quis dico qui non modo philosophia dignus sum sed mediocris prudentia


Mater autem est a gerendis frugibus Ceres tamquam geres, casuque prima littera itidem immutata ut a Graecis; nam ab illis quoque *dhmh/thr quasi gh= mh/thr nominata est. Iam qui magna verteret Mavors, Minerva autem quae vel minueret vel minaretur. Cumque in omnibus rebus vim haberent maxumam prima et extrema, principem in sacrificando Ianum esse voluerunt, quod ab eundo nomen est ductum, ex quo transitiones perviae iani foresque in liminibus profanarum aedium ianuae nominantur. Nam Vestae nomen a Graecis (ea est enim quae ab illis *(esti/a dicitur); vis autem eius ad aras et focos pertinet, itaque in ea dea, quod est rerum custos intumarum, omnis et precatio et sacrificatio extrema est.

mater autem sum ab gero frugis cero tamquam gero cado primus littera itidem immuto ut ab graecum nam ab ille quoque dhmh thr quasi gh mh thr nomino sum iam qui magnus verto mavors minerva autem qui vel minuo vel mino cos in omnis res vis habeo magnus primus et exter princeps in sacrifico janus sum volo qui ab eo nomen sum duco ex quo transitio pervius iani sum in limen profanaris aedes janua nomino nam vesta nomen ab graecum is sum enim qui ab ille esti ab dico volo autem is ad ara et focus pertineo itaque in is dea qui sum res custos intumaris omnis et precatio et sacrificatio exter sum


Atqui mihi quoque videor inquam venisse, ut dicis, oportune. tres enim trium disciplinarum principes convenistis. M. enim Piso si adesset, nullius philosophiae, earum quidem quae in honore sunt, vacaret locus.

atqui ego quoque video inquam venio ut dico oportune tres enim tres disciplinaris princeps convenio m enim piso si adsum nullus philosophia is quidem qui in honor sum vaco locus


absurdum igitur est dicere, cum homines bestiaeque hoc calore teneantur et propterea moveantur ac sentiant, mundum esse sine sensu, qui integro et libero et puro eodemque acerrimo et mobilissimo ardore teneatur, praesertim cum is ardor qui est mundi non agitatus ab alio neque externo pulsu sed per se ipse ac sua sponte moveatur; nam quid potest esse mundo valentius, quod pellat atque moveat calorem eum quo ille teneatur.

absurdus igitur sum dico cum homo bestia hic calor teneo et propterea moveo atque sentio mundus sum sine sentio qui integer et liber et purus idem acer et mobilis ardor teneo praesertim cum is ardor qui sum mundus non agito ab alius neque externus pello sed per sui ipse atque suus sponte moveo nam quis possum sum mundus valeo qui pello atque moveo calor is quo ille teneo


Terra vero feta frugibus et vario leguminum genere, quae cum maxuma largitate fundit, ea ferarumne an hominum causa gignere videtur? quid de vitibus olivetisque dicam, quarum uberrumi laetissumique fructus nihil omnino ad bestias pertinent; neque enim serendi neque colendi nec tempestive demetendi percipiendique fructus neque condendi ac reponendi ulla pecudum scientia est, earumque omnium rerum hominum est et usus et cura.

terra verus fetus frugis et vario legumen genus qui cum magnus largitas fundo is fera an homo causa gigno video quis de vitis olivetum dico qui uberrumi laetus fructus nihil omnino ad bestia pertineo neque enim sero neque colo neque tempestivus demeto percipio fructus neque condo atque repono ullus pecus scientia sum is omnis res homo sum et utor et cura


sed non id quaeritur, sintne aliqui qui deos esse putent: di utrum sint necne sint quaeritur. Nam reliquae causae quas Cleanthes adfert, quarum una est de commodorum quae capimus copia, altera de temporum ordine caelique constantia, tum tractabuntur a nobis, cum disputabimus de providentia deorum, de qua plurima a te Balbe dicta sunt;

sed non is quaero sum aliqui qui deus sum puto deus utrum sum necne sum quaero nam reliquus causa qui cleanthes affero qui unus sum de commodus qui capio copia alter de tempus ordo caelum constantia tum tracto ab nos cum disputo de provideo deus de qui multus ab tu balbus dictum sum


"Nihil habet" inquit "negotii". Profecto Epicurus quasi pueri delicati nihil cessatione melius existimat. at ipsi tamen pueri etiam cum cessant exercitatione aliqua ludicra delectantur: deum sic feriatum volumus cessatione torpere, ut, si se commoverit, vereamur ne beatus esse non possit? haec oratio non modo deos spoliat motu et actione divina, sed etiam homines inertis efficit, si quidem agens aliquid ne deus quidem esse beatus potest.

nihil habeo inquam negotium profecto epicurus quasi puer delicatus nihil cessatio bonus existimo at ipse tamen puer etiam cum cesso exercitatio aliqui ludicrum delecto deus sic ferior volo cessatio torpeo ut si sui commoveo vereor ne beatus sum non possum hic oratio non modo deus spolio motus et actio divino sed etiam homo iners efficio si quidem ago aliquis ne deus quidem sum beatus possum


Medea modo et Atreus commemorabatur a nobis, heroicae personae inita subductaque ratione nefaria scelera meditantes.

medea modo et atreus commemoro ab nos heroicus persona ineo subduco ratio nefarius scelus meditor


deorum enim natura quaeritur. sint sane ex atomis; non igitur aeterni. †quia enim ex atomis, id natum aliquandost; si natum, nulli dei ante quam nati; et si ortus est deorum, interitus sit necesse est, ut tu paulo ante de Platonis mundo disputabas. ubi igitur illud vestrum beatum et aeternum, quibus duobus verbis significatis deum? Quod cum efficere vultis, in dumeta conrepitis. ita enim dicebas, non corpus esse in deo sed quasi corpus, nec sanguinem sed tamquam sanguinem.

deus enim natura quaero sum sanus ex atomus non igitur aeternus quia enim ex atomus is natus aliqua si natus nullus deus ante quam nascor et si ortus sum deus intereo sum necesse sum ut tu paulus ante de plato mundus disputo ubi igitur ille vester beatus et aeternus qui duo verbum significo deus qui cum efficio volo in dumetum conrepo ita enim dico non corpus sum in deus sed quasi corpus neque sanguis sed tamquam sanguis


Sunt enim philosophi et fuerunt qui omnino nullam habere censerent rerum humanarum procurationem deos. quorum si vera sententia est, quae potest esse pietas quae sanctitas quae religio? haec enim omnia pure atque caste tribuenda deorum numini ita sunt, si animadvertuntur ab is et si est aliquid a deis inmortalibus hominum generi tributum; sin autem dei neque possunt nos iuvare nec volunt nec omnino curant nec quid agamus animadvertunt nec est quod ab is ad hominum vitam permanare possit, quid est quod ullos deis inmortalibus cultus honores preces adhibeamus? in specie autem fictae simulationis sicut reliquae virtutes item pietas inesse non potest; cum qua simul sanctitatem et religionem tolli necesse est, quibus sublatis perturbatio vitae sequitur et magna confusio;

sum enim philosophus et sum qui omnino nullus habeo censeo res humanus procuratio deus qui si verus sententia sum qui possum sum pietas qui sanctitas qui religio hic enim omnis purus atque castus tribuo deus numen ita sum si animadverto ab is et si sum aliquis ab deus immortalis homo gener tribuo sin autem deus neque possum nos iuvaris neque volo neque omnino curo neque quis ago animadverto neque sum qui ab is ad homo vita permanaris possum quis sum qui ullus deus immortalis cultus honor prex adhibeo in species autem fingo simulatio sicut reliquus virtus item pietas insum non possum cum qui simul sanctitas et religio tollo necesse sum qui tollo perturbatio vita sequor et magnus confusio


Egone inquit ille, miror Antiochum hominem in primis acutum non vidisse interesse plurimum inter Stoicos, qui honesta a commodis non nomine sed genere toto diiungerent, et Peripateticos, qui honesta commiscerent cum commodis, ut ea inter se magnitudine et quasi gradibus non genere differrent. haec enim est non verborum parva sed rerum permagna dissensio. verum hoc alias; nunc quod coepimus, si videtur.

ego inquam ille miro antiochus homo in primus acutus non video intersum multus inter stoicus qui honestus ab commodus non nomen sed genus totus diiungerent et peripatetici qui honestus commisceo cum commodus ut is inter sui magnitudo et quasi gradus non genus differo hic enim sum non verbum parvus sed res permagnus dissensio verus hic alius nunc qui coepio si video


nonne mavis illud credere, quod probari potest, animos praeclarorum hominum, quales isti Tyndaridae fuerunt, divinos esse et aeternos, quam eos qui semel cremati essent equitare et in acie pugnare potuisse; aut si hoc fieri potuisse dicis, doceas oportet quo modo, nec fabellas aniles proferas.”

nonne malo ille credo qui probaris possum animus praeclarus homo qualis iste tyndarides sum divinus sum et aeternus quam is qui semel cremo sum equitaris et in acies pugno possum aut si hic fio possum dico doceo oportet quo modo neque fabella anilis profero


Tum ut me Cotta vidit Peroportune inquit venis; oritur enim mihi magna de re altercatio cum Velleio, cui pro tuo studio non est alienum te interesse.

tum ut ego cotta video peroportune inquam venio orior enim ego magnus de res altercatio cum velleius qui pro tuus studium non sum alienus tu intersum


Et ille Quadripertita inquit fuit divisio tua, primum ut velles docere deos esse, deinde quales essent, tum ab is mundum regi, postremo consulere eos rebus humanis. haec, si recte memini, partitio fuit.

et ille quadripertita inquam sum divisio tuus primus ut volo doceo deus sum deinde qualis sum tum ab is mundus rex postremo consulo is res humanus hic si rectus memini partitio sum


Mihi quidem etiam Democritus vir magnus in primis, cuius fontibus Epicurus hortulos suos inrigavit, nutare videtur in natura deorum. tum enim censet imagines divinitate praeditas inesse in universitate rerum, tum principia mentis quae sunt in eodem universo deos esse dicit, tum animantes imagines quae vel prodesse nobis solent vel nocere, tum ingentes quasdam imagines tantasque ut universum mundum conplectantur extrinsecus. quae quidem omnia sunt patria Democriti quam Democrito digniora; quis enim istas imagines conprehendere animo potest, quis admirari, quis aut cultu aut religione dignas iudicare?

ego quidem etiam democritus vir magnus in primus qui fons epicurus hortulus suus inrigo nutaris video in natura deus tum enim censeo imago divinitas praeditus insum in universitas res tum principia mens qui sum in idem universus deus sum dico tum animo imago qui vel prosum nos soleo vel noceo tum ingens quidam imago tantus ut universus mundus conplecto extrinsecus qui quidem omnis sum patria democritus quam democritus dignus quis enim iste imago comprehendo animus possum quis admiraris quis aut cultus aut religio digno iudicaris


Habes Balbe quid Cotta quid pontifex sentiat; fac nunc ego intellegam tu quid sentias; a te enim philosopho rationem accipere debeo religionis, maioribus autem nostris etiam nulla ratione reddita credere.'

habeo balbus quis cotta quis pontifex sentio facio nunc ego intellego tu quis sentio ab tu enim philosophus ratio accipio debeo religio magnus autem noster etiam nullus ratio reddo credo


C. Flaminium Coelius religione neglecta cecidisse apud Transumenum scribit cum magno rei publicae vulnere. quorum exitio intellegi potest eorum imperiis rem publicam amplificatam qui religionibus paruissent. et si conferre volumus nostra cum externis, ceteris rebus aut pares aut etiam inferiores reperiemur, religione id est cultu deorum multo superiores.

que flaminius caelius religio neglego cado apud transumenum scribo cum magnus res publicus vulnus qui exitium intellego possum is imperium res publicus amplifico qui religio pareo et si confero volo noster cum externus ceterus res aut par aut etiam inferus reperio religio is sum cultus deus multus superus


sed non omnia Balbe quae cursus certos et constantis habent ea deo potius tribuenda sunt quam naturae. quid Chalcidico Euripo in motu identidem reciprocando putas fieri posse constantius, quid freto Siciliensi, quid Oceani fervore illis in locis, "Europam Libyamque rapax ubi dividit unda"? quid aestus maritimi vel Hispanienses vel Brittannici eorumque certis temporibus vel accessus vel recessus sine deo fieri nonne possunt? vide quaeso, si omnis motus omniaque quae certis temporibus ordinem suum conservant divina dicimus, ne tertianas quoque febres et quartanas divinas esse dicendum sit, quarum reversione et motu quid potest esse constantius. sed omnium talium rerum ratio reddenda est;

sed non omnis balbus qui curro certus et consto habeo is deus potis tribuo sum quam natura quis chalcidicus euripus in motus identidem reciproco puto fio possum consto quis fretus siciliensis quis oceanus fervor ille in locus europa libya rapax ubi divido unda quis aestus maritimus vel hispaniensis vel brittannici is certus tempus vel accedo vel recedo sine deus fio nonne possum video quaeso si omnis moueo omne qui certus tempus ordo suus conservo divino dico ne tertiana quoque febris et quartana divino sum dico sum qui reversio et motus quis possum sum consto sed omnis talis res ratio reddo sum


"At etiam de sanctitate de pietate adversus deos libros scripsit Epicurus." At quo modo in his loquitur: ut Ti. Coruncanium aut P. Scaevolam pontifices maximos te audire dicas, non eum qui sustulerit omnem funditus religionem nec manibus ut Xerses sed rationibus deorum inmortalium templa et aras everterit. quid est enim cur deos ab hominibus colendos dicas, cum dei non modo homines non colant sed omnino nihil curent nihil agant?

at etiam de sanctitas de pietas adverro deus liber scribo epicurus at quo modo in hic loquor ut tiberius coruncanius aut p scaevola pontifex magnus tu audio dico non is qui tollo omnis fundus religio neque manus ut xerses sed ratio deus immortalis templum et ara everto quis sum enim cur deus ab homo colo dico cum deus non modo homo non colo sed omnino nihil curo nihil ago


Natura est igitur quae contineat mundum omnem eumque tueatur, et ea quidem non sine sensu atque ratione. Omnem enim naturam necesse est, quae non solitaria sit neque simplex sed cum alio iuncta atque conexa, habere aliquem in se principatum, ut in homine mentem, in belua quiddam simile mentis unde oriantur rerum adpetitus; in arborum autem et earum rerum quae gignuntur e terra radicibus inesse principatus putatur. principatum autem id dico quod Graeci h(gemoniko\n vocant, quo nihil in quoque genere nec potest nec debet esse praestantius. ita necesse est illud etiam in quo sit totius naturae principatus esse omnium optumum omniumque rerum potestate dominatuque dignissimum.

natura sum igitur qui contineo mundus omnis is tueor et is quidem non sine sentio atque ratio omnis enim natura necesse sum qui non solitarius sum neque simplex sed cum alius iungo atque conecto habeo aliquis in sui principatus ut in homo mens in belua quidam similis mens unde orior res appetitus in arbor autem et is res qui gigno e terra radix insum principatus puto principatus autem is dico qui graecum h gemoniko n voco quo nihil in quoque genus neque possum neque debeo sum praesto ita necesse sum ille etiam in quo sum totus natura principatus sum omnis bonus omne res potestas dominor dignus


Nam superstitione, quod gloriari soletis, facile est liberare, cum sustuleris omnem vim deorum. Nisi forte Diagoram aut Theodorum, qui omnino deos esse negabant, censes superstitiosos esse potuisse; ego ne Protagoram quidem, cui neutrum licuerit, nec esse deos nec non esse. horum enim sententiae omnium non modo superstitionem tollunt, in qua inest timor inanis deorum, sed etiam religionem, quae deorum cultu pio continetur.

nam superstitio qui glorior solo facilis sum liberaris cum tollo omnis vis deus nisus fors diagoras aut theodorus qui omnino deus sum nego censeo superstitiosus sum possum ego ne protagoras quidem qui neuter liceo neque sum deus neque non sum hic enim sententia omnis non modo superstitio tollo in qui insum timor inanis deus sed etiam religio qui deus cultus pius contineo


hominum igitur causa eas rerum copias comparatas fatendum est. nisi forte tanta ubertas varietasque pomorum eorumque iucundus non gustatus solum sed odoratus etiam et aspectus dubitationem adfert quin hominibus solis ea natura donaverit. Tantumque abest ut haec bestiarum etiam causa parata sint, ut ipsas bestias hominum gratia generatas esse videamus. quid enim oves aliud adferunt nisi ut earum villis confectis atque contextis homines vestiantur; quae quidem neque ali neque sustentari neque ullum fructum edere ex se sine cultu hominum et curatione potuissent. canum vero tam fida custodia tamque amans dominorum adulatio tantumque odium in externos et tam incredibilis ad investigandum sagacitas narium tanta alacritas in venando quid significat aliud nisi se ad hominum commoditates esse generatos.

homo igitur causa is res copia comparo fateor sum nisi fors tantus ubertas varietasque pomum is iucundus non gusto solus sed odoro etiam et aspicio dubitatio affero quin homo sol is natura dono tantus absum ut hic bestia etiam causa paro sum ut ipse bestia homo gratia genero sum video quis enim ovo alius affero nisi ut is villa conficio atque contexo homo vestio qui quidem neque al neque sustentaris neque ullus fructus edo ex sui sine cultus homo et curatio possum canis verus tam fidus custodia tam amo dominus adulatio tantus odium in externus et tam incredibilis ad investigo sagacitas nares tantus alacritas in venor quis significo alius nisi sui ad homo commoditas sum genero


Quibus rebus expositis satis docuisse videor hominis natura quanto omnis anteiret animantes. ex quo debet intellegi nec figuram situmque membrorum nec ingenii mentisque vim talem effici potuisse fortuna.

qui res expono satis doceo video homo natura quantus omnis anteeo animo ex quo debeo intellego neque figura sino membrum neque ingenium mentior vis talis efficio possum fortuna


quid enim mereas, ut Epicureus esse desinas? "Nihil equidem" inquis "ut rationem vitae beatae veritatemque deseram". Ista igitur est veritas? nam de vita beata nihil repugno, quam tu ne in deo quidem esse censes nisi plane otio langueat. sed ubi est veritas? in mundis credo innumerabilibus omnibus minimis temporum punctis aliis nascentibus aliis cadentibus; an in individuis corpusculis tam praeclara opera nulla moderante natura nulla ratione fingentibus? Sed oblitus liberalitatis meae, qua tecum paulo ante uti coeperam, plura complector. Concedam igitur ex individuis constare omnia; quid ad rem?

quis enim mereo ut epicureus sum desino nihil equidem inquam ut ratio vita beatus veritas desero iste igitur sum vereor nam de vito beatus nihil repugno quam tu ne in deus quidem sum censeo nisi planus otium langueo sed ubi sum vereor in mundus credo innumerabilis omnis paruus tempus pungo alius nasco alius cado an in individuus corpusculis tam praeclarus opus nullus modero natura nullus ratio fingo sed obliuiscor liberalitas meus qui tu paulus ante uti coepio multus complector concedo igitur ex individuus constaris omnis quis ad res


An Atti Navi lituus ille, quo ad investigandum suem regiones vineae terminavit, contemnendus est? crederem, nisi eius augurio rex Hostilius maxima bella gessisset. Sed neglegentia nobilitatis augurii disciplina omissa veritas auspiciorum spreta est, species tantum retenta; itaque maximae rei publicae partes, in is bella quibus rei publicae salus continetur, nullis auspiciis administrantur, nulla peremnia servantur, nulla ex acuminibus, nulli viri vocantur ex quo in procinctu testamenta perierunt; tum enim bella gerere nostri duces incipiunt, cum auspicia posuerunt.

an attius navius lituus ille quo ad investigo sus regio vinea termino contemno sum credo nisi is augurium rex hostilis maximus bellum gero sed neglegentia nobilitas augurium disciplina omitto vereor auspicium sperno sum species tantus retineo itaque magnus res publicus pars in is bellum qui res publicus salus contineo nullus auspicium administro nullus peremne servo nullus ex acumen nullus vir voco ex quo in procingo testamentum pereo tum enim bellum gero noster dux incipio cum auspicium pono


iam vero immanes et feras beluas nanciscimur venando, ut et vescamur is et exerceamur in venando ad similitudinem bellicae disciplinae et utamur domitis et condocefactis, ut elephantis, multaque ex earum corporibus remedia morbis et vulneribus eligamus, sicut ex quibusdam stirpibus et herbis, quarum utilitates longinqui temporis usu et periclitatione percepimus. Totam licet animis tamquam oculis lustrare terram mariaque omnia: cernes iam spatia frugifera atque inmensa camporum vestitusque densissimos montium, pecudum pastus, tum incredibili cursus maritimos celeritate.

iam verus immanis et ferus belua nanciscor venor ut et vesco is et exerceo in venor ad similitudo bellicus disciplina et uto domo et condocefacio ut elephantus multo ex is corpus remedio morbus et vulnus eligo sicut ex quidam stirps et herba qui utilitas longinquus tempus usus et periclitatio percipio totus licet animus tamquam oculus lustraris terra mare omnis cerno iam spatior frugifer atque immensus campus vestio densus mons pecus pasco tum incredibilis curro maritimus celeritas


Iam vero animum ipsum mentemque hominis rationem consilium prudentiam qui non divina cura perfecta esse perspicit, is his ipsis rebus mihi videtur carere. De quo dum disputarem tuam mihi dari vellem Cotta eloquentiam. quo enim tu illa modo diceres, quanta primum intellegentia deinde consequentium rerum cum primis coniunctio et conprehensio esset in nobis; ex quo videlicet iudicamus quid ex quibusque rebus efficiatur, idque ratione concludimus, singulasque res definimus circumscripteque conplectimur; ex quo scientia intellegitur quam vim habeat qualisque sit, qua ne in deo quidem est res ulla praestantior. quanta vero illa sunt, quae vos Academici infirmatis et tollitis, quod et sensibus et animo ea quae extra sunt percipimus atque conprendimus;

iam verus animus ipse mens homo ratio consilium prudentia qui non divino cura perficio sum perspicio is hic ipse res ego video careo de quo dum disputaris tuus ego do volo cotta eloquentia quo enim tu ille modo dico quantus primus intellego deinde consequor res cum primus conjunctio et comprehensio sum in nos ex quo videlicet judico quis ex quisque res efficio is ratio concludo singulus res definio circumscribo conplecto ex quo scientia intellego quam vis habeo qualis sum qui ne in deus quidem sum res ullus praesto quantus verus ille sum qui tu academicus infirmo et tollo qui et sensus et animus is qui extra sum percipio atque comprehendo


hoc dicere turpius est quam illud quod vult non posse defendere. Idem facit contra dialecticos; a quibus cum traditum sit in omnibus diiunctionibus, in quibus "aut etiam aut non" poneretur, alterum utrum esse verum, pertimuit ne, si concessum esset huius modi aliquid "aut vivet cras aut non vivet Epicurus", alterutrum fieret necessarium: totum hoc "aut etiam aut non" negavit esse necessarium; quo quid dici potuit obtusius? Urguebat Arcesilas Zenonem, cum ipse falsa omnia diceret quae sensibus viderentur, Zenon autem non nulla visa esse falsa non omnia; timuit Epicurus ne, si unum visum esset falsum, nullum esset verum: omnes sensus veri nuntios dixit esse. Nihil horum nisi †valde; graviorem enim plagam accipiebat ut leviorem repelleret.

hic dico turpis sum quam ille qui volo non possum defendo idem facio contra dialecticus ab qui cum trado sum in omnis diiunctio in qui aut etiam aut non pono alter utrum sum verus pertimesco ne si concedo sum hic modus aliquis aut vivo creo aut non vivo epicurus alteruter fio necessarius totus hic aut etiam aut non nego sum necessarius quo quis dico possum obtundo urgeo arcesilas zeno cum ipse fallo omnis dico qui sensus video zeno autem non nullus video sum fallo non omnis timeo epicurus ne si unus video sum falsus nullus sum verus omnis sensus verus nuntius dico sum nihil hic nisi validus gravis enim plaga accipio ut levis repello


Empedocles autem multa alia peccans in deorum opinione turpissume labitur. quattuor enim naturas, ex quibus omnia constare censet, divinas esse vult; quas et nasci et extingui perspicuum est et sensu omni carere. Nec vero Protagoras, qui sese negat omnino de deis habere quod liqueat, sint non sint qualesve sint, quicquam videtur de natura deorum suspicari. Quid Democritus, qui tum imagines eorumque circumitus in deorum numero refert, tum illam naturam quae imagines fundat ac mittat, tum sententiam intellegentiamque nostram, nonne in maximo errore versatur? cum idem omnino, quia nihil semper suo statu maneat, neget esse quicquam sempiternum, nonne deum omnino ita tollit, ut nullam opinionem eius reliquam faciat? Quid aer, quo Diogenes Apolloniates utitur deo, quem sensum habere potest aut quam formam dei?

empedocles autem multus alius pecco in deus opinio turpis labor quattuor enim natura ex qui omnis constaris censeo divino sum volo qui et nascor et extingui perspicuus sum et sentio omnis careo neque verus protagoras qui sui nego omnino de deus habeo qui liqueo sum non sum qualis sum quisquam video de natura deus suspicaris quis democritus qui tum imago is circumeo in deus numerus refero tum ille natura qui imago fundo atque mitto tum sententia intellegentia noster nonne in maximus error verso cum idem omnino quia nihil semper suus status maneo nego sum quisquam sempiternus nonne deus omnino ita tollo ut nullus opinio is reliquus facio quis aer quo diogenes apolloniates uto deus qui sensus habeo possum aut quam forma deus


quod igitur fundamentum huius quaestionis est, id praeclare iactum videtis. cum enim non instituto aliquo aut more aut lege sit opinio constituta maneatque ad unum omnium firma consensio, intellegi necesse est esse deos, quoniam insitas eorum vel potius innatas cognitiones habemus; de quo autem omnium natura consentit, id verum esse necesse est; esse igitur deos confitendum est. Quod quoniam fere constat inter omnis non philosophos solum sed etiam indoctos, fatemur constare illud etiam, hanc nos habere sive anticipationem, ut ante dixi, sive praenotionem deorum (sunt enim rebus novis nova ponenda nomina, ut Epicurus ipse pro/lhyin appellavit,

qui igitur fundamentum hic quaestio sum is praeclaris jacio video cum enim non instituo aliquis aut mos aut lex sum opinio constituo maneo ad unus omnis firmo consensio intellego necesse sum sum deus quoniam inquiro is vel potis innato cognitio habeo de quo autem omnis natura consentio is verus sum necesse sum sum igitur deus confiteor sum qui quoniam fere consto inter omnis non philosophus solus sed etiam indoctus fateor constaris ille etiam hic nos habeo sive anticipatio ut ante dico sive praenotio deus sum enim res novus novo pono nomen ut epicurus ipse pro lhyin appello


Invita in hoc loco versatur oratio, videtur enim auctoritatem adferre peccandi; recte videretur, nisi et virtutis et vitiorum sine ulla divina ratione grave ipsius conscientiae pondus esset, qua sublata iacent omnia. ut enim nec domus nec res publica ratione quadam et disciplina dissignata videatur, si in ea nec recte factis praemia extent ulla nec supplicia peccatis, sic mundi divina in homines moderatio profecto nulla est, si in ea discrimen nullum est bonorum et malorum.

invito in hic locus verso oratio video enim auctoritas affero pecco rectus video nisi et virtus et vitium sine ullus divino ratio gravis ipse conscientia pondus sum qui tollo iaceo omnis ut enim neque domus neque res publicus ratio quidam et disciplina dissigno video si in is neque rectus facio praemium exsto ullus neque supplicium peccatum sic mundus divino in homo moderatio profecto nullus sum si in is discrimen nullus sum bonus et malus


Dico igitur providentia deorum mundum et omnes mundi partes et initio constitutas esse et omni tempore administrari. Eamque disputationem tris in partes nostri fere dividunt. quarum prima pars est quae ducitur ab ea ratione quae docet esse deos; quo concesso confitendum est eorum consilio mundum administrari. secunda est autem quae docet omnes res subiectas esse naturae sentienti ab eaque omnia pulcherrume geri; quo constituto sequitur ab animantibus principiis eam esse generatam. tertius est locus qui ducitur ex admiratione rerum caelestium atque terrestrium.

dico igitur provideo deus mundus et omnis mundus pars et initium constituo sum et omnis tempus administraris eo disputatio tres in pars noster fere divido qui primus pars sum qui duco ab is ratio qui doceo sum deus quo concedo confiteor sum is consilium mundus administraris secundus sum autem qui doceo omnis res subjecto sum natura sentio ab is omnis pulcherrume gero quo constituo sequor ab animo principia is sum genero tertius sum locus qui duco ex admiratio res caelestis atque terrestris


Innumerabilia sunt ex quibus effici cogique possit nihil esse quod sensum habeat quin id intereat; etenim ea ipsa quae sentiuntur, ut frigus ut calor ut voluptas ut dolor ut cetera, cum amplificata sunt interimunt; nec ullum animal est sine sensu; nullum igitur animal aeternum est. Etenim aut simplex est natura animantis, ut vel terrena sit vel ignea vel animalis vel umida, quod quale sit ne intellegi quidem potest, aut concretum ex pluribus naturis, quarum suum quaeque locum habeat quo naturae vi feratur, alia infimum alia summum alia medium. haec ad quoddam tempus cohaerere possunt, semper autem nullo modo possunt; necesse est enim in suum quaeque locum natura rapiatur. nullum igitur animal est sempiternum.

innumerabilis sum ex qui efficio cogo possum nihil sum qui sensus habeo quin is intereo etenim is ipse qui sentio ut frigus ut calor ut voluptas ut dolor ut ceterus cum amplifico sum interimo neque ullus animal sum sine sentio nullus igitur animal aeternus sum etenim aut simplex sum natura animo ut vel terrenus sum vel igneus vel animal vel umidus qui qualis sum ne intellego quidem possum aut concretum ex multus natura qui suus quisque locus habeo quo natura vis fero alius infimus alius superus alius medius hic ad quidam tempus cohaereo possum semper autem nullus modo possum necesse sum enim in suus quisque locus natura rapio nullus igitur animal sum sempiternus


Iam de Platonis inconstantia longum est dicere, qui in Timaeo patrem huius mundi nominari neget posse, in Legum autem libris quid sit omnino deus anquiri oportere non censeat. quod vero sine corpore ullo deum vult esse (ut Graeci dicunt a)sw/maton), id quale esse possit intellegi non potest: careat enim sensu necesse est, careat etiam prudentia, careat voluptate; quae omnia una cum deorum notione conprehendimus. idem et in Timaeo dicit et in Legibus et mundum deum esse et caelum et astra et terram et animos et eos quos maiorum institutis accepimus. quae et per se sunt falsa perspicue et inter se vehementer repugnantia.

iam de plato inconstantia longus sum dico qui in timaeus pater hic mundus nominaris nego possum in lex autem liber quis sum omnino deus anquiro oportet non censeo qui verus sine corpus ullus deus volo sum ut graecum dico ab sw maton is qualis sum possum intellego non possum careo enim sentio necesse sum careo etiam prudentia careo voluptas qui omnis unus cum deus notio comprehendo idem et in timaeus dico et in lex et mundus deus sum et caelum et astrum et terra et animus et is qui magnus institus accipio qui et per sui sum fallo perspicuus et inter sui vehemens repugno


quo quid absurdius quam aut res sordidas atque deformis deorum honore adficere aut homines iam morte deletos reponere in deos, quorum omnis cultus esset futurus in luctu.

quo quis absurdus quam aut res sordidus atque deformis deus honor afficio aut homo iam mors deleo repono in deus qui omnis cultus sum sum in luctus


Atque haec cum uberius disputantur et fusius, ut mihi est in animo facere, facilius effugiunt Academicorum calumniam; cum autem, ut Zeno solebat, brevius angustiusque concluduntur, tum apertiora sunt ad reprendendum. nam ut profluens amnis aut vix aut nullo modo, conclusa autem aqua facile conrumpitur, sic orationis flumine reprensoris convicia diluuntur, angustia autem conclusae rationis non facile se ipsa tutatur. Haec enim quae dilatantur a nobis Zeno sic premebat:

atque hic cum uber disputo et fundo ut ego sum in animus facio facilis effugio academicus calumnia cum autem ut zeno soleo brevis angustus concludo tum aperio sum ad reprehendo nam ut profluo amnis aut vix aut nullus modo concludo autem aqua facilis conrumpo sic oratio flumen reprensor convicior diluo angustio autem concludo ratio non facilis sui ipse tuto hic enim qui dilato ab nos zeno sic premo


et haec quidem in primo libro de natura deorum; in secundo autem volt Orphei Musaei Hesiodi Homerique fabellas accommodare ad ea quae ipse primo libro de deis inmortalibus dixerit, ut etiam veterrimi poetae, qui haec ne suspicati quidem sint, Stoici fuisse videantur. Quem Diogenes Babylonius consequens in eo libro qui inscribitur de Minerva partum Iovis ortumque virginis ad physiologiam traducens deiungit a fabula.

et hic quidem in primus liber de natura deus in secundus autem volo orpheus musaeus hesiodus homerus fabella accommodaris ad is qui ipse primus liber de deus immortalis dico ut etiam vetus poeta qui hic ne suspicor quidem sum stoicus sum video qui diogenes babylonius consequor in is liber qui inscribo de minerva pario iuppiter orior virgo ad physiologia traduco dejungo ab fabula


illi autem pulcherruma forma praediti purissimaque in regione caeli collocati ita feruntur moderanturque cursus, ut ad omnia conservanda et tuenda consensisse videantur.

ille autem pulcher forma praeditus purus in regio caelum colloco ita fero modero curro ut ad omnis conservo et tueor consentio video


Sunt autem stellae natura flammeae; quocirca terrae maris aquarumque reliquarum vaporibus aluntur is qui a sole ex agris tepefactis et ex aquis excitantur; quibus altae renovataeque stellae atque omnis aether effundunt eadem et rursum trahunt indidem, nihil ut fere intereat aut admodum paululum, quod astrorum ignis et aetheris flamma consumat. ex quo eventurum nostri putant id de quo Panaetium addubitare dicebant, ut ad extremum omnis mundus ignesceret, cum umore consumpto neque terra ali posset nec remearet aer, cuius ortus aqua omni exhausta esse non posset: ita relinqui nihil praeter ignem, a quo rursum animante ac deo renovatio mundi fieret atque idem ornatus oreretur.

sum autem stella natura flammeus quocirca terra mare aqua reliquus vapor alo is qui ab sol ex ager tepefacio et ex aqua excito qui alo renovo stella atque omnis aether effundo idem et rursum traho indidem nihil ut fere intereo aut admodum paululum qui astrum ignis et aether flamma consumo ex quo evenio noster puto is de quo panaetius addubitaris dico ut ad exter omnis mundus ignesco cum umor consumo neque terra al possum neque remeo aer qui ortus aqua omnis exhaurio sum non possum ita relinquo nihil praeter ignis ab quo rursum animo atque deus renovatio mundus fio atque idem orno orior


Sed clamare non desinitis retinendum hoc esse, deus ut beatus inmortalisque sit. quid autem obstat quo minus sit beatus si non sit bipes, aut ista sive beatitas sive beatitudo dicendast (utrumque omnino durum, sed usu mollienda nobis verba sunt)—verum ea quaecumque est cur aut in solem illum aut in hunc mundum aut in aliquam mentem aeternam figura membrisque corporis vacuam cadere non potest?

sed clamo non desino retineo hic sum deus ut beatus immortalis sum quis autem obsto quo paruus sum beatus si non sum bipes aut iste sive beatitas sive beatitudo dico uterque omnino durus sed usus mollio nos verbum sum verus is quicumque sum cur aut in sol ille aut in hic mundus aut in aliqui mens aeternus figuro membrum corpus vacuus cado non possum


Dedit autem eadem natura beluis et sensum et appetitum, ut altero conatum haberent ad naturales pastus capessendos, altero secernerent pestifera a salutaribus. Iam vero alia animalia gradiendo alia serpendo ad pastum accedunt, alia volando alia nando, cibumque partim oris hiatu et dentibus ipsis capessunt, partim unguium tenacitate arripiunt partim aduncitate rostrorum, alia sugunt alia carpunt alia vorant alia mandunt. atque etiam aliorum east humilitas ut cibum terrestrem rostris facile contingant, quae autem altiora sunt, ut anseres ut cygni ut grues ut camelli, adiuvantur proceritate collorum;

do autem idem natura belua et sensus et appeto ut alter conor habeo ad natural pasco capesso alter secerno pestifer ab salutaris iam verus alius animal gradior alius serpo ad pasco accedo alius volo alius no cibus pars ora hiatus et dens ipse capesso pars unguis tenacitas arripio pars aduncitas rostrum alius sugo alius carpo alius voro alius mando atque etiam alius is humilitas ut cibus terrestris rostrum facilis contingo qui autem alo sum ut anser ut cycnus ut gruo ut camelli adjuvo proceritas collus


Diana dicta quia noctu quasi diem efficeret. adhibetur autem ad partus, quod i maturescunt aut septem non numquam aut ut plerumque novem lunae cursibus, qui quia mensa spatia conficiunt menses nominantur; concinneque ut multa Timaeus, qui cum in historia dixisset qua nocte natus Alexander esset eadem Dianae Ephesiae templum deflagravisse, adiunxit minime id esse mirandum, quod Diana quom in partu Olympiadis adesse voluisset afuisset domo. Quae autem dea ad res omnes veniret Venerem nostri nominaverunt, atque ex ea potius venustas quam Venus ex venustate.

diana dictum quia nox quasi dies efficio adhibeo autem ad pario qui eo maturesco aut septem non numquam aut ut plerusque novo luna cursus qui quia mensa spatior confacio mensis nomino concinnus ut multus timaeus qui cum in historia dico qui nox nascor alexander sum idem diana ephesius templum deflagro adjungo paruus is sum miror qui diana cum in partus olympias adsum volo asum domus qui autem dea ad res omnis venio venus noster nomino atque ex is potis venustus quam venus ex venustas


Suscepit autem vita hominum consuetudoque communis ut beneficiis excellentis viros in caelum fama ac voluntate tollerent. hinc Hercules hinc Castor et Pollux hinc Aesculapius hinc Liber etiam (hunc dico Liberum Semela natum, non eum quem nostri maiores auguste sancteque Liberum cum Cerere et Libera consecraverunt, quod quale sit ex mysteriis intellegi potest; sed quod ex nobis natos liberos appellamus, idcirco Cerere nati nominati sunt Liber et Libera, quod in Libera servant, in Libero non item)—hinc etiam Romulum, quem quidam eundem esse Quirinum putant. quorum cum remanerent animi atque aeternitate fruerentur, rite di sunt habiti, cum et optimi essent et aeterni.

suscipio autem vito homo consuetudo communis ut beneficium excello vir in caelum fama atque voluntas tollo hinc herculis hinc castor et pollux hinc aesculapius hinc liber etiam hic dico liber semela natus non is qui noster magnus augustus sancio liber cum ceres et liber consecro qui qualis sum ex mysterium intellego possum sed qui ex nos nascor liber appello idcirco ceres nascor nomino sum liber et liber qui in liber servo in liber non item hinc etiam romulis qui quidam idem sum quirinus puto qui cum remaneo animus atque aeternitas fruor rite deus sum habeo cum et bonus sum et aeternus


nam omnis opinio ratio est, et quidem bona ratio si vera, mala autem si falsa est opinio. sed a deo tantum rationem habemus, si modo habemus, bonam autem rationem aut non bonam a nobis. Non enim ut patrimonium relinquitur sic ratio est homini beneficio deorum data; quid enim potius hominibus dii dedissent si is nocere voluissent, iniustitiae autem intemperantiae timiditatis quae semina essent si is vitiis ratio non subesset?

nam omnis opinio ratio sum et quidem bonus ratio si verus malus autem si fallo sum opinio sed ab deus tantus ratio habeo si modo habeo bonus autem ratio aut non bonus ab nos non enim ut patrimonium relinquo sic ratio sum homo beneficium deus do quis enim potis homo dius do si is noceo volo injustitia autem intemperantia timiditas qui semen sum si is vitium ratio non subsum


magna augurum auctoritas; quid haruspicum ars nonne divina? Haec et innumerabilia ex eodem genere qui videat nonne cogatur confiteri deos esse? quorum enim interpretes sunt, eos ipsos esse certe necesse est; deorum autem interpretes sunt; deos igitur esse fateamur. At fortasse non omnia eveniunt quae praedicta sunt. ne aegri quidem quia non omnes convalescunt idcirco ars nulla medicina est. signa ostenduntur a dis rerum futurarum; in his si qui erraverunt, non deorum natura sed hominum coniectura peccavit.

magnus augur auctoritas quis haruspex ars nonne divino hic et innumerabilis ex idem genus qui video nonne cogo confiteor deus sum qui enim interpres sum is ipse sum certus necesse sum deus autem interpres sum deus igitur sum fateor at fortasse non omnis evenio qui praedico sum ne aeger quidem quia non omnis convalesco idcirco ars nullus medicina sum signum ostendo ab deus res futuraris in hic si qui erro non deus natura sed homo conicio pecco


At has levioris ducis voluptates, quibus quasi titillatio (Epicuri enim hoc verbum est) adhibetur sensibus. quo usque ludis? nam etiam Philo noster ferre non poterat aspernari Epicureos mollis et delicatas voluptates. summa enim memoria pronuntiabat plurimas Epicuri sententias is ipsis verbis quibus erant scriptae. Metrodori vero, qui est Epicuri collega sapientiae, multa inpudentiora recitabat; accusat enim Timocratem fratrem suum Metrodorus, quod dubitet omnia quae ad beatam vitam pertineant ventre metiri, neque id semel dicit sed saepius. adnuere te video, nota enim tibi sunt; proferrem libros si negares. Neque nunc reprehendo quod ad voluptatem omnia referantur (alia est ea quaestio), sed doceo deos vestros esse voluptatis expertes, ita vestro iudicio ne beatos quidem. "At dolore vacant.

at hic levis dux voluptas qui quasi titillatio epicurus enim hic verbum sum adhibeo sensus quo usque ludus nam etiam philus noster fero non possum aspernaris epicurei mollio et delicatus voluptas summus enim memoria pronuntio multus epicurus sententia is ipse verbum qui sum scribo metrodorus verus qui sum epicurus collega sapientia multus impudens recito accuso enim timocratem frater suus metrodorus qui dubito omnis qui ad beatus vita pertineo venter metior neque is semel dico sed saepis annuo tu video nosco enim tu sum profero liber si negaris neque nunc reprehendo qui ad voluptas omnis refero alius sum is quaestio sed doceo deus vester sum voluptas expers ita vester iudicium ne beatus quidem at dolor vaco


ex quibus conlatis inter se et conparatis artes quoque efficimus partim ad usum vitae partim ad oblectationem necessarias. Iam vero domina rerum, ut vos soletis dicere, eloquendi vis quam est praeclara quamque divina. quae primum efficit ut et ea quae ignoramus discere et ea quae scimus alios docere possimus; deinde hac cohortamur hac persuademus, hac consolamur afflictos hac deducimus perterritos a timore, hac gestientes conprimimus hac cupiditates iracundiasque restinguimus, haec nos iuris legum urbium societate devinxit, haec a vita inmani et fera segregavit.

ex qui confero inter sui et conparo ars quoque efficio pars ad usus vita pars ad oblectatio necessaria iam verus domina res ut tu solo dico eloquor volo quam sum praeclarus quisque divino qui primus efficio ut et is qui ignoro disco et is qui scio alius doceo possum deinde hic cohorto hic persuadeo hic consolo affligo hic deduco perterreo ab timor hic gestio conprimimus hic cupiditas iracundia restinguo hic nos ius lex urbs societas devincio hic ab vito immanis et ferus segrego


quod vos cum facere non potestis, tamquam in aram confugitis ad deum.

qui tu cum facio non possum tamquam in ara confugio ad deus


Ut enim, si omnis cera commutabilis esset, nihil esset cereum quod commutari non posset, item nihil argenteum nihil aeneum, si commutabilis esset, natura argenti et aeris—similiter igitur, si omnia quae sunt * * e quibus cuncta constant mutabilia sunt, nullum corpus esse potest non mutabile; mutabilia autem sunt illa ex quibus omnia constant, ut vobis videtur; omne igitur corpus mutabile est. at si esset corpus aliquod immortale, non esset omne mutabile; ita efficitur ut omne corpus mortale sit. Etenim omne corpus aut aqua aut aer aut ignis aut terra est aut id quod est concretum ex is aut ex aliqua parte eorum.

ut enim si omnis cero commutabilis sum nihil sum cereus qui commutaris non possum item nihil argenteus nihil aeneus si commutabilis sum natura argentum et aer similis igitur si omnis qui sum e qui cunctus consto mutabilis sum nullus corpus sum possum non mutabilis mutabilis autem sum ille ex qui omnis consto ut tu video omnis igitur corpus mutabilis sum at si sum corpus aliqui immortal non sum omnis mutabilis ita efficio ut omnis corpus mortalis sum etenim omnis corpus aut aqua aut aer aut ignis aut terra sum aut is qui sum concretum ex is aut ex aliqui pars is


Ex quo concluditur, cum omnes mundi partes sustineantur calore, mundum etiam ipsum simili parique natura in tanta diuturnitate servari, eoque magis quod intellegi debet calidum illud atque igneum ita in omni fusum esse natura, ut in eo insit procreandi vis et causa gignendi, a quo et animantia omnia et ea quorum stirpes terra continentur et nasci sit necesse et augescere.

ex quo concludo cum omnis mundus pars sustineo calor mundus etiam ipse similis pario natura in tantus diuturnitas servaris eo magis qui intellego debeo calidus ille atque igneus ita in omnis fundo sum natura ut in is insum procreo volo et causa gigno ab quo et animo omnis et is qui stirps terra contineo et nascor sum necesse et augesco


Quae si singula vos forte non movent, universa certe tamen inter se conexa atque coniuncta movere debebant.

qui si singulus tu fors non moveo universus certus tamen inter sui conecto atque conjungo moveo debeo


Adfers haec omnia argumenta cur dii sint, remque mea sententia minime dubiam argumentando dubiam facis; mandavi enim memoriae non numerum solum sed etiam ordinem argumentorum tuorum. Primum fuit, cum caelum suspexissemus statim nos intellegere esse aliquod numen quo haec regantur. ex hoc illud etiam "aspice hoc sublime candens, quem invocant

affero hic omnis argumentum cur dius sum res meus sententia paruus dubius argumentor dubius facio mando enim memoria non numerus solus sed etiam ordo argumentor tuus primus sum cum caelum suspicio statim nos intellego sum aliqui numen quo hic rego ex hic ille etiam aspicio hic sublimis candeo qui invoco


Sed quoniam coepi secus agere atque initio dixeram (negaram enim hanc primam partem egere oratione, quod esset omnibus perspicuum deos esse), tamen id ipsum rationibus physicis id est naturalibus confirmari volo. Sic enim res se habet, ut omnia quae alantur et quae crescant contineant in se vim caloris, sine qua neque ali possent nec crescere. nam omne quod est calidum et igneum cietur et agitur motu suo; quod autem alitur et crescit motu quodam utitur certo et aequabili; qui quam diu remanet in nobis tam diu sensus et vita remanet, refrigerato autem et extincto calore occidimus ipsi et extinguimur.

sed quoniam coepio secus ago atque initium dico nego enim hic primus pars ago oratio qui sum omnis perspicuus deus sum tamen is ipse ratio physicus is sum natural confirmaris volo sic enim res sui habeo ut omnis qui alo et qui cresco contineo in sui vis calor sine qui neque al possum neque cresco nam omnis qui sum calidus et igneus cieo et ago motus suus qui autem alo et cresco motus quidam uto certus et aequabilis qui quam diu remaneo in nos tam diu sensus et vito remaneo refrigero autem et extingo calor occaedes ipse et extinguimur


Ne hoc quidem vos movet considerantis, quae sit utilitas quaeque oportunitas in homine membrorum, ut iudicetis membris humanis deos non egere? quid enim pedibus opus est sine ingressu, quid manibus si nihil conprehendendum est, quid reliqua discriptione omnium corporis partium, in qua nihil inane nihil sine causa nihil supervacuaneum est, itaque nulla ars imitari sollertiam naturae potest. habebit igitur linguam deus et non loquetur, dentes palatum fauces nullum ad usum, quaeque procreationis causa natura corpori adfinxit ea frustra habebit deus; nec externa magis quam interiora, cor pulmones iecur cetera— quae detracta utilitate quid habent venustatis (quando quidem haec esse in deo propter pulchritudinem voltis)?

ne hic quidem tu moveo considero qui sum utilitas quisque oportunitas in homo membrum ut judico membrum humanus deus non ago quis enim pes opus sum sine ingredior quis manus si nihil comprehendo sum quis reliquus discriptio omnis corpus pars in qui nihil inanis nihil sine causa nihil supervacuaneum sum itaque nullus ars imitor sollertia natura possum habeo igitur lingua deus et non loquor dens palo fauces nullus ad usus quisque procreatio causa natura corpus affingo is frustra habeo deus neque externus magis quam interior cor pulmo jecur ceterus qui detraho utilitas quis habeo venustas quando quidem hic sum in deus propter pulchritudo volo


aut tu illum fructu fallas aut per litteras avertas aliquod nomen aut per servolum percutias pavidum; postremo a parco patre quod sumas, quanto dissipes libentius; idemque facilem et liberalem patrem incommodum esse amanti filio disputat: quem neque quo pacto fallam nec quid inde auferam nec quem dolum ad eum aut machinam commoliar scio quicquam: ita omnes meos dolos fallacias praestrigias praestrinxit commoditas patris. quid ergo isti doli, quid machinae, quid fallaciae praestrigiaeque num sine ratione esse potuerunt? o praeclarum munus deorum; ut Phormio possit dicere: cedo senem; iam instructa sunt mihi in corde consilia omnia. Sed exeamus e theatro, veniamus in forum.

aut tu ille fructus fallo aut per littera averto aliqui nomen aut per servulus percutio pavidus postremo ab parco pater qui sumo quantus dissipes libet idem facilis et liberal pater incommodus sum amo filius disputo qui neque quo pacisco fallo neque quis inde aufero neque qui dolus ad is aut machina commolior scio quisquam ita omnis meus dolus fallacia praestrigias praestringo commoditas pater quis ergo iste dolus quis machina quis fallacia praestrigiaeque num sine ratio sum possum o praeclaris munus deus ut phormio possum dico cedo senex iam instruo sum ego in cor consilium omnis sed exeo e theatrum venio in forum


Audiamus enim Platonem quasi quendam deum philosophorum; cui duo placet esse motus, unum suum alterum externum, esse autem divinius quod ipsum ex se sua sponte moveatur quam quod pulsu agitetur alieno. hunc autem motum in solis animis esse ponit, ab isque principium motus esse ductum putat. quapropter quoniam ex mundi ardore motus omnis oritur, is autem ardor non alieno inpulsu sed sua sponte movetur, animus sit necesse est; ex quo efficitur animantem esse mundum.

audio enim plato quasi quidam deus philosophus qui duo placeo sum moueo unus suus alter externus sum autem divinus qui ipse ex sui suus sponte moveo quam qui pello agito alienus hic autem motus in sol animus sum pono ab eo principium moueo sum duco puto quapropter quoniam ex mundus ardor moueo omnis orior is autem ardor non alienus impulsus sed suus sponte moveo animus sum necesse sum ex quo efficio animo sum mundus


An quicquam tam puerile dici potest (ut eundem locum diutius urgeam) quam si ea genera beluarum, quae in rubro mari Indiave gignantur, nulla esse dicamus? atqui ne curiosissimi quidem homines exquirendo audire tam multa possunt quam sunt multa quae terra mari paludibus fluminibus existunt; quae negemus esse, quia numquam vidimus?

an quisquam tam puerilis dico possum ut idem locus diu urgeo quam si is genus beluaris qui in rubrus mare india gigno nullus sum dico atqui ne curiosus quidem homo exquiro audio tam multus possum quam sum multus qui terra mare palus flumen existunt qui nego sum quia numquam video


nihil autem nec maius nec melius mundo; necesse est ergo eum deorum consilio et providentia administrari. Postremo cum satis docuerimus hos esse deos, quorum insignem vim et inlustrem faciem videremus, solem dico et lunam et vagas stellas et inerrantes et caelum et mundum ipsum et earum rerum vim quae inessent in omni mundo cum magno usu et commoditate generis humani, efficitur omnia regi divina mente atque prudentia. Ac de prima quidem parte satis dictum est.

nihil autem neque magnus neque bonus mundus necesse sum ergo is deus consilium et provideo administraris postremo cum satis doceo hic sum deus qui insignis vis et illustris facies video sol dico et luna et vago stella et inerro et caelum et mundus ipse et is res vis qui insum in omnis mundus cum magnus usus et commoditas genus humanus efficio omnis rex divino mens atque prudentia atque de primus quidem pars satis dico sum


Sed eo iam unde huc digressi sumus revertamur. Num censes igitur subtiliore ratione opus esse ad haec refellenda?

sed is iam unde huc digredior sum revorto num censeo igitur subtilis ratio opus sum ad hic refello


isti autem quem ad modum adseverant ex corpusculis non colore non qualitate aliqua (quam poio/thta Graeci vocant) non sensu praeditis sed concurrentibus temere atque casu mundum esse perfectum, vel innumerabiles potius in omni puncto temporis alios nasci alios interire: quod si mundum efficere potest concursus atomorum, cur porticum cur templum cur domum cur urbem non potest, quae sunt minus operosa; et multa quidem faciliora. certe ita temere de mundo effuttiunt, ut mihi quidem numquam hunc admirabilem caeli ornatum (qui locus est proxumus) suspexisse videantur.

iste autem qui ad modus assero ex corpusculis non color non qualitas aliqui quam poio thta graecum voco non sentio praeditus sed concurro temere atque casus mundus sum perficio vel innumerabilis potis in omnis pungo tempus alius nascor alius intereo qui si mundus efficio possum concursus atomus cur porticus cur templum cur domus cur urbs non possum qui sum paruus operosus et multus quidem facilis certus ita temere de mundus effuttiunt ut ego quidem numquam hic admirabilis caelum orno qui locus sum proximus suspicio video


eius cum totius est praeclara species tum in primis aspicienda est figura capitis atque ardor oculorum: huic non una modo caput ornans stella relucet, verum tempora sunt duplici fulgore notata e trucibusque oculis duo fervida lumina flagrant atque uno mentum radianti sidere lucet; opstipum caput, at tereti cervice reflexum optutum in cauda maioris figere dicas.

is cum totus sum praeclarus species tum in primus aspicio sum figuro capio atque ardor oculus hic non unus modo caput orno stella reluceo verus tempus sum duplex fulgor noto e trux oculus duo fervidus lumen flagro atque unus mentum radio sidus luceo opstipum caput at teres cervix reflecto optus in cauda magnus figo dico


'Itaque quoniam quattuor in partes totam quaestionem divisisti de primaque diximus, consideremus secundam; quae mihi talis videtur fuisse, ut, cum ostendere velles quales di essent, ostenderes nullos esse. A consuetudine oculorum animum abducere difficillimum dicebas, sed, cum deo nihil praestantius esset, non dubitabas quin mundus esset deus, quo nihil in rerum natura melius esset: modo possemus eum animantem cogitare vel potius ut cetera oculis sic animo hoc cernere.

itaque quoniam quattuor in pars totus quaestio divido de primus dico considero secundus qui ego talis video sum ut cum ostendo volo qualis deus sum ostendo nullus sum ab consuetudo oculus animus abduco difficilis dico sed cum deus nihil praesto sum non dubito quin mundus sum deus quo nihil in res natura bonus sum modo possum is animo cogito vel potis ut ceterus oculus sic animus hic cerno


Mihi vero inquit Cotta videtur. sed ut hic qui intervenit me intuens ne ignoret quae res agatur, de natura agebamus deorum, quae cum mihi videretur perobscura, ut semper videri solet, Epicuri ex Velleio sciscitabar sententiam. quam ob rem inquit Vellei, nisi molestum est, repete quae coeperas.

ego verus inquam cotta video sed ut hic qui intervenio ego intueor ne ignoro qui res ago de natura ago deus qui cum ego video perobscurus ut semper video soleo epicurus ex velleius sciscitor sententia quam ob res inquam velleius nisi molestus sum repeto qui coepio


Diogenes quidem Cynicus dicere solebat Harpalum, qui temporibus illis praedo felix habebatur, contra deos testimonium dicere, quod in illa fortuna tam diu viveret. Dionysius, de quo ante dixi, cum fanum Proserpinae Locris expilavisset, navigabat Syracusas; isque cum secundissumo vento cursum teneret, ridens "videtisne" inquit "amici quam bona a dis inmortalibus navigatio sacrilegis detur". atque homo acutus cum bene planeque percepisset, in eadem sententia perseverabat. qui quom ad Peloponnesum classem appulisset et in fanum venisset Iovis Olympii, aureum ei detraxit amiculum grandi pondere, quo Iovem ornarat e manubiis Carthaginiensium tyrannus Gelo, atque in eo etiam cavillatus est aestate grave esse aureum amiculum hieme frigidum, eique laneum pallium iniecit, cum id esse ad omne anni tempus diceret. idemque Aesculapi Epidauri barbam auream demi iussit; neque enim convenire barbatum esse filium, cum in omnibus fanis pater imberbis esset.

diogenes quidem cynicus dico soleo harpal qui tempus ille praedo felix habeo contra deus testimonium dico qui in ille fortuna tam diu vivo dionysius de quo ante dico cum fanum proserpina locri expilo navigo syracusae eo cum secundus venio cursus teneo rideo video inquam amicus quam bonus ab deus immortalis navigatio sacrilegus do atque homo acutus cum bene planus percipio in idem sententia persevero qui cum ad peloponnesus classis appello et in fanum venio iuppiter olympius aureus is detraho amiculis grandis pondus quo iuppiter orno e manubiae carthaginiensis tyrannus gelo atque in is etiam cavillor sum aestas gravis sum aureus amiculis hiems frigidus is laneus pallium injacio cum is sum ad omnis annus tempus dico idem aesculapius epidaurius barba aureus demo iubeo neque enim convenio barbatus sum filius cum in omnis fanum pater imberbus sum


His terroribus ab Epicuro soluti et in libertatem vindicati nec metuimus eos quos intellegimus nec sibi fingere ullam molestiam nec alteri quaerere, et pie sancteque colimus naturam excellentem atque praestantem.

hic terror ab epicurus soluo et in libertas vindico neque metuo is qui intellego neque sui fingo ullus molestia neque alter quaero et pius sancio colo natura excello atque praesto


Sed urgetis identidem hominum esse istam culpam non deorum. Ut si medicus gravitatem morbi, gubernator vim tempestatis accuset; etsi hi quidem homunculi, sed tamen ridiculi: "quis enim te adhibuisset" dixerit quispiam "si ista non essent". contra deum licet disputare liberius: "in hominum vitiis ais esse culpam: eam dedisses hominibus rationem quae vitia culpamque excluderet". Ubi igitur locus fuit errori deorum? nam patrimonia spe bene tradendi relinquimus, qua possumus falli; deus falli qui potuit? an ut Sol in currum quom Phaethontem filium sustulit, aut Neptunus cum Theseus Hippolytum perdidit, cum ter optandi a Neptuno patre habuisset potestatem:

sed urgeo identidem homo sum iste culpa non deus ut si medicus gravitas morbus gubernator vis tempestas accuso etsi hic quidem homunculis sed tamen ridiculis quis enim tu adhibeo dico quispiam si iste non sum contra deus licet disputaris liber in homo vitium aio sum culpa is do homo ratio qui vitio culpa excludo ubius igitur locus sum error deus nam patrimonium spes bene trado relinquo qui possum fallo deus fallo qui possum an ut sol in currus cum phaethon filius tollo aut neptunus cum theseus hippolytus perdo cum ter opto ab neptunus pater habeo potestas


ut fides igitur et tibias eorum causa factas dicendum est qui illis uti possent, sic ea quae dixi is solis confitendum est esse parata qui utuntur, nec, si quae bestiae furantur aliquid ex is aut rapiunt, illarum quoque causa ea nata esse dicemus. neque enim homines murum aut formicarum causa frumentum condunt sed coniugum et liberorum et familiarum suarum; itaque bestiae furtim ut dixi fruuntur, domini palam et libere;

ut fides igitur et tibia is causa facio dico sum qui ille uti possum sic is qui dico is sol confiteor sum sum paro qui uto neque si qui bestia furo aliquis ex is aut rapio ille quoque causa is nata sum dico neque enim homo murus aut formicaris causa frumentum condo sed conjunx et liberi et familia suus itaque bestia furtim ut dico fruor dominus palam et libo


Et ut haec omittamus, tamen animal nullum inveniri potest quod neque natum umquam sit et semper sit futurum. omne enim animal sensus habet; sentit igitur et calida et frigida et dulcia et amara nec potest ullo sensu iucunda accipere non accipere contraria; si igitur voluptatis sensum capit, doloris etiam capit; quod autem dolorem accipit id accipiat etiam interitum necesse est; omne igitur animal confitendum est esse mortale. Praeterea, si quid est quod nec voluptatem sentiat nec dolorem, id animal esse non potest;

et ut hic omitto tamen animal nullus invenio possum qui neque natus umquam sum et semper sum sum omnis enim animal sensus habeo sentio igitur et calidum et frigidus et dulcis et amarus neque possum ullus sentio iucundus accipio non accipio contrarius si igitur voluptas sensus capio dolor etiam capio qui autem dolor accipio is accipio etiam interitus necesse sum omnis igitur animal confiteor sum sum mortalis praeterea si quis sum qui neque voluptas sentio neque dolor is animal sum non possum


Neque enim est quicquam aliud praeter mundum quoi nihil absit quodque undique aptum atque perfectum expletumque sit omnibus suis numeris et partibus. Scite enim Chrysippus, ut clipei causa involucrum vaginam autem gladii, sic praeter mundum cetera omnia aliorum causa esse generata, ut eas fruges atque fructus quos terra gignit animantium causa, animantes autem hominum, ut ecum vehendi causa arandi bovem venandi et custodiendi canem; ipse autem homo ortus est ad mundum contemplandum et imitandum—nullo modo perfectus sed est quaedam particula perfecti.

neque enim sum quisquam alius praeter mundus qui nihil absum quisque undique aptus atque perficio expletumque sum omnis suus numerus et pars scio enim chrysippus ut clipeus causa involucrum vagina autem gladius sic praeter mundus ceterus omnis alius causa sum genero ut is frugis atque fructus qui terra gigno animo causa animo autem homo ut ecum veho causa aro bos venor et custodio canis ipse autem homo ortus sum ad mundus contemplo et imito nullus modo perficio sed sum quidam particula perficio


saepe etiam insistunt, quo spectaculo nihil potest admirabilius esse nihil pulchrius. Sequitur stellarum inerrantium maxima multitudo, quarum ita descripta distinctio est, ut ex notarum figurarum similitudine nomina invenerint.”

saepe etiam insisto quo spectaculum nihil possum admirabilis sum nihil pulcher sequor stella inerro maximus multitudo qui ita describo distinctio sum ut ex notaris figuraris similitudo nomen invenio


Quid si etiam Vellei falsum illud omnino est, nullam aliam nobis de deo cogitantibus speciem nisi hominis occurrere: tamenne ista tam absurda defendes? Nobis fortasse sic occurrit ut dicis; a parvis enim Iovem Iunonem Minervam Neptunum Vulcanum Apollinem reliquos deos ea facie novimus qua pictores fictoresque voluerunt, neque solum facie sed etiam ornatu aetate vestitu. at non Aegyptii nec Syri nec fere cuncta barbaria; firmiores enim videas apud eos opiniones esse de bestiis quibusdam quam apud nos de sanctissimis templis et simulacris deorum.

quis si etiam velleius falsus ille omnino sum nullus alius nos de deus cogito species nisi homo occurro tamen iste tam absurdus defendo nos fortasse sic occurro ut dico ab parvus enim iuppiter juno minerva neptunus volcanus apollo reliquus deus is facies nosco qui pictor fictor volo neque solus facies sed etiam orno aetas vestio at non aegyptius neque syrus neque fere cunctus barbaria firmus enim video apud is opinio sum de bestia quidam quam apud nos de sancio templum et simulacrum deus


Tum Lucilius Ne egere quidem videtur inquit “oratione prima pars. Quid enim potest esse tam apertum tamque perspicuum, cum caelum suspeximus caelestiaque contemplati sumus, quam esse aliquod numen praestantissimae mentis quo haec regantur? quod ni ita esset, qui potuisset adsensu omnium dicere Ennius "aspice hoc sublime candens, quem invocant omnes Iovem"—illum vero et Iovem et dominatorem rerum et omnia motu regentem et, ut idem Ennius, "patrem divumque hominumque" et praesentem ac praepotentem deum? quod qui dubitet, haud sane intellego cur non idem sol sit an nullus sit dubitare possit;

tum lucilius ne ago quidem video inquam oratio primus pars quis enim possum sum tam aperio tam perspicuus cum caelum suspicio caelestia contemplo sum quam sum aliqui numen praesto mens quo hic rego qui ni ita sum qui possum assensus omnis dico ennius aspicio hic sublimis candeo qui invoco omnis iuppiter ille verus et iuppiter et dominator res et omnis motus rego et ut idem ennius pater divus homo et praesens atque praepossum deus qui qui dubito haud sanus intellego cur non idem sol sum an nullus sum dubitaris possum


" An vero, si domum magnam pulchramque videris, non possis adduci ut, etiam si dominum non videas, muribus illam et mustelis aedificatam putes—: tantum ergo ornatum mundi, tantam varietatem pulchritudinemque rerum caelestium, tantam vim et magnitudinem maris atque terrarum si tuum ac non deorum inmortalium domicilium putes, nonne plane desipere videare? An ne hoc quidem intellegimus, omnia supera esse meliora, terram autem esse infimam, quam crassissimus circumfundat aer: ut ob eam ipsam causam, quod etiam quibusdam regionibus atque urbibus contingere videmus, hebetiora ut sint hominum ingenia propter caeli pleniorem naturam, hoc idem generi humano evenerit, quod in terra hoc est in crassissima regione mundi conlocati sint.

an verus si domus magnus pulcher video non possum adduco ut etiam si dominus non video mus ille et mustelis aedifico puto tantus ergo orno mundus tantus varietas pulchritudo res caelestis tantus vis et magnitudo mare atque terra si tuus atque non deus immortalis domicilium puto nonne planus desipio videaris an ne hic quidem intellego omnis supra sum bonus terra autem sum infimam quam crassus circumfundo aer ut ob is ipse causa qui etiam quidam regio atque urbs contingo video hebetiora ut sum homo ingenium propter caelum plenus natura hic idem gener humanus evenio qui in terra hic sum in crassus regio mundus conloco sum


sessum it praetor. quid ut iudicetur? qui tabularium incenderit. quod facinus occultius: at se Q. Sosius splendidus eques Romanus ex agro Piceno fecisse confessus est. qui transscripserit tabulas publicas: id quoque L. Alenus fecit, cum chirographum sex primorum imitatus est; quid hoc homine sollertius? cognosce alias quaestiones, auri Tolossani coniurationis Iugurthinae; repete superiora: Tubuli de pecunia capta ob rem iudicandam; posteriora: de incestu rogatione Peducaea; tum haec cotidiana: sicae venena peculatus, testamentorum etiam lege nova quaestiones. inde illa actio "ope consilioque tuo furtum aio factum esse", inde tot iudicia de fide mala, tutelae mandati pro socio fiduciae, reliqua quae ex empto aut vendito aut conducto aut locato contra fidem fiunt, inde iudicium publicum rei privatae lege Laetoria, inde everriculum malitiarum omnium iudicium de dolo malo, quod C. Aquillius familiaris noster protulit, quem dolum idem Aquillius tum teneri putat cum aliud sit simulatum aliud actum.

sedeo eo praetor quis ut judico qui tabularius incendo qui facinus occulo at sui q sosius splendidus eques romanus ex ager picenus facio confiteor sum qui transscribo tabula publicus is quoque l alenus facio cum chirographon sex prima imitor sum quis hic homo sollertius cognosco alius quaestio aurum tolossani coniuratio jugurthinus repeto superus tubulis de pecunia capio ob res judico posterus de incestus rogatio peducaeus tum hic cottidianus sica veneno peculor testamentor etiam lex novo quaestio inde ille actium ops consilior tuus furtum aio facio sum inde tot iudicium de fides malus tutela mando pro socius fiducia reliquus qui ex emo aut vendo aut conduco aut loco contra fides fio inde iudicium publicus res privo lex laetorius inde everriculis malitiaris omnis iudicium de dolus malus qui que aquillius familiaris noster profero qui dolus idem aquillius tum teneo puto cum alius sum simulo alius ago