De Senectute

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


De qua non ita longa disputatione opus esse videtur, cum recordor non L. Brutum, qui in liberanda patria est interfectus, non duos Decios, qui ad voluntariam mortem cursum equorum incitaverunt, non M. Atilium, qui ad supplicium est profectus ut fidem hosti datam conservaret, non duos Scipiones, qui iter Poenis vel corporibus suis obstruere voluerunt, non avum tuum L. Paulum, qui morte luit collegae in Cannensi ignominia temeritatem, non M. Marcellum, cuius interitum ne crudelissimus quidem hostis honore sepulturae carere passus est, sed legiones nostras, quod scripsi in Originibus, in eum locum saepe profectas alacri animo et erecto, unde se redituras numquam arbitrarentur. quod igitur adulescentes, et ei quidem non solum indocti sed etiam rustici contemnunt, id docti senes extimescent?

de qui non ita longus disputatio opus sum video cum recordor non l brutus qui in libero patria sum interficio non duo decius qui ad voluntarius mors cursus equus incito non m atilius qui ad supplicium sum proficiscor ut fides hostis do conservo non duo scipio qui iter poenus vel corpus suus obstruo volo non avus tuus l paulis qui mors luo collega in cannensis ignominia temeritas non m marcellus qui interitus ne crudelis quidem hostis honor sepultura careo patior sum sed legio noster qui scribo in origo in is locus saepe proficio alacer animus et erigo unde sui redeo numquam arbitror qui igitur adulescens et is quidem non solus indoceo sed etiam rusticus contemno is doceo senex extimesco


ad Appi Claudi senectutem accedebat etiam ut caecus esset;

ad appius claudius senectus accedo etiam ut caecus sum


ego vero propter sermonis delectationem tempestivis quoque conviviis delector, nec cum aequalibus solum, qui pauci admodum restant, sed cum vestra etiam aetate atque vobiscum, habeoque senectuti magnam gratiam, quae mihi sermonis aviditatem auxit, potionis et cibi sustulit. quod si quem etiam ista delectant, ne omnino bellum indixisse videar voluptati, cuius est fortasse quidam naturalis modus, non intellego ne in istis quidem ipsis voluptatibus carere sensu senectutem. me vero et magisteria delectant a maioribus instituta et is sermo, qui more maiorum a summo adhibetur in poculo, et pocula, sicut in Symposio Xenophontis est, minuta atque rorantia, et refrigeratio aestate et vicissim aut sol aut ignis hibernus. quae quidem etiam in Sabinis persequi soleo conviviumque vicinorum cotidie compleo, quod ad multam noctem quam maxime possumus vario sermone producimus.

ego verus propter sermo delectatio tempestivus quoque convivium delecto neque cum aequal solus qui paucus admodum resto sed cum vester etiam aetas atque tu habeo senectus magnus gratia qui ego sermo aviditas augeo potio et cibus tollo qui si qui etiam iste delecto ne omnino bellum indico video voluptas qui sum fortasse quidam natural modus non intellego ne in iste quidem ipse voluptas careo sentio senectus ego verus et magisterius delecto ab magnus institutum et is sermo qui mos magnus ab superus adhibeo in poculum et poculum sicut in symposium xenophon sum minuo atque roro et refrigeratio aestas et vicissim aut sol aut ignis hibernus qui quidem etiam in sabinum persequor soleo convivium vicinus cottidie compleo qui ad multa nox quam magnus possum vario sermo produco


quid igitur timeam, si aut non miser post mortem, aut beatus etiam futurus sum? quamquam quis est tam stultus, quamvis sit adulescens, cui sit exploratum se ad vesperum esse victurum? quin etiam aetas illa multo pluris quam nostra casus mortis habet: facilius in morbos incidunt adulescentes, gravius aegrotant, tristius curantur. itaque pauci veniunt ad senectutem; quod ni ita accideret, melius et prudentius viveretur. mens enim et ratio et consilium in senibus est, qui si nulli fuissent, nullae omnino civitates fuissent.

quis igitur timeo si aut non miser post mors aut beatus etiam sum sum quamquam quis sum tam stultus quivis sum adulescens qui sum exploro sui ad vesperus sum vinco quin etiam aetas ille multus multus quam noster casus mors habeo facilis in morbus incido adulescens gravis aegroto tristis curo itaque paucus venio ad senectus qui ni ita accido bonus et prudens vivo mens enim et ratio et consilium in senex sum qui si nullus sum nullus omnino civitas sum


ut enim adulescentibus bona indole praeditis sapientes senes delectantur, leviorque fit senectus eorum qui a iuventute coluntur et diliguntur, sic adulescentes senum praeceptis gaudent, quibus ad virtutum studia ducuntur; nec minus intellego me vobis quam mihi vos esse iucundos. sed videtis, ut senectus non modo languida atque iners non sit, verum etiam sit operosa et semper agens aliquid et moliens, tale scilicet, quale cuiusque studium in superiore vita fuit. quid, qui etiam addiscunt aliquid, ut et Solonem versibus gloriantem videmus, qui se cotidie aliquid addiscentem dicit senem fieri. et ego feci, qui litteras Graecas senex didici, quas quidem sic avide arripui quasi diuturnam sitim explere cupiens, ut ea ipsa mihi nota essent, quibus me nunc exemplis uti videtis. quod cum fecisse Socratem in fidibus audirem, vellem equidem etiam illud, discebant enim fidibus antiqui, sed in litteris certe elaboravi.

ut enim adulescens bonus indoles praeditus sapio senex delecto levis fio senectus is qui ab iuventus colo et diligo sic adulescens seni praecipio gaudeo qui ad virtus studium duco neque paruus intellego ego tu quam ego tu sum jucundus sed video ut senectus non modo languidus atque iners non sum verus etiam sum operosus et semper ago aliquis et molio talis scilicet qualis quisque studium in superus vito sum quis qui etiam addisco aliquis ut et solon versus glorior video qui sui cottidie aliquis addisco dico senex fio et ego facio qui littera graece senex disco qui quidem sic avidus arripio quasi diuturnus sitis expleo cupio ut is ipse ego nosco sum qui ego nunc exemplum uti video qui cum facio socrates in fides audio volo equidem etiam ille disco enim fides antiquus sed in littera certus elaboro


tamen is, cum sententia senatus inclinaret ad pacem cum Pyrrho foedusque faciendum, non dubitavit dicere illa, quae versibus persecutus est Ennius: quo vobis mentes, rectae quae stare solebant antehac, dementis sese flexere viai? ceteraque gravissime, notum enim vobis carmen est, et tamen ipsius Appi exstat oratio. atque haec ille egit septemdecim annis post alterum consulatum, cum inter duos consulatus anni decem interfuissent censorque ante superiorem consulatum fuisset, ex quo intellegitur Pyrrhi bello grandem sane fuisse, et tamen sic a patribus accepimus.

tamen is cum sententia senatus inclino ad pax cum pyrrhus foedus facio non dubito dico ille qui versus persequor sum ennius quo tu mens recingo qui sto soleo antehac demo sui flecto via ceter gravis notus enim tu carmen sum et tamen ipse appius exsto oratio atque hic ille ago septendecim annus post alter consulatus cum inter duo consulatus annus decem intersum censor ante superus consulatus sum ex quo intellego pyrrhus bellum grandis sanus sum et tamen sic ab pater accipio


stultissimus iniquissimo, nonne vobis videtur is animus, qui plus cernat et longius, videre se ad meliora proficisci, ille autem, cuius obtusior sit acies, non videre?

stultus iniquus nonne tu video is animus qui multus cerno et longus video sui ad bonus proficisco ille autem qui obtundo sum acies non video


aptissima omnino sunt, Scipio et Laeli, arma senectutis artes exercitationesque virtutum, quae in omni aetate cultae, cum diu multumque vixeris, mirificos ecferunt fructus, non solum quia numquam deserunt, ne extremo quidem tempore aetatis, quamquam id quidem maximum est, verum etiam quia conscientia bene actae vitae multorumque bene factorum recordatio iucundissima est.

aptus omnino sum scipio et laelis arma senectus ars exercitatio virtus qui in omnis aetas colo cum diu multus vivo mirificus ecferunt fructus non solus quia numquam desero ne exter quidem tempus aetas quamquam is quidem magnus sum verus etiam quia conscientia bene ago vita multi bene factor recordatio jucundus sum


septimus mihi liber Originum est in manibus; omnia antiquitatis monumenta colligo; causarum illustrium, quascunque defendi, nunc cum maxime conficio orationes; ius augurium pontificium civile tracto; multum etiam Graecis litteris utor; Pythagoriorumque more, exercendae memoriae gratia, quid quoque die dixerim audierim egerim commemoro vesperi. hae sunt exercitationes ingeni, haec curricula mentis; in his desudans atque elaborans corporis viris non magno opere desidero. adsum amicis, venio in senatum frequens ultroque affero res multum et diu cogitatas easque tueor animi, non corporis viribus. quas si exsequi nequirem, tamen me lectulus meus oblectaret ea ipsa cogitantem, quae iam agere non possem; sed ut possim facit acta vita. Semper enim in his studiis laboribusque viventi non intellegitur quando obrepat senectus: ita sensim sine sensu aetas senescit nec subito frangitur, sed diuturnitate exstinguitur.

septimus ego liber origo sum in manus omnis antiquitas monumentum colligo causaris illustris quicumque defendo nunc cum magnus confacio oratio ius augurium pontificius civilis traho multus etiam graecum littera uto pythagoriorumque mos exerceo memoria gratia quis quoque dies dico audio ago commemoro vesperus hic sum exercitatio ingenium hic curriculum mens in hic desudo atque elaboro corpus vis non magnus opus desidero adsum amicus venio in senatus frequens ulter affero res multus et diu cogito eo tueor animus non corpus vis qui si exsequor nequirem tamen ego lectulus meus oblecto is ipse cogito qui iam ago non possum sed ut possum facio ago vito semper enim in hic studium labor vivo non intellego quando obrepo senectus ita sensim sine sentio aetas senesco neque subeo frango sed diuturnitas exstinguo


At minus habeo virium quam vestrum utervis. ne vos quidem T. Ponti centurionis viris habetis: num idcirco est ille praestantior? moderatio modo virium adsit et tantum quantum potest quisque nitatur, ne ille non magno desiderio tenebitur virium. olympiae per stadium ingressus esse Milo dicitur, cum umeris sustineret bovem: utrum igitur has corporis an Pythagorae tibi malis viris ingeni dari? Denique isto bono utare, dum adsit, cum absit, ne requiras: nisi forte adulescentes pueritiam, paulum aetate progressi adulescentiam debent requirere. cursus est certus aetatis et una via naturae eaque simplex, suaque cuique parti aetatis tempestivitas est data, ut et infirmitas puerorum et ferocitas iuvenum et gravitas iam constantis aetatis et senectutis maturitas naturale quiddam habet, quod suo tempore percipi debeat.

at paruus habeo vis quam vester uter ne tu quidem t pontus centurio vis habeo num idcirco sum ille praesto moderatio modo vis adsum et tantus quantus possum quisque nitor ne ille non magnus desiderium teneo vis olympiae per stadium ingredior sum milo dico cum umerus sustineo bos utrum igitur hic corpus an pythagoras tu malus vis ingenium do denique iste bonus utaris dum adsum cum absum ne requiro nisi fors adulescens pueritia paulus aetas progredior adulescentia debeo requiro curro sum certus aetas et unus via natura is simplex suum quisque pario aetas tempestivitas sum do ut et infirmitas puer et ferocitas juvenis et gravitas iam consto aetas et senectus maturitas natural quidam habeo qui suus tempus percipio debeo


invitus feci ut fortissimi viri T. Flaminini fratrem L. Flamininum e senatu eicerem septem annis post quam consul fuisset, sed notandam putavi libidinem. ille enim cum esset consul in Gallia exoratus in convivio a scorto est ut securi feriret aliquem eorum qui in vinculis essent, damnati rei capitalis. hic Tito fratre suo censore, qui proximus ante me fuerat, elapsus est, mihi vero et Flacco neutiquam probari potuit tam flagitiosa et tam perdita libido, quae cum probro privato coniungeret imperi dedecus.

invitus facio ut fortis vir t flamininus frater l flamininus e senatus eicio septem annus post quam consul sum sed noto puto libido ille enim cum sum consul in gallia exoro in convivium ab scortum sum ut securus ferio aliquis is qui in vinculis sum damno res capital hic titus frater suus censor qui proximus ante ego sum elabor sum ego verus et flaccus neutiquam probaris possum tam flagitiosus et tam perdo libido qui cum probrum privo conjungo imperium dedecus


An ne illas quidem viris senectuti relinquimus, ut adulescentis doceat, instituat, ad omne offici munus instruat? quo quidem opere quid potest esse praeclarius? mihi vero et Cn. et P. Scipiones et avi tui duo L. Aemilius et P. Africanus comitatu nobilium iuvenum fortunati videbantur, nec ulli bonarum artium magistri non beati putandi, quamvis consenuerint vires atque defecerint.

an ne ille quidem vis senectus relinquo ut adulescens doceo instituo ad omnis officio munus instruo quo quidem opus quis possum sum praeclarus ego verus et cn et p scipio et avus tuus duo l aemilius et p africanus comito nobilis juvenis fortuno video neque ullus bonus ars magister non beati puto quivis consenesco vireo atque deficio


quid ego vitium ortus satus incrementa commemorem? satiari delectatione non possum, ut meae senectutis requietem oblectamentumque noscatis. omitto enim vim ipsam omnium quae generantur e terra, quae ex fici tantulo grano aut ex acini vinaceo aut ex ceterarum frugum aut stirpium minutissimis seminibus tantos truncos ramosque procreet; malleoli plantae sarmenta viviradices propagines nonne efficiunt ut quemvis cum admiratione delectent? vitis quidem quae natura caduca est et, nisi fulta est, fertur ad terram, eadem, ut se erigat, claviculis suis quasi manibus quidquid est nacta complectitur, quam serpentem multiplici lapsu et erratico, ferro amputans coercet ars agricolarum, ne silvescat sarmentis et in omnis partis nimia fundatur.

quis ego vitium ortus sero incrementum commemoro satiaris delectatio non possum ut meus senectus requies oblectamentum nosco omitto enim vis ipse omnis qui genero e terra qui ex fici tantulus granum aut ex acinus vinaceum aut ex ceteraris frugum aut stirps minuo semen tantus truncus ramus procreo malleolus planta sarmentum viviradix propago nonne efficio ut quivis cum admiratio delecto vita quidem qui natura caducus sum et nisi fulcio sum fero ad terra idem ut sui erigo claviculis suus quasi manus quisquis sum nanciscor complector quam serpens multiplex lapsus et erraticus ferrum amputo coerceo ars agricolaris ne silvesco sarmentum et in omnis pars nimius fundo


sed quid ego alios? ad me ipsum iam revertar. primum habui semper sodalis—sodalitates autem me quaestore constitutae sunt sacris Idaeis Magnae Matris acceptis—epulabar igitur cum sodalibus, omnino modice, sed erat quidam fervor aetatis, qua progrediente omnia fiunt in dies mitiora. neque enim ipsorum conviviorum delectationem volup- tatibus corporis magis quam coetu amicorum et sermonibus metiebar; bene enim maiores accubitionem epularem amicorum, quia vitae coniunctionem haberet, convivium nominaverunt, melius quam Graeci, qui hoc idem tum compotationem, tum concenationem vocant, ut, quod in eo genere minimum est, id maxime probare videantur.

sed quis ego alius ad ego ipse iam revorto primus habeo semper sodalis sodalitas autem ego quaestor constituo sum sacrum idaeus magnus matrae accipio epulor igitur cum sodal omnino modicus sed sum quidam fervo aetas qui progredio omnis fio in dies mitis neque enim ipse convivium delectatio volup tatibus corpus magis quam coitus amicus et sermo metior bene enim magnus accubitio epularis amicus quia vita coniunctio habeo convivium nomino bonus quam graecum qui hic idem tum compotatio tum concenatio voco ut qui in is genus paruus sum is magnus probaris video


Ita enim senectus honesta est, si se ipsa defendit, si ius suum retinet, si nemini emancipata est, si usque ad ultimum spiritum dominatur in suos. ut enim adulescentem in quo est senile aliquid, sic senem in quo est aliquid adulescentis probo, quod qui sequitur, corpore senex esse poterit, animo numquam erit.

ita enim senectus honestus sum si sui ipse defendo si ius suus retineo si nemo emancipo sum si usque ad ulter spiritus dominor in suus ut enim adulescens in quo sum senilis aliquis sic senex in quo sum aliquis adulescens probo qui qui sequor corpus senex sum possum animus numquam sum


quattuor robustos filios, quinque filias, tantam domum, tantas clientelas Appius regebat et caecus et senex; intentum enim animum tamquam arcum habebat nec languescens succumbebat senectuti. tenebat non modo auctoritatem, sed etiam imperium in suos: metuebant servi, verebantur liberi, carum omnes habebant; vigebat in illa domo mos patrius et disciplina.

quattuor robustus filius quinque filia tantus domus tantus clientela appius rego et caecus et senex intentus enim animus tamquam arcus habeo neque languesco succumbo senectus teneo non modo auctoritas sed etiam imperium in suus metuo servio vereor liber caris omnis habeo vigeo in ille domus mos patrius et disciplina


hac igitur fortuna frui licet senibus, nec aetas impedit quo minus et ceterarum rerum et in primis agri colendi studia teneamus usque ad ultimum tempus senectutis. M. quidem Valerium Corvinum accepimus ad centesimum annum perduxisse, cum esset acta iam aetate in agris eosque coleret, cuius inter primum et sextum consulatum sex et quadraginta anni interfuerunt. ita quantum spatium aetatis maiores ad senectutis initium esse voluerunt, tantus illi cursus honorum fuit; atque huius extrema aetas hoc beatior quam media, quod auctoritatis habebat plus, laboris minus.

hic igitur fortuna fruor licet senex neque aetas impedio quo paruus et ceteraris res et in primus ager colo studium teneo usque ad ulter tempus senectus m quidem valerius corvinus accipio ad centesimus annus perduco cum sum ago iam aetas in ager is colo qui inter primus et sextus consulatus sex et quadraginta annus intersum ita quantus spatium aetas magnus ad senectus initium sum volo tantus ille curro honor sum atque hic exter aetas hic beo quam medius qui auctoritas habeo multus labor paruus


utendum exercitationibus modicis, tantum cibi et potionis adhibendum, ut reficiantur vires, non opprimantur. nec vero corpori solum subveniendum est, sed menti atque animo multo magis. nam haec quoque, nisi tamquam lumini oleum instilles, exstinguuntur senectute. et corpora quidem exercitationum defetigatione ingravescunt, animi autem exercitando levantur. nam quos ait Caecilius comicos stultos senes, hos significat credulos obliviosos dissolutos, quae vitia sunt non senectutis, sed inertis ignavae somniculosae senectutis. ut petulantia, ut libido magis est adulescentium quam senum, nec tamen omnium adulescentium, sed non proborum, sic ista senilis stultitia, quae deliratio appellari solet, senum levium est, non omnium.

utor exercitatio modicus tantus cibus et potio adhibeo ut reficio vireo non opprimo neque verus corpus solus subvenio sum sed mens atque animus multus magis nam hic quoque nisi tamquam lumen oleum instillo exstinguo senectus et corpus quidem exercitatio defetigatio ingravesco animus autem exercito levo nam qui aio caecilius comicus stultus senex hic significo credulus obliviosus dissoluo qui vitio sum non senectus sed iners ignavus somniculosus senectus ut petulantia ut libido magis sum adulescens quam seni neque tamen omnis adulescens sed non probus sic iste senilis stultitia qui deliratio appello soleo seni levis sum non omnis


nec enim lubidine dominante temperantiae locum esse, neque omnino in voluptatis regno virtutem posse consistere.

neque enim libido dominor temperantia locus sum neque omnino in voluptas regnum virtus possum consisto


At memoria minuitur. credo, nisi eam exerceas, aut etiam si sis natura tardior. Themistocles omnium civium perceperat nomina; num igitur censetis eum, cum aetate processisset, qui Aristides esset Lysimachum salutare solitum? equidem non modo eos novi qui sunt, sed eorum patres etiam et avos, nec sepulcra legens vereor, quod aiunt, ne memoriam perdam; his enim ipsis legendis in memoriam redeo mortuorum. nec vero quemquam senem audivi oblitum, quo loco thesaurum obruisset. omnia quae curant meminerunt, vadimonia constituta, quis sibi, cui ipsi debeant.

at memoria minuo credo nisi is exerceo aut etiam si sum natura tardus themistocles omnis civis percipio nomen num igitur censeo is cum aetas procedo qui aristides sum lysimachus salutaris soleo equidem non modo is nosco qui sum sed is pater etiam et avus neque sepulcrum lego vereor qui aio ne memoria perdo hic enim ipse lego in memoria redeo morior neque verus quisquam senex audio obliuiscor quo locus thesaurus obruo omnis qui curo memini vadimonium constituo quis sui qui ipse debeo


nisi forte ego vobis, qui et miles et tribunus et legatus et consul versatus sum in vario genere bellorum, cessare nunc videor, cum bella non gero. At senatui quae sint gerenda praescribo et quo modo; Carthagini male iam diu cogitanti bellum multo ante denuntio, de qua vereri non ante desinam quam illam excisam esse cognovero. quam palmam utinam di immortales,

nisi fors ego tu qui et miles et tribunus et legatus et consul verso sum in vario genus bellum cessaris nunc video cum bellum non gero at senatus qui sum gero praescribo et quo modo carthago malus iam diu cogito bellum multus ante denuntio de qui vereor non ante desino quam ille excaedo sum cognosco quam palma utinam deus immortalis


CATO. Faciam ut potero, Laeli. saepe enim interfui querellis aequalium meorum, pares autem vetere proverbio cum paribus facillime congregantur, quae C. Salinator, quae Sp. Albinus, homines consulares, nostri fere aequales, deplorare solebant, tum quod voluptatibus carerent, sine quibus vitam nullam putarent, tum quod spernerentur ab eis, a quibus essent coli soliti; qui mihi non id videbantur accusare, quod esset accusandum. nam si id culpa senectutis accideret, eadem mihi usu venirent reliquisque omnibus maioribus natu, quorum ego multorum cognovi senectutem sine querella, qui se et libidinum vinculis laxatos esse non moleste ferrent nec a suis despicerentur. sed omnium istius modi querellarum in moribus est culpa, non in aetate. moderati enim et nec difficiles nec inhumani senes tolerabilem senectutem agunt, importunitas autem et inhumanitas omni aetati molesta est.

cato facio ut possum laelis saepe enim intersum querela aequalis meus par autem veto proverbium cum par facilis congrego qui que salinator qui spurius albinus homo consularis noster fere aequal deploraris soleo tum qui voluptas careo sine qui vita nullus puto tum qui sperno ab is ab qui sum colo soleo qui ego non is video accuso qui sum accuso nam si is culpa senectus accido idem ego usus venio reliquus omnis magnus natus qui ego multus cognosco senectus sine querela qui sui et libido vinculis laxo sum non molestus fero neque ab suus despicio sed omnis iste modus querellaris in mos sum culpa non in aetas moderor enim et neque difficilis neque inhumanus senex tolerabilis senectus ago importunitas autem et inhumanitas omnis aetas molestus sum


quo recitato sententiis iudicum est liberatus. num igitur hunc, num Homerum Hesiodum Simo- niden Stesichorum, num quos ante dixi Isocraten Gorgian, num philosophorum principes, Pythagoram Democritum, num Platonem Xenocraten, num postea Zenonem Cleanthem, aut eum, quem vos etiam vidistis Romae, Diogenem Stoicum coegit in suis studiis obmutescere senectus? An in omnibus studiorum agitatio vitae aequalis fuit?

quo recito sententia iudex sum libero num igitur hic num homerus hesiodus simo niden stesichorus num qui ante dico isocrates gorgias num philosophus princeps pythagoras democritus num plato xenocrates num postea zeno cleanthes aut is qui tu etiam video roma diogenes stoicus cogo in suus studium obmutesco senectus an in omnis studium agitatio vita aequalis sum


ne nunc quidem viris desidero adulescentis, is enim erat locus alter de vitiis senectutis, non plus quam adulescens tauri aut elephanti desiderabam. quod est, eo decet uti et quidquid agis agere pro viribus. quae enim vox potest esse contemptior quam Milonis Crotoniatae? qui cum iam senex esset athletasque se exercentis in curriculo videret, aspexisse lacertos suos dicitur illacrimansque dixisse, at hi quidem mortui iam sunt. non vero tam isti, quam tu ipse, nugator, neque enim ex te umquam es nobilitatus, sed ex lateribus et lacertis tuis. nihil Sex. Aelius tale, nihil multis annis ante Ti. Coruncanius, nihil modo P. Crassus, a quibus iura civibus praescribebantur, quorum usque ad extremum spiritum est provecta prudentia.

ne nunc quidem vis desidero adulescens is enim sum locus alter de vitium senectus non multus quam adulescens taurus aut elephantus desidero qui sum is decet uti et quisquis ago ago pro vis qui enim vox possum sum contemno quam milo crotoniatae qui cum iam senex sum athleta sui exerceo in curriculum video aspicio lacertus suus dico illacrimansque dico at hic quidem mortuus iam sum non verus tam iste quam tu ipse nugator neque enim ex tu umquam sum nobilito sed ex later et lacertus tuus nihil sex aelius talis nihil multus annus ante tiberius coruncanius nihil modo p crassus ab qui ius civis praescribo qui usque ad exter spiritus sum proveho prudentia


nec vero dubitat agricola, quamvis sit senex, quaerenti cui serat respondere: dis immortalibus, qui me non accipere modo haec a maioribus voluerunt, sed etiam posteris prodere.

neque verus dubito agricola quivis sum senex quaero qui sero respondeo deus immortalis qui ego non accipio modo hic ab magnus volo sed etiam posterus prodo


sed venio ad agricolas, ne a me ipso recedam. in agris erant tum senatores, id est senes—si quidem aranti L. Quinctio Cincinnato nuntiatum est eum dictatorem esse factum, cuius dictatoris iussu magister equitum C. Servilius Ahala Sp. Maelium regnum appetentem occupatum interemit. A villa in senatum arcessebatur et Curius et ceteri senes, ex quo qui eos arcessebant viatores nominati sunt. num igitur horum senectus miserabilis fuit, qui se agri cultione oblectabant? mea quidem sententia haud scio an nulla beatior possit esse, neque solum officio, quod hominum generi universo cultura agrorum est salutaris, sed et delectatione quam dixi, et saturitate copiaque rerum omnium, quae ad victum hominum, ad cultum etiam deorum pertinent, ut, quoniam haec quidam desiderant, in gratiam iam cum voluptate redeamus. Semper enim boni assiduique domini referta cella vinaria, olearia, etiam penaria est, villaque tota locuples est, abundat porco haedo agno gallina, lacte caseo melle. iam hortum ipsi agricolae succidiam alteram appellant. conditiora facit haec supervacaneis etiam operis aucupium atque venatio.

sed venio ad agricola ne ab ego ipse recedo in ager sum tum senator is sum senex si quidem aro l quintius cincinnatus nuntio sum is dictator sum facio qui dictator iussus magister eques que servilis ahala spurius maelius regnum appeto occupo interimo ab villa in senatus arcesso et curius et ceterus senex ex quo qui is arcesso viator nomino sum num igitur hic senectus miserabilis sum qui sui ager cultio oblecto meus quidem sententia haud scio an nullus beo possum sum neque solus officium qui homo gener universus cultura ager sum salutaris sed et delectatio quam dico et saturitas copia res omnis qui ad vinco homo ad cultus etiam deus pertineo ut quoniam hic quidam desidero in gratia iam cum voluptas redeo semper enim bonus assiduus dominus refercio cella vinarius olearius etiam penaria sum villa totus locuples sum abundo porcus haedus agnus gallina lac caseus mel iam hortus ipse agricola succidia alter appello condio facio hic supervacaneus etiam opus aucupium atque venatio


neque enim histrioni, ut placeat, peragenda fabula est, modo in quocunque fuerit actu probetur; neque sapientibus usque ad plaudite veniendum est, breve enim tempus aetatis satis longum est ad bene honesteque vivendum; sin processerit longius, non magis dolendum est, quam agricolae dolent praeterita verni temporis suavitate aestatem autumnumque venisse. ver enim tamquam adulescentia significat ostenditque fructus futuros; reliqua autem tempora demetendis fructibus et percipiendis accommodata sunt.

neque enim histrio ut placeo perago fabula sum modo in quocunque sum actus probo neque sapio usque ad plaudo venio sum brevis enim tempus aetas satis longus sum ad bene honestus vivo sin procedo longus non magis doleo sum quam agricola doleo praetereo vernus tempus suavitas aestas auctumnus venio ver enim tamquam adulescentia significo ostendo fructus sum reliquus autem tempus demeto fructus et percipio accommodo sum


hinc patriae proditiones, hinc rerum publicarum eversiones, hinc cum hostibus clandestina colloquia nasci; nullum denique scelus, nullum malum facinus esse, ad quod suscipiendum non libido voluptatis impelleret; stupra vero et adulteria et omne tale flagitium nullis excitari aliis illecebris nisi voluptatis; cumque homini sive natura sive quis deus nihil mente praestabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nihil tam esse inimicum quam voluptatem.

hinc patria proditio hinc res publicaris eversio hinc cum hostis clandestinus colloquium nascor nullus denique scelus nullus malus facinus sum ad qui suscipio non libido voluptas impello stuprum verus et adulterium et omnis talis flagitium nullus excito alius illecebra nisi voluptas cum homo sive natura sive quis deus nihil mens praestabilis do hic divino munus atque donum nihil tam sum inimicus quam voluptas


quid ego irrigationes, quid fossiones agri repastinationesque proferam, quibus fit multo terra fecundior? quid de utilitate loquar stercorandi? dixi in eo libro, quem de rebus rusticis scripsi.

quis ego irrigatio quis fossio ager repastinatio profero qui fio multus terra fecundus quis de utilitas loquor stercoro dico in is liber qui de res rusticus scribo


Cyrus quidem apud Xenophontem eo sermone, quem moriens habuit, cum admodum senex esset, negat se umquam sensisse senectutem suam imbecilliorem factam quam adulescentia fuisset. ego L. Metellum memini puer, qui, cum quadriennio post alterum consulatum pontifex maximus factus esset, viginti et duos annos ei sacerdotio praefuit, ita bonis esse viribus extremo tempore aetatis, ut adulescentiam non requireret. nihil necesse est mihi de me ipso dicere, quamquam est id quidem senile aetatique nostrae conceditur.

cyrus quidem apud xenophon is sermo qui morior habeo cum admodum senex sum nego sui umquam sentio senectus suus imbecillis facio quam adulescentia sum ego l metellus memini puer qui cum quadriennium post alter consulatus pontifex magnus facio sum viginti et duo annus is sacerdotium praesum ita bonus sum vis exter tempus aetas ut adulescentia non requiro nihil necesse sum ego de ego ipse dico quamquam sum is quidem senilis aetas noster concedo


senectutis autem nullus est certus terminus, recteque in ea vivitur, quoad munus offici exsequi et tueri possit mortemque contemnere, ex quo fit ut animosior etiam senectus sit quam adulescentia et fortior. hoc illud est, quod Pisistrato tyranno a Solone responsum est, cum illi quaerenti qua tandem re fretus sibi tam audaciter obsisteret respondisse dicitur senectute. sed vivendi est finis optimus, cum integra mente certisque sensibus opus ipsa suum eadem quae coagmentavit natura dissolvit. ut navem, ut aedificium idem destruit facillime qui construxit, sic hominem eadem optime quae conglutinavit natura dissolvit. iam omnis conglutinatio recens aegre, inveterata facile divellitur.

senectus autem nullus sum certus terminus recingo in is vivo quoad munus officio exsequor et tueor possum mors contemno ex quo fio ut animosus etiam senectus sum quam adulescentia et fortis hic ille sum qui pisistratus tyrannus ab solon responsum sum cum ille quaero qui tandem res fretus sui tam audax obsisto respondeo dico senectus sed vivo sum finis bonus cum integer mens certus sensus opus ipse suus idem qui coagmento natura dissolvo ut navo ut aedificium idem destruo facilis qui construo sic homo idem optume qui conglutino natura dissolvo iam omnis conglutinatio recens aeger invetero facilis divello


quocirca si sapientiam meam admirari soletis, quae utinam digna esset opinione vestra nostroque cognomine, in hoc sumus sapientes, quod naturam optimam ducem tamquam deum sequimur eique paremus; a qua non veri simile est, cum ceterae partes aetatis bene discriptae sint, extremum actum tamquam ab inerti poeta esse neglectum. sed tamen necesse fuit esse aliquid extremum et, tamquam in arborum bacis terraeque fructibus, maturitate tempestiva quasi vietum et caducum, quod ferendum est molliter sapienti. quid est enim aliud gigantum modo bellare cum dis nisi naturae repugnare?

quocirca si sapientia meus admiraris solo qui utinam dignus sum opinio vester noster cognomen in hic sum sapio qui natura bonus dux tamquam deus sequor is paro ab qui non verus similis sum cum ceterus pars aetas bene discribo sum exter ago tamquam ab iners poeta sum neglego sed tamen necesse sum sum aliquis exter et tamquam in arbor baca terra fructus maturitas tempestivus quasi vietum et caducus qui fero sum mollis sapio quis sum enim alius gigantes modo bellaris cum deus nisi natura repugnaris


O Tite, si quid ego adiuero curamve levasso quae nunc te coquit et versat in pectore fixa, ecquid erit praemi? licet enim mihi versibus isdem affari te, Attice, quibus affatur Flamininum ille vir haud magna cum re, sed plenus fidei, quamquam certo scio non, ut Flamininum, sollicitari te, Tite, sic noctesque diesque, novi enim moderationem animi tui et aequitatem, teque non cognomen solum Athenis deportasse, sed humanitatem et prudentiam intellego. et tamen te suspicor isdem rebus quibus me ipsum interdum gravius commoveri, quarum consolatio et maior est et in aliud tempus differenda.

o titus si quis ego adeo cura levasso qui nunc tu coquo et verso in pectus figo ecquis sum praemium licet enim ego versus idem affaris tu atticus qui affor flamininus ille vir haud magnus cum res sed plenus fides quamquam certus scio non ut flamininus sollicito tu titus sic nox dies nosco enim moderatio animus tuus et aequitas tu non cognomen solus athenae deporto sed humanitas et prudentia intellego et tamen tu suspicor idem res qui ego ipse interdum gravis commoveo qui consolatio et magnus sum et in alius tempus differo


nunc autem visum est mihi de senectute aliquid ad te conscribere,

nunc autem video sum ego de senectus aliquis ad tu conscribo


haec habui de senectute quae dicerem, ad quam utinam veniatis, ut ea, quae ex me audistis, re experti probare possitis!

hic habeo de senectus qui dico ad quam utinam venio ut is qui ex ego audio res experior probaris possum


At non est voluptatum tanta quasi titillatio in senibus. credo, sed ne desideratio quidem; nihil autem est molestum quod non desideres. bene Sophocles, cum ex eo quidam iam affecto aetate quaereret, utereturne rebus veneriis, di meliora! inquit; ego vero istinc sicut a domino agresti ac furioso profugi. cupidis enim rerum talium odiosum fortasse et molestum est carere, satiatis vero et expletis iucundius est carere quam frui; quamquam non caret is, qui non desiderat; ergo hoc non desiderare dico esse iucundius.

at non sum voluptas tantus quasi titillatio in senex credo sed ne desideratio quidem nihil autem sum molestus qui non desidero bene sophocles cum ex is quidam iam affecto aetas quaero uto res veneriis deus bonus inquam ego verus istinc sicut ab dominus agrestis atque furiosus profugio cupidus enim res talis odiosus fortasse et molestus sum careo satio verus et expleo jucundus sum careo quam fruor quamquam non careo is qui non desidero ergo hic non desideraris dico sum jucundus


nihil igitur afferunt qui in re gerenda versari senectutem negant, similesque sunt ut si qui gubernatorem in navigando nihil agere dicant, cum alii malos scandant, alii per foros cursent, alii sentinam exhauriant, ille clavum tenens quietus sedeat in puppi; non faciat ea, quae iuvenes; at vero multo maiora et meliora facit. non viribus aut velocitate aut celeritate corporum res magnae geruntur, sed consilio auctoritate sententia, quibus non modo non orbari, sed etiam augeri senectus solet.

nihil igitur affero qui in res gero versaris senectus nego similis sum ut si qui gubernator in navigo nihil ago dico cum alius malus scando alius per fori curso alius sentina exhaurio ille clavus teneo quiesco sedeo in puppis non facio is qui juvenis at verus multus magnus et bonus facio non vis aut velocitas aut celeritas corpus res magnus gero sed consilium auctoritas sententia qui non modo non orbaris sed etiam augeo senectus soleo


videtisne, ut apud Homerum saepissime Nestor de virtutibus suis praedicet? Tertiam enim aetatem hominum videbat, nec erat ei verendum ne vera praedicans de se nimis videretur aut insolens aut loquax. etenim, ut ait Homerus, ex eius lingua melle dulcior fluebat oratio; quam ad suavitatem nullis egebat corporis viribus. et tamen dux ille Graeciae nusquam optat ut Aiacis similis habeat decem, sed ut Nestoris, quod si sibi acciderit, non dubitat quin brevi sit Troia peritura.

video ut apud homerus saepis nestor de virtus suus praedico tertia enim aetas homo video neque sum is vereor ne verus praedico de sui nimis video aut insoleo aut loquax etenim ut aio homerus ex is lingua mel dulcis fluo oratio quam ad suavitas nullus egeo corpus vis et tamen dux ille graecia nusquam opto ut ajax similis habeo decem sed ut nestor qui si sui accido non dubito quin brevis sum troius pereo


Age, ut ista divina studia omittamus, possum nominare ex agro Sabino rusticos Romanos, vicinos et familiaris meos, quibus absentibus numquam fere ulla in agro maiora opera fiunt, non serendis, non percipiendis, non condendis fructibus. quamquam in aliis minus hoc mirum est, nemo enim est tam senex qui se annum non putet posse vivere; sed idem in eis elaborant, quae sciunt nihil ad se omnino pertinere: serit arbores, quae alteri saeclo prosint, ut ait Statius noster in Synephebis.

ago ut iste divino studium omitto possum nominaris ex ager sabinum rusticus romanus vicinus et familiaris meus qui absum numquam fere ullus in ager magnus opus fio non sero non percipio non condo fructus quamquam in alius paruus hic mirus sum nemo enim sum tam senex qui sui annus non puto possum vivo sed idem in is elaboro qui scio nihil ad sui omnino pertineo sero arbor qui alter saeculum prosum ut aio sto noster in synephebi


De qua doctus Hesiodus ne verbum quidem fecit, cum de cultura agri scriberet. At Homerus, qui multis ut mihi videtur, ante saeculis fuit, Laertam lenientem desiderium, quod capiebat e filio, colentem agrum et eum stercorantem facit. nec vero segetibus solum et pratis et vineis et arbustis res rusticae laetae sunt, sed hortis etiam et pomariis, tum pecudum pastu, apium examinibus, florum omnium varietate. nec consitiones modo delectant, sed etiam insitiones, quibus nihil invenit agri cultura sollertius.

de qui doceo hesiodus ne verbum quidem facio cum de cultura ager scribo at homerus qui multus ut ego video ante saeculis sum laertes lenio desiderium qui capio e filius colo ager et is stercoro facio neque verus seges solus et pratum et vinea et arbustus res rustica laetus sum sed hortus etiam et pomarius tum pecus pasco apis examen florus omnis varietas neque consitio modo delecto sed etiam insitio qui nihil invenio ager cultura sollertius


sensi ego in optimo filio, tu in exspectatis ad amplissimam dignitatem fratribus, Scipio, mortem omni aetati esse communem. At sperat adulescens diu se victurum, quod sperare idem senex non potest. insipienter sperat; quid enim stultius quam incerta pro certis habere, falsa pro veris? At senex ne quod speret quidem habet. At est eo meliore condicione quam adulescens, quioniam id quod ille sperat hic consecutus est: ille volt diu vivere, hic diu vixit.

sentio ego in bonus filius tu in exspectas ad amplus dignitas frater scipio mors omnis aetas sum communis at spero adulescens diu sui vinco qui spero idem senex non possum insipiens spero quis enim stultus quam incertus pro certus habeo fallo pro verus at senex ne qui spero quidem habeo at sum is bonus condicio quam adulescens quioniam is qui ille spero hic consequor sum ille volo diu vivo hic diu vivo


At illa quanti sunt, animum tamquam emeritis stipendiis libidinis ambitionis, contentionum inimicitiarum, cupiditatum omnium secum esse secumque, ut dicitur, vivere! si vero habet aliquod tamquam pabulum studi atque doctrinae, nihil est otiosa senectute iucundius. videbamus in studio dimetiendi paene caeli atque terrae Gallum familiarem patris tui, Scipio. quotiens illum lux noctu aliquid describere ingressum, quotiens nox oppressit cum mane coepisset! quam delectabat eum defectiones solis et lunae multo ante nobis praedicere!

at ille quantus sum animus tamquam emereo stipendium libido ambitio contentio inimicitiaris cupiditas omnis sui sum sui ut dico vivo si verus habeo aliqui tamquam pabulis studium atque doctrina nihil sum otiosus senectus jucundus video in studium dimetior paene caelum atque terra gallus familiaris pater tuus scipio quotiens ille lux nox aliquis describo ingredior quotiens nox opprimo cum mane coepio quam delecto is defectio sol et luna multus ante nos praedico


multa in eo viro praeclara cognovi, sed nihil admirabilius quam quo modo ille mortem fili tulit, clari viri et consularis. est in manibus laudatio, quam cum legimus, quem philosophum non contemnimus? nec vero ille in luce modo atque in oculis civium magnus, sed intus domique praestantior. qui sermo, quae praecepta! quanta notitia antiquitatis, scientia iuris auguri! multae etiam, ut in homine Romano, litterae: omnia memoria tenebat non domestica solum, sed etiam externa bella. cuius sermone ita tum cupide fruebar, quasi iam divinarem, id quod evenit, illo exstincto fore unde discerem neminem.

multus in is vir praeclarus cognosco sed nihil admirabilis quam quo modo ille mors filis fero clarus vir et consularis sum in manus laudatio quam cum lego qui philosophus non contemno neque verus ille in lux modo atque in oculus civis magnus sed intus domus praesto qui sermo qui praecipio quantus notitia antiquitas scientia ius augur multus etiam ut in homo romanus littera omnis memoria teneo non domesticus solus sed etiam externus bellum qui sermo ita tum cupidus fruor quasi iam divinaris is qui evenio ille exstinguo sum unde disco nemo


CATO. Rem haud sane, Scipio et Laeli, difficilem admirari videmini. quibus enim nihil est in ipsis opis ad bene beateque vivendum, eis omnis aetas gravis est; qui autem omnia bona a se ipsi petunt, eis nihil potest malum videri quod naturae necessitas afferat. quo in genere est in primis senectus, quam ut adipiscantur omnes optant, eandem accusant adeptam ; tanta est stultitiae inconstantia atque perversitas. obrepere aiunt eam citius quam putassent. primum quis coegit eos falsum putare? qui enim citius adulescentiae senectus quam pueritiae adulescentia obrepit? deinde qui minus gravis esset eis senectus, si octingentesimum annum agerent, quam si octogesimum? praeterita enim aetas quamvis longa, cum effluxisset, nulla consolatione permulcere posset stultam senectutem.

cato res haud sanus scipio et laelis difficilis admiraris video qui enim nihil sum in ipse ops ad bene beatus vivo is omnis aetas gravis sum qui autem omnis bonus ab sui ipse peto is nihil possum malus video qui natura necessitas affero quo in genus sum in primus senectus quam ut adipiscantur omnis opto idem accuso adeptam tantus sum stultitia inconstantia atque perversitas obrepo aio is cieo quam puto primus quis cogo is falsus puto qui enim cieo adulescentia senectus quam pueritia adulescentia obrepo deinde qui paruus gravis sum is senectus si octingentesimum annus ago quam si octogesimus praetereo enim aetas quivis longus cum effluo nullus consolatio permulceo possum stultus senectus


ita fit ut illud breve vitae reliquum nec avide appetendum senibus nec sine causa deserendum sit;

ita fio ut ille brevis vita reliquus neque avidus appeto senex neque sine causa desero sum


quorsum igitur haec tam multa de Maximo? Quia profecto videtis nefas esse dictu miseram fuisse talem senectutem. nec tamen omnes possunt esse Scipiones aut Maximi, ut urbium expugnationes, ut pedestris navalisve pugnas, ut bella a se gesta, ut triumphos recordentur. est etiam quiete et pure atque eleganter actae aetatis placida ac lenis senectus, qualem accepimus Platonis, qui uno et octogesimo anno scribens est mortuus, qualem Isocratis, qui eum librum, qui Panathenaicus inscribitur, quarto nonagesimo anno scripsisse dicit vixitque quinquennium postea; cuius magister Leontinus Gorgias centum et septem complevit annos, neque umquam in suo studio atque opere cessavit. qui, cum ex eo quaereretur cur tam diu vellet esse in vita, nihil habeo, inquit, quod accusem senectutem.

quorsum igitur hic tam multus de maximus quia profecto video nefas sum dico miser sum talis senectus neque tamen omnis possum sum scipio aut magnus ut urbs expugnatio ut pedestris navalisve pugna ut bellum ab sui gero ut triumphus recordor sum etiam quiesco et purus atque eleganter ago aetas placidus atque lenis senectus qual accipio plato qui unus et octogesimus annus scribo sum mortuus qual isocrates qui is liber qui panathenaicus inscribo quartum nonagesimus annus scribo dico vivo quinquennium postea qui magister leontinus gorgias centum et septem compleo annus neque umquam in suus studium atque opus cesso qui cum ex is quaero cur tam diu volo sum in vito nihil habeo inquam qui accuso senectus


LAELIUS. Atqui, Cato, gratissimum nobis, ut etiam pro Scipione pollicear, feceris, si, quoniam speramus, volumus quidem certe, senes fieri, multo ante a te didicerimus quibus facillime rationibus ingravescentem aetatem ferre possimus.

laelius atqui cato gratus nos ut etiam pro scipio polliceo facio si quoniam spero volo quidem certus senex fio multus ante ab tu disco qui facilis ratio ingravesco aetas fero possum


resistendum, Laeli et Scipio, senectuti est eiusque vitia diligentia compensanda sunt, pugnandum tamquam contra morbum sic contra senectutem, habenda ratio valetudinis,

resisto laelis et scipio senectus sum is vitio diligentia compenso sum pugno tamquam contra morbus sic contra senectus habeo ratio valetudo


cuius quidem non utilitas me solum, ut ante dixi, sed etiam cultura et natura ipsa delectat: adminiculorum ordines, capitum iugatio, religatio et propagatio vitium, sarmentorum ea, quam dixi, aliorum amputatio, aliorum immissio.

qui quidem non utilitas ego solus ut ante dico sed etiam cultura et natura ipse delecto adminiculum ordo caput jugatio religatio et propagatio vitium sarmentor is quam dico alius amputatio alius immissio


quorsus hoc? ut intellegeretis, si voluptatem aspernari ratione et sapientia non possemus, magnam esse habendam senectuti gratiam, quae efficeret ut id non liberet quod non oporteret. impedit enim consilium voluptas, rationi inimica est, mentis ut ita dicam praestringit oculos, nec habet ullum cum virtute commercium.

quorsus hic ut intellego si voluptas aspernaris ratio et sapientia non possum magnus sum habeo senectus gratia qui efficio ut is non libero qui non oportet impedio enim consilium voluptas ratio inimicus sum mens ut ita dico praestringo oculus neque habeo ullus cum virtus commercium


At multi ita sunt imbecilli senes, ut nullum offici aut omnino vitae munus exsequi possint. At id quidem non proprium senectutis vitium est, sed commune valetudinis. quam fuit imbecillus P. Africani filius, is qui te adoptavit, quam tenui aut nulla potius valetudine! quod ni ita fuisset, alterum illud exstitisset lumen civitatis; ad paternam enim magnitudinem animi doctrina uberior accesserat. quid mirum igitur in senibus, si infirmi sunt aliquando, cum id ne adulescentes quidem effugere possint?

at multus ita sum imbecillis senex ut nullus officio aut omnino vita munus exsequor possum at is quidem non proprius senectus vitium sum sed communis valetudo quam sum imbecillus p africanus filius is qui tu adopto quam tenuis aut nullus potis valetudo qui ni ita sum alter ille exsisto lumen civitas ad paternus enim magnitudo animus doctrina uber accedo quis mirus igitur in senex si infirmis sum aliquando cum is ne adulescens quidem effugio possum


apud Xenophontem autem moriens Cyrus maior haec dicit: “nolite arbitrari, o mihi carissimi filii, me, cum a vobis discessero, nusquam aut nullum fore. nec enim, dum eram vobiscum, animum meum videbatis, sed eum esse in hoc corpore ex eis rebus quas gerebam intellegebatis. eundem igitur esse creditote, etiam si nullum videbitis.

apud xenophon autem morior cyrus magnus hic dico nolo arbitraris o ego carus filius ego cum ab tu discedo nusquam aut nullus sum neque enim dum sum tu animus meus video sed is sum in hic corpus ex is res qui gero intellego idem igitur sum credo etiam si nullus video


ego Q. Maximum, eum qui Tarentum recepit, senem adulescens ita dilexi, ut aequalem. erat enim in illo viro comitate condita gravitas, nec senectus mores mutaverat. quamquam eum colere coepi non admodum grandem natu, sed tamen iam aetate provectum. anno enim post consul primum fuerat quam ego natus sum, cumque eo quartum consule adulescentulus miles ad Capuam profectus sum quintoque anno post ad Tarentum. quaestor deinde quadriennio post factus sum, quem magistratum gessi consulibus Tuditano et Cethego, cum quidem ille admodum senex suasor legis Cinciae de donis et muneribus fuit. hic et bella gerebat ut adulescens, cum plane grandis esset, et Hannibalem iuveniliter exsultantem patientia sua molliebat; de quo praeclare familiaris noster Ennius: unus homo nobis cunctando restituit rem; noenum rumores ponebat ante salutem; ergo plusque magisque viri nunc gloria claret.

ego q magnus is qui tarentus recipio senex adulescens ita diligo ut aequalis sum enim in ille vir comitas condio gravitas neque senectus mos muto quamquam is colo coepio non admodum grandis natus sed tamen iam aetas proveho annus enim post consul primus sum quam ego nascor sum cum is quartus consul adulescentulus miles ad capua proficiscor sum quintus annus post ad tarentus quaestor deinde quadriennium post facio sum qui magistratus gero consul tuditanus et cethegus cum quidem ille admodum senex suasor lex cincius de donum et munus sum hic et bellum gero ut adulescens cum planus grandis sum et hannibal juvenilis exsulto patientia suus mollio de quo praeclaris familiaris noster ennius unus homo nos cuncto restituo res noenum rumor pono ante salus ergo multus magus vir nunc gloria claro


audiebam Pythagoram Pythagoriosque, incolas paene nostros, qui essent Italici philosophi quondam nominati, numquam dubitasse quin ex universa mente divina delibatos animos haberemus. demonstrabantur mihi praeterea quae Socrates supremo vitae die de immortalitate animorum disseruisset, is qui esset omnium sapientissimus oraculo Apollinis iudicatus. quid multa? Sic mihi persuasi, sic sentio, cum tanta celeritas animorum sit, tanta memoria praeteritorum futurorumque prudentia, tot artes, tantae scientiae, tot inventa, non posse eam naturam, quae res eas contineat, esse mortalem; cumque semper agitetur animus nec principium motus habeat, quia se ipse moveat, ne finem quidem habiturum esse motus, quia numquam se ipse sit relicturus; et cum simplex animi natura esset neque haberet in se quicquam admixtum dispar sui atque dissimile, non posse eum dividi, quod si non posset, non posse interire; magnoque esse argumento homines scire pleraque ante quam nati sint, quod iam pueri, cum artis difficilis discant, ita celeriter res innumerabilis arripiant, ut eas non tum primum accipere videantur, sed reminisci et recordari. haec Platonis fere.

audio pythagoras pythagoriosque incolo paene noster qui sum italicus philosophus quondam nomino numquam dubito quin ex universus mens divino delibo animus habeo demonstro ego praeterea qui socrates superus vita dies de immortalitas animus disservio is qui sum omnis sapio oraculum apollo iudico quis multus sic ego persuadeo sic sentio cum tantus celeritas animus sum tantus memoria praeteritor sum prudentia tot ars tantus scientia tot invenio non possum is natura qui res is contineo sum mortal cum semper agito animus neque principium moueo habeo quia sui ipse moveo ne finis quidem habeo sum moueo quia numquam sui ipse sum relinquo et cum simplex animus natura sum neque habeo in sui quisquam admisceo dispar suus atque dissimilis non possum is divido qui si non possum non possum intereo magnus sum argumentum homo scio plerusque ante quam nascor sum qui iam puer cum ars difficilis disco ita celer res innumerabilis arripio ut is non tum primus accipio video sed reminisco et recordaris hic plato fere


nec vero clarorum virorum post mortem honores permanerent, si nihil eorum ipsorum animi efficerent, quo diutius memoriam sui teneremus. mihi quidem numquam persuaderi potuit animos dum in corporibus essent mortalibus vivere, cum excessissent ex eis emori; nec vero tum animum esse insipientem cum ex insipienti corpore evasisset, sed cum omni admixtione corporis liberatus purus et integer esse coepisset, tum esse sapientem. atque etiam, cum hominis natura morte dissolvitur, ceterarum rerum perspicuum est quo quaeque discedat, abeunt enim illuc omnia, unde orta sunt; animus autem solus nec cum adest nec cum discessit apparet. iam vero videtis nihil esse morti tam simile quam somnum.

neque verus clarus vir post mors honor permaneo si nihil is ipse animus efficio quo diu memoria suus teneo ego quidem numquam persuadeo possum animus dum in corpus sum mortalis vivo cum excedo ex is emorior neque verus tum animus sum insipiens cum ex insipiens corpus evado sed cum omnis admixtio corpus libero purus et integer sum coepio tum sum sapio atque etiam cum homo natura mors dissolvo ceteraris res perspicuus sum quo quisque discedo abeo enim illic omnis unde orior sum animus autem solus neque cum adsum neque cum discedo appareo iam verus video nihil sum mors tam similis quam somnus


hoc enim onere, quod mihi commune tecum est, aut iam urgentis aut certe adventantis senectutis et te et me ipsum levari volo; etsi te quidem id modice ac sapienter, sicut omnia, et ferre et laturum esse certo scio. sed mihi, cum de senectute vellem aliquid scribere, tu occurrebas dignus eo munere, quo uterque nostrum communiter uteretur. mihi quidem ita iucunda huius libri confectio fuit, ut non modo omnis absterserit senectutis molestias, sed effecerit mollem etiam et iucundam senectutem. numquam igitur laudari satis digne philosophia poterit, cui qui pareat omne tempus aetatis sine molestia possit degere.

hic enim onus qui ego communis tu sum aut iam urgeo aut certus advento senectus et tu et ego ipse levaris volo etsi tu quidem is modicus atque sapienter sicut omnis et fero et fero sum certus scio sed ego cum de senectus volo aliquis scribo tu occurro dignus is munus quo uterque nos communis uto ego quidem ita iucundus hic liber confectio sum ut non modo omnis abstergeo senectus molestia sed efficio mollis etiam et jucundus senectus numquam igitur laudo satis dignus philosophia possum qui qui pareo omnis tempus aetas sine molestia possum dego


O praeclarum diem cum in illud divinum animorum concilium coetumque proficiscar cumque ex hac turba et colluvione discedam! proficiscar enim non ad eos solum viros, de quibus ante dixi, verum etiam ad Catonem meum, quo nemo vir melior natus est, nemo pietate praestantior, cuius a me corpus est crematum, quod contra decuit ab illo meum, animus vero non me deserens sed respectans, in ea profecto loca discessit quo mihi ipsi cernebat esse veniendum. quem ego meum casum fortiter ferre visus sum, non quo aequo animo ferrem, sed me ipse consolabar existimans non longinquum inter nos digressum et discessum fore.

o praeclaris dies cum in ille divinus animus concilium coitus proficisco cum ex hic turba et colluvio discedo proficisco enim non ad is solus vir de qui ante dico verus etiam ad cato meus quo nemo vir bonus nascor sum nemo pietas praesto qui ab ego corpus sum cremo qui contra decet ab ille meus animus verus non ego desero sed respecto in is profecto locum discedo quo ego ipse cerno sum venio qui ego meus casus fortis fero video sum non quo aequus animus fero sed ego ipse consolo existimo non longinquus inter nos digredior et discedo sum


quid in levioribus studiis, sed tamen acutis? quam gaudebat Bello suo Punico Naevius, quam Truculento Plautus, quam Pseudolo! vidi etiam senem Livium, qui, cum sex annis ante quam ego natus sum fabulam docuisset Centone Tuditanoque consulibus, usque ad adulescentiam meam processit aetate.

quis in levis studium sed tamen acuo quam gaudeo bellum suus punicus naevius quam truculentus plautus quam pseudolus video etiam senex livius qui cum sex annus ante quam ego nascor sum fabula doceo cento tuditanus consul usque ad adulescentia meus procedo aetas


quarta restat causa, quae maxime angere atque sollicitam habere nostram aetatem videtur, appropinquatio mortis, quae certe a senectute non potest esse longe. O miserum senem, qui mortem contemnendam esse in tam longa aetate non viderit! quae aut plane neglegenda est, si omnino exstinguit animum, aut etiam optanda, si aliquo eum deducit ubi sit futurus aeternus. atqui tertium certe nihil inveniri potest.

quartus resto causa qui magnus ango atque sollicitus habeo noster aetas video appropinquatio mors qui certus ab senectus non possum sum longus o miser senex qui mors contemno sum in tam longus aetas non video qui aut planus neglego sum si omnino exstinguo animus aut etiam opto si aliquis is deduco ubi sum sum aeternus atqui tertius certus nihil invenio possum


quamquam, o di boni, quid est in hominis natura diu? da enim supremum tempus; exspectemus Tartessiorum regis aetatem—fuit enim, ut scriptum video, Arganthonius quidam Gadibus, qui octoginta regnaverat annos, centum viginti vixerat—sed mihi ne diuturnum quidem quicquam videtur, in quo est aliquid extremum; cum enim id advenit, tum illud, quod praeteriit, effluxit; tantum remanet, quod virtute et recte factis consecutus sis. horae quidem cedunt et dies et menses et anni, nec praeteritum tempus umquam revertitur nec quid sequatur sciri potest. quod cuique temporis ad vivendum datur, eo debet esse contentus.

quamquam o deus bonus quis sum in homo natura diu do enim superus tempus exspecto tartessius rex aetas sum enim ut scribo video arganthonius quidam gades qui octoginta regno annus centum viginti vivo sed ego ne diuturnus quidem quisquam video in quo sum aliquis exter cum enim is advenio tum ille qui praetereo effluo tantus remaneo qui virtus et rectus facio consequor sum hora quidem cedo et dies et mensis et annus neque praetereo tempus umquam revorto neque quis sequor scio possum qui quisque tempus ad vivo do is debeo sum contineo


quibus cum a cuncto consessu plausus esset multiplex datus, dixisse ex eis quendam Atheniensis scire quae recta essent, sed facere nolle.

qui cum ab cuncto consessus plaudo sum multiplex do dico ex is quidam atheniensis scio qui recta sum sed facio nolo


LAELIUS. Volumus sane, nisi molestum est, Cato, tamquam longam aliquam viam confeceris, quam nobis quoque ingrediendum sit, istuc, quo pervenisti, videre quale sit.

laelius volo sanus nisi molestus sum cato tamquam longus aliqui via confacio quam nos quoque ingredior sum iste quo pervenio video qualis sum


atqui dormientium animi maxime declarant divinitatem suam; multa enim, cum remissi et liberi sunt, futura prospiciunt; ex quo intellegitur quales futuri sint, cum se plane corporis vinculis relaxaverint. qua re, si haec ita sunt, sic me colitote,” inquit, ut deum, sin una est interiturus animus cum corpore, vos tamen, deos verentes, qui hanc omnem pulchritudinem tuentur et regunt, memoriam nostri pie inviolateque servabitis. Cyrus quidem haec moriens; nos, si placet, nostra videamus.

atqui dormio animus magnus declaro divinitas suus multus enim cum remitto et liber sum sum prospicio ex quo intellego qualis sum sum cum sui planus corpus vinculis relaxo qui res si hic ita sum sic ego colo inquam ut deus sin unus sum intereo animus cum corpus tu tamen deus vereor qui hic omnis pulchritudo tueor et rego memoria noster pius inviolo servo cyrus quidem hic morior nos si placeo noster video


audire te arbitror, Scipio, hospes tuus avitus Masinissa quae faciat hodie nonaginta natus annos: cum ingressus iter pedibus sit, in equum omnino non ascendere; cum autem equo, ex equo non descendere; nullo imbri, nullo frigore adduci ut capite operto sit; summam esse in eo corporis siccitatem, itaque omnia exsequi regis officia et munera. Potest igitur exercitatio et temperantia etiam in senectute conservare aliquid pristini roboris.

audio tu arbitror scipio hospes tuus avitus masinissa qui facio hodie nonaginta nascor annus cum ingredior iter pes sum in equus omnino non ascendo cum autem equus ex equus non descendo nullus imber nullus frigor adduco ut caput operio sum summa sum in is corpus siccitas itaque omnis exsequor rex officium et munus possum igitur exercitatio et tempero etiam in senectus conservaris aliquis pristinus robur


venio nunc ad voluptates agricolarum, quibus ego incredibiliter delector, quae nec ulla impediuntur senectute et mihi ad sapientis vitam proxime videntur accedere. habent enim rationem cum terra, quae numquam recusat imperium nec umquam sine usura reddit quod accepit, sed alias minore, plerumque maiore cum faenore; quamquam me quidem non fructus modo, sed etiam ipsius terrae vis ac natura delectat. quae cum gremio mollito ac subacto sparsum semen excepit, primum id occaecatum cohibet, ex quo occatio quae hoc efficit nominata est; deinde tepefactum vapore et compressu suo diffundit et elicit herbescentem ex eo viriditatem, quae nixa fibris stirpium sensim adolescit culmoque erecta geniculato vaginis iam quasi pubescens includitur; e quibus cum emersit, fundit frugem spici ordine structam et contra avium minorum morsus munitur vallo aristarum.

venio nunc ad voluptas agricolaris qui ego incredibilis delecto qui neque ullus impedio senectus et ego ad sapio vita propior video accedo habeo enim ratio cum terra qui numquam recuso imperium neque umquam sine utor reddo qui accipio sed alius paruus plerusque magnus cum faenus quamquam ego quidem non fructus modo sed etiam ipse terra volo atque natura delecto qui cum gremium mollio atque subigo spargo semen excipio primus is occaeco cohibeo ex quo occatio qui hic efficio nomino sum deinde tepefacio vapor et comprimo suus diffundo et elicio herbesco ex is viriditas qui nitor fibra stirps sensim adolesco culmus erigo geniculo vago iam quasi pubesco includo e qui cum emergo fundo frugis spicum ordo struo et contra avis paruus mordeo munio vallo aristaris


curio ad focum sedenti magnum auri pondus Samnites cum attulissent, repudiati sunt; non enim aurum habere praeclarum sibi videri dixit, sed eis qui haberent aurum imperare. poteratne tantus animus efficere non iucundam senectutem?

curio ad focus sedeo magnus aurum pondus samnites cum affero repudio sum non enim aurum habeo praeclaris sui video dico sed is qui habeo aurum impero possum tantus animus efficio non jucundus senectus


CATO. Est istuc quidem, Laeli, aliquid, sed nequaquam in isto sunt omnia; ut Themistocles fertur Seriphio cuidam in iurgio respondisse, cum ille dixisset non eum sua, sed patriae gloria splendorem assecutum: nec hercule, inquit, si ego Seriphius essem, nec tu, si Atheniensis, clarus umquam fuisses. quod eodem modo de senectute dici potest; nec enim in summa inopia levis esse senectus potest, ne sapienti quidem, nec insipienti etiam in summa copia non gravis.

cato sum iste quidem laelis aliquis sed nequaquam in iste sum omnis ut themistocles fero seriphius quidam in iurgium respondeo cum ille dico non is suus sed patria gloria splendor assecutum neque herculis inquam si ego seriphius sum neque tu si atheniensis clarus umquam sum qui idem modo de senectus dico possum neque enim in summus inopia levis sum senectus possum ne sapio quidem neque insipiens etiam in summus copia non gravis


etsi ipsa ista defectio virium adulescentiae vitiis efficitur saepius quam senectute; libidinosa enim et intemperans adulescentia effetum corpus tradit senectuti.

etsi ipse iste defectio vis adulescentia vitium efficio saepis quam senectus libidinosus enim et intempero adulescentia effetus corpus trado senectus


sed redeo ad mortem impendentem. quod est istud crimen senectutis, cum id ei videatis cum adulescentia esse commune?

sed redeo ad mors impendeo qui sum iste crimen senectus cum is is video cum adulescentia sum communis


apex est autem senectutis auctoritas. quanta fuit in L. Caecilio Metello, quanta in A. Atilio Calatino! in quem illud elogium: hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. notum est totum carmen incisum in sepulcro. iure igitur gravis, cuius de laudibus omnium esset fama consentiens. quem virum nuper P. Crassum, pontificem maximum, quem postea M. Lepidum eodem sacerdotio praeditum vidimus! quid de Paulo aut Africano loquar, aut, ut iam ante, de Maximo? quorum non in sententia solum, sed etiam in nutu residebat auctoritas. habet senectus, honorata praesertim, tantam auctoritatem, ut ea pluris sit quam omnes adulescentiae voluptates.

apex sum autem senectus auctoritas quantus sum in l caecilius metellus quantus in ab atilius calatinus in qui ille elogium hic unus multus consentio gens populus primarius sum vir notus sum totus carmen incido in sepulcrum ius igitur gravis qui de laus omnis sum fama consentio qui vir nuper p crassus pontifex magnus qui postea m lepidus idem sacerdotium praeditus video quis de paulus aut africanus loquor aut ut iam ante de maximus qui non in sententia solus sed etiam in nutus resideo auctoritas habeo senectus honoro praesertim tantus auctoritas ut is multus sum quam omnis adulescentia voluptas


Orator metuo ne languescat senectute, est enim munus eius non ingeni solum, sed laterum etiam et virium. omnino canorum illud in voce splendescit etiam nescio quo pacto in senectute, quod equidem adhuc non amisi, et videtis annos. sed tamen est decorus seni sermo quietus et remissus, facitque persaepe ipsa sibi audientiam diserti senis composita et mitis oratio, quam si ipse exsequi nequeas, possis tamen Scipioni praecipere et Laelio. quid enim est iucundius senectute stipata studiis iuventutis?

orator metuo ne languesco senectus sum enim munus is non ingenium solus sed latus etiam et vis omnino canorus ille in vox splendescit etiam nescio quo pacisco in senectus qui equidem adhuc non amitto et video annus sed tamen sum decorus senex sermo quiesco et remitto facio persaepe ipse sui audientia dissero senex compono et mitis oratio quam si ipse exsequor nequeo possum tamen scipio praecipio et laelius quis enim sum jucundus senectus stipo studium iuventus


At sunt morosi et anxii et iracundi et difficiles senes. si quaerimus, etiam avari; sed haec morum vitia sunt, non senectutis. ac morositas tamen et ea vitia, quae dixi, habent aliquid excusationis, non illius quidem iustae, sed quae probari posse videatur: contemni se putant, despici, illudi; praeterea in fragili corpore odiosa omnis offensio est; quae tamen omnia dulciora fiunt et moribus bonis et artibus, idque cum in vita tum in scaena intellegi potest ex eis fratribus qui in Adelphis sunt. quanta in altero diritas, in altero comitas! Sic se res habet: ut enim non omne vinum, sic non omnis natura vetustate coacescit. severitatem in senectute probo, sed eam, sicut alia, modicam; acerbitatem nullo modo; avaritia vero senilis quid sibi velit, non intellego.

at sum morosus et anxius et iracundus et difficilis senex si quaero etiam avaris sed hic mos vitio sum non senectus atque morositas tamen et is vitio qui dico habeo aliquis excusatio non ille quidem iustus sed qui probaris possum video contemno sui puto despicio illudi praeterea in fragilis corpus odiosus omnis offensio sum qui tamen omnis dulcis fio et mos bonus et ars is cum in vito tum in scaena intellego possum ex is frater qui in adelphi sum quantus in alter diritas in alter comito sic sui res habeo ut enim non omnis vinum sic non omnis natura vetustas coacescit severitas in senectus probo sed is sicut alius modicus acerbitas nullus modo avaritia verus senilis quis sui volo non intellego


sed in omni orationemementote eam me senectutem laudare, quae fundamentis adulescentiae constituta sit. ex quo efficitur id, quod ego magno quondam cum assensu omnium dixi, miseram esse senectutem quae se oratione defenderet. non cani nec rugae repente auctoritatem arripere possunt, sed honeste acta superior actas fructus capit auctoritatis extremos.

sed in omnis orationemementote is ego senectus laudo qui fundamentum adulescentia constituo sum ex quo efficio is qui ego magnus quondam cum assentior omnis dico miser sum senectus qui sui oratio defendo non canis neque ruga repens auctoritas arripio possum sed honestus ago superus ago fructus capio auctoritas extremus


ne sint in senectute vires: ne postulantur quidem vires a senectute. ergo et legibus et institutis vacat aetas nostra muneribus eis quae non possunt sine viribus sustineri. itaque non modo quod non possumus, sed ne quantum possumus quidem cogimur.

ne sum in senectus vireo ne postulo quidem vireo ab senectus ergo et lex et institus vaco aetas noster munus is qui non possum sine vis sustineo itaque non modo qui non possum sed ne quantus possum quidem cogo


praeclarum responsum et docto homine dignum!

praeclaris responsum et doceo homo dignus


itaque ineunte vere in eis quae relicta sunt exsistit tamquam ad articulos sarmentorum ea quae gemma dicitur, a qua oriens uva se ostendit, quae et suco terrae et calore solis augescens primo est peracerba gustatu, dein maturata dulcescit vestitaque pampinis nec modico tepore caret et nimios solis defendit ardores. qua quid potest esse cum fructu laetius, tum aspectu pulchrius?

itaque ineo verus in is qui relinquo sum exsisto tamquam ad articulus sarmentor is qui gemma dico ab qui orior labrusca sui ostendo qui et sucus terra et calor sol augesco primus sum peracerbus gusto deinde maturo dulcesco vestio pampinus neque modicus tepor careo et nimius sol defendo ardor qui quis possum sum cum fructus laetus tum aspectus pulcher


sibi equos, sibi hastas, sibi clavam et pilam, sibi natationes atque cursus; nobis senibus ex lusionibus multis talos relinquant et tesseras; id ipsum ut lubebit, quoniam sine eis beata esse senectus potest.

sui equus sui hasta sui clava et pila sui natatio atque curro nos senex ex lusio multus talus relinquo et tessera is ipse ut lubet quoniam sine is beatus sum senectus possum


non enim video, cur, quid ipse sentiam de morte, non audeam vobis dicere, quod eo cernere mihi melius videor, quo ab ea propius absum. ego vestros patres, P. Scipio tuque, C. Laeli, viros clarissimos mihique amicissimos, vivere arbitror et eam quidem vitam, quae est sola vita nominanda. nam dum sumus inclusi in his compagibus corporis, munere quodam necessitatis et gravi opere perfungimur; est enim animus caelestis ex altissimo domicilio depressus et quasi demersus in terram, locum divinae naturae aeternitatique contrarium. sed credo deos immortalis sparsisse animos in corpora humana, ut essent qui terras tuerentur quique caelestium ordinem contemplantes imitarentur eum vitae modo atque constantia. nec me solum ratio ac disputatio impulit ut ita crederem, sed nobilitas etiam summorum philosophorum et auctoritas.

non enim video cur quis ipse sentio de mors non audeo tu dico qui is cerno ego bonus video quo ab is propius absum ego vester pater p scipio tu que laelis vir clarus ego amicus vivo arbitror et is quidem vita qui sum solus vito nomino nam dum sum includo in hic compages corpus munus quidam necessitas et gravis opus perfungor sum enim animus caelestis ex alo domicilium deprimo et quasi demergo in terra locus divina natura aeternitas contrarius sed credo deus immortal spargo animus in corpus humanus ut sum qui terra tueor quisque caelestis ordo contemplo imito is vita modo atque constantia neque ego solus ratio atque disputatio impello ut ita credo sed nobilitas etiam summus philosophus et auctoritas


LAELIUS. Est, ut dicis, Cato; sed fortasse dixerit quispiam tibi propter opes et copias et dignitatem tuam tolerabiliorem senectutem videri, id autem non posse multis contingere.

laelius sum ut dico cato sed fortasse dico quispiam tu propter ops et copia et dignitas tuus tolerabilis senectus video is autem non possum multus contingo


et melius Caecilius de sene alteri saeculo prospiciente, quam illud idem: edepol, senectus, si nil quicquam aliud viti adportes tecum, cum advenis, unum id sat est, quod diu vivendo multa quae non volt videt. Et multa fortasse quae volt, atque in ea, quae non volt, saepe etiam adulescentia incurrit. illud vero idem Caecilius vitiosius: tum equidem in senecta hoc deputo miserrimum, sentire ea aetate eumpse esse odiosum alteri. iucundum potius quam odiosum!

et bonus caecilius de seni alter saeculum prospicio quam ille idem edepol senectus si nihil quisquam alius vitium apporto tu cum advenio unus is satis sum qui diu vivo multus qui non volo video et multus fortasse qui volo atque in is qui non volo saepe etiam adulescentia incurro ille verus idem caecilius vitiosus tum equidem in senecta hic deputo miser sentio is aetas eumpse sum odiosus alter iucundus potis quam odiosus


haec enim ipsa sunt honorabilia, quae videntur levia atque communia—salutari appeti decedi assurgi deduci reduci consuli, quae et apud nos et in aliis civitatibus, ut quaeque optime morata est, ita diligentissime observantur. Lysandrum Lacedaemonium, cuius modo feci mentionem, dicere aiunt solitum Lacedaemonem esse honestissimum domicilium senectutis; nusquam enim tantum tribuitur aetati, nusquam est senectus honoratior. quin etiam memoriae proditum est, cum Athenis ludis quidam in theatrum grandis natu venisset, magno consessu locum nusquam ei datum a suis civibus, cum autem ad Lacedaemonios accessisset, qui, legati cum essent, certo in loco considerant, consurrexisse omnes illi dicuntur et senem sessum recepisse;

hic enim ipse sum honorabilis qui video levis atque commune salutaris appeto decedo assurgi deduco reduco consul qui et apud nos et in alius civitas ut quisque optume moror sum ita diligens observo lysander lacedaemonius qui modo facio mentio dico aio soleo lacedaemon sum honestus domicilium senectus nusquam enim tantus tribuo aetas nusquam sum senectus honoro quin etiam memoria prodeo sum cum athenae ludus quidam in theatrum grandis natus venio magnus consessus locus nusquam is do ab suus civis cum autem ad lacedaemonii accedo qui legatus cum sum certus in locus considero consurgo omnis ille dico et senex sedeo recipio


Potest enim quicquam esse absurdius quam, quo viae minus restet, eo plus viatici quaerere?

possum enim quisquam sum absurdus quam quo via paruus resto is multus viaticus quaero


quod si istis ipsis voluptatibus bona aetas fruitur libentius, primum parvulis fruitur rebus, ut diximus, deinde eis, quibus senectus, etiam si non abunde potitur, non omnino caret. ut Turpione Ambivio magis delectatur qui in prima cavea spectat, delectatur tamen etiam qui in ultima, sic adulescentia voluptates propter intuens magis fortasse laetatur, sed delectatur etiam senectus, procul eas spectans, tantum quantum sat est.

qui si iste ipse voluptas bonus aetas fruor libet primus parvulis fruor res ut dico deinde is qui senectus etiam si non abunde potio non omnino careo ut turpio ambivius magis delecto qui in primus cavea specto delecto tamen etiam qui in ulter sic adulescentia voluptas propter intueor magis fortasse laeto sed delecto etiam senectus procul is specto tantus quantus satis sum


sed redeo ad me. quartum ago annum et octogesimum: vellem equidem idem posse gloriari quod Cyrus, sed tamen hoc queo dicere, non me quidem eis esse viribus, quibus aut miles bello Punico aut quaestor eodem bello aut consul in Hispania fuerim aut quadriennio post, cum tribunus militaris depugnavi apud Thermopylas M'. Glabrione consule; sed tamen, ut vos videtis, non plane me enervavit, non afflixit senectus: non curia viris meas desiderat, non rostra, non amici, non clientes, non hospites. nec enim umquam sum assensus veteri illi laudatoque proverbio, quod monet mature fieri senem, si diu velis senex esse. ego vero me minus diu senem esse mallem quam esse senem ante quam essem. itaque nemo adhuc convenire me voluit cui fuerim occupatus.

sed redeo ad ego quartus ago annus et octogesimus volo equidem idem possum glorior qui cyrus sed tamen hic queo dico non ego quidem is sum vis qui aut miles bellum punicus aut quaestor idem bellum aut consul in hispania sum aut quadriennium post cum tribunus militaris depugno apud thermopylae m glabrio consul sed tamen ut tu video non planus ego enervo non affligo senectus non curia vis meus desidero non rostrum non amicus non cliens non hospes neque enim umquam sum assentior vetus ille laudo proverbium qui moneo maturus fio senex si diu velis senex sum ego verus ego paruus diu senex sum malo quam sum senex ante quam sum itaque nemo adhuc convenio ego volo qui sum occupo


quorsum igitur tam multa de voluptate? quia non modo vituperatio nulla, sed etiam summa laus senectutis est, quod ea voluptates nullas magno opere desiderat. caret epulis exstructisque mensis et frequentibus poculis. caret ergo etiam vinulentia et cruditate et insomniis. sed si aliquid dandum est voluptati, quoniam eius blanditiis non facile obsistimus, divine enim Plato escam malorum appellat voluptatem quod ea videlicet homines capiantur ut pisces, quamquam immoderatis epulis caret senectus, modicis tamen conviviis delectari potest. C. Duellium M. F., qui Poenos classe primus devicerat, redeuntem a cena senem saepe videbam puer; delectabatur cereo funali et tibicine, quae sibi nullo exemplo privatus sumpserat: tantum licentiae dabat gloria.

quorsum igitur tam multus de voluptas quia non modo vituperatio nullus sed etiam summus laus senectus sum qui is voluptas nullus magnus opus desidero careo epulis exstructisque mensis et frequens poculum careo ergo etiam vinulentia et cruditas et insomnia sed si aliquis do sum voluptas quoniam is blanditia non facilis obsisto divinus enim plato esca malus appello voluptas qui is videlicet homo capio ut piscis quamquam immoderatus epulis careo senectus modicus tamen convivium delectaris possum que duellius m f qui poeni classis primus devinco redeo ab cena senex saepe video puer delecto cereus funal et tibicine qui sui nullus exemplum privo sumo tantus licentia do gloria


sed de ceteris et diximus multa et saepe dicemus: hunc librum ad te de senectute misimus. omnem autem sermonem tribuimus non Tithono, ut Aristo Cius, parum enim esset auctoritatis in fabula, sed M. Catoni seni, quo maiorem auctoritatem haberet oratio; apud quem Laelium et Scipionem facimus admirantis, quod is tam facile senectutem ferat, eisque eum respondentem; qui si eruditius videbitur disputare quam consuevit ipse in suis libris, attribuito litteris Graecis, quarum constat eum perstudiosum fuisse in senectute. sed quid opus est plura? iam enim ipsius Catonis sermo explicabit nostram omnem de senectute sententiam.

sed de ceterus et dico multus et saepe dico hic liber ad tu de senectus mitto omnis autem sermo tribuo non tithonus ut aristo cius parum enim sum auctoritas in fabula sed m cato senex quo magnus auctoritas habeo oratio apud qui laelius et scipio facio admiror qui is tam facilis senectus fero is is respondeo qui si erudio video disputaris quam consuesco ipse in suus liber attribuo littera graecum qui consto is perstudiosus sum in senectus sed quis opus sum multus iam enim ipse cato sermo explico noster omnis de senectus sententia


omnino, ut mihi quidem videtur studiorum omnium satietas vitae facit satietatem. sunt pueritiae studia certa: num igitur ea desiderant adulescentes? sunt ineuntis adulescentiae: num ea constans iam requirit aetas, quae media dicitur? sunt etiam eius aetatis: ne ea quidem quaeruntur in senectute. sunt extrema quaedam studia senectutis: ergo, ut superiorum aetatum studia occidunt, sic occidunt etiam senectutis; quod cum evenit, satietas vitae tempus maturum mortis affert.

omnino ut ego quidem video studium omnis satietas vita facio satietas sum pueritia studium certus num igitur is desidero adulescens sum ineo adulescentia num is consto iam requiro aetas qui medius dico sum etiam is aetas ne is quidem quaero in senectus sum exter quidam studium senectus ergo ut superus aetas studium occaedes sic occaedes etiam senectus qui cum evenio satietas vita tempus maturus mors affero


sua enim vitia insipientes et suam culpam in senectutem conferunt, quod non faciebat is, cuius modo mentionem feci, Ennius: sic ut fortis equus, spatio qui saepe supremo vicit Olympia, nunc senio confectus quiescit. equi fortis et victoris senectuti comparat suam; quem quidem probe meminisse potestis; anno enim undevicesimo post eius mortem hi consules, T. Flamininus et M'. Acilius, facti sunt; ille autem Caepione et Philippo iterum consulibus mortuus est, cum ego quinque et sexaginta annos natus legem Voconiam magna voce et bonis lateribus suasissem. Annos septuaginta natus, tot enim vixit Ennius, ita ferebat duo quae maxima putantur onera, paupertatem et senectutem, ut eis paene delectari videretur.

suus enim vitio insipiens et suus culpa in senectus confero qui non facio is qui modo mentio facio ennius sic ut fortis equus spatium qui saepe superus vinco olympia nunc senium conficio quiesco equus fortis et victor senectus comparo suus qui quidem probus memini possum annus enim undevicesimo post is mors hic consul t flamininus et m acilius facio sum ille autem caepio et philippus iterum consul mortuus sum cum ego quinque et sexaginta annus nascor lex voconius magnus vox et bonus later suadeo annus septuaginta nascor tot enim vivo ennius ita fero duo qui maximus puto onus paupertas et senectus ut is paene delectaris video


CATO. Faciam vero, Laeli, praesertim si utrique vestrum, ut dicis, gratum futurum est.

cato facio verus laelis praesertim si uterque vester ut dico gratus sum sum


SCIPIO. Saepe numero admirari soleo cum hoc C. Laelio cum ceterarum rerum tuam excellentem, M. Cato, perfectamque sapientiam, tum vel maxime quod numquam tibi senectutem gravem esse senserim, quae plerisque senibus sic odiosa est, ut onus se Aetna gravius dicant sustinere.

scipio saepe numerus admiraris soleo cum hic que laelius cum ceteraris res tuus excello m cato perficio sapientia tum vel magnus qui numquam tu senectus gravis sum sentio qui plerusque senex sic odiosus sum ut onus sui aetna gravis dico sustineo


A rebus gerendis senectus abstrahit. quibus? An eis, quae iuventute geruntur et viribus? nullaene igitur res sunt seniles, quae vel infirmis corporibus animo et mente administrentur? nihil ergo agebat Q. Maximus, nihil L. Paulus, pater tuus, socer optimi viri fili mei? ceteri senes, Fabricii Curii Coruncanii, cum rem publicam consilio et auctoritate defendebant, nihil agebant?

ab res gero senectus abstraho qui an is qui iuventus gero et vis nullus igitur res sum senilis qui vel infirmis corpus animus et mens administro nihil ergo ago q magnus nihil l paulus pater tuus socer bonus vir filis meus ceterus senex fabricius curiatii coruncanius cum res publicus consilium et auctoritas defendo nihil ago


nemo umquam mihi, Scipio,persuadebit aut patrem tuum Paulum, aut duos avos Paulum et Africanum, aut Africani patrem aut patruum, aut multos praestantis viros, quos enumerare non est necesse, tanta esse conatos quae ad posteritatis memoriam pertinerent, nisi animo cernerent posteritatem ad ipsos pertinere. anne censes, ut de me ipse aliquid more senum glorier, me tantos labores diurnos nocturnosque domi militiaeque suscepturum fuisse, si isdem finibus gloriam meam quibus vitam essem termina- turus? nonne melius multo fuisset otiosam et quietam aetatem sine ullo labore et contentione traducere? sed nescio quo modo animus erigens se posteritatem ita semper prospiciebat, quasi, cum excessisset e vita, tum denique victurus esset. quod quidem ni ita se haberet ut animi immortales essent, haud optimi cuiusque animus maxime ad immortalitatis gloriam niteretur. quid quod sapientissimus quisque aequissimo animo moritur,

nemo umquam ego scipio persuadeo aut pater tuus paulis aut duo avus paulis et africanus aut africanus pater aut patruus aut multus praesto vir qui enumero non sum necesse tantus sum conor qui ad posteritas memoria pertineo nisi animus cerno posteritas ad ipse pertineo annus censeo ut de ego ipse aliquis mos seni glorior ego tantus labor diurnus nocturnus domus militia suscipio sum si idem finis gloria meus qui vita sum termino turus nonne bonus multus sum otiosus et quiesco aetas sine ullus labor et contentio traduco sed nescio quo modo animus erigo sui posteritas ita semper prospicio quasi cum excedo e vito tum denique vinco sum qui quidem ni ita sui habeo ut animus immortalis sum haud bonus quisque animus magnus ad immortalitas gloria niteo quis qui sapio quisque aequus animus morior


qui amplissimum magistratum gerunt, ut sunt, sic etiam nominantur, senes. quod si legere aut audire voletis externa, maximas res publicas ab adulescentibus labefactatas, a senibus sustentatas et restitutas reperietis. cedo qui vestram rem publicam tantam amisistis tam cito? sic enim percontantur in Naevi poetae Lupo. Respondentur et alia et hoc in primis: proveniebant oratores novi, stulti adulescentuli. temeritas est videlicet florentis aetatis, prudentia senescentis.

qui amplus magistratus gero ut sum sic etiam nomino senex qui si lego aut audio volo externus magnus res publicus ab adulescens labefacto ab senex sustento et restituo reperio cedo qui vester res publicus tantus amitto tam cito sic enim perconto in naevius poeta lupus respondeo et alius et hic in primus provenio orator nosco stultus adulescentulus temeritas sum videlicet floreo aetas prudentia senesco


Tarentum vero qua vigilantia, quo consilio recepit! cum quidem me audiente Salinatori, qui amisso oppido fugerat in arcem, glorianti atque ita dicenti, mea opera, Q. Fabi, Tarentum recepisti; certe, inquit ridens, nam nisi tu amisisses, numquam recepissem. nec vero in armis praestantior quam in toga; qui consul iterum, Sp. Carvilio collega quiescente, C. Flaminio tribuno plebis, quoad potuit, restitit agrum Picentem et Gallicum viritim contra senatus auctoritatem dividenti; augurque cum esset, dicere ausus est optimis auspiciis ea geri, quae pro rei publicae salute gererentur; quae contra rem publicam ferrentur, contra auspicia ferri.

tarentus verus qui vigilo quo consilium recipio cum quidem ego audio salinator qui amitto oppidum fugio in arx glorior atque ita dico meus opus q fabius tarentus recipio certus inquam rideo nam nisi tu amitto numquam recipio neque verus in arma praesto quam in toga qui consul iterum spurius carvilius collega quiesco que flaminius tribunus plebs quoad possum resto ager picens et gallicus viritim contra senatus auctoritas divido augur cum sum dico audeo sum bonus auspicium is gero qui pro res publicus salus gero qui contra res publicus fero contra auspicium fero


quid iuris consulti, quid pontifices, quid augures, quid philosophi senes? quam multa meminerunt! manent ingenia senibus, modo permaneat studium et industria, neque ea solum claris et honoratis viris, sed in vita etiam privata et quieta. Sophocles ad summam senectutem tragoedias fecit; quod propter studium cum rem neglegere familiarem videretur, a filiis in iudicium vocatus est, ut, quem ad modum nostro more male rem gerentibus patribus bonis interdici solet, sic illum quasi desipientem a re familiari removerent iudices. tum senex dicitur eam fabulam quam in manibus habebat et proxime scripserat, Oedipum Coloneum, recitasse iudicibus quaesisseque num illud carmen desipientis videretur,

quis ius consulo quis pontifex quis auguro quis philosophus senex quam multus memini maneo ingenium senex modo permaneo studium et industria neque is solus claris et honoro vis sed in vito etiam privo et quietus sophocles ad summa senectus tragoedia facio qui propter studium cum res neglego familiaris video ab filius in iudicium voco sum ut qui ad modus noster mos malus res gero pater bonus interdico soleo sic ille quasi desipio ab res familiaris removeo iudex tum senex dico is fabula quam in manus habeo et propior scribo oedipum coloneus recito judex quaero num ille carmen desipio video


quod quo magis intellegi posset, fingere animo iubebat tanta incitatum aliquem voluptate corporis, quanta percipi posset maxima; nemini censebat fore dubium quin tam diu, dum ita gauderet, nihil agitare mente, nihil ratione, nihil cogitatione consequi posset. quocirca nihil esse tam detestabile tamque pestiferum quam voluptatem, si quidem ea, cum maior esset atque longior, omne animi lumen exstingueret. haec cum C. Pontio Samnite, patre eius, a quo Caudino proelio Sp. Postumius T. Veturius consules superati sunt, locutum Archytam Nearchus Tarentinus hospes noster, qui in amicitia populi Romani permanserat, se a maioribus natu accepisse dicebat, cum quidem ei sermoni interfuisset Plato Atheniensis, quem Tarentum venisse L. Camillo Ap. Claudio consulibus reperio.

qui quo magis intellego possum fingo animus jubeo tantus incitas aliquis voluptas corpus quantus percipio possum maximus nemo censeo sum dubius quin tam diu dum ita gaudeo nihil agito mens nihil ratio nihil cogitatio consequor possum quocirca nihil sum tam detestabilis tam pestifer quam voluptas si quidem is cum magnus sum atque longus omnis animus lumen exstinguo hic cum que pontius samnite pater is ab quo caudinus proelium spurius postumus t veturius consul supero sum loquor archytas nearchus tarentinus hospes noster qui in amicitia populus romanus permaneo sui ab magnus natus accipio dico cum quidem is sermo intersum plato atheniensis qui tarentus venio l camillus ap claudius consul reperio


sequitur tertia vituperatio senectutis, quod eam carere dicunt voluptatibus. O praeclarum munus aetatis, si quidem id aufert a nobis, quod est in adulescentia vitiosissimum! accipite enim, optimi adulescentes, veterem orationem Archytae Tarentini, magni in primis et praeclari viri, quae mihi tradita est cum essem adulescens Tarenti cum Q. Maximo. nullam capitaliorem pestem quam voluptatem corporis hominibus dicebat a natura datam, cuius voluptatis avidae libidines temere et effrenate ad potiendum incitarentur.

sequor tertius vituperatio senectus qui is careo dico voluptas o praeclaris munus aetas si quidem is aufero ab nos qui sum in adulescentia vitiosus accipio enim bonus adulescens vetus oratio archytas tarentinus magnus in primus et praeclarus vir qui ego trado sum cum sum adulescens tarentus cum q maximus nullus capitalis pestis quam voluptas corpus homo dico ab natura do qui voluptas avidus libido temere et effreno ad potio incito


multa in nostro collegio praeclara, sed hoc, de quo agimus, in primis, quod, ut quisque aetate antecedit, ita sententiae principatum tenet, neque solum honore antecedentibus, sed eis etiam, qui cum imperio sunt, maiores natu augures anteponuntur. quae sunt igitur voluptates corporis cum auctoritatis praemiis comparandae? quibus qui splendide usi sunt, ei mihi videntur fabulam aetatis peregisse nec tamquam inexercitati histriones in extremo actu corruisse.

multus in noster collegium praeclarus sed hic de quo ago in primus qui ut quisque aetas antecedo ita sententia principatus teneo neque solus honor antecedo sed is etiam qui cum imperium sum magnus natus auguro antepono qui sum igitur voluptas corpus cum auctoritas praemium comparo qui qui splendidus utor sum is ego video fabula aetas perago neque tamquam inexercitas histrio in exter actus conruo


His mihi rebus, Scipio, id enim te cum Laelio admirari solere dixisti, levis est senectus, nec solum non molesta, sed etiam iucunda. quod si in hoc erro, qui animos hominum immortalis esse credam, libenter erro nec mihi hunc errorem, quo delector, dum vivo, extorqueri volo; sin mortuus, ut quidam minuti philosophi censent, nihil sentiam, non vereor ne hunc errorem meum philosophi mortui irrideant. quod si non sumus immortales futuri, tamen exstingui homini suo tempore optabile est. nam habet natura, ut aliarum omnium rerum, sic vivendi modum. senectus autem aetatis est peractio tamquam fabulae, cuius defetigationem fugere debemus, praesertim adiuncta satietate.

hic ego res scipio is enim tu cum laelius admiraris soleo dico levis sum senectus neque solus non molestus sed etiam iucundus qui si in hic erro qui animus homo immortal sum credo libet erro neque ego hic error quo delecto dum vivo extorqueo volo sin mortuus ut quidam minuo philosophus censeo nihil sentio non vereor ne hic error meus philosophus mortuus irrideo qui si non sum immortalis sum tamen exstinguo homo suus tempus optabilis sum nam habeo natura ut alius omnis res sic vivo modus senectus autem aetas sum peractio tamquam fabula qui defetigatio fugio debeo praesertim adjungo satietas


multas ad res perutiles Xenophontis libri sunt, quos legite, quaeso, studiose, ut facitis. quam copiose ab eo agri cultura laudatur in eo libro, qui est de tuenda re familiari, qui Oeconomicus inscribitur! atque ut intellegatis nihil ei tam regale videri quam studium agri colendi, Socrates in eo libro loquitur cum Critobulo Cyrum minorem, Persarum regem, praestantem ingenio atque imperi gloria, cum Lysander Lacedaemonius, vir summae virtutis, venisset ad eum Sardis eique dona a sociis attulisset, et ceteris in rebus communem erga Lysandrum atque humanum fuisse et ei quendam consaeptum agrum diligenter consitum ostendisse. cum autem admiraretur Lysander et proceritates arborum et directos in quincuncem ordines et humum subactam atque puram et suavitatem odorum qui afflarentur ex floribus, tum eum dixisse mirari se non modo diligentiam sed etiam sollertiam eius a quo essent illa dimensa atque discripta; et Cyrum respondisse: atqui ego ista sum omnia dimensus, mei sunt ordines, mea discriptio; multae etiam istarum arborum mea manu sunt satae. tum Lysandrum, intuentem purpuram eius et nitorem corporis ornatumque Persicum multo auro multisque gemmis, dixisse: recte vero te, Cyre, beatum ferunt, quoniam virtuti tuae fortuna coniuncta est!

multus ad res perutilis xenophon liber sum qui lego quaeso studiosus ut facio quam copiosus ab is ager cultura laudo in is liber qui sum de tueor res familiaris qui oeconomicus inscribo atque ut intellego nihil is tam regal video quam studium ager colo socrates in is liber loquor cum critobulus cyrus paruus persaris rex praesto ingenium atque imperium gloria cum lysander lacedaemonius vir summa virtus venio ad is sardus is donum ab socius affero et ceterus in res communis erga lysander atque humanus sum et is quidam consaepio ager diligenter consero ostendo cum autem admiror lysander et proceritas arbor et dirigo in quincuncem ordo et humus subigo atque purus et suavitas odor qui afflarentur ex flos tum is dico miror sui non modo diligentia sed etiam sollertia is ab quo sum ille dimetior atque discribo et cyrus respondeo atqui ego iste sum omnis dimetior meus sum ordo meus discriptio multus etiam istaris arbor meus manus sum sero tum lysander intueor purpura is et nitor corpus orno persicus multus aurum multa gemma dico rectus verus tu cyrus beatus fero quoniam virtus tuus fortuna conjungo sum


etenim, cum complector animo, quattuor reperio causas cur senectus misera videatur: unam, quod avocet a rebus gerendis; alteram, quod corpus faciat infirmius; tertiam, quod privet omnibus fere voluptatibus; quartam, quod haud procul absit a morte. earum, si placet, causarum quanta quamque sit iusta una quaeque videamus.

etenim cum complector animus quattuor reperio causa cur senectus misero video unus qui avoco ab res gero alter qui corpus facio infirmis tertius qui privo omnis fere voluptas quartus qui haud procul absum ab mors is si placeo causaris quantus quisque sum iustus unus quisque video


equidem efferor studio patres vestros quos colui et dilexi videndi, neque vero eos solum convenire aveo, quos ipse cognovi, sed illos etiam, de quibus audivi et legi et ipse conscripsi; quo quidem me proficiscentem haud sane quid facile retraxerit, nec tamquam Peliam recoxerit. et si quis deus mihi largiatur ut ex hac aetate repuerascam et in cunis vagiam, valde recusem, nec vero velim quasi decurso spatio ad carceres a calce revocari.

equidem effero studium pater vester qui colo et diligo video neque verus is solus convenio aveo qui ipse cognosco sed ille etiam de qui audio et lego et ipse conscribo quo quidem ego proficisco haud sanus quis facilis retraho neque tamquam pelius recoquo et si quis deus ego largior ut ex hic aetas repuerasco et in cuna vagio validus recuso neque verus volo quasi decurro spatium ad carcer ab calx revocaris


fructus autem senectutis est, ut saepe dixi, ante partorum bonorum memoria et copia. omnia autem, quae secundum naturam fiunt, sunt habenda in bonis; quid est autem tam secundum naturam quam senibus emori? quod idem contingit adulescentibus adversante et repugnante natura. itaque adulescentes mihi mori sic videntur, ut cum aquae multitudine flammae vis opprimitur, senes autem sic, ut cum sua sponte, nulla adhibita vi, consumptus ignis exstinguitur, et quasi poma ex arboribus, cruda si sunt, vix evelluntur, si matura et cocta, decidunt, sic vitam adulescentibus vis aufert, senibus maturitas; quae quidem mihi tam iucunda est, ut, quo propius ad mortem accedam, quasi terram videre videar aliquandoque in portum ex longa navigatione esse venturus.

fructus autem senectus sum ut saepe dico ante partor bonus memoria et copia omnis autem qui secundus natura fio sum habeo in bonus quis sum autem tam secundus natura quam senex emorior qui idem contingo adulescens adverso et repugno natura itaque adulescens ego morior sic video ut cum aqua multitudo flamma volo opprimo senex autem sic ut cum suus sponte nullus adhibeo vis consumo ignis exstinguo et quasi pomum ex arbor crudus si sum vix evello si maturo et coquo decido sic vita adulescens volo aufero senex maturitas qui quidem ego tam iucundus sum ut quo propius ad mors accedo quasi terra video video aliqua in portus ex longus navigatio sum venio


quid habet enim vita commodi? quid non potius laboris? sed habeat sane; habet certe tamen aut satietatem aut modum. non libet enim mihi deplorare vitam, quod multi et ei docti saepe fecerunt, neque me vixisse paenitet, quoniam ita vixi, ut non frustra me natum existimem, et ex vita ita discedo tamquam ex hospitio, non tamquam e domo; commorandi enim natura devorsorium nobis, non habitandi dedit.

quis habeo enim vito commodus quis non potis labor sed habeo sanus habeo certus tamen aut satietas aut modus non libet enim ego deploraris vita qui multus et is doceo saepe facio neque ego vivo paeniteo quoniam ita vivo ut non frustra ego natus existimo et ex vito ita discedo tamquam ex hospitium non tamquam e domus commoro enim natura deversorium nos non habito do