novitates autem, si spem afferunt, ut tamquam in herbis non fallacibus fructus appareat, non sunt illae quidem repudiandae, vetustas tamen suo loco conservanda; maxima est enim vis vetustatis et consuetudinis. quin in ipso equo, cuius modo feci mentionem, si nulla res impediat, nemo est quin eo, quo consuevit, libentius utatur quam intractato et novo; nec vero in hoc, quod est animal, sed in eis etiam, quae sunt inanima, consuetudo valet, cum locis ipsis delectemur, montuosis etiam et silvestribus, in quibus diutius commorati sumus.

novitas autem si spes affero ut tamquam in herba non fallax fructus appareo non sum ille quidem repudio vetustus tamen suus locus conservo maximus sum enim volo vetustas et consuetudo quin in ipse equus qui modo facio mentio si nullus res impedio nemo sum quin is quo consuesco libet uto quam intractatus et novo neque verus in hic qui sum animal sed in is etiam qui sum inanimus consuetudo valeo cum locus ipse delecto montuosus etiam et silvestris in qui diu commoro sum


quam ob rem cum illo quidem, ut supra dixi, actum optime est, mecum incommodius, quem fuerat aequius, ut prius introieram, sic prius exire de vita. sed tamen recordatione nostrae amicitiae sic fruor, ut beate vixisse videar, quia cum Scipione vixerim, quocum mihi coniuncta cura de publica re et de privata fuit, quocum et domus fuit et militia communis et, id in quo omnis vis est amicitiae, voluntatum studiorum sententiarum summa consensio. itaque non tam ista me sapientiae, quam modo Fannius commemoravit, fama delectat, falsa praesertim, quam quod amicitiae nostrae memoriam spero sempiternam fore, idque eo mihi magis est cordi, quod ex omnibus saeculis vix tria aut quattuor nominantur paria amicorum, quo in genere sperare videor Scipionis et Laeli amicitiam notam posteritati fore.

quam ob res cum ille quidem ut supra dico ago optume sum ego incommodus qui sum aequus ut prior introeo sic prior exeo de vito sed tamen recordatio noster amicitia sic fruor ut beatus vivo video quia cum scipio vivo qui ego conjungo cura de publicus res et de privo sum qui et domus sum et militia communis et is in quo omnis volo sum amicitia voluntas studium sententiaris summus consensio itaque non tam iste ego sapientia quam modo fannius commemoro fama delecto fallo praesertim quam qui amicitia noster memoria spero sempiternus sum is is ego magis sum chordus qui ex omnis saeculis vix tres aut quattuor nomino par amicus quo in genus spero video scipio et laelis amicitia nota posteritas sum


agamus igitur pingui, ut aiunt, Minerva. qui ita se gerunt, ita vivunt, ut eorum probetur fides integritas aequitas liberalitas, nec sit in eis ulla cupiditas libido audacia, sintque magna constantia, ut ei fuerunt, modo quos nominavi, hos viros bonos, ut habiti sunt, sic etiam appellandos putemus, quia sequantur, quantum homines possunt, naturam optimam bene vivendi ducem.

ago igitur pinguis ut aio minerva qui ita sui gero ita vivo ut is probo fides integritas aequitas liberalitas neque sum in is ullus cupiditas libido audacia sum magnus constantia ut is sum modo qui nomino hic vir bonus ut habeo sum sic etiam appello puto quia sequor quantus homo possum natura bonus bene vivo dux


est enim amicitia nihil aliud nisi omnium divinarum humanarumque rerum cum benevolentia et caritate consensio, qua quidem haud scio an excepta sapientia nil quicquam melius homini sit a dis immortalibus datum. divitias alii praeponunt, bonam alii valetudinem, alii potentiam, alii honores, multi etiam voluptates. beluarum hoc quidem extremum, illa autem superiora caduca et incerta, posita non tam in consiliis nostris quam in fortunae temeritate. qui autem in virtute summum bonum ponunt, praeclare illi quidem, sed haec ipsa virtus amicitiam et gignit et continet, nec sine virtute amicitia esse ullo pacto potest.

sum enim amicitia nihil alius nisi omnis divinaris humanus res cum benevolens et caritas consensio qui quidem haud scio an excipio sapientia nihil quisquam bonus homo sum ab deus immortalis do divitiae alius praepono bonus alius valetudo alius potentia alius honor multus etiam voluptas beluaris hic quidem exter ille autem superus caducus et incertus pono non tam in consilium noster quam in fortuna temeritas qui autem in virtus superus bonus pono praeclaris ille quidem sed hic ipse virtus amicitia et gigno et contineo neque sine virtus amicitia sum ullus pacisco possum


quapropter a natura mihi videtur potius quam indigentia orta amicitia, applicatione magis animi cum quodam sensu amandi, quam cogitatione quantum illa res utilitatis esset habitura. quod quidem quale sit, etiam in bestiis quibusdam animadverti potest, quae ex se natos ita amant ad quoddam tempus et ab eis ita amantur, ut facile earum sensus appareat. quod in homine multo est evidentius, primum ex ea caritate quae est inter natos et parentis, quae dirimi nisi detestabili scelere non potest, deinde cum similis sensus exstitit amoris, si aliquem nacti sumus, cuius cum moribus et natura congruamus, quod in eo quasi lumen aliquod probitatis et virtutis perspicere videamur.

quapropter ab natura ego video potis quam indigeo orior amicitia applicatio magis animus cum quidam sentio amo quam cogitatio quantus ille res utilitas sum habeo qui quidem qualis sum etiam in bestia quidam animadverto possum qui ex sui nascor ita amo ad quidam tempus et ab is ita amo ut facilis is sensus appareo qui in homo multus sum evidens primus ex is caritas qui sum inter nascor et parens qui dirimo nisi detestabilis scelus non possum deinde cum similis sensus exsisto amor si aliquis nanciscor sum qui cum mos et natura congruo qui in is quasi lumen aliqui probitas et virtus perspicio video


cum saepe multa, tum memini domi in hemicyclio sedentem, ut solebat, cum et ego essem una et pauci admodum familiares, in eum sermonem illum incidere, qui tum fere multis erat in ore. meministi enim profecto, Attice, et eo magis, quod P. Sulpicio utebare multum, cum is tribunus plebis capitali odio a Q. Pompeio, qui tum erat consul, dissideret, quocum coniunctissime et amantissime vixerat, quanta esset hominum vel admiratio vel querella.

cum saepe multus tum memini domus in hemicyclium sedeo ut soleo cum et ego sum unus et paucus admodum familiaris in is sermo ille incido qui tum fere multus sum in os memini enim profecto atticus et is magis qui p sulpicius utebaris multus cum is tribunus plebs capitalis odium ab q pompejus qui tum sum consul dissido qui conjungo et amo vivo quantus sum homo vel admiratio vel querela


FANNIUS. Sunt ista, Laeli; nec enim melior vir fuit Africano quisquam nec clarior. sed existimare debes omnium oculos in te esse coniectos unum; te sapientem et appellant et existimant. Tribuebatur hoc modo M. Catoni, scimus L. Acilium apud patres nostros appellatum esse sapientem, sed uterque alio quodam modo: Acilius quia prudens esse in iure civili putabatur, Cato quia multarum rerum usum habebat et multa eius et in senatu et in foro vel provisa prudenter vel acta constanter vel responsa acute ferebantur; propterea quasi cognomen iam habebat in senectute sapientis.

fannius sum iste laelis neque enim bonus vir sum africanus quisquam neque clarus sed existimaris debeo omnis oculus in tu sum conicio unus tu sapio et appello et existimo tribuo hic modo m cato scio l acilius apud pater noster appello sum sapio sed uterque alius quidam modo acilius quia prudens sum in ius civilis puto cato quia multus res usus habeo et multus is et in senatus et in forum vel provideo prudens vel ago consto vel respondeo acuo fero propterea quasi cognomen iam habeo in senectus sapio


virtus, inquam, C. Fanni, et tu, Q. Muci, et conciliat amicitias et conservat. in ea est enim convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia; quae cum se extulit et ostendit suum lumen et idem aspexit agnovitque in alio, ad id se admovet vicissimque accipit illud, quod in altero est, ex quo exardescit sive amor sive amicitia; utrumque enim dictum est ab amando, Amare autem nihil est aliud nisi eum ipsum diligere quem ames, nulla indigentia, nulla utilitate quaesita. quae tamen ipsa ecflorescit ex amicitia, etiam si tu eam minus secutus sis.

virtus inquam que fannius et tu q mucius et concilio amicitia et conservo in is sum enim convenio res in is stabilio in is constantia qui cum sui effero et ostendo suus lumen et idem aspicio anosco in alius ad is sui admoveo vicissim accipio ille qui in alter sum ex quo exardescit sive amor sive amicitia uterque enim dico sum ab amo amaris autem nihil sum alius nisi is ipse diligo qui amo nullus indigeo nullus utilitas quaero qui tamen ipse ecflorescit ex amicitia etiam si tu is paruus sequor sum


itaque in eis perniciosus est error, qui existimant libidinum peccatorumque omnium patere in amicitia licentiam. virtutum amicitia adiutrix a natura data est, non vitiorum comes, ut, quoniam solitaria non posset virtus ad ea quae summa sunt pervenire, coniuncta et consociata cum altera perveniret. quae si quos inter societas aut est aut fuit aut futura est, eorum est habendus ad summum naturae bonum optimus beatissimusque comitatus.

itaque in is perniciosus sum error qui existimo libido pecco omnis pateo in amicitia licentia virtus amicitia adjutrix ab natura do sum non vitium comes ut quoniam solitarius non possum virtus ad is qui summus sum pervenio conjungo et consocio cum alter pervenio qui si qui inter societas aut sum aut sum aut sum sum is sum habeo ad superus natura bonus bonus beatus comitor


videmus Papum Aemilium C. Luscino familiarem fuisse (sic a patribus accepimus) bis una consules, collegas in censura; tum et cum eis et inter se coniunctissimos fuisse M’. Curium, Tib. Coruncanium memoriae proditum est. igitur ne suspicari quidem possumus quemquam horum ab amico quidpiam contendisse, quod contra fidem. contra ius iurandum, contra rem publicam esset. nam hoc quidem in talibus viris quid attinet dicere, si contendisset impetraturum non fuisse, cum illi sanctissimi viri fuerint, aeque autem nefas sit tale aliquid et facere rogatum et rogare? At vero Tib. Gracchum sequebantur C. Carbo, C. Cato, et minime tum quidem Gaius frater, nunc idem acerrimus.

video papum aemilius que luscinus familiaris sum sic ab pater accipio bis unus consul collega in censeo tum et cum is et inter sui conjungo sum m curiatii tib coruncanius memoria prodeo sum igitur ne suspicaris quidem possum quisquam hic ab amicus quis contendo qui contra fides contra ius iuro contra res publicus sum nam hic quidem in talis vis quis attineo dico si contendo impetro non sum cum ille sancio vir sum aequus autem nefas sum talis aliquis et facio rogo et rogo at verus tib gracchus sequor que carbo que cato et paruus tum quidem gaius frater nunc idem acer


quis enim aut eum diligat, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet? coluntur tamen simulatione dumtaxat ad tempus. quod si forte, ut fit plerumque, ceciderint, tum intellegitur quam fuerint inopes amicorum. quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem, tum se intellexisse, quos fidos amicos habuisset, quos infidos, cum iam neutris gratiam referre posset.

quis enim aut is diligo qui metuo aut is ab quo sui metuo puto colo tamen simulatio dumtaxat ad tempus qui si fors ut fio plerusque cado tum intellego quam sum inops amicus qui tarquinius dico fero exsulo tum sui intellego qui fidus amicus habeo qui infidus cum iam neuter gratia refero possum


atque in omni re considerandum est et quid postules ab amico et quid patiare a te impetrari.

atque in omnis res considero sum et quis postulo ab amicus et quis patior ab tu impetraris


quibus blanditiis C. Papirius nuper influebat in auris contionis, cum ferret legem de tribunis plebis reficiendis! dissuasimus nos, sed nihil de me, de Scipione dicam libentius. quanta illi, di immortales, fuit gravitas, quanta in oratione maiestas! ut facile ducem populi Romani, non comitem diceres. sed affuistis, et est in manibus oratio. itaque lex popularis suffragiis populi repudiata est.

qui blanditia que papirius nuper influo in auris contio cum fero lex de tribunus plebs reficio dissuadeo nos sed nihil de ego de scipio dico libet quantus ille deus immortalis sum gravitas quantus in oratio maiestas ut facilis dux populus romanus non comes dico sed affuistis et sum in manus oratio itaque lex popularis suffragium populus repudio sum


talis igitur inter viros amicitia tantas opportunitates habet, quantas vix queo dicere. principio qui potest esse vita vitalis, ut ait Ennius, quae non in amici mutua benevolentia conquiescit? quid dulcius quam habere quicum omnia audeas sic loqui ut tecum? qui esset tantus fructus in prosperis rebus, nisi haberes qui illis aeque ac tu ipse gauderet? Adversas vero ferre difficile esset sine eo, qui illas gravius etiam quam tu ferret. denique ceterae res, quae expetuntur, opportunae sunt singulae rebus fere singulis—divitiae, ut utare; opes, ut colare; honores, ut laudere; voluptates, ut gaudeas; valetudo, ut dolore careas et muneribus fungare corporis; amicitia res plurimas continet: quoquo te verteris praesto est, nullo loco excluditur, numquam intempestiva, numquam molesta est. itaque non aqua, non igni, ut aiunt, pluribus locis utimur quam amicitia. neque ego nunc de volgari aut de mediocri, quae tamen ipsa et delectat et prodest, sed de vera et perfecta loquor, qualis eorum, qui pauci nominantur, fuit. nam et secundas res splendidiores facit amicitia, et adversas, partiens communicansque, leviores.

talis igitur inter vir amicitia tantus opportunitas habeo quantus vix queo dico principium qui possum sum vito vital ut aio ennius qui non in amicus mutuus benevolens conquiesco quis dulcis quam habeo qui omnis audeo sic loquor ut tu qui sum tantus fructus in prosper res nisi habeo qui ille aequus atque tu ipse gaudeo adverso verus fero difficilis sum sine is qui ille gravis etiam quam tu fero denique ceterus res qui expeto opportunus sum singulus res fere singuli divitiae ut utaris ops ut colaris honor ut laudo voluptas ut gaudeo valetudo ut dolor careo et munus fungaris corpus amicitia res multus contineo quisquis tu verto praesto sum nullus locus excludo numquam intempestivus numquam molestus sum itaque non aqua non ignis ut aio multus locus utor quam amicitia neque ego nunc de volgaris aut de mediocris qui tamen ipse et delecto et prodo sed de verus et perficio loquor qualis is qui paucus nomino sum nam et secundus res splendidus facio amicitia et adverso partior communico levis


omnino amicitiae corroboratis iam confirmatisque et ingeniis et aetatibus iudicandae sunt; nec, si qui ineunte aetate venandi aut pilae studiosi fuerunt, eos habere necessarios, quos tum eodem studio praeditos dilexerunt. isto enim modo nutrices et paedagogi iure vetustatis plurimum benevolentiae postulabunt. qui neglegendi quidem non sunt, sed alio quodam modo aestimandi ; aliter amicitiae stabiles permanere non possunt. disparis enim mores disparia studia sequuntur, quorum dissimilitudo dissociat amicitias; nec ob aliam causam ullam boni improbis, improbi bonis amici esse non possunt, nisi quod tanta est inter eos, quanta maxima potest esse, morum studiorumque distantia.

omnino amicitia corroboratis iam confirmo et ingenium et aetas judico sum neque si qui ineo aetas venor aut pila studiosus sum is habeo necessarius qui tum idem studium praeditus diligo iste enim modo nutrix et paedagogus ius vetustas multus benevolentia postulo qui neglego quidem non sum sed alius quidam modo aestimo aliter amicitia stabilis permaneo non possum disparis enim mos dispario studium sequor qui dissimilitudo dissocio amicitia neque ob alius causa ullus bonus improbus improbus bonus amicus sum non possum nisi qui tantus sum inter is quantus maximus possum sum mos studium disto


FANNIUS. Istuc quidem, Laeli, ita necesse est. sed quoniam amicitiae mentionem fecisti et sumus otiosi, pergratum mihi feceris—spero item Scaevolae —si, quem ad modum soles de ceteris rebus, cum ex te quaeruntur, sic de amicitia disputaris quid sentias, qualem existimes, quae praecepta des.

fannius iste quidem laelis ita necesse sum sed quoniam amicitia mentio facio et sum otiosus pergratus ego facio spero item scaevola si qui ad modus soleo de ceterus res cum ex tu quaero sic de amicitia disputaris quis sentio qual existimo qui praecipio do


ex quo, quantum boni sit in amicitia, iudicari potest.

ex quo quantus bonus sum in amicitia iudico possum


Tib. Gracchus regnum occupare conatus est, vel regnavit is quidem paucos menses. num quid simile populus Romanus audierat aut viderat? hunc etiam post mortem secuti amici et propinqui quid in P. Scipione effecerint, sine lacrimis non queo dicere. nam Carbonem, quocumque modo potuimus, propter recentem poenam Tib. Gracchi sustinuimus. De C. Gracchi autem tribunatu quid exspectem non libet augurari; serpit deinde res, quae proclivis ad perniciem, cum semel coepit, labitur. videtis in tabella iam ante quanta sit facta labes, primo Gabinia lege, biennio autem post Cassia. videre iam videor populum a senatu disiunctum, multitudinis arbitrio res maximas agi. plures enim discent quem ad modum haec fiant, quam quem ad modum his resistatur.

tib gracchus regnum occuparis conor sum vel regno is quidem paucus mensis num quis similis populus romanus audio aut video hic etiam post mors sequor amicus et propinquus quis in p scipio efficio sine lacrima non queo dico nam carbo quicumque modo possum propter recens poena tib gracchus sustineo de que gracchus autem tribunatus quis exspecto non libet auguraris serpo deinde res qui proclivis ad pernicies cum semel coepio labor video in tabella iam ante quantus sum facio labo primus gabinius lex biennium autem post casseius video iam video populus ab senatus disjungo multitudo arbitrium res magnus ago multus enim disco qui ad modus hic fio quam qui ad modus hic resisto


secerni autem blandus amicus a vero et internosci tam potest adhibita diligentia, quam omnia fucata et simulata a sinceris atque veris. contio, quae ex imperitissimis constat, tamen iudicare solet, quid intersit inter popularem, id est assentatorem et levem civem, et inter constantem et verum et gravem.

secerno autem blandus amicus ab verus et internosco tam possum adhibeo diligentia quam omnis fuco et simulo ab sincerus atque verus contio qui ex imperitus consto tamen iudicaris soleo quis intersum inter popularis is sum assentator et levo civis et inter consto et verus et gravis


est etiam quaedam calamitas in amicitiis dimittendis non numquam necessaria—iam enim a sapientium familiaritatibus ad volgaris amicitias oratio nostra delabitur. erumpunt saepe vitia amicorum tum in ipsos amicos, tum in alienos, quorum tamen ad amicos redundet infamia. tales igitur amicitiae sunt remissione usus eluendae et, ut Catonem dicere audivi, dissuendae magis quam discindendae, nisi quaedam admodum intolerabilis iniuria exarserit, ut neque rectum neque honestum sit nec fieri possit ut non statim alienatio disiunctioque facienda sit.

sum etiam quidam calamitas in amicitia dimitto non numquam necessarius iam enim ab sapiens familiaritas ad volgaris amicitia oratio noster delabor erumpo saepe vitio amicus tum in ipse amicus tum in alienus qui tamen ad amicus redundo infamia talis igitur amicitia sum remissio utor eluo et ut cato dico audio dissuo magis quam discindo nisi quidam admodum intolerabilis iniuria exardeo ut neque recingo neque honestus sum neque fio possum ut non statim alienatio disjunctio facio sum