Laelius De Amicitia

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


haec igitur prima lex amicitiae sanciatur, ut ab amicis honesta petamus, amicorum causa honesta faciamus, ne exspectemus quidem dum rogemur, studium semper adsit, cunctatio absit, consilium verum dare audeamus libere, plurimum in amicitia amicorum bene suadentium valeat auctoritas, eaque et adhibeatur ad monendum non modo aperte, sed etiam acriter, si res postulabit, et adhibitae pareatur.

hic igitur primus lex amicitia sancio ut ab amicus honestus peto amicus causa honestus facio ne exspecto quidem dum rogo studium semper adsum cunctatio absum consilium verus do audeo libo multus in amicitia amicus bene suadeo valeo auctoritas is et adhibeo ad moneo non modo apertus sed etiam acer si res postulo et adhibeo pareo


Te autem alio quodam modo non solum natura et moribus, verum etiam studio et doctrina esse sapientem, nec sicut volgus, sed ut eruditi solent appellare sapientem, qualem in Graecia reliqua neminem—nam qui septem appellantur, eos qui ista subtilius quaerunt in numero sapientium non habent—Athenis unum accepimus et eum quidem etiam Apollinis oraculo sapientissimum iudicatum. hanc esse in te sapientiam existimant, ut omnia tua in te posita esse ducas humanosque casus virtute inferiores putes. itaque ex me quaerunt, credo ex hoc item Scaevola, quonam pacto mortem Africani feras, eoque magis quod proximis Nonis, cum in hortos D. Bruti auguris commentandi causa, ut assolet, venissemus, tu non affuisti, qui diligentissime semper illum diem et illud munus solitus esses obire.

tu autem alius quidam modo non solus natura et mos verus etiam studium et doctrina sum sapio neque sicut vulgus sed ut erudio soleo appello sapio qual in graecia reliquus nemo nam qui septem appello is qui iste subtilis quaero in numerus sapiens non habeo athenae unus accipio et is quidem etiam apollo oraculum sapio iudico hic sum in tu sapientia existimo ut omnis tuus in tu pono sum duco humani casus virtus inferus puto itaque ex ego quaero credo ex hic item scaevola quonam pacisco mors africanus ferus eo magis qui propior nona cum in hortus d brutus augur commento causa ut assoleo venio tu non affuisti qui diligens semper ille dies et ille munus soleo sum obeo


quamquam miror, illa superbia et importunitate, si quemquam amicum habere potuit. atque ut huius, quem dixi, mores veros amicos parare non potuerunt, sic multorum opes praepotentium excludunt amicitias fidelis. non enim solum ipsa fortuna caeca est, sed eos etiam plerumque efficit caecos, quos complexa est; itaque efferuntur fere fastidio et contumacia, nec quicquam insipiente fortunato intolerabilius fieri potest. atque hoc quidem videre licet, eos, qui antea commodis fuerint moribus, imperio potestate prosperis rebus immutari, sperni ab eis veteres amicitias, indulgeri novis.

quamquam miro ille superbia et importunitas si quisquam amicus habeo possum atque ut hic qui dico mos verus amicus paro non possum sic multus ops praepossum excludo amicitia fidelis non enim solus ipse fortuna caecus sum sed is etiam plerusque efficio caecus qui complector sum itaque effero fere fastidium et contumacia neque quisquam insipiens fortuno intolerabilis fio possum atque hic quidem video licet is qui antea commodus sum mos imperium potestas prosper res immutaris sperno ab is vetus amicitia indulgeo novus


O praeclaram sapientiam! solem enim e mundo tollere videntur ei, qui amicitiam e vita tollunt, qua nihil a dis immortalibus melius habemus, nihil iucundius. quae est enim ista securitas? specie quidem blanda, sed reapse multis locis repudianda. neque enim est consentaneum ullam honestam rem actionemve, ne sollicitus sis, aut non suscipere aut susceptam deponere. quod si curam fugimus, virtus fugienda est, quae necesse est cum aliqua cura res sibi contrarias aspernetur atque oderit, ut bonitas malitiam, temperantia libidinem, ignaviam fortitudo. itaque videas rebus iniustis iustos maxime dolere, imbellibus fortis, flagitiosis modestos. ergo hoc proprium est animi bene constituti, et laetari bonis rebus et dolere contrariis.

o praeclarus sapientia sol enim e mundus tollo video is qui amicitia e vito tollo qui nihil ab deus immortalis bonus habeo nihil jucundus qui sum enim iste securitas species quidem blandus sed reapse multus locus repudio neque enim sum consentaneus ullus honestus res actio ne sollicitus sum aut non suscipio aut suscipio depono qui si cura fugio virtus fugio sum qui necesse sum cum aliqui cura res sui contrarius aspernor atque odi ut bonitas malitia tempero libido ignavio fortitudo itaque video res injustus iustus magnus doleo imbellis fortis flagitiosus modestus ergo hic proprius sum animus bene constituo et laetor bonus res et doleo contrarius


hactenus mihi videor de amicitia quid sentirem potuisse dicere; si quae praeterea sunt—credo autem esse multa—ab eis, si videbitur, qui ista disputant, quaeritote.

hactenus ego video de amicitia quis sentio possum dico si qui praeterea sum credo autem sum multus ab is si video qui iste disputo quaero


FANNIUS. Facile id quidem fuit iustitiam iustissimo viro defendere.

fannius facilis is quidem sum iustitia justus vir defendo


quod cum optimum maximumque sit, si id volumus adipisci, virtuti opera danda est, sine qua nec amicitiam neque ullam rem expetendam consequi possumus; ea vero neglecta qui se amicos habere arbitrantur, tum se denique errasse sentiunt, cum eos gravis aliquis casus experiri cogit.

qui cum bonus magnus sum si is volo adipisci virtus opus do sum sine qui neque amicitia neque ullus res expeto consequor possum is verus neglego qui sui amicus habeo arbitror tum sui denique erro sentio cum is gravis aliquis casus experior cogo


FANNIUS. Tu vero perge, Laeli! pro hoc enim, qui minor est natu, meo iure respondeo.

fannius tu verus pergo laelis pro hic enim qui paruus sum natus meus ius respondeo


hac nos adulescentes benevolentia senes illos, L. Paulum, M. Catonem, C. Gallum, P. Nasicam, Ti. Gracchum Scipionis nostri socerum dileximus. haec etiam magis elucet inter aequalis, ut inter me et Scipionem, L. Furium, P. Rupilium, Sp. Mummium; vicissim autem senes in adulescentium caritate acquiescimus, ut in vestra, ut in Q. Tuberonis; equidem etiam admodum adulescentis P. Rutili, A. Vergini familiaritate delector. quoniamque ita ratio comparata est vitae naturaeque nostrae, ut alia aetas oriatur, maxime quidem optandum est ut cum aequalibus possis, quibuscum tamquam e carceribus emissus sis, cum isdem ad calcem, ut dicitur, pervenire.

hic nos adulescens benevolens senex ille l paulis m cato que gallus p nasica tiberius gracchus scipio noster socer diligo hic etiam magis eluceo inter aequalis ut inter ego et scipio l furius p rupilius spurius mummius vicissim autem senex in adulescens caritas acquiesco ut in vester ut in q tubero equidem etiam admodum adulescens p rutilis ab vergo familiaritas delecto quoniam ita ratio comparo sum vita natura noster ut alius aetas orior magnus quidem opto sum ut cum aequal possum qui tamquam e carcer emitto sum cum idem ad calx ut dico pervenio


nam quid ego de studiis dicam cognoscendi semper aliquid atque discendi, in quibus remoti ab oculis populi omne otiosum tempus contrivimus? quarum rerum recordatio et memoria si una cum illo occidisset, desiderium coniunctissimi atque amantissimi viri ferre nullo modo possem. sed nec illa exstincta sunt alunturque potius et augentur cogitatione et memoria mea, et, si illis plane orbatus essem, magnum tamen affert mihi aetas ipsa solacium; diutius enim iam in hoc desiderio esse non possum; omnia autem brevia tolerabilia esse debent, etiam si magna sunt.

nam quis ego de studium dico cognosco semper aliquis atque disco in qui removeo ab oculus populus omnis otiosus tempus contero qui res recordatio et memoria si unus cum ille occido desiderium conjungo atque amo vir fero nullus modo possum sed neque ille exstinguo sum alo potis et augeo cogitatio et memoria meus et si ille planus orbo sum magnus tamen affero ego aetas ipse solacium diu enim iam in hic desiderium sum non possum omnis autem brevio tolerabilis sum debeo etiam si magnus sum


quanta autem vis amicitiae sit ex hoc intellegi maxime potest, quod ex infinita societate generis humani, quam conciliavit ipsa natura, ita contracta res est et adducta in angustum, ut omnis caritas aut inter duos aut inter paucos iungeretur.

quantus autem volo amicitia sum ex hic intellego magnus possum qui ex infinitus societas genus humanus quam concilio ipse natura ita contraho res sum et adduco in angustus ut omnis careo aut inter duo aut inter paucus jungo


cum illo vero quis neget actum esse praeclare? nisi enim, quod ille minime putabat, immortalitatem optare vellet, quid non adeptus est, quod homini fas esset optare, qui summam spem civium, quam de eo iam puero habuerant, continuo adulescens incredibili virtute superavit; qui consulatum petivit numquam, factus consul est bis, primum ante tempus, iterum sibi suo tempore, rei publicae paene sero; qui duabus urbibus eversis inimicissimis huic imperio non modo praesentia, verum etiam futura bella delevit? quid dicam de moribus facillimis, de pietate in matrem, liberalitate in sorores, bonitate in suos, iustitia in omnis? nota sunt vobis. quam autem civitati carus fuerit, maerore funeris indicatum est. quid igitur hunc paucorum annorum accessio iuvare potuisset? senectus enim quamvis non sit gravis, ut memini Catonem anno ante quam est mortuus, mecum et cum Scipione disserere, tamen aufert eam viriditatem, in qua etiam nunc erat Scipio.

cum ille verus quis nego ago sum praeclaris nisi enim qui ille paruus puto immortalitas optaris volo quis non adipiscor sum qui homo fas sum optaris qui summa spes civis quam de is iam puer habeo continuo adulescens incredibilis virtus supero qui consulatus peto numquam facio consul sum bis primus ante tempus iterum sui suus tempus res publicus paene serus qui duo urbs everro inimicus hic imperium non modo praesens verus etiam sum bellum deleo quis dico de mos facilis de pietas in mater liberalitas in soror bonitas in suus iustitia in omnis nosco sum tu quam autem civitas carus sum maeror funus indico sum quis igitur hic paucus annus accessio iuvaris possum senectus enim quivis non sum gravis ut memini cato annus ante quam sum mortuus ego et cum scipio dissero tamen aufero is viriditas in qui etiam nunc sum scipio


quam ob rem id primum videamus, si placet, quatenus amor in amicitia progredi debeat. numne, si Coriolanus habuit amicos, ferre contra patriam arma illi cum Coriolano debuerunt? num Vecellinum amici regnum appetentem, num Maelium debuerunt iuvare?

quam ob res is primus video si placeo quatenus amor in amicitia progredior debeo num si coriolanus habeo amicus fero contra patria arma ille cum coriolanus debeo num vecellinum amicus regnum appeto num maelius debeo iuvaris


quid enim potest esse tam flexibile, tam devium, quam animus eius, qui ad alterius non modo sensum ac voluntatem, sed etiam voltum atque nutum convertitur? negat quis, nego; ait, aio; postremo imperavi egomet mihi omnia assentari, ut ait idem Terentius, sed ille in Gnathonis persona, quod amici genus adhibere omnino levitatis est.

quis enim possum sum tam flexibilis tam devius quam animus is qui ad alter non modo sensus atque voluntas sed etiam vultus atque nutus converto nego quis nego aio aio postremo impero nos ego omnis assentaris ut aio idem tero sed ille in gnatho persono qui amicus genus adhibeo omnino levitas sum


sed—saepe enim redeo ad Scipionem, cuius omnis sermo erat de amicitia—querebatur quod omnibus in rebus homines diligentiores essent; capras et ovis quot quisque haberet dicere posse, amicos quot haberet non posse dicere; et in illis quidem parandis adhibere curam, in amicis eligendis neglegentis esse nec habere quasi signa quaedam et notas, quibus eos, qui ad amicitiam essent idonei, iudicarent. sunt igitur firmi et stabiles et constantes eligendi, cuius generis est magna penuria; et iudicare difficile est sane nisi expertum, experiendum autem est in ipsa amicitia: ita praecurrit amicitia iudicium tollitque experiendi potestatem.

sed saepe enim redeo ad scipio qui omnis sermo sum de amicitia queror qui omnis in res homo diligens sum capra et ovum quot quisque habeo dico possum amicus quot habeo non possum dico et in ille quidem paro adhibeo cura in amicus eligo neglego sum neque habeo quasi signum quidam et nosco qui is qui ad amicitia sum idoneus judico sum igitur firmus et stabilis et consto eligo qui genus sum magnus penuria et iudicaris difficilis sum sanus nisi experior experior autem sum in ipse amicitia ita praecurro amicitia iudicium tollo experior potestas


tu autem, Fanni, quod mihi tantum tribui dicis, quantum ego nec agnosco nec postulo, facis amice, sed, ut mihi videris, non recte iudicas de Catone. aut enim nemo, quod quidem magis credo, aut, si quisquam, ille sapiens fuit. quo modo, ut alia omittam, mortem fili tulit! memineram Paulum, videram Gallum; sed hi in pueris, Cato in perfecto et spectato viro.

tu autem fannius qui ego tantus tribuo dico quantus ego neque agnosco neque postulo facio amicus sed ut ego video non rectus iudico de cato aut enim nemo qui quidem magis credo aut si quisquam ille sapio sum quo modo ut alius omitto mors filis fero memini paulis video gallus sed hic in puer cato in perficio et specto vir


neque enim adsentior eis, qui nuper haec disserere coeperunt, cum corporibus simul animos interire atque omnia morte deleri. plus apud me antiquorum auctoritas valet, vel nostrorum maiorum, qui mortuis tam religiosa iura tribuerunt, quod non fecissent, profecto, si nihil ad eos pertinere arbitrarentur, vel eorum qui in hac terra fuerunt magnamque Graeciam, quae nunc quidem deleta est, tum florebat, institutis et praeceptis suis erudierunt, vel eius, qui Apollinis oraculo sapientissimus est iudicatus, qui non tum hoc tum illud, ut in plerisque, sed idem semper, animos hominum esse divinos eisque, cum ex corpore excessissent, reditum in caelum patere optimoque et iustissimo cuique expeditissimum.

neque enim adsentio is qui nuper hic dissero coepio cum corpus simul animus intereo atque omnis mors deleo multus apud ego antiquus auctoritas valeo vel noster magnus qui morior tam religiosus ius tribuo qui non facio profecto si nihil ad is pertineo arbitror vel is qui in hic terra sum magnus graecia qui nunc quidem deleo sum tum floreo institus et praecipio suus erudio vel is qui apollo oraculum sapio sum iudico qui non tum hic tum ille ut in plerusque sed idem semper animus homo sum divinus is cum ex corpus excedo redeo in caelum pateo bonus et justus quisque expedio


quod si in scena, id est in contione, in qua rebus fictis et adumbratis loci plurimum est, tamen verum valet, si modo id patefactum et illustratum est, quid in amicitia fieri oportet, quae tota veritate perpenditur? in qua nisi, ut dicitur, apertum pectus videas tuumque ostendas, nihil fidum, nihil exploratum habeas, ne amare quidem aut amari, cum id quam vere fiat ignores. quamquam ista assentatio, quamvis perniciosa sit, nocere tamen nemini potest nisi ei, qui eam recipit atque ea delectatur. ita fit ut is assentatoribus patefaciat auris suas maxime, qui ipse sibi assentetur et se maxime ipse delectet.

qui si in scena is sum in contio in qui res fingo et adumbro locus multus sum tamen verus valeo si modo is patefacio et illustratum sum quis in amicitia fio oportet qui totus veritas perpendo in qui nisi ut dico aperio pectus video tuus ostendo nihil fidus nihil exploro habeo ne amo quidem aut amo cum is quam verus fio ignoro quamquam iste assentatio quivis perniciosus sum noceo tamen nemo possum nisi is qui is recipio atque is delecto ita fio ut is assentator patefacio auris suus magnus qui ipse sui assentetur et sui magnus ipse delecto


SCAEVOLA. Tum magis id diceres, Fanni, si nuper in hortis Scipionis, cum est de re publica disputatum, affuisses. qualis tum patronus iustitiae fuit contra accuratam orationem Phili!

scaevola tum magis is dico fannius si nuper in hortus scipio cum sum de res publicus disputas affuisses qualis tum patronus justitia sum contra accuro oratio philis


sed quoniam res humanae fragiles caducaeque sunt, semper aliqui anquirendi sunt quos diligamus et a quibus diligamur; caritate enim benevolentiaque sublata omnis est e vita sublata iucunditas. mihi quidem Scipio, quamquam est subito ereptus, vivit tamen semperque vivet; virtutem enim amavi illius viri, quae exstincta non est. nec mihi soli versatur ante oculos, qui illam semper in manibus habui, sed etiam posteris erit clara et insignis. nemo umquam animo aut spe maiora suscipiet qui sibi non illius memoriam atque imaginem proponendam putet.

sed quoniam res humanus fragilis caducus sum semper aliqui anquiro sum qui diligo et ab qui diligo caritas enim benevolens tollo omnis sum e vito tollo jucunditas ego quidem scipio quamquam sum subeo eripio vivo tamen semper vivo virtus enim amo ille vir qui exstinguo non sum neque ego solus verso ante oculus qui ille semper in manus habeo sed etiam posterus sum clarus et insignis nemo umquam animus aut spes magnus suscipio qui sui non ille memoria atque imago propono puto


tantum autem cuique tribuendum, primum quantum ipse efficere possis, deinde etiam quantum ille, quem diligas atque adiuves, sustinere. non enim neque tu possis, quamvis excellas, omnis tuos ad honores amplissimos perducere, ut Scipio P. Rupilium potuit consulem efficere, fratrem eius Lucium non potuit. quod si etiam possis quidvis deferre ad alterum, videndum est tamen quid ille possit sustinere.

tantus autem quisque tribuo primus quantus ipse efficio possum deinde etiam quantus ille qui diligo atque adjuvo sustineo non enim neque tu possum quivis excello omnis tuus ad honor amplus perduco ut scipio p rupilius possum consul efficio frater is lucius non possum qui si etiam possum quivis defero ad alter video sum tamen quis ille possum sustineo


est enim boni viri, quem eundem sapientem licet dicere, haec duo tenere in amicitia: primum, ne quid fictum sit neve simulatum; aperte enim vel odisse magis ingenui est quam fronte occultare sententiam; deinde non solum ab aliquo allatas criminationes repellere, sed ne ipsum quidem esse suspiciosum, semper aliquid existimantem ab amico esse violatum.

sum enim bonus vir qui idem sapio licet dico hic duo teneo in amicitia primus ne quis fingo sum neve simulo apertus enim vel odi magis ingenuus sum quam frons occulto sententia deinde non solus ab aliquis affero criminatio repello sed ne ipse quidem sum suspiciosus semper aliquis existimo ab amicus sum violo


Sic enim mihi perspicere videor, ita natos esse nos, ut inter omnis esset societas quaedam, maior autem, ut quisque proxime accederet. itaque cives potiores quam peregrini, propinqui quam alieni; cum his enim amicitiam natura ipsa peperit, sed ea non satis habet firmitatis. namque hoc praestat amicitia propinquitati, quod ex propinquitate benevolentia tolli potest, ex amicitia non potest; sublata enim benevolentia amicitiae nomen tollitur, propinquitatis manet.

sic enim ego perspicio video ita nascor sum nos ut inter omnis sum societas quidam magnus autem ut quisque propior accedo itaque civis potis quam peregrinus propinquus quam alienus cum hic enim amicitia natura ipse pario sed is non satis habeo firmitas namque hic praesto amicitia propinquitas qui ex propinquitas benevolens tollo possum ex amicitia non possum tollo enim benevolens amicitia nomen tollo propinquitas maneo


quam ob rem si cadit in sapientem animi dolor, qui profecto cadit, nisi ex eius animo exstirpatam humanitatem arbitramur, quae causa est cur amicitiam funditus tollamus e vita, ne aliquas propter eam suscipiamus molestias? quid enim interest motu animi sublato, non dico inter pecudem et hominem, sed inter hominem et truncum aut saxum aut quidvis generis eiusdem? neque enim sunt isti audiendi, qui virtutem duram et quasi ferream esse quandam volunt; quae quidem est cum multis in rebus tum in amicitia tenera atque tractabilis, ut et bonis amici quasi diffundatur et incommodis contrahatur. quam ob rem angor iste, qui pro amico saepe capiendus est, non tantum valet, ut tollat e vita amicitiam, non plus quam ut virtutes, quia non nullas curas et molestias afferunt, repudientur.

quam ob res si cado in sapio animus dolor qui profecto cado nisi ex is animus exstirpatam humanitas arbitror qui causa sum cur amicitia fundus tollo e vito ne aliqui propter is suscipio molestia quis enim intersum motus animus tollo non dico inter pecus et homo sed inter homo et truncus aut saxum aut quivis genus idem neque enim sum iste audio qui virtus durus et quasi ferreus sum quidam volo qui quidem sum cum multus in res tum in amicitia tener atque tractabilis ut et bonus amicus quasi diffundo et incommodus contraho quam ob res ango iste qui pro amicus saepe capio sum non tantus valeo ut tollo e vito amicitia non multus quam ut virtus quia non nullus cura et molestia affero repudio


Cuius autem aures clausae veritati sunt, uta ab amico verum audire nequeat, huius salus desperanda est. scitum est enim illud Catonis, ut multa: melius de quibusdam acerbos inimicos mereri, quam eos amicos, qui dulces videantur; illos verum saepe dicere, hos numquam. atque illud absurdum, quod ei, qui monentur, eam molestiam quam debent capere non capiunt, ear capiunt qua debent vacare. peccasse enim se non anguntur, obiurgari moleste ferunt; quod contra oportebat delicto dolere, correctione gaudere.

qui autem auris claudo veritas sum uta ab amicus verus audio nequeo hic salus despero sum scio sum enim ille cato ut multus bonus de quidam acerbus inimicus mereo quam is amicus qui dulcis video ille verus saepe dico hic numquam atque ille absurdus qui is qui moneo is molestia quam debeo capio non capio ear capio qui debeo vacaris pecco enim sui non ango obiurgo molestus fero qui contra oportet delinquo doleo correctio gaudeo


sed plerique perverse, ne dicam impudenter, habere talem amicum volunt, quales ipsi esse non possunt, quaeque ipsi non tribuunt amicis, haec ab eis desiderant. par est autem primum ipsum esse virum bonum, tum alterum similem sui quaerere. in talibus ea, quam iam dudum tractamus, stabilitas amicitiae confirmari potest, cum homines benevolentia coniuncti primum cupiditatibus eis quibus ceteri serviunt imperabunt; deinde aequitate iustitiaque gaudebunt omniaque alter pro altero suscipiet; neque quicquam umquam nisi honestum et rectum alter ab altero postulabit, neque solum colent inter se ac diligent, sed etiam verebuntur. nam maximum ornamentum amicitiae tollit, qui ex ea tollit verecundiam.

sed plerusque perverto ne dico impudens habeo talis amicus volo qualis ipse sum non possum quisque ipse non tribuo amicus hic ab is desidero par sum autem primus ipse sum vir bonus tum alter similis suus quaero in talis is quam iam dudum tracto stabilio amicitia confirmaris possum cum homo benevolens conjungo primus cupiditas is qui ceterus servio impero deinde aequitas justitia gaudeo omne alter pro alter suscipio neque quisquam umquam nisi honestus et recingo alter ab alter postulo neque solus colo inter sui atque diligo sed etiam vereor nam magnus ornamentum amicitia tollo qui ex is tollo verecundia


quam ob rem primum danda opera est ne qua amicorum discidia fiant, sin tale aliquid evenerit, ut exstinctae potius amicitiae quam oppressae esse videantur. cavendum vero ne etiam in gravis inimicitias convertant se amicitiae ex quibus iurgia maledicta contumeliae gignuntur. quae tamen si tolerabiles erunt, ferendae sunt et hic honos veteri amicitiae tribuendus, ut is in culpa sit qui faciat, non is qui patiatur, iniuriam.

quam ob res primus do opus sum ne qui amicus discidium fio sin talis aliquis evenio ut exstinguo potis amicitia quam opprimo sum video caveo verus ne etiam in gravis inimicitia converto sui amicitia ex qui iurgium maledico contumelia gigno qui tamen si tolerabilis sum fero sum et hic honor vetus amicitia tribuo ut is in culpa sum qui facio non is qui patior iniuria


omnino omnium horum vitiorum atque incommodorum una cautio est atque una provisio, ut ne nimis cito diligere incipiant neve non dignos.

omnino omnis hic vitium atque incommodus unus cautio sum atque unus provisio ut ne nimis cito diligo incipio neve non dignus


SCAEVOLA. Recte tu quidem: quam ob rem audiamus.

scaevola rectus tu quidem quam ob res audio


serpit enim nescio quo modo per omnium vitas amicitia nec ullam aetatis degendae rationem patitur esse expertem sui.

serpo enim nescio quo modo per omnis vito amicitia neque ullus aetas dego ratio patior sum expers suus


sed maximum est in amicitia superiorem parem esse inferiori. saepe enim excellentiae quaedam sunt, qualis erat Scipionis in nostro, ut ita dicam, grege. numquam se ille Philo, numquam Rupilio, numquam Mummio anteposuit, numquam inferioris ordinis amicis. Q. vero Maximum fratrem, egregium virum omnino, sibi nequaquam parem, quod is anteibat aetate, tamquam superiorem colebat suosque omnis per se posse esse ampliores volebat.

sed magnus sum in amicitia superus par sum inferus saepe enim excellentiae quidam sum qualis sum scipio in noster ut ita dico grex numquam sui ille philus numquam rupilius numquam mummius antepono numquam inferus ordo amicus q verus magnus frater egregius vir omnino sui nequaquam par qui is anteeo aetas tamquam superus colo suus omnis per sui possum sum amplus volo


altera sententia est quae definit amicitiam paribus officiis ac voluntatibus. hoc quidem est nimis exigue et exiliter ad calculos vocare amicitiam, ut par sit ratio acceptorum et datorum. divitior mihi et affluentior videtur esse vera amicitia nec observare restricte ne plus reddat quam acceperit: neque enim verendum est ne quid excidat aut ne quid in terram defluat aut ne plus aequo quid in amicitiam congeratur.

alter sententia sum qui definio amicitia par officium atque voluntas hic quidem sum nimis exiguus et exilis ad calculus vocaris amicitia ut par sum ratio acceptor et dator divitia ego et affluo video sum verus amicitia neque observaris restringo ne multus reddo quam accipio neque enim vereor sum ne quis excido aut ne quis in terra defluo aut ne multus aequus quis in amicitia congero


atque etiam mihi quidem videntur, qui utilitatis causa fingunt amicitias, amabilissimum nodum amicitiae tollere. non enim tam utilitas parta per amicum quam amici amor ipse delectat, tumque illud fit, quod ab amico est profectum, iucundum, si cum studio est profectum. tantumque abest ut amicitiae propter indigentiam colantur, ut ei, qui opibus et copiis maximeque virtute, in qua plurimum est praesidi, minime alterius indigeant, liberalis simi sint et beneficentissimi. atque haud sciam an ne opus sit quidem nihil umquam omnino deesse amicis. ubi enim studia nostra viguissent, si numquam consilio, numquam opera nostra nec domi nec militiae Scipio eguisset? non igitur utilitatem amicitia, sed utilitas amicitiam secuta est.

atque etiam ego quidem video qui utilitas causa fingo amicitia amabilis nodus amicitia tollo non enim tam utilitas pario per amicus quam amicus amor ipse delecto tum ille fio qui ab amicus sum proficiscor iucundus si cum studium sum proficiscor tantus absum ut amicitia propter indigentia colo ut is qui ops et copia magnus virtus in qui multus sum praesidium paruus alter indigeo liberalis simus sum et beneficentissimi atque haud scio an ne opus sum quidem nihil umquam omnino desum amicus ubi enim studium noster vigesco si numquam consilium numquam opus noster neque domus neque militia scipio egeo non igitur utilitas amicitia sed utilitas amicitia sequor sum


LAELIUS. Ego vero non gravarer, si mihi ipse confiderem, nam et praeclara res est et sumus, ut dixit Fannius, otiosi. sed quis ego sum aut quae est in me facultas? doctorum est ista consuetudo eaque Graecorum, ut eis ponatur de quo disputent quamvis subito. magnum opus est egetque exercitatione non parva. quam ob rem quae disputari de amicitia possunt, ab eis censeo petatis, qui ista profitentur; ego vos hortari tantum possum, ut amicitiam omnibus rebus humanis anteponatis; nihil est enim tam naturae aptum, tam conveniens ad res vel secundas vel adversas.

laelius ego verus non gravo si ego ipse confido nam et praeclarus res sum et sum ut dico fannius otiosus sed quis ego sum aut qui sum in ego facultas doctor sum iste consuetudo is graecum ut is pono de quo disputo quivis subeo magnus opus sum egeo exercitatio non parvus quam ob res qui disputaris de amicitia possum ab is censeo petas qui iste profiteor ego tu hortor tantus possum ut amicitia omnis res humanus antepono nihil sum enim tam natura aptus tam convenio ad res vel secundus vel adverso


digni autem sunt amicitia, quibus in ipsis inest causa cur diligantur. rarum genus! et quidem omnia praeclara, rara, nec quicquam difficilius quam reperire quod sit omni ex parte in suo genere perfectum. sed plerique neque in rebus humanis quicquam bonum norunt nisi quod fructuosum sit, et amicos tamquam pecudes eos potissimum diligunt, ex quibus sperant se maximum fructum esse capturos.

dignus autem sum amicitia qui in ipse insum causa cur diligo raris genus et quidem omnis praeclarus rarus neque quisquam difficilis quam reperio qui sum omnis ex pars in suus genus perficio sed plerusque neque in res humanus quisquam bonus nosco nisi qui fructuosus sum et amicus tamquam pecus is potis diligo ex qui spero sui magnus fructus sum capio


non ergo erunt homines deliciis diffluentes audiendi, si quando de amicitia, quam nec usu nec ratione habent cognitam, disputabunt. nam quis est, pro deorum fidem atque hominum! qui velit, ut neque diligat quemquam nec ipse ab ullo diligatur, circumfluere omnibus copiis atque in omnium rerum abundantia vivere? haec enim est tyrannorum vita, nimirum in qua nulla fides, nulla caritas, nulla stabilis benevolentiae potest esse fiducia, omnia semper suspecta atque sollicita, nullus locus amicitiae.

non ergo sum homo deliciae diffluo audio si quando de amicitia quam neque usus neque ratio habeo cognosco disputo nam quis sum pro deus fides atque homo qui volo ut neque diligo quisquam neque ipse ab ullus diligo circumfluo omnis copia atque in omnis res abundantia vivo hic enim sum tyrannus vito nimirum in qui nullus fides nullus careo nullus stabilis benevolentia possum sum fiducia omnis semper suspicio atque sollicito nullus locus amicitia


constituendi autem sunt, qui sint in amicitia fines et quasi termini diligendi. De quibus tris video sententias ferri, quarum nullam probo: unam, ut eodem modo erga amicum affecti simus quo erga nosmet ipsos; alteram, ut nostra in amicos benevolentia illorum erga nos benevolentiae pariter aequaliterque respondeat; tertiam, ut, quanti quisque se ipse facit, tanti fiat ab amicis.

constituo autem sum qui sum in amicitia finis et quasi terminus diligo de qui tres video sententia fero qui nullus probo unus ut idem modo erga amicus afficio sum quo erga nos ipse alter ut noster in amicus benevolens ille erga nos benevolentia pariter aequalis respondeo tertius ut quantus quisque sui ipse facio tantus fio ab amicus


quid enim tam absurdum quam delectari multis inanibus rebus, ut honore, ut gloria, ut aedificio, ut vestitu cultuque corporis, animante virtute praedito, eo qui vel amare vel, ut ita dicam, redamare possit, non admodum delectari? nihil est enim remuneratione benevolentiae, nihil vicissitudine studiorum officiorumque iucundius.

quis enim tam absurdus quam delectaris multus inanis res ut honor ut gloria ut aedificium ut vestio colo corpus animo virtus praeditus is qui vel amo vel ut ita dico redamaris possum non admodum delectaris nihil sum enim remuneratio benevolentia nihil vicissitudo studium officium jucundus


LAELIUS. Audite vero, optimi viri, ea quae saepissime inter me et Scipionem de amicitia disserebantur. quamquam ille quidem nihil difficilius esse dicebat quam amicitiam usque ad extremum vitae diem permanere: nam vel ut non idem expediret incidere saepe, vel ut de re publica non idem sentiretur; mutari etiam mores hominum saepe dicebat, alias adversis rebus, alias aetate ingravescente. atque earum rerum exemplum ex similitudine capiebat ineuntis aetatis, quod summi puerorum amores saepe una cum praetexta toga deponerentur;

laelius audio verus bonus vir is qui saepis inter ego et scipio de amicitia dissero quamquam ille quidem nihil difficilis sum dico quam amicitia usque ad exter vita dies permaneo nam vel ut non idem expedio incido saepe vel ut de res publicus non idem sentio muto etiam mos homo saepe dico alius adverro res alius aetas ingravesco atque is res exemplum ex similitudo capio ineo aetas qui superus puer amor saepe unus cum praetexo toga depono


haec habui de amicitia quae dicerem; vos autem hortor ut ita virtutem locetis (sine qua amicitia esse non potest) ut ea excepta nihil amicitia praestabilius putetis.

hic habeo de amicitia qui dico tu autem hortor ut ita virtus loco sine qui amicitia sum non possum ut is excipio nihil amicitia praestabilis puteo


cumque plurimas et maximas commoditates amicitia contineat, tum illa nimirum praestat omnibus, quod bonam spem praelucet in posterum, nec debilitari animos aut cadere patitur. verum etiam amicum qui intuetur, tamquam exemplar aliquod intuetur sui. quocirca et absentes adsunt et egentes abundant et imbecilli valent et, quod difficilius dictu est, mortui vivunt; tantus eos honos memoria desiderium prosequitur amicorum, ex quo illorum beata mors videtur, horum vita laudabilis. quod si exemeris ex rerum natura benevolentiae coniunctionem, nec domus ulla nec urbs stare poterit, ne agri quidem cultus permanebit. id si minus intellegitur, quanta vis amicitiae concordiaeque sit, ex dissensionibus atque discordiis percipi potest. quae enim domus tam stabilis, quae tam firma civitas est, quae non odiis et discidiis funditus possit everti?

cum multus et magnus commoditas amicitia contineo tum ille nimirum praesto omnis qui bonus spes praeluceo in posterus neque debilitaris animus aut cado patior verus etiam amicus qui intueor tamquam exemplar aliqui intueor suus quocirca et absum adsum et egeo abundo et imbecillis valeo et qui difficilis dico sum mortuus vivo tantus is honor memoria desiderium prosequor amicus ex quo ille beatus mors video hic vito laudabilis qui si eximo ex res natura benevolentia coniunctio neque domus ullus neque urbs sto possum ne ager quidem cultus permaneo is si paruus intellego quantus volo amicitia concordia sum ex dissensio atque discordia percipio possum qui enim domus tam stabilis qui tam firmo civitas sum qui non odium et discidium fundus possum everto


sed nescio quo modo verum est, quod in Andria familiaris meus dicit: obsequium amicos, veritas odium parit. molesta veritas, siquidem ex ea nascitur odium, quod est venenum amicitiae, sed obsequium multo molestius, quod peccatis indulgens praecipitem amicum ferri sinit; maxima autem culpa in eo, qui et veritatem aspernatur et in fraudem obsequio impellitur.

sed nescio quo modo verus sum qui in andrius familiaris meus dico obsequium amicus vereor odium pario molestus vereor siquidem ex is nascor odium qui sum venenum amicitia sed obsequium multus molestus qui peccatum indulgeo praecipito amicus fero sino maximus autem culpa in is qui et veritas aspernor et in fraudo obsequium impello


sed cum tot signis eadem natura declaret quid velit anquirat desideret, tamen obsurdescimus nescio quo modo nec ea, quae ab ea monemur, audimus. est enim varius et multiplex usus amicitiae multaeque causae suspicionum offensionumque dantur, quas tum evitare, tum elevare, tum ferre sapientis est. una illa subeunda est offensio ut et utilitas in amicitia et fides retineatur; nam et monendi amici saepe sunt et obiurgandi, et haec accipienda amice, cum benevole fiunt.

sed cum tot signum idem natura declaro quis volo anquiro desidero tamen obsurdesco nescio quo modo neque is qui ab is moneo audio sum enim varius et multiplex utor amicitia multa causa suspicio offensio do qui tum evitaris tum elevaris tum fero sapio sum unus ille subeo sum offensio ut et utilitas in amicitia et fides retineo nam et moneo amicus saepe sum et objurgo et hic accipio amicus cum benevolus fio


iam virtutem ex consuetudine vitae nostrae sermonisque nostri interpretemur nec eam, ut quidam docti, verborum magnificentia metiamur, virosque bonos eos qui habentur numeremus—Paulos Catones Gallos Scipiones Philos—his communis vita contenta est; eos autem omittamus, qui omnino nusquam reperiuntur.

iam virtus ex consuetudo vita noster sermo noster interpretor neque is ut quidam doceo verbum magnificentia metior vir bonus is qui habeo numero paulus cato galli scipio philus hic communis vito contineo sum is autem omitto qui omnino nusquam reperio


quocirca, dicendum est enim saepius, cum iudicaris, diligere oportet; non, cum dilexeris, iudicare. sed cum multis in rebus neglegentia plectimur, tum maxime in amicis et diligendis et colendis; praeposteris enim utimur consiliis et acta agimus, quod vetamur vetere proverbio. nam, implicati ultro et citro vel usu diuturno vel etiam officiis, repente in medio cursu amicitias exorta aliqua offensione disrumpimus.

quocirca dico sum enim saepis cum iudicaris diligo oportet non cum diligo iudicaris sed cum multus in res neglegentia plecto tum magnus in amicus et diligo et colo praeposterus enim utor consilium et ago ago qui veto veto proverbium nam implicati ultro et citer vel usus diuturnus vel etiam officium repens in medium cursus amicitia exorior aliqui offensio disrumpo


His igitur finibus utendum arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sint, tum sit inter eos omnium rerum consiliorum voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam si qua fortuna accident ut minus iustae amicorum voluntates adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim quatenus amicitiae dari venia possit. nec vero neglegenda est fama, nec mediocre telum ad res gerendas existimare oportet benevolentiam civium, quam blanditiis et assentando colligere turpe est; virtus, quam sequitur caritas, minime repudianda est.

hic igitur finis utor arbitror ut cum emendo mos amicus sum tum sum inter is omnis res consilium voluntas sine ullus exceptio communio ut etiam si qui fortuna accido ut paruus iustus amicus voluntas adjuvo sum in qui is aut caput ago aut fama declino de via sum modo ne summus turpitudo sequor sum enim quatenus amicitia do venia possum neque verus neglego sum fama neque mediocris telis ad res gero existimaris oportet benevolentia civis quam blanditia et assentando colligo turpis sum virtus quam sequor careo paruus repudio sum


haec enim etiam in fabulis stultissima persona est improvidorum et credulorum senum.

hic enim etiam in fabula stultus persono sum improvidorum et credulus seni


haec igitur lex in amicitia sanciatur, ut neque rogemus res turpis nec faciamus rogati. turpis enim excusatio est et minime accipienda cum in ceteris peccatis, tum si quis contra rem publicam se amici causa fecisse fateatur. etenim eo loco, Fanni et Scaevola, locati sumus, ut nos longe prospicere oporteat futuros casus rei publicae. deflexit iam aliquantulum de spatio curriculoque consuetudo maiorum.

hic igitur lex in amicitia sancio ut neque rogo res turpis neque facio rogo turpis enim excusatio sum et paruus accipio cum in ceterus peccatum tum si quis contra res publicus sui amicus causa facio fateor etenim is locus fannius et scaevola loco sum ut nos longus prospicio oportet sum casus res publicus deflecto iam aliquantulis de spatium curriculum consuetudo magnus


tertius vero ille finis deterrimus, ut, quanti quisque se ipse faciat, tanti fiat ab amicis. saepe enim in quibusdam aut animus abiectior est aut spes amplificandae fortunae fractior. non est igitur amici talem esse in eum, qualis ille in se est, sed potius eniti et efficere ut amici iacentem animum excitet inducatque spem cogitationemque meliorem. alius igitur finis verae amicitiae constituendus est, si prius, quid maxime reprehendere Scipio solitus sit, dixero. negabat ullam vocem inimiciorem amicitiae potuisse reperiri quam eius qui dixisset ita amare oportere ut si aliquando esset osurus; nec vero se adduci posse ut hoc, quem ad modum putaretur, a Biante esse dictum crederet, qui sapiens habitus esset unus e septem; impuri cuiusdam aut ambitiosi aut omnia ad suam potentiam revocantis esse sententiam. quonam enim modo quisquam amicus esse poterit ei, cui se putabit inimicum esse posse? quin etiam necesse erit cupere et optare ut quam saepissime peccet amicus, quo pluris det sibi tamquam ansas ad reprehendendum: rursum autem recte factis commodisque amicorum necesse erit angi dolere invidere.

tertius verus ille finis deterior ut quantus quisque sui ipse facio tantus fio ab amicus saepe enim in quidam aut animus abicio sum aut spes amplifico fortuna frango non sum igitur amicus talis sum in is qualis ille in sui sum sed potis enitor et efficio ut amicus iaceo animus excito induco spes cogitatio bonus alius igitur finis verus amicitia constituo sum si prior quis magnus reprehendo scipio soleo sum dico nego ullus voco inimicus amicitia possum reperio quam is qui dico ita amo oportet ut si aliquando sum osus neque verus sui adduco possum ut hic qui ad modus puto ab bias sum dico credo qui sapio habitus sum unus e septem impurus quidam aut ambitiosus aut omnis ad suus potentia revoco sum sententia quonam enim modo quisquam amicus sum possum is qui sui puto inimicus sum possum quin etiam necesse sum cupio et optaris ut quam saepis pecco amicus quo multus do sui tamquam ansa ad reprehendo rursum autem rectus facio commodus amicus necesse sum ango doleo invideo


cum autem contrahat amicitiam, ut supra dixi, si qua significatio virtutis eluceat, ad quam se similis animus applicet et adiungat, id cum contigit, amor exoriatur necesse est.

cum autem contraho amicitia ut supra dico si qui significatio virtus eluceo ad quam sui similis animus applico et adjungo is cum contingo amor exorior necesse sum


sed ut tum ad senem senex de senectute, sic hoc libro ad amicum amicissimus scripsi de amicitia. tum est Cato locutus, quo erat nemo fere senior temporibus illis, nemo prudentior; nunc Laelius et sapiens, sic enim est habitus, et amicitiae gloria excellens de amicitia loquetur. tu velim a me animum parumper avertas, Laelium loqui ipsum putes. C. Fannius et Q. Mucius ad socerum veniunt post mortem Africani; ab his sermo oritur, respondet Laelius, cuius tota disputatio est de amicitia, quam legens te ipse cognosces

sed ut tum ad senex senex de senectus sic hic liber ad amicus amicus scribo de amicitia tum sum cato loquor quo sum nemo fere senex tempus ille nemo prudens nunc laelius et sapio sic enim sum habitus et amicitia gloria excello de amicitia loquor tu volo ab ego animus parumper averto laelius loquor ipse puto que fannius et q mucius ad socer venio post mors africanus ab hic sermo orior respondeo laelius qui totus disputatio sum de amicitia quam lego tu ipse cognosco


ut enim benefici liberalesque sumus, non ut exigamus gratiam—neque enim beneficium faeneramur, sed natura propensi ad liberalitatem sumus—sic amicitiam non spe mercedis adducti, sed quod omnis eius fructus in ipso amore inest, expetendam putamus.

ut enim beneficus liberalis sum non ut exigo gratia neque enim beneficium faenero sed natura propendeo ad liberalitas sum sic amicitia non spes merces adduco sed qui omnis is fructus in ipse amor insum expeto puto


quod si hoc apparet in bestiis, volucribus nantibus agrestibus, cicuribus feris, primum ut se ipsae diligant—id enim pariter cum omni animante nascitur —deinde, ut requirant atque appetant ad quas se applicent eiusdem generis animantis—idque faciant cum desiderio et cum quadam similitudine amoris humani—quanto id magis in homine fit natura, qui et se ipse diligit et alterum anquirit, cuius animum ita cum suo misceat, ut efficiat paene unum ex duobus!

qui si hic appareo in bestia volucris no agrestis cicuribus fera primus ut sui ipse diligo is enim pariter cum omnis animo nascor deinde ut requiro atque appeto ad qui sui applico idem genus animo is facio cum desiderium et cum quidam similitudo amor humanus quantus is magis in homo fio natura qui et sui ipse diligo et alter anquiro qui animus ita cum suus misceo ut efficio paene unus ex duo


quod idem Scipioni videbatur, qui quidem, quasi praesagiret, perpaucis ante mortem diebus, cum et Philus et Manilius adesset et alii plures, tuque etiam Scaevola, mecum venisses, triduum disseruit de re publica, cuius disputationis fuit extremum fere de immortalitate animorum, quae se in quiete per visum ex Africano audisse dicebat. id si ita est, ut optimi cuiusque animus in morte facillime evolet tanquam e custodia vinclisque corporis, cui censemus cursum ad deos faciliorem fuisse quam Scipioni? quocirca maerere hoc eius eventu vereor ne invidi magis quam amici sit. sin autem illa veriora, ut idem interitus sit animorum et corporum nec ullus sensus maneat, ut nihil boni est in morte, sic certe nihil mali. sensu enim amisso fit idem, quasi natus non esset omnino, quem tamen osse natum et nos gaudemus et haec civitas, dum erit, laetabitur.

qui idem scipio video qui quidem quasi praesagio perpaucus ante mors dies cum et philus et manilius adsum et alius multus tu etiam scaevola ego venio triduum disseruio de res publicus qui disputatio sum exter fere de immortalitas animus qui sui in quiesco per video ex africanus audio dico is si ita sum ut bonus quisque animus in mors facilis evolo tamquam e custodia vinclum corpus qui censeo cursus ad deus facilis sum quam scipio quocirca maereo hic is evenio vereor ne invideo magis quam amicus sum sin autem ille verus ut idem intereo sum animus et corpus neque ullus sensus maneo ut nihil bonus sum in mors sic certus nihil malus sentio enim amitto fio idem quasi nascor non sum omnino qui tamen ossum natus et nos gaudeo et hic civitas dum sum laeto


recte etiam praecipi potest in amicitiis, ne intemperata quaedam benevolentia, quod persaepe fit, impediat magnas utilitates amicorum. nec enim, ut ad fabulas redeam, Troiam Neoptolemus capere potuisset, si Lycomedem, apud quem erat educatus, multis cum lacrimis iter suum impedientem audire voluisset. et saepe incidunt magnae res, ut discedendum sit ab amicis; quas qui impedire volt, quod desiderium non facile ferat, is et infirmus est mollisque natura et ob eam ipsam causam in amicitia parum iustus.

rectus etiam praecipio possum in amicitia ne intemperatus quidam benevolens qui persaepe fio impedio magnus utilitas amicus neque enim ut ad fabula redeo troius neoptolemus capio possum si lycomedes apud qui sum educo multus cum lacrima iter suus impedio audio volo et saepe incido magnus res ut discedo sum ab amicus qui qui impedio volo qui desiderium non facilis fero is et infirmus sum mollio natura et ob is ipse causa in amicitia parum iustus


tiberium quidem Gracchum rem publicam vexantem a Q. Tuberone aequalibusque amicis derelictum videbamus. At C. Blossius Cumanus, hospes familiae vestrae, Scaevola, cum ad me, quod aderam Laenati et Rupilio consulibus in consilio, deprecatum venisset, hanc ut sibi ignoscerem causam afferebat, quod tanti Tib. Gracchum fecisset, ut quidquid ille vellet sibi faciendum putaret. tum ego, etiamne, inquam, si te in Capitolium faces ferre vellet? numquam voluisset id quidem, sed, si voluisset, paruissem. videtis, quam nefaria vox. et hercule ita fecit, vel plus etiam quam dixit; non enim paruit ille Tib. Gracchi temeritati, sed praefuit, nec se comitem illius furoris, sed ducem praebuit. itaque hac amentia, quaestione nova perterritus, in Asiam profugit, ad hostis se contulit, poenas rei publicae gravis iustasque persolvit.

tiberius quidem gracchus res publicus vexo ab q tubero aequalis amicus derelinquo video at que blossius cumanus hospes familia vester scaevola cum ad ego qui adsum laenati et rupilius consul in consilium deprecor venio hic ut sui ignosco causa affero qui tantus tib gracchus facio ut quisquis ille volo sui facio puto tum ego etiam inquam si tu in capitolium fax fero volo numquam volo is quidem sed si volo pareo video quam nefarius vox et herculis ita facio vel multus etiam quam dico non enim pareo ille tib gracchus temeritas sed praesum neque sui comes ille furor sed dux praebeo itaque hic amentia quaestio novo perterreo in asia profugio ad hostis sui confero poena res publicus gravis justus persolvo


ab his, qui pecudum ritu ad voluptatem omnia referunt, longe dissentiunt; nec mirum; nihil enim altum, nihil magnificum ac divinum suspicere possunt, qui suas omnis cogitationes abiecerunt in rem tam humilem tamque contemptam. quam ob rem hos quidem ab hoc sermone removeamus, ipsi autem intellegamus natura gigni sensum diligendi et benevolentiae caritatem facta significatione probitatis, quam qui appetiverunt, applicant sese et propius admovent, ut et usu eius, quem diligere coeperunt, fruantur et moribus, sintque pares in amore et aequales propensioresque ad bene merendum quam ad reposcendum, atque haec inter eos sit honesta certatio. Sic et utilitates ex amicitia maximae capientur, et erit eius ortus a natura quam ab imbecillitate gravior et verior. nam si utilitas conglutinaret amicitias, eadem commutata dissolveret; sed quia natura mutari non potest, idcirco verae amicitiae sempiternae sunt.

ab hic qui pecus ritus ad voluptas omnis refero longus dissentio neque mirus nihil enim altus nihil magnificus atque divinus suspicio possum qui suus omnis cogitatio abicio in res tam humilis tam contemno quam ob res hic quidem ab hic sermo removeo ipse autem intellego natura gigno sensus diligo et benevolentia caritas facio significatio probitas quam qui appeto applico sui et propius admoveo ut et usus is qui diligo coepio fruor et mos sum par in amor et aequal propendeo ad bene mereo quam ad reposco atque hic inter is sum honestus certatio sic et utilitas ex amicitia magnus capio et sum is ortus ab natura quam ab imbecillitas gravis et verus nam si utilitas conglutino amicitia idem commuto dissolvo sed quia natura muto non possum idcirco verus amicitia sempiternus sum


aperte enim adulantem nemo non videt, nisi qui admodum est excors: callidus ille et occultus ne se insinuet studiose cavendum est. nec enim facillime agnoscitur, quippe qui etiam adversando saepe assentetur et litigare se simulans blandiatur atque ad extremum det manus vincique se patiatur, ut is, qui illusus sit, plus vidisse videatur. quid autem turpius quam illudi? quod ut ne accidat magis cavendum est: ut me hodie ante omnis comicos stultos sense versaris atque illusseris lautissime!

apertus enim adulo nemo non video nisi qui admodum sum excors callidus ille et occulo ne sui insinuo studiosus caveo sum neque enim facilis agnosco quippe qui etiam adverso saepe assentetur et litigaris sui simulo blandio atque ad exter do manus vinco sui patior ut is qui illusus sum multus video video quis autem turpis quam illudi qui ut ne accido magis caveo sum ut ego hodie ante omnis comicus stultus sense versaris atque illusseris lavo


quam si qui putant ab imbecillitate proficisci, ut sit per quem adsequatur quod quisque desideret, humilem sane relinquunt et minime generosum, ut ita dicam, ortum amicitiae, quam ex inopia atque indigentia natam volunt. quod si ita esset, ut quisque minimum esse in se arbitraretur, ita ad amicitiam esset aptissimus; quod longe secus est.

quam si qui puto ab imbecillitas proficisco ut sum per qui assequor qui quisque desidero humilis sanus relinquo et paruus generosus ut ita dico orior amicitia quam ex inopia atque indigeo nata volo qui si ita sum ut quisque paruus sum in sui arbitror ita ad amicitia sum aptus qui longus secus sum


verum ergo illud est, quod a Tarentino Archyta, ut opinor, dici solitum nostros senes commemorare audivi ab aliis senibus auditum: si quis in caelum ascendisset naturamque mundi et pulchritudinem siderum perspexisset, insuavem illam admirationem ei fore, quae iucundissima fuisset, si aliquem cui narraret habuisset. Sic natura solitarium nihil amat semperque ad aliquod tamquam adminiculum adnititur, quod in amicissimo quoque dulcissimum est.

verus ergo ille sum qui ab tarentinus archytas ut opinor dico soleo noster senex commemoraris audio ab alius senex audio si quis in caelum ascendisset natura mundus et pulchritudo sidus perspicio insuavis ille admiratio is sum qui jucundus sum si aliquis qui narro habeo sic natura solitarius nihil amo semper ad aliqui tamquam adminiculis annitor qui in amicus quoque dulcis sum


quod faciendum imitandumque est omnibus, ut, si quam praestantiam virtutis ingeni fortunae consecuti sunt, impertiant ea suis communicentque cum proximis; ut, si parentibus nati sint humilibus, si propinquos habeant imbecilliore vel animo vel fortuna, eorum augeant opes eisque honori sint et dignitati. ut in fabulis, qui aliquamdiu propter ignorationem stirpis et generis in famulatu fuerunt, cum cogniti sunt et aut deorum aut regum filii inventi, retinent tamen caritatem in pastores, quos patres multos annos esse duxerunt. quod est multo profecto magis in veris patribus certisque faciendum. fructus enim ingeni et virtutis omnisque praestantiae tum maximus capitur, cum in proximum quemque confertur.

qui facio imito sum omnis ut si quam praestantia virtus ingenium fortuna consequor sum impertio is suus communico cum propior ut si parens nascor sum humilis si propinquus habeo imbecilliore vel animus vel fortuna is augeo ops is honor sum et dignitas ut in fabula qui aliquamdiu propter ignoratio stirps et genus in famulo sum cum cognosco sum et aut deus aut rex filius invenio retineo tamen caritas in pastor qui pater multus annus sum duco qui sum multus profecto magis in verus pater certus facio fructus enim ingenium et virtus omne praestantia tum magnus capio cum in propior quisque confero


cum autem omnium rerum simulatio vitiosa est, tollit enim iudicium veri idque adulterat, tum amicitiae repugnat maxime; delet enim veritatem, sine qua nomen amicitiae valere non potest. nam cum amicitiae vis sit in eo ut unus quasi animus fiat ex pluribus, qui id fieri poterit, si ne in uno quidem quoque unus animus erit idemque semper, sed varius commutabilis multiplex?

cum autem omnis res simulatio vitiosus sum tollo enim iudicium verus is adultero tum amicitia repugno magnus deleo enim veritas sine qui nomen amicitia valeo non possum nam cum amicitia volo sum in is ut unus quasi animus fio ex multus qui is fio possum si ne in unus quidem quoque unus animus sum idem semper sed varius commutabilis multiplex


sed nescio quo pacto ab amicitiis perfectorum hominum, id est sapientium—de hac dico sapientia, quae videtur in hominem cadere posse—ad levis amicitias defluxit oratio. quam ob rem ad illa prima redeamus eaque ipsa concludamus aliquando.

sed nescio quo pacisco ab amicitia perfector homo is sum sapiens de hic dico sapientia qui video in homo cado possum ad levis amicitia defluo oratio quam ob res ad ille primus redeo is ipse concludo aliquando


saepissime igitur mihi de amicitia cogitanti maxime illud considerandum videri solet, utrum propter imbecillitatem atque inopiam desiderata sit amicitia, ut dandis recipiendisque meritis, quod quisque minus per se ipse posset, id acciperet ab alio vicissimque redderet, an esset hoc quidem proprium amicitiae, sed antiquior et pulchrior et magis a natura ipsa profecta alia causa. amor enim, ex quo amicitia nominata est, princeps est ad benevolentiam coniungendam. nam utilitates quidem etiam ab eis percipiuntur saepe, qui simulatione amicitiae coluntur et observantur temporis causa; in amicitia autem nihil fictum, nihil simulatum est et, quidquid est, id est verum et voluntarium.

saepis igitur ego de amicitia cogito magnus ille considero video soleo utrum propter imbecillitas atque inopia desidero sum amicitia ut do recipio meritum qui quisque paruus per sui ipse possum is accipio ab alius vicissim reddo an sum hic quidem proprius amicitia sed antiquus et pulcher et magis ab natura ipse proficio alius causa amor enim ex quo amicitia nomino sum princeps sum ad benevolentia conjungo nam utilitas quidem etiam ab is percipio saepe qui simulatio amicitia colo et observo tempus causa in amicitia autem nihil fingo nihil simulo sum et quisquis sum is sum verus et voluntarius


quam ob rem cave Catoni anteponas ne istum quidem ipsum, quem Apollo, ut ais, sapientissimum iudicavit; huius enim facta, illius dicta laudantur.

quam ob res caveo cato antepono ne iste quidem ipse qui apollo ut aio sapio judico hic enim facio ille dictum laudo


exsistit autem hoc loco quaedam quaestio subdifficilis, num quando amici novi, digni amicitia, veteribus sint anteponendi, ut equis vetulis teneros anteponere solemus. indigna homine dubitatio; non enim debent esse amicitiarum, sicut aliarum rerum, satietates; veterrima quaeque, ut ea vina quae vetustatem ferunt, esse debent suavissima, verumque illud est, quod dicitur, multos modios salis simul edendos esse, ut amicitiae munus expletum sit.

exsisto autem hic locus quidam quaestio subdifficilis num quando amicus nosco dignus amicitia vetus sum antepono ut equus vetulis tener antepono solo indignus homo dubitatio non enim debeo sum amicitiaris sicut alius res satietas vetus quisque ut is vinum qui vetustas fero sum debeo suavis verus ille sum qui dico multus modius sal simul edo sum ut amicitia munus expletum sum


magna etiam discidia et plerumque iusta nasci, cum aliquid ab amicis quod rectum non esset postularetur, ut aut libidinis ministri aut adiutores essent ad iniuriam, quod qui recusarent, quamvis honeste id facerent, ius tamen amicitiae deserere arguerentur ab eis, quibus obsequi nollent; illos autem, qui quidvis ab amico auderent postulare, postulatione ipsa profiteri omnia se amici causa esse facturos. eorum querella inveterata non modo familiaritates exstingui solere, sed odia etiam gigni sempiterna. haec ita multa quasi fata impendere amicitiis, ut omnia subterfugere non modo sapientiae, sed etiam felicitatis diceret sibi videri.

magnus etiam discidium et plerusque iustus nascor cum aliquis ab amicus qui recingo non sum postulo ut aut libido minister aut adiutor sum ad iniuria qui qui recuso quivis honestus is facio ius tamen amicitia desero arguo ab is qui obsequor nolo ille autem qui quivis ab amicus audeo postulo postulatio ipse profiteor omnis sui amicus causa sum facio is querela invetero non modo familiaritas exstinguo soleo sed odium etiam gigno sempiternus hic ita multus quasi fatum impendeo amicitia ut omnis subterfugio non modo sapientia sed etiam felicitas dico sui video


cum enim saepe mecum ageres, ut de amicitia scriberem aliquid, digna mihi res cum omnium cognitione tum nostra familiaritate visa est; itaque feci non invitus ut prodessem multis rogatu tuo. sed ut in Catone maiore, qui est scriptus ad te de senectute, Catonem induxi senem disputantem, quia nulla videbatur aptior persona quae de illa aetate loqueretur, quam eius, qui et diutissime senex fuisset et in ipsa senectute praeter ceteros floruisset; sic, cum accepissemus a patribus maxime memorabilem C. Laeli et P. Scipionis familiaritatem fuisse, idonea mihi Laeli persona visa est quae de amicitia ea ipsa dissereret, quae disputata ab eo meminisset Scaevola. genus autem hoc sermonum positum in hominum veterum auctoritate et eorum illustrium plus nescio quo pacto videtur habere gravitatis: itaque ipse mea legens sic afficior interdum, ut Catonem, non me, loqui existimem.

cum enim saepe ego ago ut de amicitia scribo aliquis dignus ego res cum omnis cognitio tum noster familiaritas video sum itaque facio non invitus ut prosum multus rogo tuus sed ut in cato magnus qui sum scribo ad tu de senectus cato induco senex disputo quia nullus video aptus persono qui de ille aetas loquor quam is qui et diutissime senex sum et in ipse senectus praeter ceterus floreo sic cum accipio ab pater magnus memorabilis que laelis et p scipio familiaritas sum idoneus ego laelis persono video sum qui de amicitia is ipse dissero qui disputo ab is memini scaevola genus autem hic sermo pono in homo vetus auctoritas et is illustris multus nescio quo pacisco video habeo gravitas itaque ipse meus lego sic afficior interdum ut cato non ego loquor existimo


SCAEVOLA. Quaerunt quidem, C. Laeli, multum, ut est a Fannio dictum, sed ego id respondeo, quod animum adverti, te dolorem quem acceperis cum summi viri tum amicissimi morte ferre moderate; nec potuisse non commoveri, nec fuisse id humanitatis tuae: quod autem Nonis in collegio nostro non affuisses, valetudinem respondeo causam, non maestitiam fuisse.

scaevola quaero quidem que laelis multus ut sum ab fannius dico sed ego is respondeo qui animus adverto tu dolor qui accipio cum superus vir tum amicus mors fero modero neque possum non commoveo neque sum is humanitas tuus qui autem nona in collegium noster non affuisses valetudo respondeo causa non maestitia sum


SCAEVOLA. Mihi vero erit gratum, atque id ipsum cum tecum agere conarer, Fannius antevertit. quam ob rem utrique nostrum gratum admodum feceris.

scaevola ego verus sum gratus atque is ipse cum tu ago conor fannius anteverto quam ob res uterque nos gratus admodum facio


sin autem ad adulescentiam perduxissent, dirimi tamen interdum contentione vel uxoriae condicionis vel commodi alicuius, quod idem adipisci uterque non posset. quod si qui longius in amicitia provecti essent, tamen saepe labefactari, si in honoris contentionem incidissent; pestem enim nullam maiorem esse amicitiis quam in plerisque pecuniae cupiditatem, in optimis quibusque honoris certamen et gloriae, ex quo inimicitias maximas saepe inter amicissimos exstitisse.

sin autem ad adulescentia perduco dirimo tamen interdum contentio vel uxorius condicio vel commodus aliquis qui idem adipisci uterque non possum qui si qui longus in amicitia proveho sum tamen saepe labefactaris si in honor contentio incido pestis enim nullus magnus sum amicitia quam in plerusque pecunia cupiditas in bonus quisque honor certamen et gloria ex quo inimicitia magnus saepe inter amicus exsisto


quid? si illud etiam addimus, quod recte addi potest, nihil esse quod ad se rem ullam tam illiciat et tam trahat quam ad amicitiam similitudo, concedetur profecto verum esse, ut bonos boni diligant asciscantque sibi quasi propinquitate coniunctos atque natura. nihil est enim appetentius similium sui nec rapacius quam natura. quam ob rem hoc quidem, Fanni et Scaevola, constet, ut opinor, bonis inter bonos quasi necessariam benevolentiam, qui est amicitiae fons a natura constitutus. sed eadem bonitas etiam ad multitudinem pertinet. non enim est inhumana virtus neque immunis neque superba, quae etiam populos universos tueri eisque optime consulere soleat, quod non faceret profecto, si a caritate volgi abhorreret.

quis si ille etiam addo qui rectus addo possum nihil sum qui ad sui res ullus tam illiciat et tam traho quam ad amicitia similitudo concedo profecto verus sum ut bonus bonus diligo asciscantque sui quasi propinquitas coniungo atque natura nihil sum enim appeto similis suus neque rapax quam natura quam ob res hic quidem fannius et scaevola consto ut opinor bonus inter bonus quasi necessaria benevolentia qui sum amicitia fons ab natura constituo sed idem bonitas etiam ad multitudo pertineo non enim sum inhumanus virtus neque immunis neque superbus qui etiam populus universi tueor is optume consulo soleo qui non facio profecto si ab caritas vulgus abhorreo


quin etiam si quis asperitate ea est et immanitate naturae, congressus ut hominum fugiat atque oderit, qualem fuisse Athenis Timonem nescio quem accepimus, tamen is pati non possit, ut non anquirat aliquem, apud quem evomat virus acerbitatis suae. atque hoc maxime iudicaretur, si quid tale possit contingere, ut aliquis nos deus ex hac hominum frequentia tolleret et in solitudine uspiam collocaret atque ibi suppeditans omnium rerum quas natura desiderat, abundantiam et copiam, hominis omnino aspiciendi potestatem eriperet—quis tam esset ferreus qui eam vitam ferre posset cuique non auferret fructum voluptatum omnium solitudo?

quin etiam si quis asperitas is sum et immanitas natura congredior ut homo fugio atque odi qual sum athenae timon nescio qui accipio tamen is patior non possum ut non anquiro aliquis apud qui evomo virus acerbitas suus atque hic magnus judico si quis talis possum contingo ut aliquis nos deus ex hic homo frequentia tollo et in solitudo uspiam colloco atque ibi suppedito omnis res qui natura desidero abundantia et copia homo omnino aspicio potestas eripio quis tam sum ferreus qui is vita fero possum quisque non aufero fructus voluptas omnis solitudo


multi autem Gnathonum similes, cum sint loco fortuna fama superiores, quorum est assentatio molesta, cum ad vanitatem accessit auctoritas.

multus autem gnatho similis cum sum locus fortuna fama superus qui sum assentatio molestus cum ad vanitas accedo auctoritas


haec est, inquam, societas, in qua omnia insunt, quae putant homines expetenda—honestas gloria tranquillitas animi atque iucunditas; ut et, cum haec adsint, beata vita sit, et sine his esse non possit

hic sum inquam societas in qui omnis insum qui puto homo expeto honestus gloria tranquillitas animus atque jucunditas ut et cum hic adsum beatus vito sum et sine hic sum non possum


quam ob rem, quamquam blanda ista vanitas apud eos valet, qui ipsi illam adlectant et invitant, tamen etiam graviores constantioresque admonendi sunt, ut animadvertant ne callida assentatione capiantur.

quam ob res quamquam blandus iste vanitas apud is valeo qui ipse ille adlecto et invito tamen etiam gravis consto admoneo sum ut animadverto ne callidus assentatio capio


quod si rectum statuerimus vel concedere amicis quidquid velint vel impetrare ab eis quidquid velimus, perfecta quidem sapientia si simus, nihil habeat res viti; sed loquimur de eis amicis qui ante oculos sunt, quos videmus aut de quibus memoriam accepimus, quos novit vita communis. ex hoc numero nobis exempla sumenda sunt, et eorum quidem maxime, qui ad sapientiam proxime accedunt.

qui si recingo statuo vel concedo amicus quisquis volo vel impetro ab is quisquis volo perficio quidem sapientia si sum nihil habeo res vitium sed loquor de is amicus qui ante oculus sum qui video aut de qui memoria accipio qui nosco vito communis ex hic numerus nos exemplum sumo sum et is quidem magnus qui ad sapientia propior accedo


nulla est igitur excusatio peccati, si amici causa peccaveris; nam, cum conciliatrix amicitiae virtutis opinio fuerit, difficile est amicitiam manere, si a virtute defeceris.

nullus sum igitur excusatio pecco si amicus causa pecco nam cum conciliatrix amicitia virtus opinio sum difficilis sum amicitia maneo si ab virtus deficio


equidem ex omnibus rebus, quas mihi aut fortuna aut natura tribuit, nihil habeo quod cum amicitia Scipionis possim comparare. in hac mihi de re publica consensus; in hac rerum privatarum consilium, in eadem requies plena oblectationis fuit. numquam illum ne minima quidem re offendi, quod quidem senserim, nihil audivi ex eo ipse quod nollem; una domus erat, idem victus isque communis, neque solum militia, sed etiam peregrinationes rusticationesque communes.

equidem ex omnis res qui ego aut fortuna aut natura tribuo nihil habeo qui cum amicitia scipio possum comparo in hic ego de res publicus consentio in hic res privataris consilium in idem requies plenus oblectatio sum numquam ille ne minimus quidem res offendo qui quidem sentio nihil audio ex is ipse qui nolo unus domus sum idem vinco eo communis neque solus militia sed etiam peregrinatio rusticatio communis


agrigentinum quidem doctum quendam virum carminibus Graecis vaticinatum ferunt, quae in rerum natura totoque mundo constarent quaeque moverentur, ea contrahere amicitiam, dissipare discordiam. atque hoc quidem omnes mortales et intellegunt et re probant. itaque, si quando aliquod officium exstitit amici in periculis aut adeundis aut communicandis, quis est qui id non maximis efferat laudibus? qui clamores tota cavea nuper in hospitis et amici mei M. Pacuvi nova fabula, cum ignorante rege uter Orestes esset, Pylades Orestem se esse diceret, ut pro illo necaretur, Orestes autem, ita ut erat, Orestem se esse perseveraret! stantes plaudebant in re ficta; quid arbitramur in vera facturos fuisse? facile indicabat ipsa natura vim suam, cum homines, quod facere ipsi non possent, id recte fieri in altero iudicarent.

agrigentinum quidem doceo quidam vir carmen graecum vaticinor fero qui in res natura totus mundus consto quisque moveo is contraho amicitia dissiparis discordia atque hic quidem omnis mortalis et intellego et res probo itaque si quando aliqui officium exsisto amicus in periculum aut adeo aut communico quis sum qui is non magnus effero laus qui clamor totus cavea nuper in hospes et amicus meus m pacuvius novo fabula cum ignoro rex uter orestes sum pylades orestes sui sum dico ut pro ille neco orestes autem ita ut sum orestes sui sum persevero sto plaudo in res fictum quis arbitror in verus facio sum facilis indico ipse natura vis suus cum homo qui facio ipse non possum is rectus fio in alter judico


LAELIUS. Recte tu quidem, Scaevola, et vere; nec enim ab isto officio, quod semper usurpavi cum valerem, abduci incommodo meo debui, nec ullo casu arbitror hoc constanti homini posse contingere, ut ulla intermissio fiat offici.

laelius rectus tu quidem scaevola et verus neque enim ab iste officium qui semper usurpo cum valeo abduco incommodus meus debeo neque ullus casus arbitror hic consto homo possum contingo ut ullus intermissio fio officio


harum trium sententiarum nulli prorsus assentior. nec enim illa prima vera est, ut, quem ad modum in se quisque, sic in amicum sit animatus. quam multa enim, quae nostra causa numquam faceremus, facimus causa amicorum! precari ab indigno, supplicare, tum acerbius in aliquem invehi insectarique vehementius, quae in nostris rebus non satis honeste, in amicorum fiunt honestissime; multaeque res sunt, in quibus de suis commodis viri boni multa detrahunt detrahique patiuntur, ut eis amici potius quam ipsi fruantur.

haris tres sententiaris nullus prorsus assentior neque enim ille primus verus sum ut qui ad modus in sui quisque sic in amicus sum animo quam multus enim qui noster causa numquam facio facio causa amicus precor ab indignus supplicaris tum acerbus in aliquis inveho insecto vehemens qui in noster res non satis honestus in amicus fio honestus multa res sum in qui de suus commodus vir bonus multus detraho detraho patior ut is amicus potis quam ipse fruor


accedat huc suavitas quaedam oportet sermonum atque morum, haudquaquam mediocre condimentum amicitiae. tristitia autem et in omni re severitas habet illa quidem gravitatem, sed amicitia remissior esse debet et liberior et dulcior et ad omnem comitatem facilitatemque proclivior.

accedo huc suavitas quidam oportet sermo atque mos haudquaquam mediocris condimentum amicitia tristitia autem et in omnis res severitas habeo ille quidem gravitas sed amicitia remitto sum debeo et liber et dulcis et ad omnis comitas facilitas proclivis


sed hoc primum sentio, nisi in bonis amicitiam esse non posse; neque id ad vivum reseco, ut illi, qui haec subtilius disserunt, fortasse vere, sed ad communem utilitatem parum; negant enim quemquam esse virum bonum nisi sapientem. sit ita sane: sed eam sapientiam interpretantur, quam adhuc mortalis nemo est consecutus. nos autem ea quae sunt in usu vitaque communi, non ea quae finguntur aut optantur, spectare debemus. numquam ego dicam C. Fabricium, M’. Curium, Ti. Coruncanium, quos sapientis nostri maiores iudicabant, ad istorum normam fuisse sapientis. qua re sibi habeant sapientiae nomen et invidiosum et obscurum, concedant ut viri boni fuerint. ne id quidem facient; negabunt id nisi sapienti posse concedi.

sed hic primus sentio nisi in bonus amicitia sum non possum neque is ad vivus reseco ut ille qui hic subtilis dissero fortasse verus sed ad communis utilitas parum nego enim quisquam sum vir bonus nisi sapio sum ita sanus sed is sapientia interpretor quam adhuc mortalis nemo sum consequor nos autem is qui sum in usus vito communis non is qui fingo aut opto specto debeo numquam ego dico que fabricius m curiatii tiberius coruncanius qui sapio noster magnus judico ad iste norma sum sapio qui res sui habeo sapientia nomen et invidiosus et obscurus concedo ut vir bonus sum ne is quidem facio nego is nisi sapio possum concedo


omnino est amans sui virtus; optime enim se ipsa novit quamque amabilis sit intellegit: ego autem non de virtute nunc loquor, sed de virtutis opinione. virtute enim ipsa non tam multi praediti esse quam videri volunt. hos delectat assentatio, his fictus ad ipsorum voluntatem sermo cum adhibetur, orationem illam vanam testimonium esse laudum suarum putant. nulla est igitur haec amicitia, cum alter verum audire non volt, alter ad mentiendum paratus est. nec parasitorum in comoediis assentatio faceta nobis videretur, nisi essent milites gloriosi. magnas vero agere gratias Thais mihi? satis erat respondere magnas. ingentis, inquit Semper auget assentator id, quod is, cuius ad voluntatem dicitur, volt esse magnum.

omnino sum amo suus virtus optume enim sui ipse nosco quisque amabilis sum intellego ego autem non de virtus nunc loquor sed de virtus opinio virtus enim ipse non tam multus praeditus sum quam video volo hic delecto assentatio hic fingo ad ipse voluntas sermo cum adhibeo oratio ille vanus testimonium sum laus suus puto nullus sum igitur hic amicitia cum alter verus audio non volo alter ad mentior paro sum neque parasitor in comoedia assentatio facetus nos video nisi sum miles gloriosus magnus verus ago gratia thais ego satis sum respondeo magnus ingens inquam semper augeo assentator is qui is qui ad voluntas dico volo sum magnus


LAELIUS. Vim hoc quidem est afferre; quid enim refert qua me ratione cogatis? cogitis certe. studiis enim generorum, praesertim in re bona, cum difficile est tum ne aequum quidem obsistere.

laelius vis hic quidem sum affero quis enim refero qui ego ratio cogo cogo certus studium enim gener praesertim in res bonus cum difficilis sum tum ne aequus quidem obsisto


firmamentum autem stabilitatis constantiaeque est eius quam in amicitia quaerimus fides est; nihil est enim stabile, quod infidum est. simplicem praeterea et communem et consentientem, id est, qui rebus isdem moveatur, elegi par est; quae omnia pertinent ad fidelitatem. neque enim fidum potest esse multiplex ingenium et tortuosum, neque vero, qui non isdem rebus movetur naturaque consentit, aut fidus aut stabilis potest esse. addendum eodem est, ut ne criminibus aut inferendis delectetur aut credat oblatis, quae pertinent omnia ad eam, quam iam dudum tracto, constantiam. ita fit verum illud, quod initio dixi, amicitiam nisi inter bonos esse non posse.

firmamentum autem stabilitas constantia sum is quam in amicitia quaero fides sum nihil sum enim stabilis qui infidus sum simplex praeterea et communis et consentio is sum qui res idem moveo eligo par sum qui omnis pertineo ad fidelitas neque enim fidus possum sum multiplex ingenium et tortuosus neque verus qui non idem res moveo natura consentio aut fidus aut stabilis possum sum addo idem sum ut ne crimen aut infero delecto aut credo offertor qui pertineo omnis ad is quam iam dudum traho constantia ita fio verus ille qui initium dico amicitia nisi inter bonus sum non possum


quo etiam magis vituperanda est rei maxime necessariae tanta incuria. una est enim amicitia in rebus humanis, de cuius utilitate omnes uno ore consentiunt; quamquam a multis virtus ipsa contemnitur et venditatio quaedam atque ostentatio esse dicitur; multi divitias despiciunt, quos parvo contentos tenuis victus cultusque delectat; honores vero, quorum cupiditate quidam inflammantur, quam multi ita contemnunt, ut nihil inanius, nihil esse levius existiment! itemque cetera, quae quibusdam admirabilia videntur, permulti sunt qui pro nihilo putent. De amicitia omnes ad unum idem sentiunt; et ei qui ad rem publicam se contulerunt, et ei qui rerum cognitione doctrinaque delectantur, et ei qui suum negotium gerunt otiosi; postremo ei qui se totos tradiderunt voluptatibus, sine amicitia vitam esse nullam, si modo velint aliqua ex parte liberaliter vivere.

quo etiam magis vitupero sum res magnus necessaria tantus incuria unus sum enim amicitia in res humanus de qui utilitas omnis unus os consentio quamquam ab multus virtus ipse contemno et venditatio quidam atque ostentatio sum dico multus divitiae despicio qui parvus contendo tenuis vinco colo delecto honor verus qui cupiditas quidam inflammo quam multus ita contemno ut nihil inanis nihil sum levis existimo ito ceterus qui quidam admirabilis video permultus sum qui pro nihilum puto de amicitia omnis ad unus idem sentio et is qui ad res publicus sui confero et is qui res cognitio doctrina delecto et is qui suus negotium gero otiosus postremo is qui sui totus trado voluptas sine amicitia vita sum nullus si modo volo aliqui ex pars liberalis vivo


ita pulcherrima illa et maxime naturali carent amicitia per se et propter se expetita,nec ipsi sibi exemplo sunt, haec vis amicitiae et qualis et quanta sit. ipse enim se quisque diligit, non ut aliquam a se ipse mercedem exigat caritatis suae, sed quod per se quisque sibi carus est; quod nisi idem in amicitiam transferetur, verus amicus numquam reperietur: est enim is qui est tamquam alter idem.

ita pulcher ille et magnus natural careo amicitia per sui et propter sui expeto neque ipse sui exemplum sum hic volo amicitia et qualis et quantus sum ipse enim sui quisque diligo non ut aliqui ab sui ipse merces exigo caritas suus sed qui per sui quisque sui carus sum qui nisi idem in amicitia transfero verus amicus numquam reperio sum enim is qui sum tamquam alter idem


omni igitur hac in re habenda ratio et diligentia est, primum ut monitio acerbitate, deinde ut obiurgatio contumelia careat. in obsequio autem, quoniam Terentiano verbo lubenter utimur, comitas adsit, assentatio vitiorum adiutrix procul amoveatur, quae non modo amico, sed ne libero quidem digna est; aliter enim cur tyranno, aliter cum amico vivitur.

omnis igitur hic in res habeo ratio et diligentia sum primus ut monitio acerbitas deinde ut objurgatio contumelia careo in obsequium autem quoniam terentianus verbum libet utor comito adsum assentatio vitium adjutrix procul amoveo qui non modo amicus sed ne liber quidem dignus sum aliter enim cur tyrannus aliter cum amicus vivo


quorsum haec? quia sine sociis nemo quicquam tale conatur. praecipiendum est igitur bonis, ut; si in eius modi amicitias ignari casu aliquo inciderint, ne existiment ita se alligatos, ut ab amicis in magna aliqua re publica peccantibus non discedant; improbis autem poena statuenda est, nec vero minor eis qui secuti erunt alterum, quam eis qui ipsi fuerint impietatis duces. quis clarior in Graecia Themistocle, quis potentior? qui cum imperator bello Persico servitute Graeciam liberavisset propterque invidiam in exsilium expulsus esset, ingratae patriae iniuriam non tulit, quam ferre debuit: fecit idem quod viginti annis ante apud nos fecerat Coriolanus. His adiutor contra patriam inventus est nemo; itaque mortem sibi uterque conscivit.

quorsum hic quia sine socius nemo quisquam talis conor praecipio sum igitur bonus ut si in is modus amicitia ignaris casus aliquis incido ne existimo ita sui alligo ut ab amicus in magnus aliqui res publicus pecco non discedo improbus autem poena statuo sum neque verus paruus is qui sequor sum alter quam is qui ipse sum impietas dux quis clarus in graecia themistocles quis possum qui cum imperator bellum persicus servitus graecia libero propter invidia in exsilium expello sum ingratus patria iniuria non fero quam fero debeo facio idem qui viginti annus ante apud nos facio coriolanus hic adjuto contra patria invenio sum nemo itaque mors sui uterque conscio


SCAEVOLA. Quid? amicitiam nonne facile ei, qui ob eam summa fide, constantia iustitiaque servatam maximam gloriam ceperit?

scaevola quis amicitia nonne facilis is qui ob is summus fides constantia justitia servo maximus gloria capio


quid autem stultius quam, cum plurimum copiis facultatibus opibus possint, cetera parare, quae parantur pecunia, equos famulos vestem egregiam vasa pretiosa, amicos non parare, optimam et pulcherrimam vitae, ut ita dicam, supellectilem? etenim cetera cum parant, cui parent nesciunt nec cuius causa laborent; eius enim est istorum quidque qui vicit viribus; amicitiarum sua cuique permanet stabilis et certa possessio, ut etiam si illa maneant, quae sunt quasi dona fortunae, tamen vita inculta et deserta ab amicis non possit esse iucunda. sed haec hactenus.

quis autem stultus quam cum multus copia facultas ops possum ceterus paro qui paro pecunia equus famulus vestis egregius vasum pretiosus amicus non paro bonus et pulcher vita ut ita dico supellectilis etenim ceterus cum paro qui pareo nescio neque qui causa laboro is enim sum iste quisque qui vinco vis amicitiaris suus quisque permaneo stabilis et certus possessio ut etiam si ille maneo qui sum quasi donum fortuna tamen vito incultus et desero ab amicus non possum sum iucundus sed hic hactenus


nihil est enim virtute amabilius, nihil quod magis alliciat ad diligendum, quippe cum propter virtutem et probitatem etiam eos, quos numquam vidimus, quodam modo diligamus. quis est qui C. Fabrici, M’. Curi non cum caritate aliqua benevola memoriam usurpet, quos numquam viderit? quis autem est qui Tarquinium Superbum, qui Sp. Cassium, Sp. Maelium non oderit? cum duobus ducibus de imperio in Italia est decertatum, Pyrrho et Hannibale; ab altero propter probitatem eius non nimis alienos animos habemus; alterum propter crudelitatem semper haec civitas oderit.

nihil sum enim virtus amabilis nihil qui magis allicio ad diligo quippe cum propter virtus et probitas etiam is qui numquam video quidam modo diligo quis sum qui que fabricius m curius non cum caritas aliqui benevolus memoria usurpo qui numquam video quis autem sum qui tarquinius superbus qui spurius casseius spurius maelius non odi cum duo dux de imperium in italia sum decertas pyrrhus et hannibal ab alter propter probitas is non nimis alienus animus habeo alter propter crudelitas semper hic civitas odi


itaque verae amicitiae difficillime reperiuntur in eis, qui in honoribus reque publica versantur. ubi enim istum invenias, qui honorem amici anteponat suo? quid? haec ut omittam, quam graves, quam difficiles plerisque videntur calamitatum societates, ad quas non est facile inventu qui descendant. quamquam Ennius recte: amicus certus in re incerta cernitur; tamen haec duo levitatis et infirmitatis plerosque convincunt, aut si in bonis rebus contemnunt aut in malis deserunt. qui igitur utraque in re gravem constantem stabilem se in amicitia praestiterit, hunc ex maxime raro genere hominum iudicare debemus et paene divino.

itaque verus amicitia difficilis reperio in is qui in honor reor publicus verso ubi enim iste invenio qui honor amicus antepono suus quis hic ut omitto quam gravis quam difficilis plerusque video calamitas societas ad qui non sum facilis invenio qui descendo quamquam ennius rectus amicus certus in res incertus cerno tamen hic duo levitas et infirmitas plerus convinco aut si in bonus res contemno aut in malus desero qui igitur uter in res gravis consto stabilis sui in amicitia praesto hic ex magnus rarus genus homo iudicaris debeo et paene divino


FANNIUS. Nos autem a te potius. quamquam etiam ab istis saepe quaesivi et audivi non invitus equidem, sed aliud quoddam filum orationis tuae.

fannius nos autem ab tu potis quamquam etiam ab iste saepe quaero et audio non invitus equidem sed alius quidam filis oratio tuus


alios autem dicere aiunt multo etiam inhumanius, quem locum breviter paulo ante perstrinxi, praesidi adiumentique causa, non benevolentiae neque caritatis amicitias esse expetendas; itaque ut quisque minimum firmitatis haberet minimumque virium, ita amicitias appetere maxime: ex eo fieri ut mulierculae magis amicitiarum praesidia quaerant quam viri, et inopes quam opulenti, et calamitosi quam ei qui putentur beati.

alius autem dico aio multus etiam inhumanus qui locus brevis paulus ante perstringo praesidium adjumentum causa non benevolentia neque caritas amicitia sum expeto itaque ut quisque paruus firmitas habeo minimus vis ita amicitia appeto magnus ex is fio ut muliercula magis amicitiaris praesidium quaero quam vir et inops quam opulens et calamitosus quam is qui puto beati


Q. Mucius augur multa narrare de C. Laelio socero suo memoriter et iucunde solebat nec dubitare illum in omni sermone appellare sapientem. ego autem a patre ita eram deductus ad Scaevolam sumpta virili toga, ut, quoad possem et liceret, a senis latere numquam discederem. itaque multa ab eo prudenter disputata, multa etiam breviter et commode dicta memoriae mandabam, fierique studebam eius prudentia doctior. quo mortuo me ad pontificem Scaevolam contuli, quem unum nostrae civitatis et ingenio et iustitia praestantissimum audeo dicere. sed de hoc alias, nunc redeo ad augurem.

q mucius augur multus narro de que laelius socer suus memoriter et jucundus soleo neque dubitaris ille in omnis sermo appello sapio ego autem ab pater ita sum deduco ad scaevola sumo virilis toga ut quoad possum et licet ab senex lateo numquam discedo itaque multus ab is prudens disputo multus etiam brevis et commodus dictum memoria mando fio studeo is prudentia doceo quo mortuus ego ad pontifex scaevola contulis qui unus noster civitas et ingenium et iustitia praesto audeo dico sed de hic alius nunc redeo ad auguro


quam ob rem vita quidem talis fuit vel fortuna vel gloria, ut nihil posset accedere; moriendi autem sensum celeritas abstulit. quo de genere mortis difficile dictu est; quid homines suspicentur videtis: hoc vere tamen licet dicere, P. Scipioni ex multis diebus, quos in vita celeberrimos laetissimosque viderit, illum diem clarissimum fuisse, cum senatu dimisso domum reductus ad vesperum est a patribus conscriptis, populo Romano, sociis et Latinis, pridie quam excessit e vita, ut ex tam alto dignitatis gradu ad superos videatur deos potius quam ad inferos pervenisse.

quam ob res vito quidem talis sum vel fortuna vel gloria ut nihil possum accedo morior autem sensus celeritas aufero quo de genus mors difficilis dico sum quis homo suspicor video hic verus tamen licet dico p scipio ex multus dies qui in vito celeber laetus video ille dies clarus sum cum senatus dimitto domus reduco ad vesperus sum ab pater conscribo populus romanus socius et latinum pridie quam excedo e vito ut ex tam altus dignitas gradus ad superus video deus potis quam ad inferi pervenio


est igitur prudentis sustinere ut cursum, sic impetum benevolentiae, quo utamur, quasi equis temptatis, sic amicitia, aliqua parte periclitatis moribus amicorum. quidam saepe in parva pecunia perspiciuntur quam sint leves; quidam autem, quos parva movere non potuit, cognoscuntur in magna. sin vero erunt aliqui reperti qui pecuniam praeferre amicitiae sordidum existiment, ubi eos inveniemus, qui honores magistratus imperia potestates opes amicitiae non anteponant, ut, cum ex altera parte proposita haec sint, ex altera ius amicitiae, non multo illa malint? imbecilla enim est natura ad contemnendam potentiam, quam etiam si neglecta amicitia consecuti sint, obscuratum iri arbitrantur, quia non sine magna causa sit neglecta amicitia.

sum igitur prudens sustineo ut cursus sic impetus benevolentia quo uto quasi equus temptas sic amicitia aliqui pars periclitas mos amicus quidam saepe in parvus pecunia perspicio quam sum levo quidam autem qui parvus moveo non possum cognosco in magnus sin verus sum aliqui reperio qui pecunia praefero amicitia sordidus existimo ubi is invenio qui honor magistratus imperium potestas ops amicitia non antepono ut cum ex alter pars propono hic sum ex alter ius amicitia non multus ille malo imbecillus enim sum natura ad contemno potentia quam etiam si neglego amicitia consequor sum obscuro eo arbitror quia non sine magnus causa sum neglego amicitia


atque, ut ad me redeam, meministis Q. Maximo fratre Scipionis et L. Mancino consulibus, quam popularis lex de sacerdotiis C. Licini Crassi videbatur; cooptatio enim collegiorum ad populi beneficium transferebatur. (Atque is primus instituit in forum versus agere cum populo.) Tamen illius vendibilem orationem religio deorum immortalium nobis defendentibus facile vincebat. atque id actum est praetore me, quinquennio ante quam consul sum factus. ita re magis quam summa auctoritate causa illa defensa est.

atque ut ad ego redeo memini q maximus frater scipio et l mancinus consul quam popularis lex de sacerdotium que licinius crassus video cooptatio enim collegium ad populus beneficium transfero atque is primus instituo in forum verro ago cum populus tamen ille vendibilis oratio religio deus immortalis nos defendo facilis vinco atque is ago sum praetor ego quinquennium ante quam consul sum facio ita res magis quam summus auctoritas causa ille defendo sum


qua re hoc quidem praeceptum, cuiuscumque est, ad tollendam amicitiam valet: illud potius praecipiendum fuit, ut eam diligentiam adhiberemus in amicitiis comparandis, ut ne quando amare inciperemus eum, quem aliquando odisse possemus. quin etiam si minus felices in deligendo fuissemus, ferendum id Scipio potius quam inimicitiarum tempus cogitandum putabat.

qui res hic quidem praeceptum quicumque sum ad tollo amicitia valeo ille potis praecipio sum ut is diligentia adhibeo in amicitia comparo ut ne quando amo incipio is qui aliquando odi possum quin etiam si paruus felix in deligo sum fero is scipio potis quam inimicitiaris tempus cogito puto


quam ob rem, ut ei, qui superiores sunt, submittere se debent in amicitia, sic quodam modo inferiores extollere. sunt enim quidam qui molestas amicitias faciunt cum ipsi se contemni putant—quod non fere contingit nisi eis qui etiam contemnendos se arbitrantur; qui hac opinione non modo verbis, sed etiam opera levandi sunt.

quam ob res ut is qui superus sum summitto sui debeo in amicitia sic quidam modo inferus extollo sum enim quidam qui molestus amicitia facio cum ipse sui contemno puto qui non fere contingo nisi is qui etiam contemno sui arbitror qui hic opinio non modo verbum sed etiam opus levo sum


itaque tum Scaevola, cum in eam ipsam mentionem incidisset, exposuit nobis sermonem Laeli de amicitia habitum ab illo secum et cum altero genero C. Fannio, Marci filio, paucis diebus post mortem Africani. eius disputationis sententias memoriae mandavi, quas hoc libro exposui arbitratu meo; quasi enim ipsos induxi loquentis, ne inquam et inquit saepius interponeretur atque ut tamquam a praesentibus coram haberi sermo videretur.

itaque tum scaevola cum in is ipse mentio incido expono nos sermo laelis de amicitia habitus ab ille sui et cum alter gener que fannius marcius filius paucus dies post mors africanus is disputatio sententia memoria mando qui hic liber expono arbitratus meus quasi enim ipse induco loquor ne inquam et inquam saepis interpono atque ut tamquam ab praesens coram habeo sermo video


ut igitur ei, qui sunt in amicitiae coniunctionisque necessitudine superiores, exaequare se cum inferioribus debent, sic inferiores non dolere se a suis aut ingenio aut fortuna aut dignitate superari. quorum plerique aut queruntur semper aliquid aut etiam exprobrant, eoque magis si habere se putant quod officiose et amice et cum labore, aliquo suo factum queant dicere. odiosum sane genus hominum officia exprobrantium, quae meminisse debet is, in quem collata sunt, non commemorare qui contulit.

ut igitur is qui sum in amicitia conjunctio necessitudo superus exaequaris sui cum inferus debeo sic inferus non doleo sui ab suus aut ingenium aut fortuna aut dignitas superaris qui plerusque aut queror semper aliquis aut etiam exprobro eo magis si habeo sui puto qui officiosus et amicus et cum labor aliquis suus facio queo dico odiosus sanus genus homo officium exprobro qui memini debeo is in qui confero sum non commemoraris qui confero


sin autem aut morum aut studiorum commutatio quaedam, ut fieri solet, facta erit, aut in rei publicae partibus dissensio intercesserit (loquor enim iam, ut paulo ante dixi, non de sapientium, sed de communibus amicitiis) cavendum erit ne non solum amicitiae depositae, sed etiam inimicitiae susceptae videantur. nihil enim est turpius quam cum eo bellum gerere, quocum familiariter vixeris. ab amicitia Q. Pompei meo nomine se removerat, ut scitis, Scipio; propter dissensionem autem, quae erat in re publica, alienatus est a collega nostro Metello; utrumque egit graviter ac moderate et offensione animi non acerba.

sin autem aut mos aut studium commutatio quidam ut fio soleo facio sum aut in res publicus pars dissensio intercedo loquor enim iam ut paulus ante dico non de sapiens sed de communis amicitia caveo sum ne non solus amicitia depono sed etiam inimicitia suscipio video nihil enim sum turpis quam cum is bellum gero qui familiaris vivo ab amicitia q pompejus meus nomen sui removeo ut scio scipio propter dissensio autem qui sum in res publicus alieno sum ab collega noster metellus uterque ago gravis atque modero et offensio animus non acerbus


ortum quidem amicitiae videtis, nisi quid ad haec forte vultis.

orior quidem amicitia video nisi quis ad hic fors volo


De me autem, ut iam cum utroque vestrum loquar, sic habetote: ego si Scipionis desiderio me moveri negem, quam id recte faciam viderint sapientes, sed certe mentiar. moveor enim tali amico orbatus, qualis, ut arbitror, nemo umquam erit, ut confirmare possum, nemo certe fuit. sed non egeo medicina: me ipse consolor et maxime illo solacio, quod eo errore careo, quo amicorum decessu plerique angi solent. nihil mali accidisse Scipioni puto; mihi accidit, si quid accidit; suis autem incommodis graviter angi non amicum, sed se ipsum amantis est.

de ego autem ut iam cum uterque vester loquor sic habeo ego si scipio desiderium ego moveo nego quam is rectus facio video sapio sed certus mentior moveo enim talis amicus orbo qualis ut arbitror nemo umquam sum ut confirmo possum nemo certus sum sed non egeo medicina ego ipse consolo et magnus ille solacium qui is error careo quo amicus decedo plerusque ango soleo nihil malus accido scipio puto ego accido si quis accido suus autem incommodus gravis ango non amicus sed sui ipse amo sum


quod si tanta vis probitatis est, ut eam vel in eis, quos numquam vidimus, et, quod maius est, in hoste etiam diligamus, quid mirum est, si animi hominum moveantur, cum eorum, quibuscum usu coniuncti esse possunt, virtutem et bonitatem perspicere videantur? quamquam confirmatur amor et beneficio accepto et studio perspecto et consuetudine adiuncta, quibus rebus ad illum primum motum animi et amoris adhibitis admirabilis quaedam exardescit benevolentiae magnitudo.

qui si tantus volo probitas sum ut is vel in is qui numquam video et qui magnus sum in hostis etiam diligo quis mirus sum si animus homo moveo cum is qui usus conjungo sum possum virtus et bonitas perspicio video quamquam confirmo amor et beneficium accipio et studium perspicio et consuetudo adjungo qui res ad ille primus motus animus et amor adhibeo admirabilis quidam exardescit benevolentia magnitudo


ut enim quisque sibi plurimum confidit et ut quisque maxime virtute et sapientia sic munitus est, ut nullo egeat suaque omnia in se ipso posita iudicet, ita in amicitiis expetendis colendisque maxime excellit. quid enim? Africanus indigens mei? minime hercule! ac ne ego quidem illius, sed ego admiratione quadam virtutis eius, ille vicissim opinione fortasse non nulla quam de meis moribus habebat, me dilexit; auxit benevolentiam consuetudo. sed quamquam utilitates multae et magnae consecutae sunt, non sunt tamen ab earum spe causae diligendi profectae.

ut enim quisque sui multus confido et ut quisque magnus virtus et sapientia sic munio sum ut nullus egeo suum omnis in sui ipse pono iudico ita in amicitia expeto colo magnus excello quis enim africanus indigeo meus paruus herculis atque ne ego quidem ille sed ego admiratio quidam virtus is ille vicissim opinio fortasse non nullus quam de meus mos habeo ego diligo augeo benevolentia consuetudo sed quamquam utilitas multus et magnus consequor sum non sum tamen ab is spes causa diligo proficio


qua re talis improborum consensio non modo excusatione amicitiae tegenda non est, sed potius supplicio omni vindicanda est, ut ne quis concessum putet amicum vel bellum patriae inferentem sequi. quod quidem, ut res ire coepit, haud scio an aliquando futurum sit; mihi autem non minori curae est, qualis res publica post mortem meam futura sit, quam qualis hodie sit.

qui res talis improbus consensio non modo excusatio amicitia tego non sum sed potis supplicium omnis vindico sum ut ne quis concedo puto amicus vel bellum patria infero sequor qui quidem ut res eo coepio haud scio an aliquando sum sum ego autem non parvus cura sum qualis res publicus post mors meus sum sum quam qualis hodie sum


nam quibusdam, quos audio sapientes habitos in Graecia, placuisse opinor mirabilia quaedam—sed nihil est, quod illi non persequantur argutiis—partim fugiendas esse nimias amicitias, ne necesse sit unum sollicitum esse pro pluribus; satis superque esse sibi suarum cuique rerum; alienis nimis implicari molestum esse; commodissimum esse quam laxissimas habenas habere amicitiae, quas vel adducas cum velis vel remittas; caput enim esse ad beate vivendum securitatem, qua frui non possit animus, si tamquam parturiat unus pro pluribus.

nam quidam qui audio sapio habeo in graecia placeo opinor mirabile quidam sed nihil sum qui ille non persequor argutiae pars fugio sum nimius amicitia ne necesse sum unus sollicitus sum pro multus satis supo sum sui suus quisque res alienus nimis implicaris molestus sum commodus sum quam laxus habena habeo amicitia qui vel adduco cum velis vel remitto caput enim sum ad beatus vivo securitas qui fruor non possum animus si tamquam parturio unus pro multus


ut igitur et monere et moneri proprium est verae amicitiae, et alterum libere facere, non aspere, alterum patienter accipere, non repugnanter, sic habendum est nullam in amicitiis pestem esse maiorem quam adulationem blanditiam assentationem: quamvis enim multis nominibus est hoc vitium notandum levium hominum atque fallacium, ad voluptatem loquentium omnia, nihil ad veritatem.

ut igitur et moneo et moneo proprius sum verus amicitia et alter libo facio non asper alter patienter accipio non repugnanter sic habeo sum nullus in amicitia pestis sum magnus quam adulatio blanditia assentatio quivis enim multus nomen sum hic vitium noto levis homo atque fallacium ad voluptas loquor omnis nihil ad veritas