atque haec, ut ego arbitror, veteres rerum magis eventis moniti quam ratione docti probaverunt. philosophorum vero exquisita quaedam argumenta, cur esset vera divinatio, collecta sunt. E quibus, ut de antiquissimis loquar, Colophonius Xenophanes unus, qui deos esse diceret, divinationem funditus sustulit; reliqui vero omnes praeter Epicurum balbutientem de natura deorum divinationem probaverunt, sed non uno modo. nam cum Socrates omnesque Socratici Zenoque et ei qui ab eo essent profecti manerent in antiquorum philosophorum sententia vetere Academia et Peripateticis consentientibus; cumque huic rei magnam auctoritatem Pythagoras iam ante tribuisset, qui etiam ipse augur vellet esse, plurimisque locis gravis auctor Democritus praesensionem rerum futurarum comprobaret, Dicaearchus Peripateticus cetera divinationis genera sustulit, somniorum et furoris reliquit; Cratippus quoque familiaris noster, quem ego parem summis Peripateticis iudico, eisdem rebus fidem tribuit, reliqua divinationis genera reiecit.

atque hic ut ego arbitror vetus res magis evenio moneo quam ratio doceo probo philosophus verus exquaero quidam argumentum cur sum verus divinatio colligo sum e qui ut de antiquus loquor colophonius xenophanes unus qui deus sum dico divinatio fundus tollo reliquus verus omnis praeter epicurus balbutio de natura deus divinatio probo sed non unus modo nam cum socrates omnes socraticus zeno et is qui ab is sum proficiscor maneo in antiquus philosophus sententia veto academia et peripateticus consentio cum hic res magnus auctoritas pythagoras iam ante tribuo qui etiam ipse augur volo sum multus locus gravis auctor democritus praesensio res futuraris comprobo dicaearchus peripateticus ceterus divinatio genus tollo somnium et furor relinquo cratippus quoque familiaris noster qui ego par summus peripateticus judico idem res fides tribuo reliquus divinatio genus reicio


Tibi autem de me cum sollicitudine cogitanti subito sum visus emersus e flumine. inerant enim in utriusque nostrum animis ' vigilantium cogitationum vestigia.' At quaedam adiuncta sunt, ut mihi de monumento Mari, tibi, quod equus, in quo ego vehebar, mecum una demersus rursus apparuit.

tu autem de ego cum sollicitudo cogito subeo sum video emergo e flumen insum enim in uterque nos animus vigilo cogitatio vestigium at quidam adjungo sum ut ego de monumentum maris tu qui equus in quo ego veho ego unus demergo rursus appareo


restant duo divinandi genera quae habere dicimur a natura, non ab arte, vaticinandi et somniandi; de quibus, Quinte,” inquam, si placet, disseramus.

resto duo divino genus qui habeo dico ab natura non ab ars vaticinor et somnio de qui quintus inquam si placeo dissero


Nihil fere quondam maioris rei nisi auspicato ne privatim quidem gerebatur, quod etiam nunc nuptiarum auspices declarant, qui, re omissa, nomen tantum tenent. nam ut nunc extis (quamquam id ipsum aliquanto minus quam olim), sic tum avibus magnae res inpetriri solebant. itaque, sinistra dum non exquirimus, in dira et in vitiosa incurrimus.

nihil fere quondam magnus res nisi auspico ne privatim quidem gero qui etiam nunc nuptiae auspico declaro qui res omitto nomen tantus teneo nam ut nunc exta quamquam is ipse aliquantus paruus quam olim sic tum avis magnus res inpetriri soleo itaque sinistra dum non exquiro in dirus et in vitiosus incurro


optime vero, inquam; etenim ipse Cotta sic disputat ut Stoicorum magis argumenta confutet quam hominum deleat religionem.

optume verus inquam etenim ipse cotta sic disputo ut stoicus magis argumentum confuto quam homo deleo religio


Nec vero umquam animus hominis naturaliter divinat, nisi cum ita solutus est et vacuus ut ei plane nihil sit cum corpore, quod aut vatibus contingit aut dormientibus. itaque ea duo genera a Dicaearcho probantur et, ut dixi, a Cratippo nostro; si propterea, quod ea proficiscuntur a natura, sint summa sane, modo ne sola; sin autem nihil esse in observatione putant, multa tollunt quibus vitae ratio continetur. Sed quoniam dant aliquid, idque non parvum, vaticinationes cum somniis, nihil est quod cum his magnopere pugnemus, praesertim cum sint qui omnino nullam divinationem probent.

neque verus umquam animus homo naturalis divino nisi cum ita soluo sum et vacuus ut is planus nihil sum cum corpus qui aut vates contingo aut dormio itaque is duo genus ab dicaearchus probo et ut dico ab cratippus noster si propterea qui is proficisco ab natura sum summus sanus modo ne solus sin autem nihil sum in observatio puto multus tollo qui vita ratio contineo sed quoniam do aliquis is non parvus vaticinatio cum somnium nihil sum qui cum hic magnopere pugno praesertim cum sum qui omnino nullus divinatio probo


id enim ipsum a Platone philosophiaque didiceram, naturales esse quasdam conversiones rerum publicarum, ut eae tum a principibus tenerentur, tum a populis, aliquando a singulis.

is enim ipse ab plato philosophia disco natural sum quidam conversio res publicaris ut is tum ab princeps teneo tum ab populus aliquando ab singuli


Quid? ipsorum interpretum coniecturae nonne magis ingenia declarant eorum quam vim consensumque naturae? cursor, ad Olympia proficisci cogitans, visus est in somnis curru quadrigarum vehi. mane ad coniectorem. At ille: 'Vinces,' inquit; 'id enim celeritas significat et vis equorum. post idem ad Antiphontem. is autem: ' Vincare,' inquit, ' necesse est; an non intellegis quattuor ante te cucurrisse?' Ecce alius cursor—atque horum somniorum et talium plenus est Chrysippi liber, plenus Antipatri—sed ad cursorem redeo: ad interpretem detulit aquilam se in somnis visum esse factum. At ille: 'Vicisti; ista enim avi volat nulla vehementius.' Huic eidem Antipho: ' Baro,' inquit, ' victum te esse non vides? ista enim avis insectans alias avis et agitans semper ipsa postrema est.'

quis ipse interpres conicio nonne magis ingenium declaro is quam vis consentio natura curso ad olympia proficisco cogito video sum in somnus currus quadrigaris veho mane ad coniector at ille vinco inquam is enim celeritas significo et volo equus post idem ad antiphon is autem vincaris inquam necesse sum an non intellego quattuor ante tu curro ecce alius curso atque hic somnium et talis plenus sum chrysippus liber plenus antipater sed ad cursor redeo ad interpres defero aquila sui in somnus video sum facio at ille vinco iste enim avus volo nullus vehemens hic idem antipho baro inquam vinco tu sum non video iste enim avus insecto alius avus et agito semper ipse postremo sum


'Si sunt di neque ante declarant hominibus quae futura sint, aut non diligunt homines, aut quid eventurum sit ignorant; aut existimant nihil interesse hominum scire quid sit futurum; aut non censent esse suae maiestatis praesignificare hominibus quae sunt futura; aut ea ne ipsi quidem di significare possunt.

si sum deus neque ante declaro homo qui sum sum aut non diligo homo aut quis evenio sum ignoro aut existimo nihil intersum homo scio quis sum sum aut non censeo sum suus maiestas praesignificaris homo qui sum sum aut is ne ipse quidem deus significaris possum


Quid? cum quaeritur, qui sit optimus rei publicae status, quae leges, qui mores aut utiles aut inutiles, haruspicesne ex Etruria arcessentur, an principes statuent et delecti viri periti rerum civilium?

quis cum quaero qui sum bonus res publicus status qui lex qui mos aut utilis aut inutilis haruspex ex etruria arcesso an princeps statuo et deligo vir pereo res civilis


arcem tu quidem Stoicorum, inquam, Quinte, defendis, siquidem ista sic reciprocantur, ut et, si divinatio sit, di sint et, si di sint, sit divinatio. Quorum neutrum tam facile quam tu arbitraris conceditur. nam et natura significari futura sine deo possunt, et ut sint di potest fieri ut nulla ab eis divinatio generi humano tributa sit.

arx tu quidem stoicus inquam quintus defendo siquidem iste sic reciproco ut et si divinatio sum deus sum et si deus sum sum divinatio qui neuter tam facilis quam tu arbitror concedo nam et natura significo sum sine deus possum et ut sum deus possum fio ut nullus ab is divinatio gener humanus tribuo sum


Aristoteles quidem eos etiam, qui valetudinis vitio furerent et melancholici dicerentur, censebat habere aliquid in animis praesagiens atque divinum. ego autem haud scio an nec cardiacis hoc tribuendum sit nec phreneticis; animi enim integri non vitiosi est corporis divinatio.

aristotelis quidem is etiam qui valetudo vitio furo et melancholicus dico censeo habeo aliquis in animus praesagio atque divinus ego autem haud scio an neque cardiacus hic tribuo sum neque phreneticus animus enim integer non vitiosus sum corpus divinatio


Festive et breviter; sed cum bis sumpsit quod voluit, etiamsi faciles nos ad concedendum habuerit, id tamen quod assumit concedi nullo modo potest.

festus et brevis sed cum bis sumo qui volo etiamsi facilis nos ad concedo habeo is tamen qui assumo concedo nullus modo possum


Etruria autem de caelo tacta scientissime animadvertit eademque interpretatur, quid quibusque ostendatur monstris atque portentis. quocirca bene apud maiores nostros senatus tum, cum florebat imperium, decrevit, ut de principum filiis sex singulis Etruriae populis in disciplinam traderentur, ne ars tanta propter tenuitatem hominum a religionis auctoritate abduceretur ad mercedem atque quaestum. Phryges autem et Pisidae et Cilices et Arabum natio avium significationibus plurimum obtemperant, quod idem factitatum in Umbria accepimus.

etruria autem de caelum tango scio animadverto idem interpretor quis quisque ostendo monstrum atque portendo quocirca bene apud magnus noster senatus tum cum floreo imperium decerno ut de princeps filius sex singuli etruria populus in disciplina trado ne ars tantus propter tenuitas homo ab religio auctoritas abduco ad merces atque quaestus phryges autem et pisida et cilices et arabus natio avis significatio multus obtempero qui idem factitas in umbria accipio


et cum duobus modis animi sine ratione et scientia motu ipsi suo soluto et libero incitarentur, uno furente, altero somniante, furoris divinationem Sibyllinis maxime versibus contineri arbitrati eorum decem interpretes delectos e civitate esse voluerunt. ex quo genere saepe hariolorum etiam et vatum furibundas praedictiones, ut Octaviano bello Cornelii Culleoli, audiendas putaverunt. nec vero somnia graviora, si quae ad rem publicam pertinere visa sunt, a summo consilio neglecta sunt. quin etiam memoria nostra templum Iunonis Sospitae L. Iulius, qui cum P. Rutilio consul fuit, de senatus sententia refecit ex Caeciliae, Baliarici filiae, somnio.

et cum duo modus animus sine ratio et scientia motus ipse suus solvo et liber incito unus furo alter somnio furor divinatio sibyllinus magnus versus contineo arbitror is decem interpres deligo e civitas sum volo ex quo genus saepe hariolus etiam et vates furibundus praedictio ut octavianus bellum cornelius culleoli audio puto neque verus somnio gravis si qui ad res publicus pertineo video sum ab superus consilium neglego sum quin etiam memoria noster templum juno sospitae l iulius qui cum p rutilius consul sum de senatus sententia reficio ex caecilius baliaricus filia somnio


At vero P. Decius ille Q. F., qui primus e Deciis consul fuit, cum esset tribunus militum, M. Valerio A. Cornelio consulibus, a Samnitibusque premeretur noster exercitus, cum pericula proeliorum iniret audacius monereturque, ut cautior esset, dixit, quod extat in annalibus, sibi in somnis visum esse, cum in mediis hostibus versaretur, occidere cum maxima gloria. et tum quidem incolumis exercitum obsidione liberavit; post triennium autem, cum consul esset, devovit se et in aciem Latinorum irrupit armatus. quo eius facto superati sunt et deleti Latini; cuius mors ita gloriosa fuit, ut eandem concupisceret filius.

at verus p decius ille q f qui primus e decius consul sum cum sum tribunus miles m valerius ab cornelius consul ab samnites premo noster exercitus cum periculum proelium ineo audax moneo ut caveo sum dico qui extat in annal sui in somnus video sum cum in medius hostis verso occaedes cum maximus gloria et tum quidem incolumis exercitus obsidio libero post triennium autem cum consul sum devoveo sui et in acies latinum irrumpo armo quo is facio supero sum et deleo latinum qui mors ita gloriosus sum ut idem concupisco filius


sed cum Stoici omnia fere illa defenderent, quod et Zeno in suis commentariis quasi semina quaedam sparsisset et ea Cleanthes paulo uberiora fecisset, accessit acerrimo vir ingenio, Chrysippus, qui totam de divinatione duobus libris explicavit sententiam, uno praeterea de oraculis, uno de somniis; quem subsequens unum librum Babylonius Diogenes edidit, eius auditor, duo Antipater, quinque noster Posidonius. sed a Stoicis vel princeps eius disciplinae, Posidonii doctor, discipulus Antipatri, degeneravit Panaetius; nec tamen ausus est negare vim esse divinandi, sed dubitare se dixit. quod illi in aliqua re invitissimis Stoicis Stoico facere licuit, id nos ut in reliquis rebus faciamus, a Stoicis non concedetur, praesertim cum id, de quo Panaetio non liquet, reliquis eiusdem disciplinae solis luce videatur clarius?

sed cum stoicus omnis fere ille defendo qui et zeno in suus commentarius quasi semen quidam spargo et is cleanthes paulus uber facio accedo acer vir ingenium chrysippus qui totus de divinatio duo liber explicavit sententia unus praeterea de oraculis unus de somnium qui subsequor unus liber babylonius diogenes edo is auditor duo antipater quinque noster posidonius sed ab stoicus vel princeps is disciplina posidonius doctor discipulus antipater degenero panaetius neque tamen audeo sum nego vis sum divino sed dubitaris sui dico qui ille in aliqui res invitus stoicus stoicus facio licet is nos ut in reliquus res facio ab stoicus non concedo praesertim cum is de quo panaetius non liquo reliquus idem disciplina sol lux video clarus


lycurgus quidem, qui Lacedaemoniorum rem publicam temperavit, leges suas auctoritate Apollinis Delphici confirmavit; quas cum vellet Lysander commutare, eadem est prohibitus religione. atque etiam qui praeerant Lacedaemoniis, non contenti vigilantibus curis, in Pasiphaae fano, quod est in agro propter urbem, somniandi causa excubabant, quia vera quietis oracla ducebant.

lycurgus quidem qui lacedaemonius res publicus tempero lex suus auctoritas apollo delphicus confirmo qui cum volo lysander commutaris idem sum prohibeo religio atque etiam qui praesum lacedaemonius non contendo vigilo cura in pasiphaa fanum qui sum in ager propter urbs somnio causa excubo quia verus quiesco oraculum duco


Exposui quam brevissime potui somni et furoris oracula, quae carere arte dixeram. quorum amborum generum una ratio est, qua Cratippus noster uti solet; animos hominum quadam ex parte extrinsecus esse tractos et haustos (ex quo intellegitur esse extra divinum animum, humanus unde ducatur); humani autem animi eam partem, quae sensum, quae motum, quae appetitum habeat, non esse ab actione corporis seiugatam; quae autem pars animi rationis atque intellegentiae sit particeps, eam tum maxime vigere, cum plurimum absit a corpore.

expono quam brevis possum somnium et furor oraculum qui careo ars dico qui ambo gener unus ratio sum qui cratippus noster uti soleo animus homo quidam ex pars extrinsecus sum traho et haurio ex quo intellego sum extra divinus animus humanus unde duco humanus autem animus is pars qui sensus qui motus qui appeto habeo non sum ab actio corpus sejugo qui autem pars animus ratio atque intellegentia sum particeps is tum magnus vigeo cum multus absum ab corpus


Quid? cum Cumis Apollo sudavit, Capuae Victoria? quid? ortus androgyni nonne fatale quoddam monstrum fuit? quid? cum fluvius Atratus sanguine fluxit? quid? cum saepe lapidum, sanguinis non numquam, terrae interdum, quondam etiam lactis imber affluxit? quid? cum in Capitolio ictus Centaurus e caelo est, in Aventino portae et homines, Tusculi aedes Castoris et Pollucis, Romaeque Pietatis: nonne et haruspices ea responderunt, quae evenerunt, et in Sibyllae libris eaedem repertae praedictiones sunt?

quis cum cumae apollo sudo capua victoria quis ortus androgynus nonne fatalis quidam monstrum sum quis cum fluvius atratus sanguis fluo quis cum saepe lapis sanguis non numquam terra interdum quondam etiam lac imber affluxit quis cum in capitolium iacio centaurus e caelum sum in aventinus porta et homo tusculis aedes castor et pollucis roma pietas nonne et haruspex is respondeo qui evenio et in sibylla liber idem reperio praedictio sum


Ergo hoc auspicium divini quicquam habere potest, quod tam sit coactum et expressum? quo antiquissimos augures non esse usos argumento est, quod decretum collegi vetus habemus omnem avem tripudium facere posse. tum igitur esset auspicium si modo esset ei liberum se ostendisse; tum avis illa videri posset interpres et satelles Iovis. nunc vero inclusa in cavea et fame enecta, si in offam pultis invadit, et si aliquid ex eius ore cecidit, hoc tu auspicium aut hoc modo Romulum auspicari solitum putas?

ergo hic auspicium divinus quisquam habeo possum qui tam sum cogo et exprimo quo antiquus auguro non sum utor argumentum sum qui decretum collegium vetus habeo omnis avis tripudium facio possum tum igitur sum auspicium si modo sum is liber sui ostendo tum avus ille video possum interpres et satelles iuppiter nunc verus includo in cavea et fames eneco si in offa pultis invado et si aliquis ex is os cado hic tu auspicium aut hic modo romulis auspicaris soleo puto


At multi saepe vera vaticinati, ut Cassandra: iamque mari magno ... eademque paulo post: eheu videte

at multus saepe verus vaticinor ut cassandra iam mare magnus idem paulus post eheu video


Atque etiam illa concitatio declarat vim in animis esse divinam. negat enim sine furore Democritus quemquam poëtam magnum esse posse, quod idem dicit Plato. quem, si placet, appellet furorem, dum modo is furor ita laudetur, ut in Phaedro Platonis laudatus est. quid? vestra oratio in causis, quid ipsa actio potest esse vehemens et gravis et copiosa, nisi est animus ipse commotior? equidem etiam in te saepe vidi et, ut ad leviora veniamus, in Aesopo, familiari tuo, tantum ardorem vultuum atque motuum, ut eum vis quaedam abstraxisse a sensu mentis videretur.

atque etiam ille concitatio declaro vis in animus sum divina nego enim sine furor democritus quisquam poetam magnus sum possum qui idem dico plato qui si placeo appello furor dum modo is furor ita laudo ut in phaedrus plato laudo sum quis vester oratio in causa quis ipse actium possum sum vehemens et gravis et copiosus nisi sum animus ipse commoveo equidem etiam in tu saepe video et ut ad levis venio in aesopus familiaris tuus tantus ardor vultus atque motus ut is volo quidam abstraho ab sentio mens video


Atque etiam a te Flaminiana ostenta collecta sunt: quod ipse et equus eius repente conciderit; non sane mirabile hoc quidem! quod evelli primi hastati signum non potuerit; timide fortasse signifer evellebat, quod fidenter infixerat. nam Dionysi equus quid attulit admirationis, quod emersit e flumine quodque habuit apes in iuba? sed quia brevi tempore regnare coepit, quod acciderat casu, vim habuit ostenti! ' At Lacedaemoniis in Herculis fano arma sonuerunt, eiusdemque dei Thebis valvae clausae subito se aperuerunt, eaque scuta, quae fuerant sublime fixa, sunt humi inventa.' Horum cum fieri nihil potuerit sine aliquo motu, quid est, cur divinitus ea potius quam casu facta esse dicamus?

atque etiam ab tu flaminianus ostendo colligo sum qui ipse et equus is repens concido non sanus mirabilis hic quidem qui evello primus hastas signum non possum timidus fortasse signifer evello qui fidenter infigo nam dionysius equus quis affero admiratio qui emergo e flumen quisque habeo apis in juba sed quia brevis tempus regno coepio qui accido casus vis habeo ostendo at lacedaemonius in hercules fanum arma sono idem deus thebae valva claudo subeo sui aperio is scutum qui sum sublimis figo sum humus invenio horus cum fio nihil possum sine aliquis motus quis sum cur divinitus is potis quam casus facio sum dico


'Si sine oculis,' inquit, 'non potest exstare officium et munus oculorum, possunt autem aliquando oculi non fungi suo munere, qui vel semel ita est usus oculis, ut vera cerneret, is habet sensum oculorum vera cernentium. item igitur, si sine divinatione non potest officium et munus divinationis exstare, potest autem, cum quis divinationem habeat, errare aliquando nec vera cernere, satis est ad confirmandam divinationem, semel aliquid ita esse divinatum, nihil ut fortuito cecidisse videatur; sunt autem eius generis innumerabilia; esse igitur divinationem confitendum est.'

si sine oculus inquam non possum exstaris officium et munus oculus possum autem aliquando oculus non fungor suus munus qui vel semel ita sum utor oculus ut verus cerno is habeo sensus oculus verus cerno item igitur si sine divinatio non possum officium et munus divinatio exstaris possum autem cum quis divinatio habeo erro aliquando neque verus cerno satis sum ad confirmo divinatio semel aliquis ita sum divino nihil ut fortuitus cado video sum autem is genus innumerabilis sum igitur divinatio confiteor sum


An noster Ennius? qui magno plausu loquitur assentiente populo: égo deum genus ésse semper dÍxi et dicam caélitum, séd eos non curáre opinor, quÍd agat humanum genus. et quidem cur sic opinetur rationem subicit; sed nihil est necesse dicere quae sequuntur; tantum sat est intellegi, id sumere istos pro certo, quod dubium controversumque sit.

an noster ennius qui magnus plaudo loquor assentiente populus ego deus genus esse semper dixi et dico caelitum sed is non curare opinor quid ago humanus genus et quidem cur sic opinor ratio subicio sed nihil sum necesse dico qui sequor tantus satis sum intellego is sumo iste pro certus qui dubius controversus sum


cur igitur vos induitis in eas captiones, quas numquam explicetis? ita enim, cum magis properant, concludere solent: 'Si di sunt, est divinatio; sunt autem di; est ergo divinatio.' Multo est probabilius: 'Non est autem divinatio; non sunt ergo di.' Vide, quam temere committant, ut, si nulla sit divinatio. nulli sint di. divinatio enim perspicue tollitur, deos esse retinendum est.

cur igitur tu induo in is captio qui numquam explico ita enim cum magis propero concludo soleo si deus sum sum divinatio sum autem deus sum ergo divinatio multus sum probabilis non sum autem divinatio non sum ergo deus video quam temere committo ut si nullus sum divinatio nullus sum deus divinatio enim perspicuus tollo deus sum retineo sum


Ac mihi quidem videntur e locis quoque ipsis, qui a quibusque incolebantur, divinationum opportunitates esse ductae. etenim Aegyptii et Babylonii in camporum patentium aequoribus habitantes, cum ex terra nihil emineret, quod contemplationi caeli officere posset, omnem curam in siderum cognitione posuerunt. Etrusci autem, quod religione imbuti studiosius et crebrius hostias immolabant, extorum cognitioni se maxime dediderunt, quodque propter aeris crassitudinem de caelo apud eos multa fiebant, et quod ob eandem causam multa inusitata partim e caelo, alia ex terra oriebantur, quaedam etiam ex hominum pecudumve conceptu et satu, ostentorum exercitatissimi interpretes exstiterunt. quorum quidem vim, ut tu soles dicere, verba ipsa prudenter a maioribus posita declarant. quia enim ostendunt, portendunt, monstrant, praedicunt, ostenta, portenta, monstra, prodigia dicuntur.

atque ego quidem video e locus quoque ipse qui ab quisque incolo divinatio opportunitas sum duco etenim aegyptius et babylonius in campus pateo aequor habito cum ex terra nihil emineo qui contemplatio caelum officio possum omnis cura in sidus cognitio pono etruscus autem qui religio imbuo studiosus et creber hostio immolo extor cognitio sui magnus dedo quisque propter aer crassitudo de caelum apud is multus fio et qui ob idem causa multus inusitatus pars e caelum alius ex terra orior quidam etiam ex homo pecus concipio et sero ostentor exercito interpres exsisto qui quidem vis ut tu soleo dico verbum ipse prudens ab magnus pono declaro quia enim ostendo portendo monstro praedico ostendo portentum monstrum prodigium dico


Quid? lituus iste vester quod clarissimum est insigne auguratus, unde vobis est traditus? nempe eo Romulus regiones direxit tum cum urbem condidit. qui quidem Romuli lituus, id est incurvum et leviter a summo inflexum bacillum, quod ab eius litui quo canitur similitudine nomen invenit, cum situs esset in curia Saliorum, quae est in Palatio, eaque deflagravisset, inventus est integer.

quis lituus iste vester qui clarus sum insignis auguro unde tu sum trado nempe is romulus regio dirigo tum cum urbs condo qui quidem romulis lituus is sum incurvus et levis ab superus inflecto bacillum qui ab is litus quo cano similitudo nomen invenio cum sino sum in curia salius qui sum in palatium is deflagro invenio sum integer


primum vide ne in eum dixerint qui rogator centuriae fuisset; is enim erat mortuus; id autem sine divinatione coniectura poterant dicere. deinde fortasse casu, qui nullo modo est ex hoc genere tollendus. quid enim scire Etrusci haruspices aut de tabernaculo recte capto aut de pomeri iure potuerunt? equidem assentior C. Marcello potius quam App. Claudio, qui ambo mei collegae fuerunt, existimoque ius augurum, etsi divinationis opinione principio constitutum sit, tamen postea rei publicae causa conservatum ac retentum.

primus video ne in is dico qui rogator centuria sum is enim sum mortuus is autem sine divinatio conicio possum dico deinde fortasse casus qui nullus modo sum ex hic genus tollo quis enim scio etruscus haruspex aut de tabernaculum rectus capio aut de pomerium ius possum equidem assentior que marcellus potis quam app claudius qui ambo meus collega sum existimo ius augur etsi divinatio opinio principium constituo sum tamen postea res publicus causa conservo atque retendo


At in Lysandri statuae capite Delphis extitit corona ex asperis herbis, et quidem subita. itane? Censes ante coronam herbae extitisse quam conceptum esse semen? herbam autem asperam credo avium congestu, non humano satu; iam, quicquid in capite est, id coronae simile videri potest. nam quod eodem tempore stellas aureas Castoris et Pollucis Delphis positas decidisse, neque eas usquam repertas esse dixisti,—furum id magis factum quam deorum videtur.

at in lysander statua caput delphi extitit corona ex asper herba et quidem subeo ito censeo ante corona herba extitisse quam concipio sum semen herba autem asper credo avis congero non humanus sero iam quisquis in caput sum is corona similis video possum nam qui idem tempus stella aureus castor et pollucis delphi pono decido neque is usquam reperio sum dico fur is magis facio quam deus video


cumque fundamentum esset philosophiae positum in finibus bonorum et malorum, perpurgatus est is locus a nobis quinque libris, ut, quid a quoque, et quid contra quemque philosophum diceretur, intellegi posset. totidem subsecuti libri Tusculanarum disputationum res ad beate vivendum maxime necessarias aperuerunt. Primus enim est de contemnenda morte, secundus de tolerando dolore, de aegritudine lenienda tertius, quartus de reliquis animi perturbationibus, quintus eum locum complexus est, qui totam philosophiam maxime illustrat; docet enim ad beate vivendum virtutem se ipsa esse contentam.

cum fundamentum sum philosophia pono in finis bonus et malus perpurgo sum is locus ab nos quinque liber ut quis ab quoque et quis contra quisque philosophus dico intellego possum totidem subsequor liber tusculanaris disputatio res ad beatus vivo magnus necessaria aperio primus enim sum de contemno mors secundus de tolero dolor de aegritudo lenio tertius quartus de reliquus animus perturbatio quintus is locus complexus sum qui totus philosophia magnus illustro doceo enim ad beatus vivo virtus sui ipse sum contendo


Equidem sic arbitror, etiamsi multa fallant eos, qui aut arte aut coniectura divinare videantur, esse tamen divinationem; homines autem, ut in ceteris artibus, sic in hac posse falli. Potest accidere, ut aliquod signum dubie datum pro certo sit acceptum, potest aliquod latuisse aut ipsum, aut quod esset illi contrarium. mihi autem ad hoc, de quo disputo, probandum satis est non modo plura, sed etiam pauciora divine praesensa et praedicta reperiri.

equidem sic arbitror etiamsi multus fallo is qui aut ars aut conicio divinaris video sum tamen divinatio homo autem ut in ceterus ars sic in hic possum fallo possum accido ut aliqui signum dubius do pro certus sum accipio possum aliqui lateo aut ipse aut qui sum ille contrarius ego autem ad hic de quo disputo probo satis sum non modo multus sed etiam paucus divinus praesentio et praedico reperio


Sortes restant et Chaldaei, ut ad vates veniamus et ad somnia.

sors resto et chaldaeus ut ad vates venio et ad somnio


Venio nunc ad tuum. audivi equidem ex te ipso, sed mihi saepius noster Sallustius narravit, cum in illa fuga nobis gloriosa, patriae calamitosa, in villa quadam campi Atinatis maneres magnamque partem noctis vigilasses, ad lucem denique arcte et graviter dormire te coepisse. itaque, quamquam iter instaret, se tamen silentium fieri iussisse neque esse passum te excitari; cum autem experrectus esses hora secunda fere, te sibi somnium narravisse: visum tibi esse, cum in locis solis maestus errares, C. Marium cum fascibus laureatis quaerere ex te, quid tristis esses, cumque tu te patria vi pulsum esse dixisses, prehendisse eum dextram tuam et bono animo te iussisse esse lictorique proximo tradidisse, ut te in monumentum suum deduceret, et dixisse in eo tibi salutem fore. tum et se exclamasse Sallustius narrat reditum tibi celerem et gloriosum paratum, et te ipsum visum somnio delectari. nam illud mihi ipsi celeriter nuntiatum est ut audivisses in monumento Mari de tuo reditu magnificentissimum illud senatus consultum esse factum referente optimo et clarissimo viro consule, idque frequentissimo theatro incredibili clamore et plausu comprobatum, dixisse te nihil illo Atinati somnio fieri posse divinius.

venio nunc ad tuus audio equidem ex tu ipse sed ego saepis noster sallustius narro cum in ille fuga nos gloriosus patria calamitosus in villa quidam campus atinas maneo magnus pars nox vigilo ad lux denique arcte et gravis dormio tu coepio itaque quamquam iter insto sui tamen silentium fio iubeo neque sum patior tu excito cum autem expergiscor sum hora secundus fere tu sui somnium narro video tu sum cum in locus sol maestus erraris que marius cum fascis laureatus quaero ex tu quis tristis sum cum tu tu patria vis pello sum dico prehendo is dexter tuus et bonus animus tu iubeo sum lictor propior trado ut tu in monumentum suus deduco et dico in is tu salus sum tum et sui exclamo sallustius narro redeo tu celer et gloriosus paro et tu ipse video somnio delectaris nam ille ego ipse celer nuntio sum ut audio in monumentum maris de tuus reditus magnificentissimum ille senatus consulo sum facio refero bonus et clarus vir consul is frequens theatrum incredibilis clamor et plaudo comprobo dico tu nihil ille atinas somnio fio possum divinus


At multa falso. immo obscura fortasse nobis. sed sint falsa quaedam; contra vera quid dicimus? quae quidem multo plura evenirent, si ad quietem integri iremus. nunc onusti cibo et vino perturbata et confusa cernimus. vide, quid Socrates in Platonis Politia loquatur. dicit enim:

at multus fallo immo obscurus fortasse nos sed sum fallo quidam contra verus quis dico qui quidem multus multus evenio si ad quies integer eo nunc onustus cibus et vinum perturbo et confundo cerno video quis socrates in plato politia loquor dico enim


Quodsi insanorum visis fides non est habenda, quia falsa sunt, cur credatur somniantium visis, quae multo etiam perturbatiora sunt, non intellego An quod insani sua visa coniectori non narrant, narrant, qui somniaverunt? quaero etiam, si velim scribere quid, aut legere, aut canere, vel voce vel fidibus, aut geometricum quiddam, aut physicum, aut dialecticum explicare, somniumne exspectandum sit, an ars adhibenda, sine qua nihil earum rerum nec fieri nec expediri potest? atqui, ne si navigare quidem velim, ita gubernem ut somniaverim; praesens enim poena sit.

quodsi insanus video fides non sum habeo quia fallo sum cur credo somnio video qui multus etiam perturbo sum non intellego an qui insanio suus video coniector non narro narro qui somnio quaero etiam si volo scribo quis aut lego aut cano vel vox vel fides aut geometrix quidam aut physicus aut dialectica explicaris somnium exspecto sum an ars adhibeo sine qui nihil is res neque fio neque expedio possum atqui ne si navigaris quidem volo ita guberno ut somnio praesens enim poena sum


Quid vero Caesarem putamus, si divinasset fore ut in eo senatu, quem maiore ex parte ipse cooptasset, in curia Pompeia, ante ipsius Pompei simulacrum, tot centurionibus suis inspectantibus, a nobilissimis civibus, partim etiam a se omnibus rebus ornatis, trucidatus ita iaceret ut ad eius corpus non modo amicorum, sed ne servorum quidem quisquam accederet, quo cruciatu animi vitam acturum fuisse?

quis verus caesaris puto si divino sum ut in is senatus qui magnus ex pars ipse coopto in curia pompejus ante ipse pompejus simulacrum tot centurio suus inspecto ab nobilis civis pars etiam ab sui omnis res orno trucido ita iaceo ut ad is corpus non modo amicus sed ne servus quidem quisquam accedo quo crucio animus vita ago sum


quom iám quieti córpus nocturno ímpetu dedí sopore plácans artus lánguidos, visúst in somnis pástor ad me appéllere pecús lanigerum exímia puchritúdine; duós consanguineos árietes inde éligi praeclárioremque álterum immoláre me; deinde eíus germanum córnibus conítier, in me árietare, eoque íctu me ad casúm dari; exín prostratum térra, graviter saúcium, resupínum in caelo cóntueri máximum ac miríficum facinus: déxtrorsum orbem flámmeum radiátum solis líquier cursú novo.

cum iam quiesco corpus nocturnus impetu dedi soporus placans artus languidos visust in somnus pastor ad ego appellere pecus lanifica eximia puchritudo duos consanguineus arietes inde eligi praeclarioremque alterum immolare ego deinde eius germanus cornibus conitier in ego arietaris eo ictu ego ad casum do exin prosterno terra gravis saucium resupinum in caelum contueri maximum atque mirificum facinus dextrorsum orbis flammeum radiatum sol liquier cursu novo


hoc iam, mihi crede, ne aniculae quidem existimant. An censes eundem vitulum, si alius delegerit, sine capite iecur inventurum; si alius, cui capite? haec decessio capitis aut accessio subitone fieri potest, ut se exta ad immolatoris fortunam accommodent? non perspicitis aleam quandam esse in hostiis deligendis, praesertim cum res ipsa doceat? cum enim exta sine capite fuerint, quibus nihil videtur esse dirius, proxima hostia litatur saepe pulcherrime. ubi igitur illae minae superiorum extorum? aut quae tam subito facta est deorum tanta placatio?

hic iam ego credo ne anicula quidem existimo an censeo idem vitulis si alius deligo sine caput jecur invenio si alius qui caput hic decessio capio aut accessio subeo fio possum ut sui exta ad immolator fortuna accommodo non perspicio alea quidam sum in hostia deligo praesertim cum res ipse doceo cum enim exta sine caput sum qui nihil video sum dirus propior hostia lito saepe pulcher ubi igitur ille minae superus extor aut qui tam subeo facio sum deus tantus placatio


Age, barbari vani atque fallaces; num etiam Graiorum historia mentita est?

ago barbaris vanus atque fallax num etiam graius historia mentior sum


Eademque efficit in avibus divina mens, ut tum huc, tum illuc volent alites, tum in hac, tum in illa parte se occultent, tum a dextra, tum a sinistra parte canant oscines. nam si animal omne, ut vult, ita utitur motu sui corporis, prono, obliquo, supino, membraque, quocumque vult, flectit, contorquet, porrigit, contrahit eaque ante efficit paene, quam cogitat, quanto id deo est facilius, cuius numini parent omnia!

idem efficio in avis divino mens ut tum huc tum illic volo aliter tum in hic tum in ille pars sui occulto tum ab dextera tum ab sinistra pars cano oscen nam si animal omnis ut volo ita uto motus suus corpus pronus obliquus supinus membrum quicumque volo flecto contorqueo porrigo contraho is ante efficio paene quam cogito quantus is deus sum facilis qui numen pareo omnis


Eis igitur assentior, qui duo genera divinationum esse dixerunt, unum, quod particeps esset artis, alterum, quod arte careret. est enim ars in eis qui novas res coniectura persequuntur, veteres observatione didicerunt. carent autem arte ei qui, non ratione aut coniectura observatis ac notatis signis, sed concitatione quadam animi aut soluto liberoque motu, futura praesentiunt, quod et somniantibus saepe contingit et non numquam vaticinantibus per furorem, ut Bacis Boeotius, ut Epimenides Cres, ut Sibylla Erythraea. cuius generis oracula etiam habenda sunt, non ea, quae aequatis sortibus ducuntur, sed illa, quae instinctu divino afflatuque funduntur; etsi ipsa sors contemnenda non est, si auctoritatem habet vetustatis, ut eae sunt sortes, quas e terra editas accepimus; quae tamen ductae ut in rem apte cadant, fieri credo posse divinitus. quorum omnium interpretes, ut grammatici poetarum, proxime ad eorum, quos interpretantur, divinationem videntur accedere.

eos igitur assentior qui duo genus divinatio sum dico unus qui particeps sum ars alter qui ars careo sum enim ars in is qui novo res conicio persequor vetus observatio disco careo autem ars is qui non ratio aut conicio observo atque notas signum sed concitatio quidam animus aut solvo libero motus sum praesentio qui et somnio saepe contingo et non numquam vaticinor per furor ut bacis boeotus ut epimenides creo ut sibylla erythraeus qui genus oraculum etiam habeo sum non is qui aequo sors duco sed ille qui instinguo divino afflatuque fundo etsi ipse sors contemno non sum si auctoritas habeo vetustas ut is sum sors qui e terra edo accipio qui tamen duco ut in res aptus cado fio credo possum divinitus qui omnis interpres ut grammaticus poetaris propior ad is qui interpretor divinatio video accedo


Scriptum est item, cum Critonis, sui familiaris, oculum alligatum vidisset, quaesivisse, quid esset; cum autem ille respondisset in agro, ambulanti ramulum adductum, ut remissus esset, in oculum suum recidisse, tum Socrates: 'Non enim paruisti mihi revocanti, cum uterer, qua soleo, praesagitione divina.' Idem etiam Socrates, cum apud Delium male pugnatum esset Lachete praetore fugeretque cum ipso Lachete, ut ventum est in trivium, eadem, qua ceteri, fugere noluit. quibus quaerentibus, cur non eadem via pergeret, deterreri se a deo dixit; cum quidem ei, qui alia via fugerant, in hostium equitatum inciderunt. permulta collecta sunt ab Antipatro quae mirabiliter a Socrate divinata sunt, quae praetermittam, tibi enim nota sunt, mihi ad commemorandum non necessaria.

scribo sum item cum crito suus familiaris oculus alligo video quaero quis sum cum autem ille respondeo in ager ambulo ramulis adduco ut remitto sum in oculus suus recido tum socrates non enim pareo ego revoco cum uto qui soleo praesagitio divino idem etiam socrates cum apud delius malus pugno sum lachete praetor fugio cum ipse lachete ut venio sum in trivius idem qui ceterus fugio nolo qui quaero cur non idem via pergo deterreo sui ab deus dico cum quidem is qui alius via fugio in hostis equitas incido permultus colligo sum ab antipater qui mirabilis ab socrates divino sum qui praetermitto tu enim nosco sum ego ad commemoro non necessarius


haec tardata diu species multumque morata, consule te, tandem celsa est in sede locata, atque una fixi ac signati temporis hora Iuppiter excelsa clarabat sceptra columna, et clades patriae flamma ferroque parata vocibus Allobrogum patribus populoque patebat. rite igitur veteres, quorum monumenta tenetis, qui populos urbisque modo ac virtute regebant. rite etiam vestri, quorum pietasque fidesque praestitit et longe vicit sapientia cunctos, praecipue coluere vigenti numine divos.

hic tardo diu species multus moror consul tu tandem celsus sum in sedes loco atque unus figo atque signo tempus hora iuppiter excello claro sceptrum columna et clades patria flamma ferrum paro vox allobroges pater populo pateo rite igitur vetus qui monumentum teneo qui populus urbs modo atque virtus rego rite etiam vester qui pietas fido praesto et longus vinco sapientia cunctus praecipuus colo vigeo numen divus


sed tamen eo concesso qui evenit, ut is, qui impetrire velit, convenientem hostiam rebus suis immolet? hoc erat, quod ego non rebar posse dissolvi. At quam festive dissolvitur! pudet me non tui quidem, cuius etiam memoriam admiror, sed Chrysippi, Antipatri, Posidonii, qui idem istuc quidem dicunt, quod est dictum a te, ad hostiam deligendam ducem esse vim quandam sentientem atque divinam, quae toto confusa mundo sit.

sed tamen is concedo qui evenio ut is qui impetrire volo convenio hostio res suus immolo hic sum qui ego non reor possum dissolvo at quam festivus dissolvo pudeo ego non tuus quidem qui etiam memoria admiror sed chrysippus antipater posidonius qui idem iste quidem dico qui sum dico ab tu ad hostio deligo dux sum vis quidam sentio atque divina qui totus confundo mundus sum


Vide, quaeso, Cratippe noster, quam sint ista similia; nam mihi non videntur. oculi enim vera cernentes utuntur natura atque sensu; animi, si quando vel vaticinando vel somniando vera viderunt, usi sunt fortuna atque casu; nisi forte concessuros tibi existimas eos, qui somnia pro somniis habent, si quando aliquod somnium verum evaserit, non id fortuito accidisse. sed demus tibi istas duas sumptiones (ea quae lh/mmata appellant dialectici, sed nos Latine loqui malumus), assumptio tamen (quam pro/slhyin eidem vocant), non dabitur.

video quaeso cratippus noster quam sum iste similis nam ego non video oculus enim verus cerno uto natura atque sentio animus si quando vel vaticinor vel somnio verus video utor sum fortuna atque casus nisi fors concedo tu existimo is qui somnio pro somnium habeo si quando aliqui somnium verus evado non is fortuitus accido sed do tu iste duo sumptio is qui lh mmata appello dialecticus sed nos latinum loquor malo assumptio tamen quam pro slhyin idem voco non do


Age nunc ad externa redeamus. matrem Phalaridis scribit Ponticus Heraclides, doctus vir, auditor et discipulus Platonis, visam esse videre in somnis simulacra deorum, quae ipsa domi consecravisset; ex eis Mercurium e patera, quam dextera manu teneret, sanguinem visum esse fundere; qui cum terram attigisset, refervescere videretur sic, ut tota domus sanguine redundaret. quod matris somnium inmanis fili crudelitas comprobavit.

ago nunc ad externus redeo mater phalaris scribo ponticus heraclides doceo vir auditor et discipulus plato video sum video in somnus simulacrum deus qui ipse domus consecro ex is mercurius e patera quam dextera manus teneo sanguis video sum fundo qui cum terra attingo refervesco video sic ut totus domus sanguis redundo qui mater somnium immanis filis crudelitas comprobo


hoc civili bello, di immortales! quam multa luserunt! quae nobis in Graeciam Roma responsa haruspicum missa sunt! quae dicta Pompeio! etenim ille admodum extis et ostentis movebatur. non lubet commemorare, nec vero necesse est, tibi praesertim qui interfuisti; vides tamen omnia fere contra ac dicta sint evenisse. sed haec hactenus; nunc ad ostenta veniamus.

hic civilis bellum deus immortalis quam multus ludo qui nos in graecia roma respondeo haruspex mitto sum qui dictum pompejus etenim ille admodum exta et ostendo moveo non lubet commemoraris neque verus necesse sum tu praesertim qui intersum video tamen omnis fere contra atque dictum sum evenio sed hic hactenus nunc ad ostendo venio


cum ergo est somno sevocatus animus a societate et a contagione corporis, tum meminit praeteritorum, praesentia cernit, futura praevidet; iacet enim corpus dormientis ut mortui, viget autem et vivit animus. quod multo magis faciet post mortem, cum omnino corpore excesserit. itaque appropinquante morte multo est divinior. nam et id ipsum vident, qui sunt morbo gravi et mortifero affecti, instare mortem; itaque eis occurrunt plerumque imagines mortuorum, tumque vel maxime laudi student; eosque, qui secus quam decuit, vixerunt, peccatorum suorum tum maxime paenitet.

cum ergo sum somnus sevoco animus ab societas et ab contagio corpus tum memini praeteritor praesens cerno sum praevideo iaceo enim corpus dormio ut mortuus vigeo autem et vivo animus qui multus magis facio post mors cum omnino corpus excedo itaque appropinquo mors multus sum divinus nam et is ipse video qui sum morbus gravis et mortifero afficio insto mors itaque is occurro plerusque imago morior tum vel magnus laus studeo is qui secus quam decet vivo peccator suus tum magnus paeniteo


Illud vero multo etiam melius, quod et a te usurpatum est et dicitur ab illis: cum immolare quispiam velit, tum fieri extorum mutationem, ut aut absit aliquid aut supersit; deorum enim numini parere omnia.

ille verus multus etiam bonus qui et ab tu usurpo sum et dico ab ille cum immolaris quispiam volo tum fio extor mutatio ut aut absum aliquis aut supersum deus enim numen pareo omnis


Quid de fretis aut de marinis aestibus plura dicam? quorum accessus et recessus lunae motu gubernantur. sescenta licet eiusdem modi proferri, ut distantium rerum cognatio naturalis appareat. Demus hoc; nihil enim huic disputationi adversatur; num etiam, si fissum cuiusdam modi fuerit in iecore, lucrum ostenditur? qua ex coniunctione naturae et quasi concentu atque consensu, quam sumpa/qeian Graeci appellant, convenire potest aut fissum iecoris cum lucello meo aut meus quaesticulus cum caelo, terra rerumque natura?

quis de fretus aut de marinus aestus multus dico qui accedo et recedo luna motus guberno sescenti licet idem modus profero ut disto res cognatio natural appareo do hic nihil enim hic disputatio adverso num etiam si findo quidam modus sum in jecur lucrum ostendo qui ex coniunctio natura et quasi concentus atque consensus quam sumpa qeian graecum appello convenio possum aut findo jecur cum lucellum meus aut meus quaesticulus cum caelum terra res natura


quod autem scriptum habetis hinc tripudium fieri, si ex ea quid in solum ceciderit, hoc quoque, quod dixi, coactum tripudium solistimum dicitis. itaque multa auguria, multa auspicia, quod Cato ille sapiens queritur, neglegentia collegi amissa plane et deserta sunt.

qui autem scribo habeo hinc tripudium fio si ex is quis in solus caedo hic quoque qui dico cogo tripudium sollistimus dico itaque multus augurium multus auspicium qui cato ille sapio queror neglegentia collegium amitto planus et desero sum


Altera divinatio est naturalis, ut ante dixi; quae physica disputandi subtilitate referenda est ad naturam deorum, a qua, ut doctissimis sapientissimisque placuit, haustos animos et libatos habemus; cumque omnia completa et referta sint aeterno sensu et mente divina, necesse est contagione divinorum animorum animos humanos commoveri. sed vigilantes animi vitae necessitatibus serviunt diiunguntque se a societate divina vinclis corporis impediti.

alter divinatio sum natural ut ante dico qui physica disputo subtilitas refero sum ad natura deus ab qui ut doceo sapio placeo haurio animus et libo habeo cum omnis compleo et refercio sum aeternus sentio et mens divino necesse sum contagio divinus animus animus humani commoveo sed vigilo animus vita necessitas servio diiunguntque sui ab societas divino vinclum corpus impedio


nec vero quicquam aliud affertur cur ea quae dico divinandi genera nulla sint, nisi, quod difficile dictu videtur, quae cuiusque divinationis ratio, quae causa sit. ' Quid enim habet haruspex, cur pulmo incisus etiam in bonis extis dirimat tempus et proferat diem?' Quid augur, cur a dextra corvus, a sinistra cornix, faciat ratum?' ' Quid astrologus cur stella Iovis aut Veneris coniuncta cum luna ad ortus puerorum salutaris sit, Saturni Martisve contraria? ' ' Cur autem deus dormientes nos moneat, vigilantes neglegat?' 'Quid deinde causae est cur Cassandra furens futura prospiciat, Priamus sapiens hoc idem facere non queat?'

neque verus quisquam alius affero cur is qui dico divino genus nullus sum nisi qui difficilis dico video qui quisque divinatio ratio qui causa sum quis enim habeo haruspex cur pulmo incido etiam in bonus exta dirimo tempus et profero dies quis augur cur ab dextera corvus ab sinistra cornix facio reor quis astrologus cur stella iuppiter aut venus conjungo cum luna ad ortus puer salutaris sum saturnus mars contrarius cur autem deus dormio nos moneo vigilo neglego quis deinde causa sum cur cassandra furo sum prospicio priamus sapio hic idem facio non queo


quid? quod uno et eodem temporis puncto nati dissimilis et naturas et vitas et casus habent, parumne declarat nihil ad agendam vitam nascendi tempus pertinere? nisi forte putamus neminem eodem tempore ipso et conceptum et natum, quo Africanum. num quis igitur talis fuit?

quis qui unus et idem tempus pungo nascor dissimilis et natura et vito et casus habeo parus declaro nihil ad ago vita nascor tempus pertineo nisi fors puto nemo idem tempus ipse et concipio et natus quo africanus num quis igitur talis sum


An vero illa nos terrent, si quando aliqua portentosa aut ex pecude aut ex homine nata dicuntur? quorum omnium, ne sim longior, una ratio est. quicquid enim oritur, qualecumque est, causam habeat a natura necesse est, ut, etiamsi praeter consuetudinem extiterit, praeter naturam tamen non possit existere. causam igitur investigato in re nova atque admirabili, si poteris; si nullam reperies, illud tamen exploratum habeto, nihil fieri potuisse sine causa, eumque terrorem, quem tibi rei novitas attulerit, naturae ratione depellito. ita te nec terrae fremitus, nec caeli discessus, nec lapideus aut sanguineus imber, nec traiectio stellae, nec faces visae terrebunt.

an verus ille nos terreo si quando aliqui portentosus aut ex pecus aut ex homo nata dico qui omnis ne sum longus unus ratio sum quisquis enim orior qualis sum causa habeo ab natura necesse sum ut etiamsi praeter consuetudo extiterit praeter natura tamen non possum existere causa igitur investigo in res novo atque admirabilis si possum si nullus reperio ille tamen exploro habeo nihil fio possum sine causa is terror qui tu res novitas affero natura ratio depello ita tu neque terra fremo neque caelum discedo neque lapideus aut sanguineus imber neque trajectio stella neque fax video terreo


'Sanguinem pluisse senatui nuntiatum est, Atratum etiam fluvium fluxisse sanguine, deorum sudasse simulacra.' Num censes his nuntiis Thalen aut Anaxagoran aut quemquam physicum crediturum fuisse? nec enim sanguis nec sudor nisi e corpore. sed et decoloratio quaedam ex aliqua contagione terrena maxime potest sanguini similis esse, et umor adlapsus extrinsecus, ut in tectoriis videmus austro, sudorem videtur imitari. atque haec in bello plura et maiora videntur timentibus, eadem non tam animadvertuntur in pace; accedit illud etiam, quod in metu et periculo cum creduntur facilius, tum finguntur impunius.

sanguis pluisse senatus nuntio sum atratus etiam fluvius fluo sanguis deus sudo simulacrum num censeo hic nuntius thalen aut anaxagoras aut quisquam physicus credo sum neque enim sanguis neque sudor nisi e corpus sed et decoloratio quidam ex aliqui contagio terrenus magnus possum sanguis similis sum et umor allabor extrinsecus ut in tectorium video auster sudor video imitor atque hic in bellum multus et magnus video timeo idem non tam animadverto in pax accedo ille etiam qui in metus et periculum cum credo facilis tum fingo impunis


hoc intellegere perfecti auguris est.)


etenim—ex divisione hoc secundum est— quae est continuatio coniunctioque naturae quam, ut dixi, vocant sumpa/qeian, eius modi, ut thesaurus ex ovo intellegi debeat? nam medici ex quibusdam rebus et advenientis et crescentis morbos intellegunt, non nullas etiam valetudinis significationes, ut hoc ipsum, pleni enectine simus, ex quodam genere somniorum intellegi posse dicunt. thesaurus vero et hereditas et honos et victoria et multa generis eiusdem qua cum somniis naturali cognatione iunguntur?

etenim ex divisio hic secundus sum qui sum continuatio conjunctio natura quam ut dico voco sumpa qeian is modus ut thesaurus ex ovo intellego debeo nam medicus ex quidam res et advenio et cresco morbus intellego non nullus etiam valetudo significatio ut hic ipse plenus eneco sum ex quidam genus somnium intellego possum dico thesaurus verus et hereditas et honor et victoria et multus genus idem qui cum somnium natural cognatio jungo


'At omnes reges, populi, nationes utuntur auspiciis.' Quasi vero quicquam sit tam valde quam nihil sapere vulgare, aut quasi tibi ipsi in iudicando placeat multitudo! quotus quisque est qui voluptatem neget esse bonum? plerique etiam summum bonum dicunt. num igitur eorum frequentia Stoici de sententia deterrentur? aut num plerisque in rebus sequitur eorum auctoritatem multitudo? quid mirum igitur, si in auspiciis et in omni divinatione imbecilli animi superstitiosa ista concipiant, verum dispicere non possint?

at omnis rex populus natio uto auspicium quasi verus quisquam sum tam validus quam nihil sapio vulgaris aut quasi tu ipse in judico placeo multitudo quotus quisque sum qui voluptas nego sum bonus plerusque etiam superus bonus dico num igitur is frequentia stoicus de sententia deterreo aut num plerusque in res sequor is auctoritas multitudo quis mirus igitur si in auspicium et in omnis divinatio imbecillis animus superstitiosus iste concipio verus dispicio non possum


Sed quo potius utar aut auctore aut teste quam te? cuius edidici etiam versus, et lubenter quidem, quos in secundo de consulatu Urania Musa pronuntiat: principio aetherio flammatus Iuppiter igni vertitur et totum conlustrat lumine mundum, menteque divina caelum terrasque petessit, quae penitus sensus hominum vitasque retentat aetheris aeterni saepta atque inclusa cavernis. et, si stellarum motus cursusque vagantis nosse velis, quae sint signorum in sede locatae (quae verbo et falsis Graiorum vocibus errant, re vera certo lapsu spatioque feruntur), omnia iam cernes divina mente notata.

sed quo potis uto aut auctor aut testis quam tu qui edisco etiam verro et libet quidem qui in secundus de consulatus urania musa pronuntio principium aetherius flammo iuppiter ignis verto et totus conlustro lumen mundus mens divino caelum terra petesso qui penitus sensus homo vito retento aether aeternus saeptum atque includo caverna et si stella moueo curro vago nosco velis qui sum signum in sedes loco qui verbum et falsum graius vox erro res verus certus lapsus spatior fero omnis iam cerno divino mens noto


dicitur quidam, cum in somnis complexu Venerio iungeretur, calculos eiecisse. video sympathian; visum est enim tale obiectum dormienti, ut id, quod evenit naturae vis, non opinio erroris effecerit. quae igitur natura obtulit illam speciem Simonidi a qua vetaretur navigare? aut quid naturae copulatum habuit Alcibiadis quod scribitur somnium? qui paulo ante interitum visus est in somnis amicae esse amictus amiculo. is cum esset proiectus inhumatus ab omnibusque desertus iaceret, amica corpus eius texit suo pallio. ergo hoc inerat in rebus futuris et causas naturalis habebat, an, et ut videretur et ut eveniret, casus effecit?

dico quidam cum in somnus complexus venereus jungo calculus eicio video sympathia video sum enim talis obicio dormio ut is qui evenio natura volo non opinio error efficio qui igitur natura offero ille species simonides ab qui veto navigaris aut quis natura copulo habeo alcibiades qui scribo somnium qui paulus ante interitus video sum in somnus amica sum amicio amiculus is cum sum proicio inhumo ab omne desero iaceo amicus corpus is tego suus pallium ergo hic insum in res sum et causa natural habeo an et ut video et ut evenio casus efficio


Democritus tamen non inscite nugatur, ut physicus, quo genere nihil adrogantius: quód est ante pedes, némo spectat, caéli scrutantúr plagas. verum is tamen habitu extorum et colore declarari censet haec dumtaxat: pabuli genus et earum rerum quas terra procreet, vel ubertatem vel tenuitatem; salubritatem etiam aut pestilentiam extis significari putat. O mortalem beatum! cui certo scio ludum numquam defuisse. huncine hominem tantis delectatum esse nugis, ut non videret tum futurum id veri simile, si omnium pecudum exta eodem tempore in eundem habitum se coloremque converterent? sed si eadem hora aliae pecudis iecur nitidum atque plenum est, aliae horridum et exile, quid est, quod declarari possit habitu extorum et colore?

democritus tamen non inscitus nugor ut physicus quo genus nihil adrogo quod sum ante pes nemo specto caeli scrutantur plaga verus is tamen habitus extor et color declararis censeo hic dumtaxat pabulum genus et is res qui terra procreo vel ubertas vel tenuitas salubritas etiam aut pestilentia exta significo puto o mortal beatus qui certus scio ludus numquam desum huncine homo tantus delectas sum nugae ut non video tum sum is verus similis si omnis pecus exta idem tempus in idem habitus sui coloro converto sed si idem hora alius pecus jecur nitidus atque plenus sum alius horridus et exilis quis sum qui declararis possum habitus extor et color


Atque haec ostentorum genera mirabile nihil habent; quae cum facta sunt, tum ad coniecturam aliqua interpretatione revocantur, ut illa tritici grana in os pueri Midae congesta, aut apes quas dixisti in labris Platonis consedisse pueri—non tam mirabilia sint quam coniecta belle; quae tamen vel ipsa falsa esse, vel ea quae praedicta sunt, fortuito cecidisse potuerunt. De ipso Roscio potest illud quidem esse falsum, ut circumligatus fuerit angui, sed ut in cunis fuerit anguis, non tam est mirum, in Solonio praesertim, ubi ad focum angues nundinari solent. nam quod haruspices responderint nihil illo clarius, nihil nobilius fore, miror deos immortales histrioni futuro claritatem ostendisse, nullam ostendisse Africano!

atque hic ostentor genus mirabilis nihil habeo qui cum facio sum tum ad conicio aliqui interpretatio revoco ut ille triticum granum in os puer midas congero aut apis qui dico in labrum plato consido puer non tam mirabile sum quam conicio bellus qui tamen vel ipse fallo sum vel is qui praedico sum fortuitus cado possum de ipse roscius possum ille quidem sum falsus ut circumligo sum anguis sed ut in cuna sum anguis non tam sum mirus in solonium praesertim ubi ad focus anguis nundinaris soleo nam qui haruspex respondeo nihil ille clarus nihil nobilis sum miro deus immortalis histrio sum claritas ostendo nullus ostendo africanus


Quid? cum dicunt, id quod eis dicere necesse est, omnis omnium ortus, quicumque gignantur in omni terra, quae incolatur, eosdem esse, eademque omnibus, qui eodem statu caeli et stellarum nati sint, accidere necesse esse, nonne eius modi sunt, ut ne caeli quidem naturam interpretes istos caeli nosse appareat? cum enim illi orbes, qui caelum quasi medium dividunt et aspectum nostrum definiunt, qui a Graecis o(ri/zontes nominantur, a nobis ' finientes ' rectissime nominari possunt, varietatem maximam habeant aliique in aliis locis sint, necesse est ortus occasusque siderum non fieri eodem tempore apud omnis.

quis cum dico is qui is dico necesse sum omnis omnis ortus quicumque gigno in omnis terra qui incolo idem sum idem omnis qui idem status caelum et stella nascor sum accido necesse sum nonne is modus sum ut ne caelum quidem natura interpres iste caelum nosco appareo cum enim ille orbo qui caelum quasi medius divido et aspectus nos definio qui ab graecum o rus zontes nomino ab nos finio recingo nominaris possum varietas maximus habeo alius in alius locus sum necesse sum ortus occido sidus non fio idem tempus apud omnis


Quid igitur expectamus? an dum in foro nobiscum di immortales, dum in viis versentur, dum domi? qui quidem ipsi se nobis non offerunt, vim autem suam longe lateque diffundunt, quam tum terrae cavernis includunt, tum hominum naturis implicant. nam terrae vis Pythiam Delphis incitabat, naturae Sibyllam. quid enim? non videmus quam sint varia terrarum genera? ex quibus et mortifera quaedam pars est, ut et Ampsancti in Hirpinis et in Asia Plutonia, quae vidimus, et sunt partes agrorum aliae pestilentes, aliae salubres, aliae, quae acuta ingenia gignant, aliae, quae retusa; quae omnia fiunt et ex caeli varietate et ex disparili aspiratione terrarum.

quis igitur exspecto an dum in forum nos deus immortalis dum in via verso dum domus qui quidem ipse sui nos non offertor vis autem suus longus fero diffundo quam tum terra caverna includo tum homo natura implico nam terra volo pythia delphi incito natura sibylla quis enim non video quam sum vario terra genus ex qui et mortifera quidam pars sum ut et ampsanctus in hirpinus et in asia plutonius qui video et sum pars ager alius pestilens alius salubris alius qui acutus ingenium gigno alius qui retundo qui omnis fio et ex caelum varietas et ex disparilis aspiratio terra


Vetus autem illud Catonis admodum scitum est, qui mirari se aiebat quod non rideret haruspex haruspicem cum vidisset.

vetus autem ille cato admodum scio sum qui miror sui aio qui non rideo haruspex haruspex cum video


quo modo autem aut vates aut somniantes ea videant, quae nusquam etiam tune sint, magna quaestio est. sed explorata si sint ea, quae ante quaeri debeant, sint haec, quae quaerimus, faciliora. continet enim totam hanc quaestionem ea ratio, quae est de natura deorum, quae a te secundo libro est explicata dilucide. quam si obtinemus, stabit illud, quod hunc locum continet, de quo agimus, 'esse deos, et eorum providentia mundum administrari, eosdemque consulere rebus humanis, nec solum universis, verum etiam singulis.' Haec si tenemus, quae mihi quidem non videntur posse convelli, profecto hominibus a dis futura significari necesse est.

quo modo autem aut vates aut somnio is video qui nusquam etiam tu sum magnus quaestio sum sed exploro si sum is qui ante quaero debeo sum hic qui quaero facilis contineo enim totus hic quaestio is ratio qui sum de natura deus qui ab tu secundus liber sum explicata dilucidus quam si obtineo sto ille qui hic locus contineo de quo ago sum deus et is provideo mundus administraris idem consulo res humanus neque solus universus verus etiam singuli hic si teneo qui ego quidem non video possum convello profecto homo ab deus sum significo necesse sum


dixi de Pythagora, de Democrito, de Socrate, excepi de antiquis praeter Xenophanem neminem; adiunxi veterem Academiam, Peripateticos, Stoicos; unus dissentit Epicurus. quid vero hoc turpius, quam quod idem nullam censet gratuitam esse virtutem?

dico de pythagoras de democritus de socrates excipio de antiquus praeter xenophanes nemo adjungo vetus academia peripatetici stoicus unus dissentio epicurus quis verus hic turpis quam qui idem nullus censeo gratuitus sum virtus


At qui salubri et moderato cultu atque victu quieti se tradiderit ea parte animi, quae mentis et consili est, agitata et erecta saturataque bonarum cogitationum epulis, eaque parte animi, quae voluptate alitur, nec inopia enecta nec satietate affluenti (quorum utrumque praestringere aciem mentis solet, sive deest naturae quidpiam sive abundat atque affluit), illa etiam tertia parte animi, in qua irarum existit ardor, sedata atque restincta, tum eveniet duabus animi temerariis partibus compressis, ut illa tertia pars rationis et mentis eluceat et se vegetam ad somniandum acremque praebeat, tum ei visa quietis occurrent tranquilla atque veracia.' Haec verba ipsa Platonis expressi.

at qui salubris et modero cultus atque vinco quiesco sui trado is pars animus qui mens et consilium sum agito et erigo saturo bonus cogitatio epulis is pars animus qui voluptas alo neque inopia eneco neque satietas affluo qui uterque praestringo acies mens soleo sive desum natura quis sive abundo atque affluo ille etiam tertius pars animus in qui ira existit ardor sedo atque restinguo tum evenio duo animus temerarius pars comprimo ut ille tertius pars ratio et mens eluceo et sui vegetus ad somnio acer praebeo tum is video quiesco occurro tranquillus atque veracia hic verbum ipse plato exprimo


nam et ex horreis direptum effusumque frumentum vias omnis angiportusque constraverat, et naves subito perterriti metu conscendistis, et noctu ad oppidum respicientes flagrantis onerarias quas incenderant milites, quia sequi noluerant, videbatis; postremo a Rhodia classe deserti verum vatem fuisse sensistis.

nam et ex horreum disrepo effundo frumentum via omnis angiportus consterno et navo subeo perterreo metus conscendo et nox ad oppidum respicio flagro oneraria qui incendo miles quia sequor nolo video postremo ab rhodius classis desero verus vates sum sentio


Stoicis, nullo modo potest: Non isset ad arma Pompeius, non transisset Crassus Euphratem, non suscepisset bellum civile Caesar. non igitur fatalis exitus habuerunt; vultis autem evenire omnia fato; nihil ergo illis profuisset divinare; atque etiam omnem fructum vitae superioris perdidissent; quid enim posset eis esse laetum exitus suos cogitantibus? ita, quoquo sese verterint Stoici, iaceat necesse est omnis eorum sollertia. si enim id quod eventurum est vel hoc, vel illo, modo potest evenire, fortuna valet plurimum; quae autem fortuita sunt, certa esse non possunt. sin autem certum est quid quaque de re quoque tempore futurum sit, quid est quod me adiuvent haruspices cum res tristissimas portendi dixerunt?

stoicus nullus modo possum non eo ad arma pompejus non transeo crassus euphrates non suscipio bellum civilis caesar non igitur fatal exitus habeo volo autem evenio omnis fatum nihil ergo ille prosum divinaris atque etiam omnis fructus vita superus perdo quis enim possum is sum laetus exitus suus cogito ita quisquis sui verto stoicus jaceo necesse sum omnis is sollertia si enim is qui evenio sum vel hic vel ille modo possum evenio fortuna valeo multus qui autem fortuitus sum certus sum non possum sin autem certus sum quis quisque de res quoque tempus sum sum quis sum qui ego adjuvo haruspex cum res tristis portendo dico


num ergo opus est ad haec refellenda Carneade? num Epicuro? estne quisquam ita desipiens, qui credat exaratum esse— deum dicam an hominem? si deus, cur se contra naturam in terram abdiderat, ut patefactus aratro lucem aspiceret? quid? Idem nonne poterat deus hominibus disciplinam superiore e loco tradere? si autem homo ille Tages fuit, quonam modo potuit terra oppressus vivere? unde porro illa potuit, quae docebat alios, ipse didicisse? sed ego insipientior quam illi ipsi, qui ista credunt, qui quidem contra eos tam diu disputem.

num ergo opus sum ad hic refello carneades num epicurus edo quisquam ita desipio qui credo exaro sum deus dico an homo si deus cur sui contra natura in terra abdo ut patefacio arater lux aspicio quis idem nonne possum deus homo disciplina superus e locus trado si autem homo ille tages sum quonam modo possum terra opprimo vivo unde porro ille possum qui doceo alius ipse disco sed ego insipiens quam ille ipse qui iste credo qui quidem contra is tam diu disputo


De illis vero rebus, quae in philosophia versantur, num quid est, quod quisquam divinorum aut respondere soleat aut consuli, quid bonum sit, quid malum, quid neutrum? sunt enim haec propria philosophorum.

de ille verus res qui in philosophia verso num quis sum qui quisquam divinus aut respondeo soleo aut consul quis bonus sum quis malus quis neuter sum enim hic proprius philosophus


Sed quid ego Graecorum? nescio quo modo me magis nostra delectant. omnes hoc historici, Fabii, Gellii, sed proxime Coelius: Cum bello Latino ludi votivi maximi primum fierent, civitas ad arma repente est excitata, itaque ludis intermissis instaurativi constituti sunt. qui ante quam fierent, cumque iam populus consedisset, servus per circum cum virgis caederetur furcam ferens ductus est. exin cuidam rustico Romano dormienti visus est venire, qui diceret praesulem sibi non placuisse ludis, idque ab eodem iussum esse eum senatui nuntiare; illum non esse ausum. iterum esse idem iussum et monitum, ne vim suam experiri vellet; ne tum quidem esse ausum. exin filium eius esse mortuum, eandem in somnis admonitionem fuisse tertiam. tum illum etiam debilem factum rem ad amicos detulisse, quorum de sententia lecticula in curiam esse delatum, cumque senatui somnium enarravisset, pedibus suis salvum domum revertisse. itaque somnio comprobato a senatu ludos illos iterum instauratos memoriae proditum est.

sed quis ego graecum nescio quo modo ego magis noster delecto omnis hic historicus fabius gellius sed propior caelius cos bellum latinum ludo votivus magnus primus fio civitas ad arma repens sum excito itaque ludus intermitto instaurativus constituo sum qui ante quam fio cum iam populus consido servus per circum cum virga caedo furca fero duco sum exinde quidam rusticus romanus dormio video sum venio qui dico praesulis sui non placeo ludus is ab idem jubeo sum is senatus nuntiaris ille non sum audeo iterum sum idem jubeo et moneo ne vis suus experior volo ne tum quidem sum audeo exinde filius is sum mortuus idem in somnus admonitio sum tertius tum ille etiam debilis facio res ad amicus defero qui de sententia lecticula in curia sum defero cum senatus somnium enarro pes suus salvus domus revorto itaque somnio comprobo ab senatus ludus ille iterum instauro memoria prodeo sum


sed de hoc loco plura in aliis, nunc hactenus.

sed de hic locus multus in alius nunc hactenus


fit etiam saepe specie quadam, saepe vocum gravitate et cantibus ut pellan- tur animi vehementius, saepe etiam cura et timore, qualis est illa flexánima tamquam lýmphata aut Bacchí sacris commóta in tumulis Teúcrum commemoráns suum.

fio etiam saepe species quidam saepe vox gravitas et cantus ut pellan tur animus vehemens saepe etiam cura et timor qualis sum ille flexanima tamquam lymphata aut bacchi sacrum commota in tumulus teucrum commemorans suus


similiter Marcius et Publicius vates cecinisse dicuntur; quo de genere Apollinis operta prolata sunt.

similis marcius et publicus vates cano dico quo de genus apollo operio profero sum


Qui potest provideri quicquam futurum esse, quod neque causam habet ullam neque notam cur futurum sit? solis defectiones itemque lunae praedicuntur in multos annos ab eis qui siderum cursus et motus numeris persequuntur; ea praedicunt enim quae naturae necessitas perfectura est. vident ex constantissimo motu lunae, quando illa e regione solis facta incurrat in umbram terrae, quae est meta noctis, ut eam obscurari necesse sit, quandoque eadem luna subiecta atque opposita soli nostris oculis eius lumen obscuret, quo in signo quaeque errantium stellarum quoque tempore futura sit, qui exortus quoque die signi alicuius aut qui occasus futurus sit. haec qui ante dicunt, quam rationem sequantur, vides.

qui possum provideo quisquam sum sum qui neque causa habeo ullus neque nota cur sum sum sol defectio ito luna praedico in multus annus ab is qui sidus curro et moueo numerus persequor is praedico enim qui natura necessitas perficio sum video ex consto motus luna quando ille e regio sol facio incurro in umbra terra qui sum meto nox ut is obscuraris necesse sum quandoque idem luna subiectum atque oppono solus noster oculus is lumen obscuro quo in signum quisque erro stella quoque tempus sum sum qui exorior quoque dies signum aliquis aut qui occido sum sum hic qui ante dico quam ratio sequor video


sed haec fuerit nobis tamquam levis armaturae prima orationis excursio; nunc comminus agamus experiamurque, si possimus cornua commovere disputationis tuae.

sed hic sum nos tamquam levis armo primus oratio excursio nunc comminus ago experior si possum cornu commoveo disputatio tuus


Qui thesaurum inventum iri aut hereditatem venturam dicunt, quid sequuntur? aut in qua rerum natura inest id futurum? quodsi haec eaque, quae sunt eiusdem generis, habent aliquam talem necessitatem, quid est tandem, quod casu fieri aut forte fortuna putemus? nihil enim est tam contrarium rationi et constantiae quam fortuna, ut mihi ne in deum quidem cadere videatur, ut sciat, quid casu et fortuito futurum sit. si enim scit, certe illud eveniet; sin certe eveniet, nulla fortuna est; est autem fortuna; rerum igitur fortuitarum nulla praesensio est.

qui thesaurus invenio eo aut hereditas venio dico quis sequor aut in qui res natura insum is sum quodsi hic is qui sum idem genus habeo aliqui talis necessitas quis sum tandem qui casus fio aut fors fortuna puto nihil enim sum tam contrarius ratio et constantia quam fortuna ut ego ne in deus quidem cado video ut scio quis casus et fortuitus sum sum si enim scio certus ille evenio sin certus evenio nullus fortuna sum sum autem fortuna res igitur fortuitaris nullus praesensio sum


Apud Agathoclem scriptum in historia est Hamilcarem Karthaginiensem, cum oppugnaret Syracusas, visum esse audire vocem, se postridie cenaturum Syracusis; cum autem is dies illuxisset, magnam seditionem in castris eius inter Poenos et Siculos milites esse factam; quod cum sensissent Syracusani, inproviso eos in castra irrupisse, Hamilcaremque ab eis vivum esse sublatum. ita res somnium comprobavit.

apud agathocles scribo in historia sum hamilcaris carthaginiensis cum oppugno syracusae video sum audio voco sui postridie ceno syracusae cum autem is dies illucesco magnus seditio in castrum is inter poeni et siculi miles sum facio qui cum sentio syracusanus improvide is in castrum irrupisse hamilcar ab is vivus sum tollo ita res somnium comprobo


Chrysippus quidem divinationem definit his verbis: 'vim cognoscentem et videntem et explicantem signa, quae a dis hominibus portendantur; officium autem esse eius praenoscere, dei erga homines mente qua sint quidque significent, quem ad modumque ea procurentur atque expientur.' Idemque somniorum coniectionem definit hoc modo: 'esse vim cernentem et explanantem, quae a dis hominibus significentur in somnis.' Quid ergo? ad haec mediocri opus est prudentia an et ingenio praestanti et eruditione perfecta? talem autem cognovimus neminem.

chrysippus quidem divinatio definio hic verbum vis cognosco et video et explico signum qui ab deus homo portendo officium autem sum is praenosco deus erga homo mens qui sum quisque significo qui ad modus is procuro atque expio idem somnium coniectio definio hic modo sum vis cerno et explano qui ab deus homo significo in somnus quis ergo ad hic mediocris opus sum prudentia an et ingenium praesto et eruditio perficio talis autem cognosco nemo


haec adeo penitus cura videre sagaci, otia qui studiis lacti tenuere decoris, inque Academia umbrifera nitidoque Lyceo fuderunt claras fecundi pectoris artis. e quibus ereptum primo iam a flore iuventae te patria in media virtutum mole locavit. tu tamen anxiferas curas requiete relaxas, quod patriae vacat, id studiis nobisque sacrasti.

hic adeo penitus cura video sagax otium qui studium lac teneo decor in academia umbrifer nitidus lycium fundo clarus fecundus pectus ars e qui eripio primus iam ab floreo juventa tu patria in medius virtus moles loco tu tamen anxifer cura requiesco relaxas qui patria vaco is studium nos sacro


conceptio contra naturam fortasse, sed partus prope necessarius.

conceptio contra natura fortasse sed pario prope necessarius


quam mox emittat pictis e faucibus currus, sic exspectabat populus atque ore timeba:; rebus utri magni victoria sit data regni. interea sol albus recessit in infera noctis. exin candida se radiis dedit icta foras lux, et simul ex alto longe pulcherrima praepes laeva volavit avis; simul aureus exoritur sol, cedunt de caelo ter quattuor corpora sancta avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. conspicit inde sibi data Romulus esse priora, auspicio regni stabilita scamna solumque.

quam mox emitto pingo e fauces currus sic exspecto populus atque os timeba res uter magnus victoria sum do regnum interea sol albus recedo in inferus nox exinde candidus sui radius do iacio foras lux et simul ex altus longus pulcher praepes laeva volo avus simul aureus exorior sol cedo de caelum ter quattuor corpus sancio avis praepes sui pulcher locus do conspicio inde sui do romulus sum prior auspicium regnum stabilio scamnum solus


Et certe, si est in extis aliqua vis, quae declaret futura, necesse est eam aut cum rerum natura esse coniunctam aut conformari quodam modo numine deorum. divina cum rerum natura tanta tamque praeclara in omnes partes motusque diffusa quid habere potest commune non dicam gallinaceum fel (sunt enim, qui vel argutissima haec exta esse dicant), sed tauri opimi iecur aut cor aut pulmo? quid habet naturale, quod declarare possit, quid futurum sit?

et certus si sum in exta aliqui volo qui declaro sum necesse sum is aut cum res natura sum conjungo aut conformaris quidam modo numen deus divino cum res natura tantus tam praeclarus in omnis pars moveo diffundo quis habeo possum communis non dico gallinaceus fel sum enim qui vel arguo hic exta sum dico sed taurus opimus jecur aut cor aut pulmo quis habeo natural qui declararis possum quis sum sum


Iam vero quo pertinent obscuritates et aenigmata somniorum? intellegi enim a nobis di velle debebant ea quae nostra causa nos monerent. quid? poeta nemo physicus obscurus? illi vero nimis etiam obscurus Euphorion; at non Homerus.

iam verus quo pertineo obscuritas et aenigma somnium intellego enim ab nos deus volo debeo is qui noster causa nos moneo quis poeta nemo physicus obscurus ille verus nimis etiam obscurus euphorio at non homerus


quaerenti mihi multumque et diu cogitanti quanam re possem prodesse quam plurimis, ne quando intermitterem consulere rei publicae, nulla maior occurrebat quam si optimarum artium vias traderem meis civibus; quod compluribus iam libris me arbitror consecutum. nam et cohortati sumus, ut maxime potuimus, ad philosophiae studium eo libro, qui est inscriptus Hortensius, et, quod genus philosophandi minime arrogans maximeque et constans et elegans arbitraremur, quattuor Academicis libris ostendimus.

quaero ego multus et diu cogito quisnam res possum prosum quam multus ne quando intermitto consulo res publicus nullus magnus occurro quam si optimaris ars via trado meus civis qui complures iam liber ego arbitror consequor nam et cohortas sum ut magnus possum ad philosophia studium is liber qui sum inscribo hortensius et qui genus philosophor paruus arrogo magnus et consto et elego arbitror quattuor academicus liber ostendo


Eaque divinationum ratio ne in barbaris quidem gentibus neglecta est, siquidem et in Gallia Druidae sunt, e quibus ipse Divitiacum Aeduum, hospitem tuum laudatoremque, cognovi, qui et naturae rationem, quam fusiologi/an Graeci appellant, notam esse sibi profitebatur et partim auguriis, partim coniectura, quae essent futura, dicebat. et in Persis augurantur et divinant magi, qui congregantur in fano commentandi causa atque inter se conloquendi, quod etiam idem vos quondam facere Nonis solebatis.

is divinatio ratio ne in barbaris quidem gens neglego sum siquidem et in gallia druidae sum e qui ipse divitiacus aeduum hospes tuus laudator cognosco qui et natura ratio quam fusiologi an graecum appello nota sum sui profiteor et pars augurium pars conicio qui sum sum dico et in persa auguro et divino magus qui congrego in fanum commento causa atque inter sui conloquor qui etiam idem tu quondam facio nona soleo


'Cum dormientibus ea pars animi, quae mentis et rationis sit particeps, sopita langueat; illa autem, in qua feritas quaedam sit atque agrestis immanitas, cum sit immoderato tumefacta potu atque pastu, exsultare eam in somno immoderateque iactari. itaque huic omnia visa obiciuntur a mente ac ratione vacua, ut aut cum matre corpus miscere videatur aut cum quovis alio vel homine vel deo, saepe belua, atque etiam trucidare aliquem et impie cruentari multaque facere impure atque taetre cum temeritate et impudentia.

cos dormio is pars animus qui mens et ratio sum particeps sopio langueo ille autem in qui ferio quidam sum atque agrestis immanitas cum sum immoderatus tumefacio potus atque pasco exsultaris is in somnus immoderatus iactaris itaque hic omnis video obicio ab mens atque ratio vacuus ut aut cum mater corpus misceo video aut cum quovis alius vel homo vel deus saepe belua atque etiam trucidaris aliquis et impius cruentaris multo facio impurus atque taeter cum temeritas et impudens


Hoc nimirum est illud quod de Socrate accepimus, quodque ab ipso in libris Socraticorum saepe dicitur: esse divinum quiddam, quod daimo/nion appellat, cui semper ipse paruerit numquam impellenti, saepe revocanti. et Socrates quidem (quo quem auctorem meliorem quaerimus?) Xenophonti consulenti sequereturne Cyrum, posteaquam exposuit, quae ipsi videbantur: ' Et nostrum quidem,' inquit, 'humanum est consilium; sed de rebus et obscuris et incertis ad Apollinem censeo referendum,' ad quem etiam Athenienses publice de maioribus rebus semper rettulerunt.

hic nimirum sum ille qui de socrates accipio quisque ab ipse in liber socraticus saepe dico sum divinus quidam qui daimo nion appello qui semper ipse pareo numquam impello saepe revoco et socrates quidem quo qui auctor bonus quaero xenophon consulo sequor cyrus posteaquam expono qui ipse video et nos quidem inquam humanus sum consilium sed de res et obscurus et incertus ad apollo censeo refero ad qui etiam atheniensis publicus de magnus res semper refero


nominat etiam Panaetius, qui unus e Stoicis astrologorum praedicta reiecit, Anchialum et Cassandrum, summos astrologos illius aetatis, qua erat ipse, cum in ceteris astrologiae partibus excellerent, hoc praedictionis genere non usos. scylax Halicarnassius, familiaris Panaetii excellens in astrologia idemque in regenda sua civitate princeps, totum hoc Chaldaicum praedicendi genus repudiavit.

nomino etiam panaetius qui unus e stoicus astrologus praedico reicio anchial et cassander summus astrologus ille aetas qui sum ipse cum in ceterus astrologia pars excello hic praedictio genus non utor scylax halicarnassius familiaris panaetius excello in astrologia idem in rego suus civitas princeps totus hic chaldaicus praedico genus repudio


Assumit autem Cratippus hoc modo: 'Sunt autem innumerabiles praesensiones non fortuitae.' At ego dico nullam. vide, quanta sit controversia. iam assumptione non concessa nulla conclusio est. 'At impudentes sumus qui, cum tam perspicuum sit, non concedamus.' Quid est 'perspicuum '? 'Multa vera,' inquit, 'evadere.' Quid, quod multo plura falsa? nonne ipsa varietas, quae est propria fortunae, fortunam esse causam, non naturam esse docet? deinde, si tua ista conclusio, Cratippe, vera est—tecum enim mihi res est—non intellegis eadem uti posse et haruspices et fulguratores et interpretes ostentorum et augures et sortilegos et Chaldaeos? quorum generum nullum est ex quo non aliquid sicut praedictum sit evaserit. ergo aut ea quoque genera divinandi sunt, quae tu rectissime improbas, aut, si ea non sunt, non intellego cur haec duo sint quae relinquis. qua ergo ratione haec inducis, eadem illa possunt esse, quae tollis.

assumo autem cratippus hic modo sum autem innumerabilis praesensio non fortuitus at ego dico nullus video quantus sum controversia iam assumptio non concedo nullus conclusio sum at impudens sum qui cum tam perspicuus sum non concedo quis sum perspicuus multus verus inquam evado quis qui multus multus fallo nonne ipse varietas qui sum proprius fortuna fortuna sum causa non natura sum doceo deinde si tuus iste conclusio cratippus verus sum tu enim ego res sum non intellego idem uti possum et haruspex et fulgurator et interpres ostentor et auguro et sortilegus et chaldaei qui gener nullus sum ex quo non aliquis sicut praedico sum evado ergo aut is quoque genus divino sum qui tu recingo improbus aut si is non sum non intellego cur hic duo sum qui relinquo qui ergo ratio hic induco idem ille possum sum qui tollo


cum M. Crassus exercitum Brundisi imponeret, quidam in portu caricas Cauno advectas vendens ' Cauneas ' clamitabat. dicamus, si placet, monitum ab eo Crassum, ' caveret ne iret '; non fuisse periturum, si omini paruisset. quae si suscipiamus, pedis offensio nobis et abruptio corrigiae et sternumenta erunt observanda.

cum m crassus exercitus brundisium impono quidam in portus caricas caunus adveho vendo cauneus clamito dico si placeo moneo ab is crassus caveo ne eo non sum pereo si omen pareo qui si suscipio pes offensio nos et abruptio corrigia et sternumentum sum observo


Iam ex insanorum aut ebriorum visis innumerabilia coniectura trahi possunt, quae futura videantur. quis est enim, qui totum diem iaculans non aliquando conliniet? totas noctes dormimus, neque ulla est fere, qua non somniemus, et miramur aliquando id quod somniarimus evadere? quid est tam incertum quam talorum iactus? tamen nemo est quin saepe iactans Venerium iaciat aliquando, non numquam etiam iterum ac tertium. num igitur, ut inepti, Veneris id impulsu fieri malumus quam casu dicere? quodsi ceteris temporibus falsis visis credendum non est, non video, quid praecipui somnus habeat, in quo valeant falsa pro veris. Quodsi ita natura paratum esset, ut ea dormientes agerent, quae somniarent, alligandi omnes essent, qui cubitum irent; maiores enim quam ulli insani efficerent motus somniantes.

iam ex insanus aut ebrius video innumerabilis conicio traho possum qui sum video quis sum enim qui totus dies jaculor non aliquando conliniet totus nox dormio neque ullus sum fere qui non somniemus et miror aliquando is qui somnio evado quis sum tam incertus quam talus jacio tamen nemo sum quin saepe iacto venereus jacio aliquando non numquam etiam iterum atque tertius num igitur ut ineptus venus is impulsus fio malo quam casus dico quodsi ceterus tempus falsum video credo non sum non video quis praecipuus somnus habeo in quo valeo fallo pro verus quodsi ita natura paro sum ut is dormio ago qui somnio alligo omnis sum qui cubitum eo magnus enim quam ullus insanio efficio moueo somnio


Dissimile totum; nam et prognosticorum causas persecuti sunt et Boethus Stoicus, qui est a te nominatus, et noster etiam Posidonius, et, si causae non reperiantur istarum rerum, res tamen ipsae observari animadvertique possunt. Nattae vero statua aut aera legum de caelo tacta quid habent observatum ac vetustum? 'Pinarii Nattae nobiles; a nobilitate igitur periculum.' Hoc tam callide Iuppiter cogitavit! 'Romulus lactens fulmine ictus; urbi igitur periculum ostenditur, ei quam ille condidit.' Quam scite per notas nos certiores facit Iuppiter! 'At eodem tempore signum Iovis collocabatur, quo coniuratio indicabatur.' Et tu scilicet mavis numine deorum id factum quam casu arbitrari, et redemptor, qui columnam illam de Cotta et de Torquato con- duxerat faciendam, non inertia aut inopia tardior fuit, sed a deis immortalibus ad istam horam reservatus est!

dissimilis totus nam et prognostica causa persequor sum et boethus stoicus qui sum ab tu nomino et noster etiam posidonius et si causa non reperio istaris res res tamen ipse observaris animadverto possum nattae verus statua aut aes lex de caelum tango quis habeo observo atque vetustus pinarius nattae nobilis ab nobilitas igitur periculum hic tam callidus iuppiter cogito romulus lacteo fulmen iacio urbs igitur periculum ostendo is quam ille condo quam scio per nosco nos certus facio iuppiter at idem tempus signum iuppiter collocabatur quo coniuratio indico et tu scilicet malo numen deus is facio quam casus arbitraris et redemptor qui columna ille de cotta et de torquatus continuo duco facio non inertia aut inopia tardus sum sed ab deus immortalis ad iste hora reservo sum


Est apud Platonem Socrates, cum esset in custodia publica, dicens Critoni, suo familiari, sibi post tertium diem esse moriendum; vidisse enim se in somnis pulchritudine eximia feminam, quae se nomine appellans, diceret Homericum quendam eius modi versum: tertia te Phthiae tempestas laeta locabit. quod, ut est dictum, sic scribitur contigisse. Xenophon Socraticus (qui vir et quantus!) in ea militia, qua cum Cyro minore perfunctus est, sua scribit somnia, quorum eventus mirabiles exstiterunt.

sum apud plato socrates cum sum in custodia publicus dico crito suus familiaris sui post tertius dies sum morior video enim sui in somnus pulchritudo eximius femina qui sui nomen appello dico homericus quidam is modus verro tertius tu phthia tempestas laetus loco qui ut sum dico sic scribo contingo xenophon socraticus qui vir et quantus in is militia qui cum cyrus paruus perfungor sum suus scribo somnio qui evenio mirabilis exsisto


A natura autem alia quaedam ratio est, quae docet quanta sit animi vis seiuncta a corporis sensibus, quod maxime contingit aut dormientibus aut mente permotis. ut enim deorum animi sine oculis, sine auribus, sine lingua sentiunt inter se, quid quisque sentiat (ex quo fit, ut homines, etiam cum taciti optent quid aut voveant, non dubitent, quin di illud exaudiant), sic animi hominum, cum aut somno soluti vacant corpore aut mente permoti per se ipsi liberi incitati moventur, cernunt ea quae permixti cum corpore animi videre non possunt.

ab natura autem alius quidam ratio sum qui doceo quantus sum animus volo sejungo ab corpus sensus qui magnus contingo aut dormio aut mens permoveo ut enim deus animus sine oculus sine auris sine lingua sentio inter sui quis quisque sentio ex quo fio ut homo etiam cum taceo opto quis aut voveo non dubito quin deus ille exaudio sic animus homo cum aut somnus soluo vaco corpus aut mens permoveo per sui ipse liber incitas moveo cerno is qui permisceo cum corpus animus video non possum


'Si sunt di neque ante declarant hominibus quae futura sint, aut non diligunt homines, aut quid eventurum sit ignorant; aut existimant nihil interesse hominum scire quid sit futurum, aut non censent esse suae maiestatis praesignificare hominibus quae sunt futura; aut ea ne ipsi quidem di significare possunt. At neque non diligunt nos (sunt enim benefici generique hominum amici); neque ignorant ea quae ab ipsis constituta et designata sunt; neque nostra nihil interest scire ea, quae eventura sunt (erimus enim cautiores si sciemus); neque hoc alienum ducunt maiestate sua (nihil est enim beneficentia praestantius); neque non possunt futura praenoscere;

si sum deus neque ante declaro homo qui sum sum aut non diligo homo aut quis evenio sum ignoro aut existimo nihil intersum homo scio quis sum sum aut non censeo sum suus maiestas praesignificaris homo qui sum sum aut is ne ipse quidem deus significaris possum at neque non diligo nos sum enim beneficus gener homo amicus neque ignoro is qui ab ipse constituo et designo sum neque noster nihil intersum scio is qui evenio sum sum enim caveo si scio neque hic alienus duco maiestas suus nihil sum enim beneficentia praesto neque non possum sum praenosco


Tu igitur animum poteris inducere contra ea, quae a me disputantur de divinatione, dicere, qui et gesseris ea, quae gessisti, et ea, quae pronuntiavi, accuratissime scripseris?

tu igitur animus possum induco contra is qui ab ego disputo de divinatio dico qui et gero is qui gero et is qui pronuntio accuro scribo


nec quisquam rex Persarum potest esse, qui non ante magorum disciplinam scientiamque perceperit. licet autem videre et genera quaedam et nationes huic scientiae deditas. telmessus in Caria est, qua in urbe excellit haruspicum disciplina; itemque Elis in Peloponneso familias duas certas habet, Iamidarum unam, alteram Clutidarum, haruspicinae nobilitate praestantes. in Syria Chaldaei cognitione astrorum sollertiaque ingeniorum antecellunt.

neque quisquam rex persaris possum sum qui non ante magus disciplina scientia percipio licet autem video et genus quidam et natio hic scientia dedo telmessus in caria sum qui in urbs excello haruspex disciplina ito elis in peloponnesus familia duo certo habeo iamidaris unus alter clutidaris haruspicina nobilitas praesto in syria chaldaeus cognitio astrum sollertia ingeniosus antecello


Quorum omnium causas si a Chrysippo quaeram, ipse ille divinationis auctor numquam illa dicet facta fortuito naturalemque rationem omnium reddet: ' Nihil enim fieri sine causa potest; nec quicquam fit, quod fieri non potest; nec, si id factum est, quod potuit fieri, portentum debet videri; nulla igitur portenta sunt.' Nam si, quod raro fit, id portentum putandum est, sapientem esse portentum est; saepius enim mulam peperisse arbitror quam sapientem fuisse. illa igitur ratio concluditur: 'Nec id, quod non potuerit fieri, factum umquam esse, nec, quod potuerit, id portentum esse; ita omnino nullum esse portentum.'

qui omnis causa si ab chrysippus quaero ipse ille divinatio auctor numquam ille dico facio fortuitus naturalis ratio omnis reddo nihil enim fio sine causa possum neque quisquam fio qui fio non possum neque si is facio sum qui possum fio portendo debeo video nullus igitur portentum sum nam si qui rarus fio is portendo puto sum sapio sum portendo sum saepis enim mula pario arbitror quam sapio sum ille igitur ratio concludo neque is qui non possum fio facio umquam sum neque qui possum is portendo sum ita omnino nullus sum portendo


Tu vates Boeotios credis Lebadiae vidisse ex gallorum gallinaceorum cantu victoriam esse Thebanorum, quia galli victi silere solerent, canere victores. hoc igitur per gallinas Iuppiter tantae civitati signum dabat? An illae aves, nisi cum vicerunt, canere non solent? At tum canebant nec vicerant. id enim est, inquies, ostentum. magnum vero! quasi pisces, non galli cecinerint! quod autem est tempus, quo illi non cantent, vel nocturnum vel diurnum? quodsi victores alacritate et quasi laetitia ad canendum excitantur, potuit accidisse alia quoque laetitia, qua ad cantum moverentur.

tu vates boeotii credo lebadia video ex gallus gallinaceus cantus victoria sum thebanus quia gallus vinco sileo soleo cano victor hic igitur per gallina iuppiter tantus civitas signum do an ille aveo nisi cum vinco cano non soleo at tum caneo neque vinco is enim sum inquam ostendo magnus verus quasi piscis non gallus cano qui autem sum tempus quo ille non canto vel nocturnus vel diurnus quodsi victor alacritas et quasi laetitia ad caneo excito possum accido alius quoque laetitia qui ad cano moveo


quis enim magistratus aut quis vir illustrior utitur sortibus? ceteris vero in locis sortes plane refrixerunt. quod Carneadem Clitomachus scribit dicere solitum, nusquam se fortunatiorem quam Praeneste vidisse Fortunam. ergo hoc divinationis genus omittamus.

quis enim magistratus aut quis vir illustris uto sors ceterus verus in locus sors planus refrigesco qui carneades clitomachus scribo dico soleo nusquam sui fortuno quam praeneste video fortuna ergo hic divinatio genus omitto


Potest igitur tale aliquid etiam sua sponte in lapicidinis Chiorum extitisse. sed sit hoc fictum. quid? in nubibus numquam animadvertisti leonis formam aut hippocentauri Potest igitur, quod modo negabas, veritatem casus imitari.

possum igitur talis aliquis etiam suus sponte in lapicido chius extitisse sed sum hic fingo quis in nubis numquam animadverto leo forma aut hippocentaurus possum igitur qui modo nego veritas casus imitor


Duo enim genera divinandi esse dicebas, unum' artificiosum,' alterum' naturale.' Artificiosum constare partim ex coniectura, partim ex observatione diuturna. naturale quod animus arriperet aut exciperet extrinsecus ex divinitate, unde omnes animos haustos aut acceptos aut libatos haberemus. artificiosae divinationis illa fere genera ponebas: extispicum eorumque qui ex fulguribus ostentisque praedicerent, tum augurum eorumque qui signis aut ominibus uterentur, omneque genus coniecturale in hoc fere genere ponebas.

duo enim genus divino sum dico unus artificiosus alter natural artificiosus constaris pars ex conicio pars ex observatio diuturnus natural qui animus arripio aut excipio extrinsecus ex divinitas unde omnis animus haurio aut accipio aut libo habeo artificiosus divinatio ille fere genus pono extispex is qui ex fulgur ostendo praedico tum augur is qui signum aut omen uto omne genus coniectural in hic fere genus pono


illi autem, qui in auspicium adhibetur, cum ita imperavit is, qui auspicatur,' Dicito, si silentium esse videbitur,' nec suspicit nec circumspicit; statim respondet' silentium esse videri.' Tum ille: ' Dicito, si pascentur.' ' Pascuntur.' Quae aves? aut ubi? ' Attulit,' inquit, 'in cavea pullos is qui, ex eo ipso, nominatur pullarius.' Haec sunt igitur aves internuntiae Iovis! quae pascantur necne quid refert? nihil ad auspicia; sed quia, cum pascuntur, necesse est aliquid ex ore cadere et terram pavire—' terripavium ' primo, post ' terripudium ' dictum est; hoc quidem iam 'tripudium' dicitur. cum igitur offa cecidit ex ore pulli, tum auspicanti tripudium solistimum nuntiatur.

ille autem qui in auspicium adhibeo cum ita impero is qui auspico dico si silentium sum video neque suspicio neque circumspicio statim respondeo silentium sum video tum ille dico si pasco pasco qui aveo aut ubi affero inquam in cavea pullus is qui ex is ipse nomino pullarius hic sum igitur aveo internuntia iuppiter qui pasco necne quis refero nihil ad auspicium sed quia cum pasco necesse sum aliquis ex os cado et terra pavio terripavium primus post terripudium dico sum hic quidem iam tripudium dico cum igitur offa cado ex os pullus tum auspico tripudium sollistimus nuntio


Num te ad fabulas revoco vel nostrorum vel Graecorum poëtarum? narrat enim et apud Ennium Vestalis illa: excita cum tremulis anus attulit artubu' lumen, talia tum memorat lacrimans exterrita somno: ' Eurydica prognata, pater quam noster amavit, vires vitaque corpu' meum nunc deserit omne. nam me visus homo pulcher per amoena salicta et ripas raptare locosque novos; ita sola postilla, germana soror, errare videbar tardaque vestigare et quaerere te neque posse corde capessere; semita nulla pedem stabilibat.

num tu ad fabula revoco vel noster vel graecum poetaris narro enim et apud ennius vestal ille excio cum tremulis anus affero artubu lumen talis tum memoro lacrimo exterreo somnus eurydica prognatus pater quam noster amo vireo vito corpu meus nunc desero omnis nam ego video homo pulcher per amoenus salictum et ripa raptaris locus novi ita solus postilla germanus soror erro video tardo vestigaris et quaero tu neque possum cor capesso semita nullus pedis stabilio


O vim maximam erroris! etiamne urbis natalis dies ad vim stellarum et lunae pertinebat? fac in puero referre, ex qua affectione caeli primum spiritum duxerit; num hoc in latere aut in caemento, ex quibus urbs effecta est, potuit valere? sed quid plura? cotidie refelluntur. quam multa ego Pompeio, quam multa Crasso, quam multa huic ipsi Caesari, a Chaldaeis dicta memini, neminem eorum nisi senectute, nisi domi, nisi cum claritate esse moriturum! ut mihi permirum videatur quemquam exstare, qui etiam nunc credat eis quorum praedicta cotidie videat re et eventis refelli.

o vis maximus error etiam urbs natal dies ad vis stella et luna pertineo facio in puer refero ex qui affectio caelum primus spiritus duco num hic in lateo aut in caementum ex qui urbs efficio sum possum valeo sed quis multus cottidie refello quam multus ego pompejus quam multus crassus quam multus hic ipse caesaris ab chaldaeus dictum memini nemo is nisi senectus nisi domus nisi cum claritas sum morior ut ego permirus video quisquam exstaris qui etiam nunc credo is qui praedico cottidie video res et evenio refello