Demosthenes quidem, qui abhinc annos prope trecentos fuit, iam tum filippi/zein Pythiam dicebat, id est quasi cum Philippo facere. hoc autem eo spectabat, ut eam a Philippo corruptam diceret. quo licet existimare in aliis quoque oraculis Delphicis aliquid non sinceri fuisse. sed nescio quo modo isti philosophi superstitiosi et paene fanatici quidvis malle videntur quam se non ineptos. evanuisse mavultis et extinctum esse id quod si umquam fuisset, certe aeternum esset, quam ea quae non sunt credenda non credere.

demosthenes quidem qui abhinc annus prope trecenti sum iam tum filippi zein pythia dico is sum quasi cum philippus facio hic autem is specto ut is ab philippus corrumpo dico quo licet existimaris in alius quoque oraculis delphicus aliquis non sincerus sum sed nescio quo modo iste philosophus superstitiosus et paene fanaticus quivis malo video quam sui non ineptus evanesco malo et exstinctus sum is qui si umquam sum certus aeternus sum quam is qui non sum credo non credo


quae tandem vista auguratio est ex passeribus annorum potius quam aut mensuum aut dierum? cur autem de passerculis coniecturam facit, in quibus nullum erat monstrum, de dracone silet, qui, id quod fieri non potuit, lapideus dicitur factus? postremo quid simile habet passer annis? nam de angue illo qui Sullae apparuit immolanti, utrumque memini et Sullam, cum in expeditionem educturus esset, immolavisse, et anguem ab ara extitisse, eoque die rem praeclare esse gestam non haruspicis consilio, sed imperatoris.

qui tandem vista auguratio sum ex passer annus potis quam aut mensis aut dies cur autem de passerculis conicio facio in qui nullus sum monstrum de draco sileo qui is qui fio non possum lapideus dico facio postremo quis similis habeo passer annus nam de anguis ille qui sulla appareo immolo uterque memini et sulla cum in expeditio educo sum immolo et anguis ab ara extitisse eo dies res praeclaris sum gero non haruspex consilium sed imperator


tum quis non artis scripta ac monumenta volutans voces tristificas chartis promebat Etruscis? omnes civili generosa stirpe profectam vitare ingentem cladem pestemque monebant, vel legum exitium constanti voce ferebant, templa deumque adeo flammis urbemque iubebant eripere et stragem horribilem caedemque vereri; atque haec fixa gravi fato ac fundata teneri, ni prius excelsum ad columen formata decore sancta Iovis species claros spectaret in ortus; tum fore ut occultos populus sanctusque senatus cernere conatus posset, si solis ad ortum conversa inde patrum sedes populique videret.

tum quis non ars scribo atque monumentum voluto voco tristificus charta promo etruscus omnis civilis generosus stirps proficio vitaris ingens clades pestis moneo vel lex exitium consto vox fero templum deus adeo flamma urbs jubeo eripio et strages horribilis caedes vereor atque hic figo gravis fatum atque fundo teneo ni prior excello ad columen formo decus sancio iuppiter species clarus specto in ortus tum sum ut occulo populus sancio senatus cerno conor possum si sol ad orior converro inde pater sedes populus video


arabes autem et Phryges et Cilices, quod pastu pecudum maxime utuntur campos et montes, hieme et aestate peragrantes, propterea facilius cantus avium et volatus notaverunt; eademque et Pisidiae causa fuit et huic nostrae Umbriae. tum Caria tota praecipueque Telmesses, quos ante dixi, quod agros uberrimos maximeque fertiles incolunt, in quibus multa propter fecunditatem fingi gignique possunt. in ostentis animadvertendis diligentes fuerunt.

arabo autem et phryges et cilices qui pasco pecus magnus uto campus et mons hiems et aestas peragro propterea facilis cantus avis et volo noto idem et pisidia causa sum et hic noster umbria tum caria totus praecipuus telmesses qui ante dico qui ager uber magnus fertilis incolo in qui multus propter fecunditas fingo gigno possum in ostendo animadverto diligo sum


eius rationi non sane desidero quid respondeam; satis enim defensa religio est in secundo libro a Lucilio, cuius disputatio tibi ipsi, ut in extremo tertio scribis, ad veritatem est visa propensior. sed, quod praetermissum est in illis libris (credo, quia commodius arbitratus es separatim id quaeri deque eo disseri), id est de divinatione, quae est earum rerum, quae fortuitae putantur, praedictio atque praesensio. id, si placet, videamus quam habeat vim et quale sit. ego enim sic existimo, si sint ea genera divinandi vera, de quibus accepimus quaeque colimus, esse deos, vicissimque, si di sint, esse qui divinent.

is ratio non sanus desidero quis respondeo satis enim defendo religio sum in secundus liber ab lucilius qui disputatio tu ipse ut in exter tertius scribo ad veritas sum video propendeo sed qui praetermitto sum in ille liber credo quia commodus arbitror sum separatim is quaero de is dissero is sum de divinatio qui sum is res qui fortuitus puto praedictio atque praesensio is si placeo video quam habeo vis et qualis sum ego enim sic existimo si sum is genus divino verus de qui accipio quisque colo sum deus vicissim si deus sum sum qui divino


At neque non diligunt nos (sunt enim benefici generique hominum amici); neque ignorant ea quae ab ipsis constituta et designata sunt; neque nostra nihil interest scire ea quae futura sunt (erimus enim cautiores, si sciemus); neque hoc alienum ducunt maiestate sua (nihil est enim beneficentia praestantius); neque non possunt futura praenoscere; non igitur di sunt nec significant nobis futura; sunt autem di; significant ergo: et non, si significant futura, nullas dant vias nobis ad significationum scientiam (frustra enim significarent); nec, si dant vias, non est divinatio; est igitur divinatio.'

at neque non diligo nos sum enim beneficus gener homo amicus neque ignoro is qui ab ipse constituo et designo sum neque noster nihil intersum scio is qui sum sum sum enim caveo si scio neque hic alienus duco maiestas suus nihil sum enim beneficentia praesto neque non possum sum praenosco non igitur deus sum neque significo nos sum sum autem deus significo ergo et non si significo sum nullus do via nos ad significatio scientia frustra enim significo neque si do via non sum divinatio sum igitur divinatio


An tu censes ullam anum tam deliram futuram fuisse ut somniis crederet, nisi ista casu non numquam forte temere concurrerent? Alexandro draco loqui visus est. Potest omnino hoc esse falsum, potest verum; sed utrum est non est mirabile; non enim audivit ille draconem loquentem, sed est visus audire; et quidem, quo maius sit, cum radicem ore teneret locutus est. sed nihil est magnum somnianti. quaero autem cur Alexandro tam illustre somnium, tam certum, nec huic eidem alias, nec multa ceteris? mihi quidem praeter hoc Marianum nihil sane, quod meminerim. frustra igitur consumptae tot noctes tam longa in aetate!

an tu censeo ullus anus tam delirus sum sum ut somnium credo nisi iste casus non numquam fors temere concurro alexander draco loquor video sum possum omnino hic sum falsus possum verus sed utrum sum non sum mirabilis non enim audio ille draco loquor sed sum video audio et quidem quo magnus sum cum radix os teneo loquor sum sed nihil sum magnus somnio quaero autem cur alexander tam illustris somnium tam certus neque hic idem alius neque multus ceterus ego quidem praeter hic marianus nihil sanus qui memini frustra igitur consumo tot nox tam longus in aetas


Urbem philosophiae, mihi crede, proditis, dum castella defenditis; nam, dum haruspicinam veram esse vultis, physiologiam totam pervertitis. caput est in iecore, cor in extis; iam abscedet, simul ac molam et vinum insperseris; deus id eripiet, vis aliqua conficiet aut exedet! non ergo omnium ortus atque obitus natura conficiet, et erit aliquid, quod aut ex nihilo oriatur aut in nihilum subito occidat. quis hoc physicus dixit umquam? ' Haruspices dicunt.' His igitur quam physicis credendum potius existumas?

urbs philosophia ego credo prodeo dum castellum defendo nam dum haruspicina verus sum volo physiologia totus perverto caput sum in jecur cor in exta iam abscedo simul atque molo et vinum insperseris deus is eripio volo aliqui confacio aut exedo non ergo omnis ortus atque obeo natura confacio et sum aliquis qui aut ex nihilum orior aut in nihilis subeo occaedes quis hic physicus dico umquam haruspex dico hic igitur quam physicus credo potis existimo


Adiungamus philosophis doctissimum hominem, poëtam quidem divinum, Sophoclem; qui, cum ex aede Herculis patera aurea gravis subrepta esset, in somnis vidit ipsum deum dicentem, qui id fecisset. quod semel ille iterumque neglexit. ubi idem saepius, ascendit in Areopagum, detulit rem; Areopagitae conprehendi iubent eum, qui a Sophocle erat nominatus; is, quaestione adhibita, confessus est pateramque rettulit. quo facto fanum illud Indicis Herculis nominatum est.

adjungo philosophus doceo homo poetam quidem divinus sophoclem qui cum ex aedes hercules patera aureus gravis subreptum sum in somnus video ipse deus dico qui is facio qui semel ille iterum neglego ubi idem saepis ascendo in areopagus defero res areopagites comprehendo iubeo is qui ab sophocle sum nomino is quaestio adhibeo confiteor sum patera refero quo facio fanum ille indicus hercules nomino sum


uter igitur melior? valde Heraclitus obscurus, minime Democritus. num igitur conferendi? mea causa me mones, quod non intellegam. quid me igitur mones? ut si quis medicus aegroto imperet, ut sumat terrigenam, herbigradam, domiportam, sanguine cassam, potius quam hominum more 'cocleam' diceret. nam Pacuvianus Amphio quadrupes tardigrada, agrestis, humilis, aspera, capite brevi, cervice anguina, aspecta truci, eviscerata, inanima, cum animali sono. cum dixisset obscurius, tum Attici respondent: non intellegimus, nisi si aperte dixeris. at ille uno verbo: 'Testudo.' Non potueras hoc igitur a principio, citharista, dicere?

uter igitur bonus validus heraclitus obscurus paruus democritus num igitur confero meus causa ego moneo qui non intellego quis ego igitur moneo ut si quis medicus aegroto impero ut sumo terrigena herbigradus domiporta sanguis cassus potis quam homo mos coclea dico nam pacuvianus amphio quadrupes tardigradus agrestis humilis asper caput brevis cervix anguinus aspicio trux eviscero inanimus cum animal sonus cum dico obscurus tum atticus respondeo non intellego nisi si apertus dico at ille unus verbum testudo non possum hic igitur ab principium citharista dico


non igitur obnuntiatio Atei causam finxit calamitatis, sed signo obiecto monuit Crassum, quid eventurum esset, nisi cavisset. ita aut illa obnuntiatio nihil valuit, aut si, ut Appius iudicat, valuit, id valuit ut peccatum haereat non in eo qui monuerit, sed in eo qui non obtemperarit.

non igitur obnuntiatio atteius causa fingo calamitas sed signum obicio moneo crassus quis evenio sum nisi caveo ita aut ille obnuntiatio nihil valeo aut si ut appius iudico valeo is valeo ut peccatum haereo non in is qui moneo sed in is qui non obtempero


at certe similis nemo Homeri. et, si ad rem pertinet, quo modo caelo affecto compositisque sideribus quodque animal oriatur, valeat id necesse est etiam in rebus inanimis; quo quid dici potest absurdius? L. quidem Tarutius Firmanus, familiaris noster, in primis Chaldaicis rationibus eruditus, urbis etiam nostrae natalem diem repetebat ab iis Parilibus, quibus eam a Romulo conditam accepimus, Romamque, in iugo cum esset luna, natam esse dicebat, nec eius fata canere dubitabat.

at certus similis nemo homerus et si ad res pertineo quo modo caelum affecto compono sidus quisque animal orior valeo is necesse sum etiam in res inanimus quo quis dico possum absurdus l quidem tarutius firmanus familiaris noster in primus chaldaicus ratio erudio urbs etiam noster natal dies repeto ab is parilis qui is ab romulus condo accipio roma in iugum cum sum luna nata sum dico neque is fatum cano dubito


ergo obscura somnia minime consentanea maiestati deorum.

ergo obscurus somnio paruus consentaneus maiestas deus


hunc, ubi tam teneros volucris matremque peremit, qui luci ediderat, genitor Saturnius idem abdidit et duro formavit tegmina saxo. nos autem timidi stantes mirabile monstrum vidimus in mediis divom versarier aris. tum Calchas haec est fidenti voce locutus: 'quidnam torpentes subito obstipuistis, Achivi? nobis haec portenta deum dedit ipse creator tarda et sera nimis, sed fama ac laude perenni. nam quot avis taetro mactatas dente videtis, tot nos ad Troiam belli exanclabimus annos; quae decimo cadet et poena satiabit Achivos.' edidit haec Calchas; quae iam matura videtis.

hic ubi tam tener volucris mater peremo qui lucius edo genitor saturnius idem abdo et durus formo tegimen saxum nos autem timidus sto mirabilis monstrum video in medius divus verso ara tum calchas hic sum fido vox loquor quisnam torpeo subeo obstipesco achivus nos hic portentum deus do ipse creator tardus et serus nimis sed fama atque laus perenni nam quot avus taeter macto dens video tot nos ad troius bellum exanclo annus qui decimus cado et poena satio achivus edo hic calchas qui iam maturo video


C. vero Gracchus multis dixit, ut scriptum apud eundem Coelium est, sibi in somnis quaesturam petenti Ti. fratrem visum esse dicere, quam vellet cunctaretur, tamen eodem sibi leto, quo ipse interisset, esse pereundum. hoc, ante quam tribunus plebi C. Gracchus factus esset, et se audisse scribit Coelius et dixisse illum multis. quo somnio quid inveniri potest certius?

que verus gracchus multus dico ut scribo apud idem caelius sum sui in somnus quaestura peto tiberius frater video sum dico quam volo cuncto tamen idem sui letum quo ipse intereo sum pereo hic ante quam tribunus plebs que gracchus facio sum et sui audio scribo caelius et dico ille multus quo somnio quis invenio possum certus


Redeamus ad somnia. Hannibalem Coelius scribit, cum columnam auream, quae esset in fano Iunonis Laciniae, auferre vellet dubitaretque, utrum ea solida esset an extrinsecus inaurata, perterebravisse; cumque solidam invenisset, statuisse tollere; ei secundum quietem visam esse Iunonem praedicere, ne id faceret, minarique, si fecisset, se curaturam, ut eum quoque oculum, quo bene videret, amitteret. idque ab homine acuto non esse neglectum; itaque ex eo auro quod exterebratum esset buculam curasse faciendam et eam in summa columna collocavisse.

redeo ad somnio hannibal caelius scribo cum columna aureus qui sum in fanum juno lacinius aufero volo dubito utrum is solidus sum an extrinsecus inauro perterebro cum solidus invenio statuo tollo is secundus quies video sum juno praedico ne is facio mino si facio sui curo ut is quoque oculus quo bene video amitto is ab homo acuo non sum neglego itaque ex is aurum qui exterebro sum bucula curo facio et is in summus columna collocavisse


illud, quod volumus, expressum est, ut vaticinari furor vera soleat. ádest, adest fax óbvoluta sánguine atque íncendio! múltos annos látuit; cives, férte opem et restínguite. deus inclusus corpore humano iam, non Cassandra, loquitur: iámque mari magnó classis cita téxitur; exitium éxamen rapit; adveniet, fera vélivolantibus návibus complebít manus litora.

ille qui volo exprimo sum ut vaticinaris furor verus soleo adest adsum fax obvoluta sanguine atque incendio multos annus latuit civis ferte ops et restinguite deus includo corpus humanus iam non cassandra loquor iamque mare magno classis cieo texitur exitium examen rapio advenio ferus velivolantibus navibus complebit manus litus


Quae est igitur ista calliditas res vetustate robustas calumniando velle pervertere? non reperio causam. latet fortasse obscuritate involuta natura; non enim me deus ista scire, sed his tantum modo uti voluit. utar igitur nec adducar aut in extis totam Etruriam delirare aut eandem gentem in fulguribus errare aut fallaciter portenta interpretari, cum terrae saepe fremitus, saepe mugitus, saepe motus multa nostrae rei publicae, multa ceteris civitatibus gravia et vera praedixerint.

qui sum igitur iste calliditas res vetustas robustus calumniando volo perverto non reperio causa lateo fortasse obscuritas involvo natura non enim ego deus iste scio sed hic tantus modo uti volo uto igitur neque adduco aut in exta totus etruria deliraris aut idem gens in fulgur erro aut fallax portentum interpretaris cum terra saepe fremo saepe mugitus saepe moueo multus noster res publicus multus ceterus civitas gravis et verus praedico


Sed haec quoque in promptu fuerint, nunc interiora videamus. aut enim divina vis quaedam consulens nobis somniorum significationes facit; aut coniectores ex quadam convenientia et coniunctione naturae, quam vocant sumpa/qeian, quid cuique rei conveniat ex somniis, et quid quamque rem sequatur, intellegunt; aut eorum neutrum est, sed quaedam observatio constans atque diuturna est, cum quid visum secundum quietem sit, quid evenire et quid sequi soleat. primum igitur intellegendum est nullam vim esse divinam effectricem somniorum. atque illud quidem perspicuum est, nulla visa somniorum proficisci a numine deorum; nostra enim causa di id facerent, ut providere futura possemus.

sed hic quoque in promptus sum nunc interior video aut enim divino volo quidam consulo nos somnium significatio facio aut coniector ex quidam convenio et coniunctio natura quam voco sumpa qeian quis quisque res convenio ex somnium et quis quisque res sequor intellego aut is neuter sum sed quidam observatio consto atque diuturnus sum cum quis video secundus quies sum quis evenio et quis sequor soleo primus igitur intellego sum nullus vis sum divina effectrix somnium atque ille quidem perspicuus sum nullus video somnium proficisco ab numen deus noster enim causa deus is facio ut provideo sum possum


haec scilicet in imbecillo remissoque animo multa omnibus modis confusa et variata versantur, maximeque 'reliquiae' rerum earum moventur in animis et agitantur de quibus vigilantes aut cogitavimus aut egimus; ut mihi temporibus illis multum in animo Marius versabatur recordanti, quam ille gravem suum casum magno animo, quam constanti tulisset. hanc credo causam de illo somniandi fuisse.

hic scilicet in imbecillus remitto animus multus omnis modus confundo et vario verso magnus reliquiae res is moveo in animus et agito de qui vigilo aut cogito aut ago ut ego tempus ille multus in animus marius verso recordor quam ille gravis suus casus magnus animus quam consto fero hic credo causa de ille somnio sum


Venit enim iam in contentionem, utrum sit probabilius, deosne immortalis, rerum omnium praestantia excellentis, cursare omnium mortalium qui ubique sunt, non modo lectos, verum etiam grabatos et, cum stertentem aliquem viderint, obicere eis visa quaedam tortuosa et obscura, quae illi exterriti somno ad coniectorem mane deferant? an natura fieri ut mobiliter animus agitatus, quod vigilans viderit, dormiens videre videatur? utrum philosophia dignius, sagarum superstitione ista interpretari an explicatione naturae? ut, si iam fieri possit vera coniectura somniorum, tamen isti, qui profitentur, eam facere non possint; ex levissimo enim et indoctissimo genere constant. Stoici autem tui negant quemquam nisi sapientem divinum esse posse.

venio enim iam in contentio utrum sum probabilis deus immortal res omnis praesto excello cursaris omnis mortalis qui ubique sum non modo lectus verus etiam grabatus et cum sterto aliquis video obicio is video quidam tortuosus et obscurus qui ille exterreo somnus ad coniector mane defero an natura fio ut mobilis animus agito qui vigilo video dormio video video utrum philosophia dignus sagaris superstitio iste interpretaris an explicatio natura ut si iam fio possum verus conicio somnium tamen iste qui profiteor is facio non possum ex levis enim et indoctus genus consto stoicus autem tuus nego quisquam nisi sapio divinus sum possum


atque hanc quidem rationem naturae difficile est fortasse traducere ad id genus divinationis, quod ex arte profectum dicimus, sed tamen id quoque rimatur, quantum potest, Posidonius. esse censet in natura signa quaedam rerum futurarum. etenim Ceos accepimus ortum Caniculae diligenter quotannis solere servare coniecturamque capere, ut scribit Ponticus Heraclides, salubrisne an pestilens annus futurus sit. nam si obscurior et quasi caliginosa stella extiterit, pingue et concretum esse caelum, ut eius adspiratio gravis et pestilens futura sit; sin illustris et perlucida stella apparuerit, significari caelum esse tenue purumque et propterea salubre.

atque hic quidem ratio natura difficilis sum fortasse traduco ad is genus divinatio qui ex ars proficiscor dico sed tamen is quoque rimo quantus possum posidonius sum censeo in natura signum quidam res futuraris etenim ceus accipio orior canicula diligenter quot soleo servaris conicio capio ut scribo ponticus heraclides salubris an pestilens annus sum sum nam si obscurus et quasi caliginosus stella extiterit pinguis et concretum sum caelum ut is aspiratio gravis et pestilens sum sum sin illustris et perlucida stella appareo significo caelum sum tenue purus et propterea salubris


Atque his superstitionibus non dubitasti etiam omina adiungere. 'Aemilia Paulo Persam perisse, quod pater omen accepit.' 'Caecilia se sororis filiae sedes suas tradere.' Iam illa: ' Favete linguis' et 'praerogativam,' omen comitiorum. hoc est ipsum esse contra se copiosum et disertum! quando enim ista observans quieto et libero animo esse poteris, ut ad rem gerendam non superstitionem habeas, sed rationem ducem? itane? si quis aliquid ex sua re atque ex suo sermone dixerit et eius verbum aliquod apte ceciderit ad id, quod ages aut cogitabis, ea res tibi aut timorem afferet aut alacritatem?

atque hic superstitio non dubito etiam omen adiungo aemilius paulus persa pereo qui pater omen accipio caecilius sui soror filia sedes suus trado iam ille faveo lingua et praerogativa omen comitium hic sum ipse sum contra sui copiosus et dissero quando enim iste observo quiesco et liber animus sum possum ut ad res gero non superstitio habeo sed ratio dux ito si quis aliquis ex suus res atque ex suus sermo dico et is verbum aliqui aptus caedo ad is qui ago aut cogito is res tu aut timor affero aut alacritas


hoc item in Sileni, quem Coelius sequitur, Graeca historia est (is autem diligentissime res Hannibalis persecutus est): Hannibalem, cum cepisset Saguntum, visum esse in somnis a Iove in deorum concilium vocari; quo cum venisset, Iovem imperavisse, ut Italiae bellum inferret, ducemque ei unum e concilio datum, quo illum utentem cum exercitu progredi coepisse; tum ei ducem illum praecepisse, ne respiceret; illum autem id diutius facere non potuisse elatumque cupiditate respexisse; tum visam beluam vastam et immanem circumplicatam serpentibus quacumque incederet omnia arbusta, virgulta, tecta pervertere; et eum admiratum quaesisse de deo quodnam illud esset tale monstrum, et deum respondisse vastitatem esse Italiae praecepisseque, ut pergeret protinus, quid retro atque a tergo fieret ne laboraret.

hic item in silenus qui caelius sequor graecum historia sum is autem diligens res hannibal persequor sum hannibal cum capio saguntus video sum in somnus ab iuppiter in deus concilium vocaris quo cum venio iuppiter impero ut italia bellum infero dux is unus e concilio do quo ille uto cum exercitus progredior coepio tum is dux ille praecipio ne respicio ille autem is diu facio non possum effero cupiditas respicio tum video belua vastus et immanis circumplico serpens quicumque incedo omnis arbustus virgultus tectum perverto et is admiror quaero de deus quisnam ille sum talis monstrum et deus respondeo vastitas sum italia praecipio ut pergo protinus quis retro atque ab tergum fio ne laboro


quid? amores ac deliciae tuae, Roscius, num aut ipse aut pro eo Lanuvium totum mentiebatur? qui cum esset in cunabulis educareturque in Solonio, qui est campus agri Lanuvini, noctu lumine apposito experrecta nutrix animadvertit puerum dormientem circumplicatum serpentis amplexu. quo aspectu exterrita clamorem sustulit. pater autem Rosci ad haruspices rettulit, qui responderunt nihil illo puero clarius, nihil nobilius fore. atque hanc speciem Pasiteles caelavit argento et noster expressit Archias versibus.

quis amor atque deliciae tuus roscius num aut ipse aut pro is lanuvium totus mentior qui cum sum in cunabulis educo in solonium qui sum campus ager lanuvinus nox lumen applumbo expergiscor nutrix animadverto puer dormio circumplico serpens amplexus quo aspectus exterreo clamor tollo pater autem roscius ad haruspex refero qui respondeo nihil ille puer clarus nihil nobilis sum atque hic species pasitelis caelo argentum et noster exprimo archias versus


Est profecto quiddam etiam in barbaris gentibus praesentiens atque divinans, siquidem ad mortem proficiscens Callanus Indus, cum inscenderet in rogum ardentem, ' O praeclarum discessum,' inquit, 'e vita, cum, ut Herculi contigit, mortali corpore cremato in lucem animus excesserit!' Cumque Alexander eum rogaret, si quid vellet, ut diceret, ' Optime,' inquit; ' propediem te videbo.' Quod ita contigit; nam Babylone paucis post diebus Alexander est mortuus. discedo parumper a somniis, ad quae mox revertar. qua nocte templum Ephesiae Dianae deflagravit, eadem constat ex Olympiade natum esse Alexandrum, atque, ubi lucere coepisset, clamitasse magos pestem ac perniciem Asiae proxima nocte natam. haec de Indis et magis.

sum profecto quidam etiam in barbaris gens praesentio atque divino siquidem ad mors proficiscor callanus indus cum inscendo in rogus ardeo o praeclaris discedo inquam e vito cum ut herculis contingo mortal corpus cremo in lux animus excedo cos alexander is rogo si quis volo ut dico optume inquam propediem tu video qui ita contingo nam babylon paucus post dies alexander sum mortuus discedo parumper ab somnium ad qui mox revorto qui nox templum ephesius diana deflagro idem consto ex olympias natus sum alexander atque ubi luceo coepio clamito magus pestis atque pernicies asia propior nox nata hic de indus et magis


illud tamen eius philosophi magnificum ac paene divinum, quod, cum impiis sententiis damnatus esset, aequissimo animo se dixit mori; neque enim domo egredienti neque illud suggestum, in quo causam dixerat, ascendenti signum sibi ullum, quod consuesset, a deo quasi mali alicuius impendentis datum.

ille tamen is philosophus magnificus atque paene divinus qui cum impius sententia damno sum aequus animus sui dico morior neque enim domus egredior neque ille suggero in quo causa dico ascendo signum sui ullus qui consuesset ab deus quasi malus aliquis impendeo do


iam de caelo servare non ipsos censes solitos, qui auspicabantur? nunc imperant pullario; ille renuntiat. fulmen sinistrum auspicium optimum habemus ad omnis res praeterquam ad comitia; quod quidem institutum rei publicae causa est, ut comitiorum vel in iudiciis populi vel in iure legum vel in creandis magistratibus principes civitatis essent interpretes.

iam de caelum servaris non ipse censeo soleo qui auspico nunc impero pullarius ille renuntio fulmen sinister auspicium bonus habeo ad omnis res praeterquam ad comitium qui quidem institus res publicus causa sum ut comitium vel in iudicium populus vel in ius lex vel in creo magistratus princeps civitas sum interpres


Quid scammoneae radix ad purgandum, quid aristolochia ad morsus serpentium possit—quae nomen ex inventore repperit, rem ipsam inventor ex somnio—video, quod satis est; cur possit, nescio. Sic ventorum et imbrium signa, quae dixi, rationem quam habeant, non satis perspicio; vim et eventum agnosco, scio, approbo. similiter, quid fissum in extis, quid fibra valeat, accipio; quae causa sit, nescio. atque horum quidem plena vita est; extis enim omnes fere utuntur. Quid? de fulgurum vi dubitare num possumus? nonne cum multa alia mirabilia, tum illud in primis? cum Summanus in fastigio Iovis optimi maximi, qui tum erat fictilis, e caelo ictus esset nec usquam eius simulacri caput inveniretur, haruspices in Tiberim id depulsum esse dixerunt; idque inventum est eo loco qui est ab haruspicibus demonstratus.

quis scammonea radix ad purgo quis aristolochia ad mordeo serpo possum qui nomen ex inventor reperio res ipse inventor ex somnio video qui satis sum cur possum nescio sic ventor et imbrium signum qui dico ratio quam habeo non satis perspicio vis et evenio agnosco scio approbo similis quis findo in exta quis fibra valeo accipio qui causa sum nescio atque hic quidem plenus vito sum exta enim omnis fere uto quis de fulgur vis dubitaris num possum nonne cum multus alius mirabile tum ille in primus cum summanus in fastigium iuppiter bonus magnus qui tum sum fictilis e caelum iacio sum neque usquam is simulacrum caput invenio haruspex in tiberis is depello sum dico is invenio sum is locus qui sum ab haruspex demonstro


Alterum ita traditum clarum admodum somnium: Cum duo quidam Arcades familiares iter una facerent et Megaram venissent, alterum ad cauponem devertisse, ad hospitem alterum. qui ut cenati quiescerent, concubia nocte visum esse in somnis ei, qui erat in hospitio, illum alterum orare, ut subveniret, quod sibi a caupone interitus pararetur; eum primo perterritum somnio surrexisse; dein cum se collegisset idque visum pro nihilo habendum esse duxisset, recubuisse; tum ei dormienti eundem illum visum esse rogare, ut, quoniam sibi vivo non subvenisset, mortem suam ne inultam esse pateretur; se interfectum in plaustrum a caupone esse coniectum et supra stercus iniectum; petere, ut mane ad portam adesset, prius quam plaustrum ex oppido exiret. hoc vero eum somnio commotum mane bubulco praesto ad portam fuisse, quaesisse ex eo, quid esset in plaustro; illum perterritum fugisse, mortuum erutum esse, cauponem re patefacta poenas dedisse. quid hoc somnio dici potest divinius?

alter ita trado clarus admodum somnium cos duo quidam arcades familiaris iter unus facio et megara venio alter ad caupo deverto ad hospes alter qui ut ceno quiesco concubius nox video sum in somnus is qui sum in hospitium ille alter oro ut subvenio qui sui ab caupo intereo paro is primus perterreo somnio surgo deinde cum sui colligo is video pro nihilum habeo sum duco recumbo tum is dormio idem ille video sum rogo ut quoniam sui vivo non subvenio mors suus ne inultus sum pateo sui interficio in plaustrum ab caupo sum conicio et supra stercus injectus peto ut mane ad porta adsum prior quam plaustrum ex oppidum exeo hic verus is somnio commoveo mane bubulcus praesto ad porta sum quaero ex is quis sum in plaustrum ille perterreo fugio mortuus eruo sum caupo res patefacio poena do quis hic somnio dico possum divinus


mihi vero, inquit ille, nihil potest esse iucundius.

ego verus inquam ille nihil possum sum jucundus


Et quidem illi facilius facere possunt; deos enim ipsos iocandi causa induxit Epicurus perlucidos et perflabilis et habitantis tamquam inter duos lucos sic inter duos mundos propter metum ruinarum, eosque habere putat eadem membra quae nos, nec usum ullum habere membrorum. ergo hic circumitione quadam deos tollens recte non dubitat divinationem tollere; sed non, ut hic sibi constat, item Stoici. illius enim deus nihil habens nec sui nec alieni negoti non potest hominibus divinationem impertire. vester autem deus potest non impertire ut nihilo minus mundum regat et hominibus consulat.

et quidem ille facilis facio possum deus enim ipse jocor causa induco epicurus perlucidos et perflabilis et habito tamquam inter duo lucus sic inter duo mundus propter metus ruinaris is habeo puto idem membrum qui nos neque usus ullus habeo membrum ergo hic circumitio quidam deus tollo rectus non dubito divinatio tollo sed non ut hic sui consto item stoicus ille enim deus nihil habeo neque suus neque alienus negotium non possum homo divinatio impertio vester autem deus possum non impertio ut nihilum paruus mundus rego et homo consulo


Quae cum essent dicta, surreximus.


Videmus haec signa numquam fere mentientia nec tamen cur ita fiat videmus. vos quoque signa videtis, aquai dulcis alumnae, cum clamore paratis inanis fundere voces absurdoque sono fontis et stagna cietis. quis est qui ranunculos hoc videre suspicari possit? sed inest in ranunculis vis et natura quaedam significans aliquid per se ipsa satis certa, cognitioni autem hominum obscurior. mollipedesque boves spectantes lumina caeli naribus umiferum duxere ex aëre sucum. non quaero cur, quoniam quid eveniat intellego. iam vero semper viridis semperque gravata lentiscus triplici solita grandescere fetu ter fruges fundens tria tempora monstrat arandi.

video hic signum numquam fere mentior neque tamen cur ita fio video tu quoque signum video aqua dulcis alumna cum clamor paro inanis fundo voco absurdus sonus fons et stagnum cieo quis sum qui ranunculus hic video suspicaris possum sed insum in ranunculis volo et natura quidam significo aliquis per sui ipse satis certus cognitio autem homo obscurus mollipedesque bos specto lumen caelum naris umifer duco ex aere sucus non quaero cur quoniam quis evenio intellego iam verus semper viridis semper gravo lentiscus triplex soleo grandesco fetus ter frugis fundo tres tempus monstro aro


num igitur, cum aut muros Babylonis aut Homeri faciem cogito, 'imago' illorum me aliqua pellit? omnia igitur, quae volumus, nota nobis esse possunt; nihil est enim, de quo cogitare nequeamus; nullae ergo 'imagines' obrepunt in animos dormientium extrinsecus, nec omnino fluunt ullae, nec cognovi quemquam, qui maiore auctoritate nihil diceret.

num igitur cum aut murus babylon aut homerus facies cogo imago ille ego aliqui pello omnis igitur qui volo nosco nos sum possum nihil sum enim de quo cogito nequeo nullus ergo imago obrepo in animus dormio extrinsecus neque omnino fluo ullus neque cognosco quisquam qui magnus auctoritas nihil dico


Sed propiora videamus. cuiusnam modi est Superbi Tarquini somnium, de quo in Bruto Acci loquitur ipse?

sed propiora video quisnam modus sum superbus tarquinius somnium de quo in brutus attius loquor ipse


Inest igitur in animis praesagitio extrinsecus iniecta atque inclusa divinitus. ea, si exarsit acrius, furor appellatur, cum a corpore animus abstractus divino instinctu concitatur. H. séd quid oculis rábere visa est dérepente ardéntibus? úbi illa paulo ante sápiens, vírginalis modéstia? C. máter, optimá tu multo múlier melior múlierum, míssa sum supérstitiosis háriolatiónibus; nam mé Apollo fátis fandis démentem invitám ciet. vírgines vero aéqualis, pátris mei meum factúm pudet, óptumi vir. mea mater, túi me miseret, méi piget. óptumam progéniem Priamo péperisti extra me; hóc dolet, méd obesse, illós prodesse, me óbstare, illos óbsequi. O poëma tenerum et moratum atque molle! sed hoc minus ad rem;

insum igitur in animus praesagitio extrinsecus inicio atque includo divinitus is si exardeo acer furor appello cum ab corpus animus abstraho divino instinguo concito h sed quis oculus rabere video sum derepente ardentibus ubi ille paulus ante sapiens virginal modestia que mater optima tu multus mulier bonus mulierum missa sum superstitiosis hariolationibus nam me apollo fatis for dementem invitam cieo virgo verus aequal patris meus meus factum pudeo optumi vir meus mater tui ego misero mei pigeo optumam progeniem priamus peperisti extra ego hoc doleo med obsum illos prosum ego obstaris ille obsequi o poema tener et moror atque mollis sed hic paruus ad res


nec hoc quidem quaero, cur haec arbor una ter floreat aut cur arandi maturitatem ad signum floris accommodet; hoc sum contentus, quod, etiamsi, cur quidque fiat, ignorem, quid fiat, intellego. pro omni igitur divinatione idem, quod pro rebus eis, quas commemoravi, respondebo.

neque hic quidem quaero cur hic arbor unus ter floreo aut cur aro maturitas ad signum florus accommodo hic sum contineo qui etiamsi cur quisque fio ignoro quis fio intellego pro omnis igitur divinatio idem qui pro res is qui commemoro respondeo


Multa etiam sunt a te ex historiis prolata somnia, matris Phalaridis, Cyri superioris, matris Dionysi, Poeni Hamilcaris, Hannibalis, P. Deci; pervulgatum iam illud de praesule, C. Gracchi etiam et recens Caeciliae, Baliarici filiae, somnium. sed haec externa ob eamque causam ignota nobis sunt, non nulla etiam ficta fortasse. quis enim auctor istorum? De nostris somniis quid habemus dicere? tu de emerso me et equo ad ripam, ego de Mario cum fascibus laureatis me in suum deduci iubente monumentum?

multus etiam sum ab tu ex historia profero somnio mater phalaris cyrus superus mater dionysius poenus hamilcaris hannibal p decius pervulgo iam ille de praesulis que gracchus etiam et recens caecilius baliaricus filia somnium sed hic externus ob eo causa ignotus nos sum non nullus etiam fictum fortasse quis enim auctor iste de noster somnium quis habeo dico tu de emergo ego et equus ad ripa ego de marius cum fascis laureatus ego in suus deduco jubeo monumentum


Haec, etiamsi ficta sunt a poëta, non absunt tamen a consuetudine somniorum. sit sane etiam illud commenticium, quo Priamus est conturbatus, quia máter gravida párere se ardentém facem visá est in somnis Hécuba; quo factó pater rex ípse Priamus sómnio mentís metu percúlsus curis súmptus suspirántibus exsácrificabat hóstiis balántibus. tum cóniecturam póstulat pacém petens, ut se édoceret, óbsecrans Apóllinem, quo sése vertant tántae sortes sómnium. ibi éx oraclo vóce divina édidit Apóllo, puerum, primus Priamo quí foret postílla natus, témperaret tóllere; eum ésse exitium Tróiae, pestem Pérgamo.

hic etiamsi fictum sum ab poeta non absum tamen ab consuetudo somnium sum sanus etiam ille commenticius quo priamus sum conturbo quia mater gravidus parere sui ardentem fax visa sum in somnus hecuba quo facto pater rex ipse priamus somnio mentis metus perculsus cura sumptus suspirantibus exsacrificabat hostiis balantibus tum coniecturam postulat pacem peto ut sui edoceret obsecrans apollinem quo sese verto tantae sors somnium ibi ex oraclo voce divino edidit apollo puer primus priamus qui sum postilla nascor temperaret tollere is esse exitium troiae pestis pergamo


Atqui ne illa quidem divinantis esse dicebas, ventos aut imbres impendentes quibusdam praesentire signis (in quo nostra quaedam Aratea memoriter a te pronuntiata sunt), etsi haec ipsa fortuita sunt; plerumque enim, non semper eveniunt. quae est igitur aut ubi versatur fortuitarum rerum praesensio, quam divinationem vocas? quae enim praesentiri aut arte aut ratione aut usu aut coniectura possunt, ea non divinis tribuenda putas, sed peritis. ita relinquitur, ut ea fortuita divinari possint, quae nulla nec arte nec sapientia provideri possunt; ut, si quis M. Marcellum illum, qui ter consul fuit, multis annis ante dixisset naufragio esse periturum, divinasset profecto; nulla enim arte alia id nec sapientia scire potuisset. talium ergo rerum, quae in fortuna positae sunt, praesensio divinatio est.

atqui ne ille quidem divino sum dico venio aut imber impendeo quidam praesentio signum in quo noster quidam arateus memoriter ab tu pronuntio sum etsi hic ipse fortuitus sum plerusque enim non semper evenio qui sum igitur aut ubi verso fortuitaris res praesensio quam divinatio voco qui enim praesentio aut ars aut ratio aut usus aut conicio possum is non divinus tribuo puto sed peritus ita relinquo ut is fortuitus divinaris possum qui nullus neque ars neque sapientia provideo possum ut si quis m marcellus ille qui ter consul sum multus annus ante dico naufragium sum pereo divino profecto nullus enim ars alius is neque sapientia scio possum talis ergo res qui in fortuna pono sum praesensio divinatio sum


Iam vero quis dicere audeat vera omnia esse somnia? 'Aliquot somnia vera,' inquit Ennius, 'sed omnia non est necesse.' Quae est tandem ista distinctio? quae vera, quae falsa habet? et, si vera a deo mittuntur, falsa unde nascuntur? nam si ea quoque divina quid inconstantius deo? quid inscitius autem est quam mentes mortalium falsis et mendacibus visis concitare? sin vera visa divina sunt, falsa autem et inania humana, quae est ista designandi licentia, ut hoc deus, hoc natura fecerit potius quam aut omnia deus, quod negatis, aut omnia natura? quod quoniam illud negatis, hoc necessario confitendum est.

iam verus quis dico audeo verus omnis sum somnio aliquot somnio verus inquam ennius sed omnis non sum necesse qui sum tandem iste distinctio qui verus qui fallo habeo et si verus ab deus mitto fallo unde nascor nam si is quoque divino quis inconsto deus quis inscitus autem sum quam mens mortalis falsum et mendax video concitaris sin verus video divino sum fallo autem et inanis humanus qui sum iste designo licentia ut hic deus hic natura facio potis quam aut omnis deus qui nego aut omnis natura qui quoniam ille nego hic necessarius confiteor sum


qui fit, ut alterum intellegas, sine corde non potuisse bovem vivere, alterum non videas, cor subito non potuisse nescio quo avolare? ego enim possum vel nescire, quae vis sit cordis ad vivendum, vel suspicari contactum aliquo morbo bovis exile et exiguum et vietum cor et dissimile cordis fuisse. tu vero quid habes, quare putes, si paulo ante cor fuerit in tauro opimo, subito id in ipsa immolatione interisse? An quod aspexit vestitu purpureo excordem Caesarem, ipse corde privatus est?

qui fio ut alter intellego sine cor non possum bos vivo alter non video cor subeo non possum nescio quo avolaris ego enim possum vel nescio qui volo sum chordus ad vivo vel suspicaris contingo aliquis morbus bos exilis et exiguus et vietum cor et dissimilis chordus sum tu verus quis habeo quare puto si paulus ante cor sum in taurus opimus subeo is in ipse immolatio intereo an qui aspicio vestio purpureus excordem caesaris ipse cor privo sum


Quotus igitur est quisque, qui somniis pareat, qui intellegat, qui meminerit? quam multi vero, qui contemnant eamque superstitionem imbecilli animi atque anilis putent! quid est igitur cur his hominibus consulens deus somniis moneat eos qui illa non modo cura, sed ne memoria quidem digna ducant? nec enim ignorare deus potest, qua mente quisque sit, nec frustra ac sine causa quid facere dignum deo est, quod abhorret etiam ab hominis constantia. ita, si pleraque somnia aut ignorantur aut negleguntur, aut nescit hoc deus aut frustra somniorum significatione utitur; sed horum neutrum in deum cadit; nihil igitur a deo somniis significari fatendum est.

quotus igitur sum quisque qui somnium pareo qui intellego qui memini quam multus verus qui contemno eo superstitio imbecillis animus atque anilis puto quis sum igitur cur hic homo consulo deus somnium moneo is qui ille non modo cura sed ne memoria quidem dignus duco neque enim ignoro deus possum qui mens quisque sum neque frustra atque sine causa quis facio dignus deus sum qui abhorreo etiam ab homo constantia ita si plerusque somnio aut ignoro aut neglego aut nescio hic deus aut frustra somnium significatio uto sed hic neuter in deus cado nihil igitur ab deus somnium significo fateor sum


Quid? quae a dialecticis aut a physicis tractantur, num quid eorum divinari potest? unusne mundus sit an plures, quae sint initia rerum, ex quibus nascuntur omnia? physicorum est ista prudentia. quo modo autem 'mentientem,' quem yeudo/menon vocant, dissolvas, aut quem ad modum 'soriti' resistas (quem, si necesse sit, Latino verbo liceat 'acervalem' appellare; sed nihil opus est; ut enim ipsa philosophia et multa verba Graecorum, sic 'sorites' satis Latino sermone tritus est),—ergo haec quoque dialectici dicent, non divini.

quis qui ab dialectica aut ab physicus tracto num quis is divinaris possum unus mundus sum an multus qui sum initium res ex qui nascor omnis physicus sum iste prudentia quo modo autem mentior qui yeudo menon voco dissolvo aut qui ad modus sorites resisto qui si necesse sum latinum verbum licet acerval appello sed nihil opus sum ut enim ipse philosophia et multus verbum graecum sic sorites satis latinum sermo tero sum ergo hic quoque dialecticus dico non divinus


At Homericus Aiax apud Achillem querens de ferocitate Troianorum nescio quid hoc modo nuntiat: prospera Iuppiter his dextris fulguribus edit. Ita nobis sinistra videntur, Graiis et barbaris dextra meliora. quamquam haud ignoro, quae bona sint, 'sinistra' nos dicere, etiamsi dextra sint; sed certe nostri ' sinistrum ' nominaverunt externique ' dextrum,' quia plerumque id melius videbatur.

at homericus ajax apud achilles queror de ferocitas trojanum nescio quis hic modo nuntio prosper iuppiter hic dextera fulgur edo ita nos sinistra video graius et barbaris dextera bonus quamquam haud ignoro qui bonus sum sinistra nos dico etiamsi dextera sum sed certus noster sinister nomino externus dexter quia plerusque is bonus video


'C. Gracchus ad M. Pomponium scripsit duobus anguibus domi comprehensis haruspices a patre convocatos.' Qui magis anguibus quam lacertis, quam muribus? ' Quia sunt haec cotidiana, angues non item.' Quasi vero referat, quod fieri potest, quam id saepe fiat. ego tamen miror, si emissio feminae anguis mortem afferebat Ti. Graccho, emissio autem maris anguis erat mortifera Corneliae, cur alteram utram emiserit; nihil enim scribit respondisse haruspices, si neuter anguis emissus esset, quid esset futurum. 'At mors insecuta Gracchum est.' Causa quidem, credo, aliqua morbi gravioris, non emissione serpentis; neque enim tanta est infelicitas haruspicum, ut ne casu quidem umquam fiat, quod futurum illi esse dixerint!

que gracchus ad m pomponius scribo duo anguis domus comprehendo haruspex ab pater convoco qui magis anguis quam lacertus quam mus quia sum hic cottidianus anguis non item quasi verus refero qui fio possum quam is saepe fio ego tamen miro si emissio femina anguis mors affero tiberius gracchus emissio autem mare anguis sum mortifera cornelius cur alter uter emitto nihil enim scribo respondeo haruspex si neuter anguis emitto sum quis sum sum at mors insequor gracchus sum causa quidem credo aliqui morbus gravis non emissio serpens neque enim tantus sum infelicito haruspex ut ne casus quidem umquam fio qui sum ille sum dico


O delirationem incredibilem! non enim omnis error stultitia dicenda est. quibus etiam Diogenes Stoicus concedit aliquid, ut praedicere possint dumtaxat, quali quisque natura et ad quam quisque maxime rem aptus futurus sit; cetera, quae profiteantur, negat ullo modo posse sciri; etenim geminorum formas esse similis, vitam atque fortunam plerumque disparem. Procles et Eurysthenes, Lacedaemoniorum reges, gemini fratres fueunt.

o deliratio incredibilis non enim omnis error stultitia dico sum qui etiam diogenes stoicus concedo aliquis ut praedico possum dumtaxat qual quisque natura et ad quam quisque magnus res aptus sum sum ceterus qui profiteor nego ullus modo possum scio etenim geminus forma sum similis vita atque fortuna plerusque disparis procles et eurysthenes lacedaemonius rex geminus frater fueunt


At enim observatio diuturna (haec enim pars una restat) notandis rebus fecit artem. Ain tandem? somnia observari possunt? quonam modo? sunt enim innumerabiles varietates; nihil tam praepostere, tam incondite, tam monstruose cogitari potest, quod non possimus somniare. quo modo igitur, haec infinita et semper nova aut memoria complecti aut observando notare possumus? astrologi motus errantium stellarum notaverunt; inventus est enim ordo in eis stellis, qui non putabatur. cedo tandem qui sit ordo aut quae concursatio somniorum? quo modo autem distingui possunt vera somnia a falsis, cum eadem et aliis aliter evadant et eisdem non semper eodem modo? ut mihi mirum videatur, cum mendaci homini ne verum quidem dicenti credere soleamus, quo modo isti, si somnium verum evasit aliquod, non ex multis potius uni fidem derogent quam ex uno innumerabilia confirment.

at enim observatio diuturnus hic enim pars unus resto noto res facio ars aio tandem somnio observaris possum quonam modo sum enim innumerabilis varietas nihil tam praeposterus tam inconditus tam monstruosus cogito possum qui non possum somniaris quo modo igitur hic infinitus et semper novo aut memoria complector aut observo noto possum astrologus moueo erro stella noto invenio sum enim ordo in is stella qui non puto cedo tandem qui sum ordo aut qui concursatio somnium quo modo autem distinguo possum verus somnio ab falsum cum idem et alius aliter evado et idem non semper idem modo ut ego mirus video cum mendacium homo ne verus quidem dico credo soleo quo modo iste si somnium verus evado aliqui non ex multus potis unus fides derogo quam ex unus innumerabilis confirmo


Quare omittat urguere Carneades, quod faciebat etiam Panaetius requirens, Iuppiterne cornicem a laeva, corvum ab dextera, canere iussisset. observata sunt haec tempore immenso et eventis animadversa et notata. nihil est autem quod non longinquitas temporum excipiente memoria prodendisque monumentis efficere atque assequi possit.

quaris omitto urgeo carneades qui facio etiam panaetius requiro iuppiter cornix ab laeva corvus ab dextera cano iubeo observo sum hic tempus immensus et evenio animadverto et noto nihil sum autem qui non longinquitas tempus excipio memoria prodo monumentum efficio atque assequor possum


itaque, ut ex ipso audiebam, persaepe revertit ex itinere, cum iam progressus esset multorum dierum viam. cuius quidem hoc praeclarissimum est, quod, posteaquam a Caesare tetrarchia et regno pecuniaque multatus est, negat se tamen eorum auspiciorum, quae sibi ad Pompeium proficiscenti secunda evenerint, paenitere; senatus enim auctoritatem et populi Romani libertatem atque imperii dignitatem suis armis esse defensam, sibique eas aves, quibus auctoribus officium et fidem secutus esset, bene consuluisse; antiquiorem enim sibi fuisse possessionibus suis gloriam. ille mihi videtur igitur vere augurari.

itaque ut ex ipse audio persaepe revorto ex iter cum iam progredior sum multus dies via qui quidem hic praeclarus sum qui posteaquam ab caesaris tetrarchia et regnum pecunia multo sum nego sui tamen is auspicium qui sui ad pompejus proficisco secundus evenio paeniteo senatus enim auctoritas et populus romanus libertas atque imperium dignitas suus arma sum defendo sui is aveo qui auctor officium et fides sequor sum bene consulo antiquus enim sui sum possessio suus gloria ille ego video igitur verus auguraris


An hoc eiusdem modi est, quale Pherecydeum illud quod est a te dictum? qui cum aquam ex puteo vidisset haustam, terrae motum dixit futurum. parum, credo, impudenter, quod, cum factus est motus, dicere audent, quae vis id effecerit; etiamne futurum esse aquae iugis colore praesentiunt? multa istius modi dicuntur in scholis, sed credere omnia vide ne non sit necesse.

an hic idem modus sum qualis pherecydeus ille qui sum ab tu dico qui cum aqua ex puteo video haurio terra motus dico sum parum credo impudens qui cum facio sum moueo dico audeo qui volo is efficio etiam sum sum aqua iugum color praesentio multus iste modus dico in schola sed credo omnis video ne non sum necesse


Facta coniectura etiam in Dionysio est paulo ante quam regnare coepit; qui, cum per agrum Leontinum iter faciens, equum ipse demisisset in flumen, submersus equus voraginibus non exstitit; quem cum maxima contentione non potuisset extrahere, discessit, ut ait Philistus, aegre ferens. cum autem aliquantum progressus esset, subito exaudivit hinnitum respexitque et equum alacrem laetus aspexit, cuius in iuba examen apium consederat. quod ostentum habuit hanc vim, ut Dionysius paucis post diebus regnare coeperit.

facio conicio etiam in dionysius sum paulus ante quam regno coepio qui cum per ager leontinus iter facio equus ipse demitto in flumen summersus equus vorago non exsisto qui cum maximus contentio non possum extraho discedo ut aio philistus aeger fero cum autem aliquantus progredior sum subeo exaudio hinnio respicio et equus alacer laetus aspicio qui in juba examen apis consido qui ostendo habeo hic vis ut dionysius paucus post dies regno coepio


Qua re celebrata cum vicini omnes ad eum de rebus suis referrent, erat in magno nomine et gloria.

qui res celebro cum vicinus omnis ad is de res suus refero sum in magnus nomen et gloria


Cur fiat quidque, quaeris. recte omnino; sed non nunc id agitur; fiat necne fiat, id quaeritur. ut, si magnetem lapidem esse dicam qui ferrum ad se adliciat et attrahat, rationem cur id fiat, afferre nequeam, fieri omnino neges. quod idem facis in divinatione, quam et cernimus ipsi et audimus et legimus et a patribus accepimus. neque ante philosophiam patefactam, quae nuper inventa est, hac de re communis vita dubitavit, et, posteaquam philosophia processit, nemo aliter philosophus sensit, in quo modo esset auctoritas.

cur fio quisque quaero rectus omnino sed non nunc is ago fio necne fio is quaero ut si magnes lapis sum dico qui ferrum ad sui adliciat et attraho ratio cur is fio affero nequeo fio omnino nego qui idem facio in divinatio quam et cerno ipse et audio et lego et ab pater accipio neque ante philosophia patefacio qui nuper invenio sum hic de res communis vito dubito et posteaquam philosophia procedo nemo aliter philosophus sentio in quo modo sum auctoritas


Etenim me movet illud, quod in primis Carneades quaerere solebat, quarumnam rerum divinatio esset, earumne, quae sensibus perciperentur. At eas quidem cernimus, audimus, gustamus, olfacimus, tangimus. num quid ergo in his rebus est, quod provisione aut permotione mentis magis quam natura ipsa sentiamus? aut num nescio qui ille divinus, si oculis captus sit, ut Tiresias fuit, possit, quae alba sint, quae nigra, dicere aut, si surdus sit, varietates vocum aut modos noscere? ad nullam igitur earum rerum, quae sensu accipiuntur, divinatio adhibetur.

etenim ego moveo ille qui in primus carneades quaero soleo quisnam res divinatio sum is qui sensus percipio at is quidem cerno audio gusto olfacimus tango num quis ergo in hic res sum qui provisio aut permotio mens magis quam natura ipse sentio aut num nescio qui ille divinus si oculus capio sum ut tiresias sum possum qui albus sum qui niger dico aut si surdus sum varietas vox aut modus nosco ad nullus igitur is res qui sentio accipio divinatio adhibeo


eandem artem etiam Aegyptii longinquitate temporum innumerabilibus paene saeculis consecuti putantur. Cilicum autem et Pisidarum gens et his finitima Pamphylia, quibus nationibus praefuimus ipsi, volatibus avium cantibusque certissimis signis declarari res futuras putant.

idem ars etiam aegyptius longinquitas tempus innumerabilis paene saeculis consequor puto cilices autem et pisidaris gens et hic finitimus pamphylius qui natio praesum ipse volatus avis cantus certus signum declararis res sum puto


quam quidem esse re vera hac Stoicorum ratione concluditur:

quam quidem sum res verus hic stoicus ratio concludo


Sed affers in tauri opimi extis immolante Caesare cor non fuisse; id quia non potuerit accidere ut sine corde victima illa viveret, iudicandum esse tum interisse cor cum immolaretur.

sed affero in taurus opimus exta immolo caesaris cor non sum is quia non possum accido ut sine cor victima ille vivo judico sum tum intereo cor cum immolo


Quid? singulari vir ingenio Aristoteles et paene divino ipsene errat an alios vult errare, cum scribit Eudemum Cyprium, familiarem suum, iter in Macedoniam facientem Pheras venisse, quae erat urbs in Thessalia tum admodum nobilis, ab Alexandro autem tyranno crudeli dominatu tenebatur; in eo igitur oppido ita graviter aegrum Eudemum fuisse, ut omnes medici diffiderent; ei visum in quiete egregia facie iuvenem dicere fore ut perbrevi convalesceret, paucisque diebus interiturum Alexandrum tyrannum, ipsum autem Eudemum quinquennio post domum esse rediturum. atque ita quidem prima statim scribit Aristoteles consecuta, et convaluisse Eudemum, et ab uxoris fratribus interfectum tyrannum; quinto autem anno exeunte, cum esset spes ex illo somnio in Cyprum ilium ex Sicilia esse rediturum, proeliantem eum ad Syracusas occidisse; ex quo ita illud somnium esse interpretatum, ut, cum animus Eudemi e corpore excesserit, tum domum revertisse videatur.

quis singularis vir ingenium aristotelis et paene divino ipse erro an alius volo erro cum scribo eudemus cyprium familiaris suus iter in macedonia facio pherae venio qui sum urbs in thessalia tum admodum nobilis ab alexander autem tyrannus crudelis dominor teneo in is igitur oppidum ita gravis aeger eudemus sum ut omnis medicus diffido is video in quiesco egregius facies juvenis dico sum ut perbrevis convalesco paucus dies intereo alexander tyrannus ipse autem eudemus quinquennium post domus sum redeo atque ita quidem primus statim scribo aristotelis consequor et convalesco eudemus et ab uxor frater interficio tyrannus quintus autem annus exeo cum sum spes ex ille somnio in cyprus ille ex sicilia sum redeo proelio is ad syracusae occido ex quo ita ille somnium sum interpretas ut cum animus eudemus e corpus excedo tum domus revorto video


eius igitur somnii a coniectoribus quae sit interpretatio facta, videamus: réx, quae in vita usúrpant homines, cógitant, cuŕánt, vident, quaéque aiunt vigilántes agitantque, éa si cui in somno áccidunt, mínus mirum est; séd in re tanta haud temere visa se ófferunt. próin vide ne, quém tu esse hebetem députes aeque ác pecus, is sapientiá munitum péctus egregié gerat téque regno expéllat. nam id quod dé sole ostentúm est tibi, pópulo commutátionem rérum portendít fore pérpropinquam. haec béne verruncent pópulo. nam quod ad dexteram cépit cursum ab laéva signum praépotens, pulchérrime aúguratum est rém Romanam públicam sumám fore.

is igitur somnium ab coniector qui sum interpretatio facio video rex qui in vito usurpant homo cogitant cu ant video quaeque aio vigilantes agito ea si qui in somnus accidunt minus mirus sum sed in res tantus haud temere video sui offerunt proin video ne quem tu sum hebeto deputes aequus ac pecus is sapientia munio pectus egregie gero teque regnum expellat nam is qui de sol ostentum sum tu populo commutatio rerum portendit sum perpropinquam hic bene verrunco populo nam qui ad dexter cepit cursus ab laeva signum praepotens pulcherrime auguratum sum rem romanus publicam sumam sum


nam primum astrorum volucris te consule motus concursusque gravis stellarum ardore micantis tu quoque, cum tumulos Albano in monte nivalis lustrasti et laeto mactasti lacte Latinas, vidisti et claro tremulos ardore cometas, multaque misceri nocturna strage putasti, quod ferme dirum in tempus cecidere Latinae, eum claram speciem concreto lumine luna abdidit et subito stellanti nocte perempta est. quid vero Phoebi fax, tristis nuntia belli, quae magnum ad columen flammato ardore volabat, praecipitis caeli partis obitusque petessens? aut cum terribili perculsus fulmine civis luce serenanti vitalia lumina liquit? aut cum se gravido tremefecit corpore tellus? iam vero variae nocturno tempore visae terribiles formae bellum motusque monebant, multaque per terras vates oracla furenti pectore fundebant tristis minitantia casus, atque ea, quae lapsu tandem cecidere vetusto, haec fore perpetuis signis clarisque frequentans ipse deum genitor caelo terrisque canebat. nunc ea, Torquato quae quondam et consule Cotta lydius ediderat Tyrrhenae gentis haruspex, omnia fixa tuus glomerans determinat annus. nam pater altitonans stellanti nixus Olympo ipse suos quondam tumulos ac templa petivit et Capitolinis iniecit sedibus ignis. tum species ex aere vetus venerataque Nattae concidit, elapsaeque vetusto numine leges, et divom simulacra peremit fulminis ardor. hic silvestris erat Romani nominis altrix, martia, quae parvos Mavortis semine natos uberibus gravidis vitali rore rigabat; quae tum cum pueris flammato fulminis ictu concidit atque avolsa pedum vestigia liquit.

nam primus astrum volucris tu consul moueo concurro gravis stella ardor mico tu quoque cum tumulus albanus in mons nival lustro et laeto macto lac latinae video et clarus tremulus ardor cometes multo misceo nocturnus strages puto qui ferme dirus in tempus cado latinus is clarus species concretum lumen luna abdo et subeo stello nox peremo sum quis verus phoebus fax tristis nuntia bellum qui magnus ad columen flammo ardor volo praecipio caelum pars obeo petesso aut cum terribilis percello fulmen civis lux sereno vitalia lumen linquo aut cum sui gravidus tremefacio corpus tellus iam verus varia nocturnus tempus video terribilis forma bellum moveo moneo multo per terra vates oraculum furo pectus fundo tristis minito casus atque is qui lapsus tandem cado vetustus hic sum perpetuus signum clarus frequento ipse deus genitor caelum terra caneo nunc is torquatus qui quondam et consul cotta lydius edo tyrrhenus gens haruspex omnis figo tuus glomero determino annus nam pater altitonans stello nitor olympus ipse suus quondam tumulus atque templum peto et capitolinus injacio sedes ignis tum species ex aer vetus veneror nattae concido elabor vetustus numen lex et divus simulacrum peremo fulmen ardor hic silvestris sum romanus nomen altrix martia qui parvus mavortis semen nascor uber gravidus vital ros rigo qui tum cum puer flammo fulmen ictus concido atque avulsus pes vestigium linquo


Sed distinguendum videtur quonam modo. nam non placet Stoicis singulis iecorum fissis aut avium cantibus interesse deum; neque enim decorum est nec dis dignum nec fieri ullo pacto potest; sed ita a principio inchoatum esse mundum, ut certis rebus certa signa praecurrerent, alia in extis, alia in avibus, alia in fulgoribus, alia in ostentis, alia in stellis, alia in somniantium visis, alia in furentium vocibus. ea quibus bene percepta sunt, ei non saepe falluntur; male coniecta maleque interpretata falsa sunt non rerum vitio, sed interpretum inscientia.

sed distinguo video quonam modo nam non placeo stoicus singuli jecur findo aut avis cantus intersum deus neque enim decorus sum neque deus dignus neque fio ullus pacisco possum sed ita ab principium incoho sum mundus ut certus res certus signum praecurro alius in exta alius in avis alius in fulgor alius in ostendo alius in stella alius in somnio video alius in furo vox is qui bene percipio sum is non saepe fallo malus conicio malus interpretor fallo sum non res vitio sed interpres insciens


quae est autem gens aut quae civitas quae non aut extispicum aut monstra aut fulgora interpretantium, aut augurum, aut astrologorum, aut sortium (ea enim fere artis sunt), aut somniorum aut vaticinationum (haec enim duo naturalia putantur), praedictione moveatur? quarum quidem rerum eventa magis arbitror quam causas quaeri oportere. Est enim vis et natura quaedam, quae tum observatis longo tempore significationibus, tum aliquo instinctu inflatuque divino futura praenuntiat.

qui sum autem gens aut qui civitas qui non aut extispex aut monstrum aut fulgora interpretor aut augur aut astrologus aut sors is enim fere ars sum aut somnium aut vaticinatio hic enim duo naturale puto praedictio moveo qui quidem res evenio magis arbitror quam causa quaero oportet sum enim volo et natura quidam qui tum observo longus tempus significatio tum aliquis instinguo inflo divino sum praenuntio


Aut si negas esse fortunam et omnia, quae fiunt quaeque futura sunt, ex omni aeternitate definita dicis esse fataliter, muta definitionem divinationis, quam dicebas 'praesensionem esse rerum fortuitarum.' Si enim nihil fieri potest, nihil accidere, nihil evenire, nisi quod ab omni aeternitate certum fuerit esse futurum rato tempore, quae potest esse fortuna? qua sublata qui locus est divinationi? quae a te fortuitarum rerum est dicta praesensio? quamquam dicebas omnia, quae fierent futurave essent, fato contineri. anile sane et plenum superstitionis fati nomen ipsum; sed tamen apud Stoicos de isto fato multa dicuntur; de quo alias; nunc quod necesse est.

aut si nego sum fortuna et omnis qui fio quisque sum sum ex omnis aeternitas definio dico sum fatalis muto definitio divinatio quam dico praesensio sum res fortuitaris si enim nihil fio possum nihil accido nihil evenio nisi qui ab omnis aeternitas certus sum sum sum reor tempus qui possum sum fortuna qui tollo qui locus sum divinatio qui ab tu fortuitaris res sum dictum praesensio quamquam dico omnis qui fio sum sum fatum contineo anilis sanus et plenus superstitio fatum nomen ipse sed tamen apud stoicus de iste fatum multus dico de quo alius nunc qui necesse sum


Eademque tempestate multis signis Lacedaemoniis Leuctricae pugnae calamitas denuntiabatur. namque et Lysandri, qui Lacedaemoniorum clarissimus fuerat, statuae, quae Delphis stabat, in capite corona subito exstitit ex asperis herbis et agrestibus; stellaeque aureae, quae Delphis erant a Lacedaemoniis positae post navalem illam victoriam Lysandri, qua Athenienses conciderunt, qua in pugna quia Castor et Pollux cum Lacedaemoniorum classe visi esse dicebantur. eorum insignia deorum, stellae aureae, quas dixi, Delphis positae paulo ante Leuctricam pugnam deciderunt, neque repertae sunt.

idem tempestas multus signum lacedaemonius leuctricus pugna calamitas denuntio namque et lysander qui lacedaemonius clarus sum statua qui delphi sto in caput corona subeo exsisto ex asper herba et agrestis stella aureus qui delphi sum ab lacedaemonius pono post naval ille victoria lysander qui atheniensis concido qui in pugno quia castor et pollux cum lacedaemonius classis video sum dico is insigne deus stella aureus qui dico delphi pono paulus ante leuctricus pugna decido neque reperio sum


nunc quidem propter intermissionem forensis operae et lucubrationes detraxi et meridiationes addidi, quibus uti antea non solebam, nec tam multum dormiens ullo somnio sum admonitus, tantis praesertim de rebus, nec mihi magis umquam videor, quam cum aut in foro magistratus aut in curia senatum video, somniare.

nunc quidem propter intermissio forensis opera et lucubratio detraho et meridiatio addo qui uti antea non soleo neque tam multus dormio ullus somnio sum admonitus tantus praesertim de res neque ego magis umquam video quam cum aut in forum magistratus aut in curia senatus video somniaris


quid ergo? istae 'imagines' ita nobis dicto audientes sunt ut, simul atque velimus, accurrant? etiamne earum rerum quae nullae sunt? quae est enim forma tam invisitata, tam nulla, quam non sibi ipse fingere animus possit? ut, quae numquam vidimus, ea tamen informata habeamus, oppidorum situs, hominum figuras.

quis ergo iste imago ita nos dico audio sum ut simul atque volo accurro etiam is res qui nullus sum qui sum enim forma tam invisitatus tam nullus quam non sui ipse fingo animus possum ut qui numquam video is tamen informo habeo oppidum sino homo figura


Hoc fortasse rei publicae causa constitutum est; comitiorum enim non habendorum causas esse voluerunt. itaque comitiorum solum vitium est fulmen, quod idem omnibus rebus optimum auspicium habemus, si sinistrum fuit. sed de auspiciis alio loco, nunc de fulguribus.

hic fortasse res publicus causa constituo sum comitium enim non habeo causa sum volo itaque comitium solus vitium sum fulmen qui idem omnis res bonus auspicium habeo si sinister sum sed de auspicium alius locus nunc de fulgur


Sed ut ratione utamur omissis testibus, sic isti disputant qui haec Chaldaeorum natalicia praedicta defendunt. vim quandam esse, aiunt, signifero in orbe, qui Graece zwdiako/s dicitur, talem ut eius orbis una quaeque pars alia alio modo moveat immutetque caelum, perinde ut quaeque stellae in his finitimisque partibus sint quoque tempore, eamque vim varie moveri ab eis sideribus, quae vocantur errantia; cum autem in eam ipsam partem orbis venerint, in qua sit ortus eius, qui nascatur, aut in eam, quae coniunctum aliquid habeat aut consentiens, ea 'triangula' illi et 'quadrata' nominant. etenim cum tempestatumque caeli conversiones commutationesque tantae fiant accessu stellarum et recessu, cumque ea vi solis efficiantur, quae videmus, non veri simile solum, sed etiam verum esse censent perinde, utcumque temperatus sit aer, ita pueros orientis animari atque formari, ex eoque ingenia, mores, animum, corpus, actionem vitae, casus cuiusque eventusque fingi.'

sed ut ratio uto omitto testis sic iste disputo qui hic chaldaeus natalicia praedico defendo vis quidam sum aio signifer in orbis qui graecum zwdiako senatus dico talis ut is orbis unus quisque pars alius alius modo moveo immutetque caelum perinde ut quisque stella in hic finitimus pars sum quoque tempus eo vis varius moveo ab is sidus qui voco erro cum autem in is ipse pars orbis venio in qui sum ortus is qui nasco aut in is qui conjungo aliquis habeo aut consentio is triangulus ille et quadro nomino etenim cum tempestas caelum conversio commutatio tantus fio accedo stella et recessus cum is vis sol efficio qui video non verus similis solus sed etiam verus sum censeo perinde utcumque tempero sum aer ita puer orior animaris atque formaris ex eo ingenium mos animus corpus actio vita casus quisque evenio fingo


ac mihi quidem explicandae philosophiae causam adtulit casus gravis civitatis, cum in armis civilibus nec tueri meo more rem publicam nec nihil agere poteram nec, quid potius, quod quidem me dignum esset, agerem, reperiebam. dabunt igitur mihi veniam mei cives vel gratiam potius habebunt, quod, cum esset in unius potestate res publica, neque ego me abdidi neque deserui neque afflixi neque ita gessi, quasi homini aut temporibus iratus, neque porro ita aut adulatus aut admiratus fortunam sum alterius, ut me meae paeniteret.

atque ego quidem explico philosophia causa affero casus gravis civitas cum in arma civilis neque tueor meus mos res publicus neque nihil ago possum neque quis potis qui quidem ego dignus sum ago reperio do igitur ego venio meus civis vel gratia potis habeo qui cum sum in unus potestas res publicus neque ego ego abdo neque desero neque afflixi neque ita gero quasi homo aut tempus irascor neque porro ita aut adulo aut admiror fortuna sum alter ut ego meus paeniteo


L. Flaccum, flaminem Martialem, ego audivi, cum diceret Caeciliam Metelli, cum vellet sororis suae filiam in matrimonium collocare, exisse in quoddam sacellum ominis capiendi causa, quod fieri more veterum solebat. cum virgo staret et Caecilia in sella sederet neque diu ulla vox exstitisset, puellam defatigatam petisse a matertera, ut sibi concederet, paulisper ut in eius sella requiesceret; illam autem dixisse: ' Vero, mea puella, tibi concedo meas sedes.' Quod omen res consecuta est; ipsa enim brevi mortua est, virgo autem nupsit, cui Caecilia nupta fuerat. haec posse contemni vel etiam rideri praeclare intellego, sed id ipsum est deos non putare, quae ab eis significantur, contemnere.

l flaccus flamen martial ego audio cum dico caecilius metellus cum volo soror suus filia in matrimonium collocaris exeo in quidam sacellum omen capio causa qui fio mos vetus soleo cum virgo sto et caecilius in sella sedeo neque diu ullus vox exsisto puella defatigo peto ab matertera ut sui concedo paulisper ut in is sella requiesco ille autem dico verus meus puella tu concedo meus sedes qui omen res consequor sum ipse enim brevis morior sum virgo autem nubo qui caecilius nubo sum hic possum contemno vel etiam rideo praeclaris intellego sed is ipse sum deus non puto qui ab is significo contemno


Nam ex acuminibus quidem, quod totum auspicium militare est, iam M. Marcellus ille quinquiens consul totum omisit, idem imperator, idem augur optimus. et quidem ille dicebat, 'si quando rem agere vellet, ne impediretur auspiciis, lectica operta facere iter se solere.' Huic simile est, quod nos augures praecipimus, ne iuge auspicium obveniat ut iumenta iubeant diiungere.

nam ex acumen quidem qui totus auspicium militaris sum iam m marcellus ille quinquiens consul totus omitto idem imperator idem augur bonus et quidem ille dico si quando res ago volo ne impedio auspicium lectica operio facio iter sui soleo hic similis sum qui nos auguro praecipio ne jugo auspicium obvenio ut iumentum jubeo diiungere


Iam vero coniectura omnis, in qua nititur divinatio, ingeniis hominum in multas aut diversas aut etiam contrarias partis saepe deducitur. ut enim in causis iudicialibus alia coniectura est accusatoris, alia defensoris et tamen utriusque credibilis, sic in omnibus eis rebus, quae coniectura investigari videntur, anceps reperitur oratio. quas autem res tum natura, tum casus affert (non numquam etiam errorem creat similitudo), magna stultitia est earum rerum deos facere effectores, causas rerum non quaerere.

iam verus conicio omnis in qui nitor divinatio ingenium homo in multus aut diverto aut etiam contrarius pars saepe deduco ut enim in causa iudicial alius conicio sum accusator alius defensor et tamen uterque credibilis sic in omnis is res qui conicio investigaris video anceps reperio oratio qui autem res tum natura tum casus affero non numquam etiam error creo similitudo magnus stultitia sum is res deus facio effector causa res non quaero


Quid vero habet auctoritatis furor iste, quem 'divinum' vocatis ut, quae sapiens non videat, ea videat insanus, et is qui humanos sensus amiserit divinos adsecutus sit? Sibyllae versus observamus, quos illa furens fudisse dicitur. quorum interpres nuper falsa quadam hominum fama dicturus in senatu putabatur eum, quem re vera regem habebamus, appellandum quoque esse regem, si salvi esse vellemus. hoc si est in libris, in quem hominem et in quod tempus est? callide enim, qui illa composuit, perfecit, ut, quodcumque accidisset, praedictum videretur hominum et temporum definitione sublata.

quis verus habeo auctoritas furor iste qui divinus voco ut qui sapio non video is video insanus et is qui humani sensus amitto divinus assequor sum sibylla verro observo qui ille furo fundo dico qui interpres nuper fallo quidam homo fama dico in senatus puto is qui res verus rex habeo appello quoque sum rex si salvus sum volo hic si sum in liber in qui homo et in qui tempus sum callidus enim qui ille compono perficio ut quicumque accido praedico video homo et tempus definitio tollo


Sed animadverti, Quinte, te caute et ab eis coniecturis quae haberent artem atque prudentiam, et ab eis rebus quae sensibus aut artificiis perciperentur, abducere divinationem eamque ita definire: 'divinationem esse earum rerum praedictionem et praesensionem, quae essent fortuitae.' Primum eodem revolveris. nam et medici et gubernatoris et imperatoris praesensio est rerum fortuitarum. num igitur aut haruspex aut augur aut vates quis aut somnians melius coniecerit aut e morbo evasurum aegrotum aut e periculo navem aut ex insidiis exercitum, quam medicus, quam gubernator, quam imperator?

sed animadverto quintus tu caveo et ab is conicio qui habeo ars atque prudentia et ab is res qui sensus aut artificium percipio abduco divinatio eo ita definio divinatio sum is res praedictio et praesensio qui sum fortuitus primus idem revolvo nam et medicus et gubernator et imperator praesensio sum res fortuitaris num igitur aut haruspex aut augur aut vates quis aut somnio bonus conicio aut e morbus evado aegrotus aut e periculum navo aut ex insidiae exercitus quam medicus quam gubernator quam imperator


quem enim tu Marium visum a me putas? 'Speciem,' credo, eius et 'imaginem,' ut Democrito videtur. unde profectam 'imaginem'? 'A corporibus' enim solidis et a certis figuris vult fluere 'imagines.' Quod igitur Marii corpus erat? 'Ex eo,' inquit, 'quod fuerat.' Ista igitur me 'imago' Mari in campum Atinatem persequebatur? 'Plena sunt imaginum omnia'; nulla enim species cogitari potest nisi pulsu 'imaginum.'

qui enim tu marius video ab ego puto species credo is et imago ut democritus video unde proficio imago ab corpus enim solidus et ab certus figura volo fluo imago qui igitur marius corpus sum ex is inquam qui sum iste igitur ego imago maris in campus atinas persequor plenus sum imago omnis nullus enim species cogito possum nisi pello imago


et eo quidem loco et Prognostica nostra pronuntiabas et genera herbarum, scammoniam aristolochiamque radicem, quarum causam ignorares, vim et effectum videres.

et is quidem locus et prognostica noster pronuntio et genus herba scammonia aristolochia radix qui causa ignoraris vis et efficio video


Quid, quod in annalibus habemus Veienti bello, cum lacus Albanus praeter modum crevisset, Veientem quendam ad nos hominem nobilem perfugisse, eumque dixisse ex fatis, quae Veientes scripta haberent, Veios capi non posse, dum lacus is redundaret; et, si lacus emissus lapsu et cursu suo ad mare profluxisset, perniciosum populo Romano; sin autem ita esset eductus, ut ad mare pervenire non posset, tum salutare nostris fore? ex quo illa admirabilis a maioribus Albanae aquae facta deductio est. cum autem Veientes bello fessi legatos ad senatum misissent, tum ex eis quidam dixisse dicitur non omnia ilium transfugam ausum esse senatui dicere; in isdem enim fatis scriptum Veientes habere fore ut brevi a Gallis Roma caperetur, quod quidem sexennio post Veios captos factum esse videmus.

quis qui in annal habeo veiens bellum cum lacus albanus praeter modus cerno veiens quidam ad nos homo nobilis perfugio is dico ex fatum qui veiens scribo habeo veii capio non possum dum lacus is redundo et si lacus emitto lapsus et cursus suus ad mare profluo perniciosus populus romanus sin autem ita sum educo ut ad mare pervenio non possum tum salutaris noster sum ex quo ille admirabilis ab magnus albana aqua facio deductio sum cum autem veiens bellum fatisco legatus ad senatus mitto tum ex is quidam dico dico non omnis ille transfuga audeo sum senatus dico in idem enim fatum scribo veiens habeo sum ut brevis ab gallus roma capio qui quidem sexennium post veii capio facio sum video


Democritus quidem optimis verbis causam explicat cur ante lucem galli canant; depulso enim de pectore et in omne corpus diviso et mitificato cibo cantus edere quiete satiatos; qui quidem ' silentio noctis,' ut ait Ennius, favent faucíbus russis cantu plausuque prem'int alas. cum igitur hoc animal tam sit canorum sua sponte, quid in mentem venit Callistheni dicere deos gallis signum dedisse cantandi, cum id vel natura vel casus efficere potuisset?

democritus quidem bonus verbum causa explico cur ante lux gallus cano depello enim de pectus et in omnis corpus divido et mitifico cibus cantus edo quiesco satio qui quidem silentium nox ut aio ennius faveo faucibus russus cantus plaudo prem int ala cum igitur hic animal tam sum canorus suus sponte quis in mens venio callisthenes dico deus galli signum do canto cum is vel natura vel casus efficio possum


'Tu igitur animum induces (sic enim mecum agebas) 'causam istam et contra facta tua et contra scripta defendere? ' Frater es; eo vereor. verum quid tibi hic tandem nocet? resne, quae talis est, an ego, qui verum explicari volo? itaque nihil contra dico, a te rationem totius haruspicinae peto. sed te mirificam in latebram coniecisti; quod enim intellegeres fore ut premerere, cum ex te causas unius cuiusque divinationis exquirerem, multa verba fecisti te, cum res videres, rationem causamque nor quaerere; quid fieret, non cur fieret, ad rem pertinere. quasi ego aut fieri concederem aut esset philosophi causam cur quidque fieret, non quaerere!

tu igitur animus induco sic enim ego ago causa iste et contra facio tuus et contra scribo defendo frater sum is vereor verus quis tu hic tandem noceo reor qui talis sum an ego qui verus explicaris volo itaque nihil contra dico ab tu ratio totus haruspicina peto sed tu mirificus in latebra conicio qui enim intellego sum ut premo cum ex tu causa unus quisque divinatio exquiro multus verbum facio tu cum res video ratio causa nor quaero quis fio non cur fio ad res pertineo quasi ego aut fio concedo aut sum philosophus causa cur quisque fio non quaero


quota enim quaque res evenit praedicta ab istis? aut, si evenit quip- piam, quid afferri potest, cur non casu id evenerit? rex Prusias, cum Hannibali apud eum exsulanti depugnari placeret, negabat se audere, quod exta prohiberent. ' Ain tu,' inquit, ' carunculae vitulinae mavis quam imperatori veteri credere?' Quid? ipse Caesar cum a summo haruspice moneretur, ne in Africam ante brumam transmitteret, nonne transmisit? quod ni fecisset, uno in loco omnes adversariorum copiae convenissent. quid ego haruspicum responsa commemorem (possum equidem innumerabilia) quae aut nullos habuerint exitus aut contrarios?

quotus enim quisque res evenio praedico ab iste aut si evenio quip pius quis affero possum cur non casus is evenio rex prusia cum hannibal apud is exsulo depugnaris placeo nego sui audeo qui exta prohibeo aio tu inquam caruncula vitulina malo quam imperator vetus credo quis ipse caesar cum ab superus haruspex moneo ne in africa ante bruma transmitto nonne transmitto qui ni facio unus in locus omnis adversarius copia convenio quis ego haruspex respondeo commemoro possum equidem innumerabilis qui aut nullus habeo exitus aut contrarius


quae quidem a te scis et consule et imperatore summa cum religione esse servata. praerogativam etiam maiores omen iustorum comitiorum esse voluerunt.

qui quidem ab tu scio et consul et imperator summus cum religio sum servo praerogativa etiam magnus omen iustor comitium sum volo


Sed ut, unde hue digressa est, eodem redeat oratio. si nihil queam disputare quam ob rem quidque fiat, et tantum modo fieri ea quae commemoravi, doceam, parumne Epicuro Carneadive respondeam? quid, si etiam ratio exstat artificiosae praesensionis facilis, divinae autem paulo obscurior? quae enim extis, quae fulgoribus, quae portentis, quae astris praesentiuntur, haec notata sunt observatione diuturna. affert autem vetustas omnibus in rebus longinqua observatione incredibilem scientiam; quae potest esse etiam sine motu atque impulsu deorum, cum, quid ex quoque eveniat, et quid quam- que rem significet, crebra animadversione perspectum est.

sed ut unde hue digredior sum idem redeo oratio si nihil queo disputaris quam ob res quisque fio et tantus modo fio is qui commemoro doceo parus epicurus carneades respondeo quis si etiam ratio exsto artificiosus praesensio facilis divina autem paulus obscurus qui enim exta qui fulgor qui portendo qui astrum praesentio hic noto sum observatio diuturnus affero autem vetustus omnis in res longinquus observatio incredibilis scientia qui possum sum etiam sine motus atque impulsus deus cum quis ex quoque evenio et quis quam que res significo creber animadversio perspicio sum


Atque ille Romuli auguratus pastoralis, non urbanus fuit, nec fictus ad opiniones inperitorum, sed a certis acceptus et posteris traditus. itaque Romulus augur, ut apud Ennium est, cum fratre item augure curantes magna cum cura tum concupientes regni dant operam simul auspicio augurioque. hinc Remus auspicio se devovet atque secundam solus avem servat. at Romulus pulcher in alto quaerit Aventino, servat genus altivolantum. certabant, urbem Romam Remoramne vocarent. omnibus cura viris, uter esset induperator. exspectant; veluti, consul quom mittere signum volt, omnes avidi spectant ad carceris oras,

atque ille romulis auguro pastoral non urbanus sum neque fingo ad opinio inperitor sed ab certus accipio et posterus trado itaque romulus augur ut apud ennius sum cum frater item augur curo magnus cum cura tum concupientes regnum do opera simul auspicium augurium hinc remus auspicium sui devoveo atque secundus solus avis servo at romulus pulcher in altus quaero aventinus servo genus altivolantum certo urbs roma remora voco omnis cura vis uter sum induperator exspecto velut consul cum mitto signum volo omnis avidus specto ad carcer ora


Quid? Lacedaemoniis paulo ante Leuctricam calamitatem quae significatio facta est, cum in Herculis fano arma sonuerunt Herculisque simulacrum multo sudore manavit! At eodem tempore Thebis, ut ait Callisthenes, in templo Herculis valvae clausae repagulis subito se ipsae aperuerunt, armaque quae fixa in parietibus fuerant ea sunt humi inventa. cumque eodem tempore apud Lebadiam Trophonio res divina fieret, gallos gallinaceos in eo loco sic assidue canere coepisse, ut nihil intermitterent; tum augures dixisse Boeotios Thebanorum esse victoriam, propterea quod avis illa victa silere soleret, canere, si vicisset.

quis lacedaemonius paulus ante leuctricus calamitas qui significatio facio sum cum in hercules fanum arma sono hercules simulacrum multus sudor mano at idem tempus thebae ut aio callisthenes in templum hercules valva claudo repagulis subeo sui ipse aperio armo qui figo in paries sum is sum humus invenio cum idem tempus apud lebadia trophonius res divino fio gallus gallinaceus in is locus sic assiduus cano coepio ut nihil intermitto tum auguro dico boeotii thebanus sum victoria propterea qui avus ille vinco sileo soleo cano si vinco


ego vero, inquam, philosophiae, Quinte, semper vaco; hoc autem tempore, cum sit nihil aliud quod libenter agere possim, multo magis aveo audire de divinatione quid sentias.

ego verus inquam philosophia quintus semper vaco hic autem tempus cum sum nihil alius qui libet ago possum multus magis aveo audio de divinatio quis sentio


Sed quoniam de extis et de fulgoribus satis est disputatum, ostenta restant, ut tota haruspicina sit pertractata. mulae partus prolatus est a te. res mirabilis, propterea quia non saepe fit; sed si fieri non potuisset, facta non esset. atque hoc contra omnia ostenta valeat numquam, quod fieri non potuerit, esse factum; sin potuerit non esse mirandum. causarum enim ignoratio in re nova mirationem facit; eadem ignoratio si in rebus usitatis est, non miramur. nam qui mulam peperisse miratur, is, quo modo equa pariat, aut omnino quae natura partum animantis faciat, ignorat. sed quod crebro videt, non miratur, etiamsi cur fiat nescit; quod ante non vidit, id si evenit, ostentum esse censet. utrum igitur, cum concepit mula, an cum peperit, ostentum est?

sed quoniam de exta et de fulgor satis sum disputas ostendo resto ut totus haruspicinus sum pertracto mula pario profero sum ab tu res mirabilis propterea quia non saepe fio sed si fio non possum facio non sum atque hic contra omnis ostendo valeo numquam qui fio non possum sum facio sin possum non sum miror causaris enim ignoratio in res novo miratio facio idem ignoratio si in res usitas sum non miror nam qui mula pario miro is quo modo equa pario aut omnino qui natura pario animo facio ignoro sed qui creber video non miro etiamsi cur fio nescio qui ante non video is si evenio ostendo sum censeo utrum igitur cum concipio mula an cum pario ostendo sum


Haec accepimus ab ipsis, haec scripta conservant, hunc fontem habent disciplinae.

hic accipio ab ipse hic scribo conservo hic fons habeo disciplina


illa vero cur eveniant, quis probabiliter dixerit?

ille verus cur evenio quis probabilis dico


sed veniamus nunc, si placet, ad somnia philosophorum.

sed venio nunc si placeo ad somnio philosophus


Certe igitur ignoratio futurorum malorum utilior est quam scientia.

certus igitur ignoratio sum malus utilis sum quam scientia


Quid? illudne dubium est, quin multi, cum ita nati essent, ut quaedam contra naturam depravata haberent, restituerentur et corrigerentur ab natura, cum se ipsa revocasset, aut arte atque medicina? ut, quorum linguae sic inhaererent, ut loqui non possent, eae scalpello resectae liberarentur. multi etiam naturae vitium meditatione atque exercitatione sustulerunt, ut Demosthenem scribit Phalereus, cum rho dicere nequiret, exercitatione fecisse, ut planissime diceret. quodsi haec astro ingenerata et tradita essent, nulla res ea mutare posset. quid? dissimilitudo locorum nonne dissimilis hominum procreationes habet? quas quidem percurrere oratione facile est, quid inter Indos et Persas et Aethiopas et Syros differat corporibus, animis, ut incredibilis varietas dissimilitudoque sit.

quis ille dubius sum quin multus cum ita nascor sum ut quidam contra natura depravo habeo restituo et corrigo ab natura cum sui ipse revoco aut ars atque medicina ut qui lingua sic inhaereo ut loquor non possum is scalpellus reseco libero multus etiam natura vitium meditatio atque exercitatio tollo ut demosthenes scribo phalereus cum rho dico nequiret exercitatio facio ut planus dico quodsi hic astrum ingenero et trado sum nullus res is muto possum quis dissimilitudo locus nonne dissimilis homo procreatio habeo qui quidem percurro oratio facilis sum quis inter indi et persa et aethiopas et syrus differo corpus animus ut incredibilis varietas dissimilitudo sum


nec unum genus est divinationis publice privatimque celebratum. nam, ut omittam ceteros populos, noster quam multa genera complexus est! principio huius urbis parens Romulus non solum auspicato urbem condidisse, sed ipse etiam optimus augur fuisse traditur. deinde auguribus et reliqui reges usi, et exactis regibus, nihil publice sine auspiciis nec domi nec militiae gerebatur. cumque magna vis videretur esse et inpetriendis consulendisque rebus et monstris interpretandis ac procurandis in haruspicum disciplina, omnem hanc ex Etruria scientiam adhibebant, ne genus esset ullum divinationis, quod neglectum ab eis videretur.

neque unus genus sum divinatio publicus privatim celebro nam ut omitto ceterus populus noster quam multus genus complexus sum principium hic urbs parens romulus non solus auspico urbs condo sed ipse etiam bonus augur sum trado deinde augur et reliquus rex utor et exigo rex nihil publicus sine auspicium neque domus neque militia gero cum magnus volo video sum et inpetriendis consulo res et monstrum interpretor atque procuro in haruspex disciplina omnis hic ex etruria scientia adhibeo ne genus sum ullus divinatio qui neglego ab is video


omnium somniorum, Quinte, una ratio est; quae, per deos immortalis! videamus ne nostra superstitione et depravatione superetur.

omnis somnium quintus unus ratio sum qui per deus immortal video ne noster superstitio et depravatio supero


cotem autem illam et novaculam defossam in comitio supraque impositum puteal accepimus.

cotem autem ille et novacula defodio in comitium supra impono puteal accipio


illud autem naturale aut concitatione mentis edi et quasi fundi videbatur aut animo per somnum sensibus et curis vacuo provideri. duxisti autem divinationem omnem a tribus rebus, a deo, a fato, a natura. sed tamen cum explicare nihil posses, pugnasti commenticiorum exemplorum mirifica copia. De quo primum hoc libet dicere: Hoc ego philosophi non esse arbitror testibus uti, qui aut casu veri aut malitia falsi fictique esse possunt; argumentis et rationibus oportet, quare quidque ita sit, docere, non eventis, eis praesertim quibus mihi liceat non credere.

ille autem natural aut concitatio mens edo et quasi fundo video aut animus per somnus sensus et cura vacuus provideo duco autem divinatio omnis ab tres res ab deus ab fatum ab natura sed tamen cum explicaris nihil possum pugno commenticius exemplum mirificus copia de quo primus hic libet dico hic ego philosophus non sum arbitror testis uti qui aut casus verus aut malitia fallo fingo sum possum argumentum et ratio oportet quare quisque ita sum doceo non evenio is praesertim qui ego licet non credo


mentiri Xenophontem an delirare dicemus?


nam cum de divinatione Quintus frater ea disseruisset, quae superiore libro scripta sunt, satisque ambulatum videretur, tum in bibliotheca, quae in Lycio est, assedimus. atque ego:

nam cum de divinatio quintus frater is disservio qui superus liber scribo sum sero ambulo video tum in bibliotheca qui in lycium sum adsedeo atque ego


Neque solum deorum voces Pythagorei observitaverunt, sed etiam hominum, quae vocant omina. quae maiores nostri quia valere censebant, idcirco omnibus rebus agendis, 'Quod bonum, faustum, felix fortunatumque esset' praefabantur; rebusque divinis, quae publice fierent, ut ' faverent linguis,' imperabatur; inque feriis imperandis, ut ' litibus et iurgiis se abstinerent.' Itemque in lustranda colonia ab eo qui eam deduceret, et cum imperator exercitum, censor populum, lustraret, bonis nominibus, qui hostias ducerent, eligebantur. quod idem in dilectu consules observant, ut primus miles fiat bono nomine.

neque solus deus voco pythagoreus observitaverunt sed etiam homo qui voco omen qui magnus noster quia valeo censeo idcirco omnis res ago qui bonus faustus felix fortuno sum praefor res divinus qui publicus fio ut faveo lingua impero in feriae impero ut lis et jurgium sui abstineo ito in lustro colonia ab is qui is deduco et cum imperator exercitus censor populus lustro bonus nomen qui hostio duco eligo qui idem in delectus consul observo ut primus miles fio bonus nomen


iam vero quid opus est circumitione et amfractu, ut sit utendum interpretibus somniorum potius quam directo. deus, siquidem nobis consulebat, 'Hoc facito,' 'hoc ne feceris,' diceret idque visum vigilanti potius quam dormienti daret.

iam verus quis opus sum circumitio et amfractu ut sum utor interpres somnium potis quam dirigo deus siquidem nos consulo hic facio hic ne facio dico is video vigilo potis quam dormio do


Quid? bello Punico secundo nonne C. Flaminius consul iterum neglexit signa rerum futurarum magna cum clade rei publicae? qui exercitu lustrato cum Arretium versus castra movisset et contra Hannibalem legiones duceret, et ipse et equus eius ante signum Iovis Statoris sine causa repente concidit, nec eam rem habuit religioni obiecto signo, ut peritis videbatur, ne committeret proelium. Idem cum tripudio auspicaretur, pullarius diem proeli committendi differebat. tum Flaminius ex eo quaesivit, si ne postea quidem pulli pascerentur, quid faciendum censeret. cum ille quiescendum respondisset, Flaminius: ' Praeclara vero auspicia, si esurientibus pullis res geri poterit, saturis nihil geretur! ' Itaque signa convelli et se sequi iussit. quo tempore cum signifer primi hastati signum non posset movere loco, nec quicquam proficeretur, plures cum accederent, Flaminius, re nuntiata, suo more, neglexit. itaque tribus eis horis concisus exercitus atque ipse interfectus est.

quis bellum punicus secundus nonne que flaminius consul iterum neglego signum res futuraris magnus cum clades res publicus qui exercitus lustro cum arretium verro castrum moveo et contra hannibal legio duco et ipse et equus is ante signum iuppiter stator sine causa repens concido neque is res habeo religio obicio signum ut peritus video ne committo proelium idem cum tripudio auspico pullarius dies proelium committo differo tum flaminius ex is quaero si ne postea quidem pullus pasco quis facio censeo cum ille quiesco respondeo flaminius praeclarus verus auspicium si exsurio pullus res gero possum sero nihil gero itaque signum convello et sui sequor iubeo quo tempus cum signifer primus hastas signum non possum moveo locus neque quisquam proficio multus cum accedo flaminius res nuntio suus mos neglego itaque tres is hora concaedes exercitus atque ipse interficio sum


Atque ego exempla ominum nota proferam: L. Paulus consul iterum, cum ei bellum ut cum rege Perse gereret obtigisset, ut ea ipsa die domum ad vesperum rediit, filiolam suam Tertiam, quae tum erat admodum parva, osculans animum advertit tristiculam. ' Quid est,' inquit, 'mea Tertia? quid tristis es? ' ' Mi pater,' inquit,' Persa periit.' Tum ille arctius puellam complexus, ' Accipio,' inquit, 'mea filia, omen.' Erat autem mortuus catellus eo nomine.

atque ego exemplum omen nosco profero l paulus consul iterum cum is bellum ut cum rex perses gero obtingo ut is ipse dies domus ad vesperus redeo filiola suus tertia qui tum sum admodum parvus osculo animus adverto tristiculus quis sum inquam meus tertius quis tristis sum ego pater inquam persa pereo tum ille arctius puella complexus accipio inquam meus filia omen sum autem mortuus catellus is nomen


itaque, expositis exemplis verarum vaticinationum et somniorum, Cratippus solet rationem concludere hoc modo:

itaque expono exemplum veraris vaticinatio et somnium cratippus soleo ratio concludo hic modo


idemque mittit et signa nobis eius generis, qualia permulta historia tradidit, quale scriptum illud videmus: si luna paulo ante solis ortum defecisset in signo Leonis, fore ut armis Dareus et Persae ab Alexandro et Macedonibus vincerentur Dareusque moreretur; et si puella nata biceps esset, seditionem in populo fore, corruptelam et adulterium domi; et si mulier leonem peperisse visa esset, fore ut ab exteris gentibus vinceretur ea res publica in qua id contigisset.

idem mitto et signum nos is genus qualis permultus historia trado qualis scribo ille video si luna paulus ante sol orior deficio in signum leo sum ut arma dareus et persa ab alexander et macedones vinco dareusque morior et si puella nata biceps sum seditio in populus sum corruptela et adulterium domus et si mulier leo pario video sum sum ut ab exter gens vinco is res publicus in qui is contingo


naturam autem eam dico, qua numquam animus insistens agitatione et motu esse vacuus potest. is cum languore corporis nec membris uti nec sensibus potest, incidit in visa varia et incerta ' ex reliquiis,' ut ait Aristoteles, 'inhaerentibus earum rerum, quas vigilans gesserit aut cogitaverit.' Quarum perturbatione mirabiles interdum existunt species somniorum; quae si alia falsa, alia vera, qua nota internoscantur, scire sane velim. si nulla est, quid istos interpretes audiamus? sin quaepiam est, aveo audire, quae sit; sed haerebunt.

natura autem is dico qui numquam animus insisto agitatio et motus sum vacuus possum is cum languor corpus neque membrum uti neque sensus possum incido in video vario et incertus ex reliquiae ut aio aristotelis inhaereo is res qui vigilo gero aut cogito quaris perturbatio mirabilis interdum existunt species somnium qui si alius fallo alius verus qui nosco internosco scio sanus volo si nullus sum quis iste interpres audio sin qui sum aveo audio qui sum sed haereo


Multa me consule a me ipso scripta recitasti, multa ante Marsicum bellum a Sisenna collecta attulisti, multa ante Lacedaemoniorum malam pugnam in Leuctricis a Callisthene com- memorata dixisti; de quibus dicam equidem singulis, quoad videbitur, sed dicendum etiam est de universis. quae est enim ista a deis profecta significatio et quasi denuntiatio calamitatum? quid autem volunt di immortales primum ea significantes, quae sine interpretibus non possimus intellegere, deinde ea, quae cavere nequeamus? At hoc ne homines quidem probi faciunt, ut amicis impendentis calamitates praedicant quas illi effugere nullo modo possint; ut medici, quamquam intellegunt saepe, tamen numquam aegris dicunt illo morbo eos esse morituros; omnis enim praedictio mali tum probatur, cum ad praedictionem cautio adiungitur.

multus ego consul ab ego ipse scribo recito multus ante marsicus bellum ab sisenna colligo affero multus ante lacedaemonius malus pugna in leuctrix ab callisthenes com memoro dico de qui dico equidem singuli quoad video sed dico etiam sum de universus qui sum enim iste ab deus proficio significatio et quasi denuntiatio calamitas quis autem volo deus immortalis primus is significo qui sine interpres non possum intellego deinde is qui caveo nequeo at hic ne homo quidem probus facio ut amicus impendeo calamitas praedico qui ille effugio nullus modo possum ut medicus quamquam intellego saepe tamen numquam aeger dico ille morbus is sum morior omnis enim praedictio malus tum probo cum ad praedictio cautio adjungo