De Divinatione

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Concedam hoc ipsum, si vis, etsi magnam iacturam causae fecero, si ullam esse convenientiam naturae cum extis concessero;

concedo hic ipse si volo etsi magnus jacio causa facio si ullus sum convenientia natura cum exta concedo


Praeterea cum fato omnia fiant, id quod alio loco ostendetur, si quis mortalis possit esse, qui colligationem causarum omnium perspiciat animo, nihil eum profecto fallat. qui enim teneat causas rerum futurarum, idem necesse est omnia teneat, quae futura sint. quod cum nemo facere nisi deus possit, relinquendum est homini, ut signis quibusdam consequentia declarantibus futura praesentiat. non enim illa, quae futura sunt, subito exsistunt, sed est quasi rudentis explicatio sic traductio temporis nihil novi efficientis et primum quidque replicantis. quod et ei vident, quibus naturalis divinatio data est, et ei, quibus cursus rerum observando notatus est. qui etsi causas ipsas non cernunt, signa tamen causarum et notas cernunt; ad quas adhibita memoria et diligentia et monumentis superiorum efficitur ea divinatio, quae artificiosa dicitur, extorum, fulgorum, ostentorum signorumque caelestium.

praeterea cum fatum omnis fio is qui alius locus ostendo si quis mortalis possum sum qui colligatio causaris omnis perspicio animus nihil is profecto fallo qui enim teneo causa res futuraris idem necesse sum omnis teneo qui sum sum qui cum nemo facio nisi deus possum relinquo sum homo ut signum quidam consequor declaro sum praesentio non enim ille qui sum sum subeo exsisto sed sum quasi rudo explicatio sic traductio tempus nihil nosco efficio et primus quisque replico qui et is video qui natural divinatio do sum et is qui curro res observo noto sum qui etsi causa ipse non cerno signum tamen causaris et nosco cerno ad qui adhibeo memoria et diligentia et monumentum superus efficio is divinatio qui artificiosus dico extor fulgor ostentor signum caelestis


aves eventus significant aut adversos aut secundos. virtutis auspiciis video esse usum Deiotarum, quae vetat spectare fortunam, dum praestetur fides. aves vero, si prosperos eventus ostenderunt, certe fefellerunt. fugit e proelio cum Pompeio—grave tempus! discessit ab eo—luctuosa res! Caesarem eodem tempore hostem et hospitem vidit—quid hoc tristius? is cum ei Trocmorum tetrarchiam eripuisset et adseculae suo Pergameno nescio cui dedisset eidemque detraxisset Armeniam a senatu datam, cumque ab eo magnificentissimo hospitio acceptus esset, spoliatum reliquit et hospitem et regem. sed labor longius; ad propositum revertar. si eventa quaerimus, quae exquiruntur avibus, nullo modo prospera Deiotaro; sin officia, a virtute ipsius, non ab auspiciis petita sunt.

aveo evenio significo aut adverro aut secundus virtus auspicium video sum usus deiotaris qui veto specto fortuna dum praesto fides aveo verus si prosper evenio ostendo certus fallo fugio e proelium cum pompejus gravis tempus discedo ab is luctuosus res caesaris idem tempus hostis et hospes video quis hic tristis is cum is trocmi tetrarchia eripio et adseculae suus pergamenus nescio qui do idem detraho armenia ab senatus do cum ab is magnificentissimo hospitium accipio sum spolio relinquo et hospes et rex sed labor longus ad propono revorto si evenio quaero qui exquiro avis nullus modo prosper deiotarus sin officium ab virtus ipse non ab auspicium peto sum


Defert ad coniectorem quidam somniasse se ovum pendere ex fascia lecti sui cubicularis— est hoc in Chrysippi libro somnium—; respondit coniector thesaurum defossum esse sub lecto. fodit, invenit auri aliquantum, idque circumdatum argento, misit coniectori quantulum visum est de argento. tum ille: ' Nihilne,' inquit, ' de vitello? ' id enim ei ex ovo videbatur aurum declarasse reliquum argentum. nemone igitur umquam alius ovum somniavit? cur ergo hic nescio qui thesaurum solus invenit? quam multi inopes digni praesidio deorum nullo somnio ad thesaurum reperiendum admonentur! quam autem ob causam tam est obscure admonitus ut ex ovo nasceretur thesauri similitudo, potius quam aperte thesaurum quaerere iuberetur, sicut aperte Simonides vetitus est navigare?

defero ad coniector quidam somnio sui ovum pendeo ex fascia lego suus cubicularis sum hic in chrysippus liber somnium respondeo conjecto thesaurus defodio sum sub lectus fodio invenio aurum aliquantus is circumdo argentum mitto coniector quantulis video sum de argentum tum ille nihil inquam de vitellus is enim is ex ovo video aurum declaro reliquus argentum nemo igitur umquam alius ovum somnio cur ergo hic nescio qui thesaurus solus invenio quam multus inops dignus praesidium deus nullus somnio ad thesaurus reperio admoneo quam autem ob causa tam sum obscurus admonitus ut ex ovo nascor thesaurus similitudo potis quam apertus thesaurus quaero jubeo sicut apertus simonides veto sum navigaris


Quam ob rem, ut religio propaganda etiam est, quae est iuncta cum cognitione naturae, sic superstitionis stirpes omnes eiiciendae. Instat enim et urget et, quo te cumque verteris, persequitur, sive tu vatem sive tu omen audieris, sive immolaris sive avem aspexeris, si Chaldaeum, si haruspicem videris, si fulserit, si tonuerit, si tactum aliquid erit de caelo, si ostenti simile natum factumve quippiam; quorum necesse est plerumque aliquid eveniat, ut numquam liceat quieta mente consistere.

quam ob res ut religio propago etiam sum qui sum iungo cum cognitio natura sic superstitio stirps omnis eiiciendae insto enim et urgeo et quo tu cum verto persequor sive tu vates sive tu omen audio sive immolaris sive avis aspicio si chaldaeus si haruspex video si fulcio si tono si tango aliquis sum de caelum si ostendo similis natus facio quispiam qui necesse sum plerusque aliquis evenio ut numquam licet quietus mens consisto


Non equidem plane despero ista esse vera, sed nescio et discere a te volo. nam cum mihi quaedam casu viderentur sic evenire, ut praedicta essent a divinantibus, dixisti multa de casu; ut ' Venerium iaci posse casu quattuor talis iactis, sed quadringentis centum Venerios non posse casu consistere.' Primum nescio cur non possint, sed non pugno; abundas enim similibus. habes et respersionem pigmentorum et rostrum suis et alia permulta. item Carneadem fingere dicis de capite Panisci; quasi non potuerit id evenire casu et non in omni marmore necesse sit inesse vel Praxitelia capita! illa enim ipsa efficiuntur detractione, necque quicquam illuc affertur a Praxitele; sed cum multa sunt detracta et ad lineamenta oris perventum est, tum intellegas illud quod iam expolitum sit intus fuisse.

non equidem planus despero iste sum verus sed nescio et disco ab tu volo nam cum ego quidam casus video sic evenio ut praedico sum ab divino dico multus de casus ut venereus jacio possum casus quattuor talis jacio sed quadringenti centum venereus non possum casus consisto primus nescio cur non possum sed non pugno abundo enim similis habeo et respersio pigmentor et rostrum suus et alius permultus item carneades fingo dico de caput paniscus quasi non possum is evenio casus et non in omnis marmor necesse sum insum vel praxitelius caput ille enim ipse efficio detractio necque quisquam illic affero ab praxitelis sed cum multus sum detraho et ad lineamentum ora pervenio sum tum intellego ille qui iam expolio sum intus sum


mirari licet quae sint animadversa a medicis herbarum genera, quae radicum ad morsus bestiarum, ad oculorum morbos, ad vulnera, quorum vim atque naturam ratio numquam explicavit, utilitate et ars est et inventor probatus.

miror licet qui sum animadverto ab medicus herba genus qui radix ad mordeo bestia ad oculus morbus ad vulnero qui vis atque natura ratio numquam explicavit utilitas et ars sum et inventor probo


quid igitur aut ostenta aut eorum interpretes vel Lacedaemonios olim vel nuper nostros adiuverunt? quae si signa deorum putanda sunt, cur tam obscura fuerunt? si enim, ut intellegeremus quid esset eventurum, aperte declarari oportebat, aut ne occulte quidem, si ea sciri nolebant.

quis igitur aut ostendo aut is interpres vel lacedaemonii olim vel nuper noster adjuvo qui si signum deus puto sum cur tam obscurus sum si enim ut intellego quis sum evenio apertus declararis oportet aut ne occulte quidem si is scio nolo


sint haec, ut dixi, somnia fabularum, hisque adiungatur etiam Aeneae somnium, quod in nostri Fabi Pictoris Graecis annalibus eius modi est, ut omnia. quae ab Aenea gesta sunt quaeque illi acciderunt, ea fuerint, quae ei secundum quietem visa sunt.

sum hic ut dico somnio fabula hic adjungo etiam aeneas somnium qui in noster fabius pictor graecum annal is modus sum ut omnis qui ab aeneas gero sum quisque ille accido is sum qui is secundus quies video sum


Age ea, quae quamquam ex alio genere sunt, tamen divinationi sunt similiora, videamus: atque etiam ventos praemonstrat saepe futuros inflatum mare, cum subito penitusque tumescit, saxaque cana salis niveo spumata liquore tristificas certant Neptuno reddere voces, aut densus stridor cum celso e vertice montis ortus adaugescit scopulorum saepe repulsus.

ago is qui quamquam ex alius genus sum tamen divinatio sum similis video atque etiam venio praemonstro saepe sum inflo mare cum subeo penitus tumesco saxum canus sal niveus spumo liquor tristificus certo neptunus reddo voco aut densus strido cum celsus e vertex mons ortus adaugesco scopulus saepe repello


nihil, inquit, “equidem novi, nec quod praeter ceteros ipse sentiam; nam cum antiquissimam sententiam, tum omnium populorum et gentium consensu comprobatam sequor. duo sunt enim divinandi genera, quorum alterum artis est, alterum naturae.

nihil inquam equidem nosco neque qui praeter ceterus ipse sentio nam cum antiquus sententia tum omnis populus et gens consensus comprobo sequor duo sum enim divino genus qui alter ars sum alter natura


quam vero Graecia coloniam misit in Aeoliam, Ioniam, Asiam, Siciliam, Italíam sine Pythio aut Dodonaeo aut Hammonis oraculo? aut quod bellum susceptum ab ea sine consilio deorum est?

quam verus graecia colonia mitto in aeolia ionia asia sicilia italiam sine pythius aut dodonaeus aut ammon oraculum aut qui bellum suscipio ab is sine consilium deus sum


'At non numquam ea, quae praedicta sunt minus eveniunt.' Quae tandem id ars non habet? earum dico artium, quae coniectura continentur et sunt opinabiles. An medicine ars non putanda est? quam tamen multa fallunt. quid? gubernatores nonne falluntur? An Achivorum exercitus et tot navium rectores non ita profecti sunt ab Ilio, ut 'profectione laeti piscium lasciviam intuerentur,' ut ait Pacuvius, ' nec tuendi satietas capere posset?' interea prope iam óccidente sóle inhorrescít mare, ténebrae conduplicántur noctisque ét nimbum occaecát nigror. Num igitur tot clarissimorum ducum regumque naufragium sustulit artem gubernandi? aut num imperatorum scientia nihil est, quia summus imperator nuper fugit amisso exercitu? aut num propterea nulla est rei publicae gerendae ratio atque prudentia, quia multa Cn. Pompeium, quaedam M. Catonem, non nulla etiam te ipsum fefellerunt? similis est haruspicum responsio omnisque opinabilis divinatio; coniectura enim nititur, ultra quam progredi non potest.

at non numquam is qui praedico sum paruus evenio qui tandem is ars non habeo is dico ars qui conicio contineo et sum opinabilis an medicine ars non puto sum quam tamen multus fallo quis gubernator nonne fallo an achivus exercitus et tot navis rector non ita proficiscor sum ab ilium ut profectio laetus piscis lascivia intueor ut aio pacuvius neque tueor satietas capio possum interea prope iam occidente sole inhorrescit mare tenebrae conduplicantur nox et nimbus occaecat nigro num igitur tot clarus dux rex naufragium tollo ars guberno aut num imperator scientia nihil sum quia summus imperator nuper fugio amitto exercitus aut num propterea nullus sum res publicus gero ratio atque prudentia quia multus cn pompejus quidam m cato non nullus etiam tu ipse fallo similis sum haruspex responsio omne opinabilis divinatio conicio enim nitor ultra quam progredior non possum


Animorum est ea vis eaque natura, ut vigeant vigilantes nullo adventicio pulsu, sed suo motu incredibili quadam celeritate. hi cum sustinentur membris et corpore et sensibus, omnia certiora cernunt, cogitant, sentiunt. cum autem haec subtracta sunt desertusque animus languore corporis, tum agitatur ipse per sese. itaque in eo et formae versantur et actiones, et multa audiri, multa dici videntur.

animus sum is volo is natura ut vigeo vigilo nullus adventicius pello sed suus motus incredibilis quidam celeritas hic cum sustineo membrum et corpus et sensus omnis certus cerno cogito sentio cum autem hic subtraho sum desero animus languor corpus tum agito ipse per sui itaque in is et forma verso et actio et multus audio multus dico video


ex quo et illud est Callani, de quo ante dixi, et Homerici Hectoris, qui moriens propinquam Achilli mortem denuntiat.

ex quo et ille sum callani de quo ante dico et homericus hector qui morior propinqua achilles mors denuntio


nam illud quidem dici. praesertim


Quid ergo adiuvat divinatio? aut quid est, quod me moneant aut sortes aut exta aut ulla praedictio? si enim fatum fuit classes populi Romani bello Punico primo, alteram naufragio, alteram a Poenis depressam, interire, etiamsi tripudium solistimum pulli fecissent L. Iunio et P. Claudio consulibus, classes tamen interissent. sin, cum auspiciis obtemperatum esset, interiturae classes non fuerunt, non interierunt fato; vultis autem omnia fato; nulla igitur est divinatio.

quis ergo adjuvo divinatio aut quis sum qui ego moneo aut sors aut exta aut ullus praedictio si enim fatum sum classis populus romanus bellum punicus primus alter naufragium alter ab poenus deprimo intereo etiamsi tripudium sollistimus pullus facio l junius et p claudius consul classis tamen intereo sin cum auspicium obtempero sum intereo classis non sum non intereo fatum volo autem omnis fatum nullus igitur sum divinatio


Sed quid aut plura aut vetera quaerimus? saepe tibi meum narravi, saepe ex te audivi tuum somnium: me, cum Asiae proconsul praeessem, vidisse in quiete, cum tu equo advectus ad quandam magni fluminis ripam provectus subito atque delapsus in flumen nusquam apparuisses, me contremuisse timore perterritum; tum te repente laetum exstitisse eodemque equo adversam ascendisse ripam, nosque inter nos esse complexes. facilis coniectura huius somnii, mihique a peritis in Asia praedictum est fore eos eventus rerum, qui acciderunt.

sed quis aut multus aut vetero quaero saepe tu meus narro saepe ex tu audio tuus somnium ego cum asia proconsul praesum video in quiesco cum tu equus adveho ad quidam magnus flumen ripa proveho subeo atque delabor in flumen nusquam appareo ego contremisco timor perterreo tum tu repens laetus exsisto idem equus adverro ascendisse ripa nos inter nos sum complexes facilis conicio hic somnium ego ab peritus in asia praedico sum sum is evenio res qui accido


quae potest igitur contagio ex infinito paene intervallo pertinere ad lunam vel potius ad terram?

qui possum igitur contagio ex infinitus paene intervallum pertineo ad luna vel potis ad terra


animadverterat fortasse quadam scientia olearum ubertatem fore. et quidem idem primus defectionem solis, quae Astyage regnante facta est, praedixisse fertur.

animadverto fortasse quidam scientia olearis ubertas sum et quidem idem primus defectio sol qui astyages regno facio sum praedico fero


Atque his rerum praesensionibus Prognostica tua referta sunt. quis igitur elicere causas praesensionum potest? etsi video Boëthum Stoicum esse conatum, qui hactenus aliquid egit, ut earum rationem rerum explicaret, quae in mari caelove fierent.

atque hic res praesensio prognostica tuus refercio sum quis igitur elices causa praesensio possum etsi video boethum stoicus sum conor qui hactenus aliquis ago ut is ratio res explico qui in mare caelo fio


perlegi, inquit, tuum paulo ante tertium de Natura Deorum, in quo disputatio Cottae, quamquam labefactavit sententiam meam, non funditus tamen sustulit.

perlego inquam tuus paulus ante tertius de natura deus in quo disputatio cotta quamquam labefacto sententia meus non fundus tamen tollo


Maximum vero illud portentum isdem Spartiatis fuit, quod, cum oraculum ab Iove Dodonaeo petivissent de victoria sciscitantes legatique vas illud in quo inerant sortes collocavissent, simia, quam rex Molossorum in deliciis habebat, et sortes ipsas et cetera, quae erant ad sortem parata, disturbavit et aliud alio dissipavit. tum ea, quae praeposita erat oraculo, sacerdos dixisse dicitur de salute Lacedaemoniis esse non de victoria cogitandum.

magnus verus ille portendo idem spartiates sum qui cum oraculis ab iuppiter dodonaeus peto de victoria sciscitor lego vas ille in quo insum sors colloco simia quam rex molossor in deliciae habeo et sors ipse et ceterus qui sum ad sors paro disturbo et alius alius dissipavit tum is qui praepono sum oraculum sacerdos dico dico de salus lacedaemonius sum non de victoria cogito


quibus de rebus et alias saepe et paulo accuratius nuper, cum essem cum Q. fratre in Tusculano, disputatum est. nam cum ambulandi causa in Lyceum venissemus (id enim superiori gymnasio nomen est),

qui de res et alius saepe et paulus accuro nuper cum sum cum q frater in tusculanus disputas sum nam cum ambulo causa in lycium venio is enim superus gymnasium nomen sum


Non est igitur ut mirandum sit ea praesentiri a divinantibus, quae nusquam sint; sunt enim omnia, sed tempore absunt. atque ut in seminibus vis inest earum rerum, quae ex eis progignuntur, sic in causis conditae sunt res futurae, quas esse futuras aut concitata mens aut soluta somno cernit aut ratio aut coniectura praesentit. atque ut ei qui solis et lunae reliquorumque siderum ortus, obitus motusque cognorunt, quo quidque tempore eorum futurum sit, multo ante praedicunt, sic, qui cursum rerum eventorumque consequentiam diuturnitate pertractata notaverunt, aut semper aut, si id difficile est, plerumque, quodsi ne id quidem conceditur, non numquam certe, quid futurum sit, intellegunt. atque haec quidem et quaedam eiusdem modi argumenta, cur sit divinatio, ducuntur a fato.

non sum igitur ut miror sum is praesentio ab divino qui nusquam sum sum enim omnis sed tempus absum atque ut in semen volo insum is res qui ex is progigno sic in causa condio sum res sum qui sum sum aut concito mens aut solvo somnus cerno aut ratio aut conicio praesentio atque ut is qui sol et luna reliquus sidus ortus obeo moveo cogo quo quisque tempus is sum sum multus ante praedico sic qui cursus res evenio consequentia diuturnitas pertracto noto aut semper aut si is difficilis sum plerusque quodsi ne is quidem concedo non numquam certus quis sum sum intellego atque hic quidem et quidam idem modus argumentum cur sum divinatio duco ab fatum


perfugium videtur omnium laborum et sollicitudinum esse somnus. At ex eo ipso plurimae curae metusque nascuntur; qui quidem ipsi per se minus valerent et magis contemnerentur, nisi somniorum patrocinium philosophi suscepissent, nec ei quidem contemptissimi, sed in primis acuti et consequentia et repugnantia videntes, qui prope iam absoluti et perfecti putantur. - Quorum licentiae nisi Carneades restitisset, haud scio an soli iam philosophi iudicarentur. cum quibus omnis fere nobis disceptatio contentioque est, non quod eos maxime contemnamus, sed quod videntur acutissime sententias suas prudentissimeque defendere. cum autem proprium sit Academiae iudicium suum nullum interponere, ea probare quae simillima veri videantur, conferre causas, et quid in quamque sententiam dici possit expromere, nulla adhibita sua auctoritate iudicium audientium relinquere integrum ac liberum. tenebimus hanc consuetudinem, a Socrate traditam, eaque inter nos, si tibi, Quinte frater, placebit, quam saepissime utemur.”

perfugium video omnis labor et sollicitudo sum somnus at ex is ipse multus cura metus nascor qui quidem ipse per sui paruus valeo et magis contemno nisi somnium patrocinium philosophus suscipio neque is quidem contemno sed in primus acuo et consequor et repugno video qui prope iam absolvo et perficio puto qui licentia nisi carneades resto haud scio an solus iam philosophus judico cum qui omnis fere nos disceptatio contentio sum non qui is magnus contemno sed qui video acuo sententia suus prudens defendo cum autem proprius sum academia iudicium suus nullus interpono is probaris qui similis verus video confero causa et quis in quisque sententia dico possum expromo nullus adhibeo suus auctoritas iudicium audio relinquo integer atque liber teneo hic consuetudo ab socrates trado is inter nos si tu quintus frater placeo quam saepis uto


quod adsequar profecto, si instituta perfecero.

qui assequor profecto si institutum perficio


Multa medici, multa gubernatores, agricolae etiam multa praesentiunt, sed nullam eorum divinationem voco, ne illam quidem qua ab Anaximandro physico moniti Lacedaemonii sunt ut urbem et tecta linquerent armatique in agro excubarent, quod terrae motus instaret, tum cum et urbs tota corruit et e monte Taygeto extrema montis quasi puppis avulsa est. ne Pherecydes quidem, ille Pythagorae magister, potius divinus habebitur quam physicus, quod, cum vidisset haustam aquam de iugi puteo, terrae motus dixit instare.

multus medicus multus gubernator agricola etiam multus praesentio sed nullus is divinatio voco ne ille quidem qui ab anaximander physicus moneo lacedaemonius sum ut urbs et tectum linquo armo in ager excubo qui terra moueo insto tum cum et urbs totus corruo et e mons taygetus exter mons quasi puppis avello sum ne pherecydes quidem ille pythagoras magister potis divinus habeo quam physicus qui cum video haurio aqua de jugo puteo terra moueo dico insto


An, cum in Aequimaelium misimus, qui afferat agnum, quem immolemus, is mihi agnus affertur, qui habet exta rebus accommodata, et ad eum agnum non casu, sed duce deo servus deducitur! nam si casum in eo quoque dicis esse quasi sortem quandam cum deorum voluntate coniunctam, doleo tantam Stoicos nostros Epicureis irridendi sui facultatem dedisse; non enim ignoras quam ista derideant.

an cum in aequimaelium mitto qui affero agnos qui immolo is ego agnus affero qui habeo exta res accommodo et ad is agnos non casus sed dux deus servus deduco nam si casus in is quoque dico sum quasi sors quidam cum deus voluntas conjungo doleo tantus stoicus noster epicureus irrideo suus facultas do non enim ignoro quam iste derideo


Sequitur porro, ' nihil deos ignorare, quod omnia sint ab eis constituta.' Hic vero quanta pugna est doctissimorum hominum negantium esse haec a dis inmortalibus constituta! 'At nostra interest scire ea, quae eventura sunt.' Magnus Dicaearchi liber est nescire ea melius esse quam scire. negant 'id esse alienum maiestate deorum.' Scilicet casas omnium introspicere ut videant quid cuique conducat! 'Neque non possunt futura praenoscere.'

sequor porro nihil deus ignoro qui omnis sum ab is constituo hic verus quantus pugno sum doceo homo nego sum hic ab deus immortalis constituo at noster intersum scio is qui evenio sum magnus dicaearchus liber sum nescio is bonus sum quam scio nego is sum alienus maiestas deus scilicet cado omnis introspicio ut video quis quisque conduco neque non possum sum praenosco


Illud etiam require, cur, si deus ista visa nobis providendi causa dat, non vigilantibus potius det quam dormientibus? sive enim externus et adventicius pulsus animos dormientium commovet, sive per se ipsi animi moventur, sive quae causa alia est cur secundum quietem aliquid videre, audire, agere videamur, eadem causa vigilantibus esse poterat; idque si nostra causa di secundum quietem facerent, vigilantibus idem facerent, praesertim cum Chrysippus Academicos refellens permulto clariora et certiora esse dicat quae vigilantibus videantur quam quae somniantibus. fuit igitur divina beneficentia dignius, cum consulerent nobis, clariora visa dare vigilantibus quam obscuriora per somnum. quod quoniam non fit, somnia divina putanda non sunt.

ille etiam requiro cur si deus iste video nos provideo causa do non vigilo potis do quam dormio sive enim externus et adventicius pello animus dormio commoveo sive per sui ipse animus moveo sive qui causa alius sum cur secundus quies aliquis video audio ago video idem causa vigilo sum possum is si noster causa deus secundus quies facio vigilo idem facio praesertim cum chrysippus academicus refello permultus clarus et certus sum dico qui vigilo video quam qui somnio sum igitur divino beneficentia dignus cum consulo nos clarus video do vigilo quam obscurus per somnus qui quoniam non fio somnio divino puto non sum


sed haec quidem laus Academiae praestantissimi philosophi iudicio et testimonio comprobata est.

sed hic quidem laus academia praesto philosophus iudicium et testimonium comprobo sum


Similis est error in somniis; quorum quidem defensio repetita quam longe est! divinos animos censent esse nostros, eosque esse tractos extrinsecus, animorumque consentientium multitudine completum esse mundum; hac igitur mentis et ipsius divinitate et coniunctione cum externis mentibus cerni, quae sint futura. contrahi autem animum Zeno et quasi labi putat atque concidere id ipsum esse dormire. iam Pythagoras et Plato, locupletissimi auctores, quo in somnis certiora videamus, praeparatos quodam cultu atque victu proficisci ad dormiendum iubent. faba quidem Pythagorei utique abstinere, quasi vero eo cibo mens, non venter, infletur! sed nescio quo modo nihil tam absurde dici potest quod non dicatur ab aliquo philosophorum.

similis sum error in somnium qui quidem defensio repeto quam longus sum divinus animus censeo sum noster is sum traho extrinsecus animus consentio multitudo compleo sum mundus hic igitur mens et ipse divinitas et coniunctio cum externus mens cerno qui sum sum contraho autem animus zeno et quasi labor puto atque concaedes is ipse sum dormio iam pythagoras et plato locupletissimi auctor quo in somnus certus video praeparo quidam cultus atque vinco proficisco ad dormio iubeo faba quidem pythagoreus utique abstineo quasi verus is cibus mens non venter inflo sed nescio quo modo nihil tam absurdus dico possum qui non dico ab aliquis philosophus


Veniamus nunc ad optimum virum, familiarem nostrum, Cratippum:

venio nunc ad bonus vir familiaris nos cratippus


Nam nostri quidem magistratus auspiciis utuntur coactis; necesse est enim offa obiecta cadere frustum ex pulli ore cum pascitur.

nam noster quidem magistratus auspicium uto cogo necesse sum enim offa objecto cado frustum ex pullus os cum pascor


Quae vero aut coniectura explicantur aut eventis animadversa ac notata sunt, ea genera divinandi, ut supra dixi, non naturalia, sed artificiosa dicuntur; in quo haruspices, augures coniectoresque numerantur. haec improbantur a Peripateticis, a Stoicis defenduntur. quorum alia sunt posita in monumentis et disciplina, quod Etruscorum declarant et haruspicini et fulgurales et tonitruales libri, vestri etiam augurales; alia autem subito ex tempore coniectura explicantur, ut apud Homerum Calchas, qui ex passerum numero belli Troiani annos auguratus est; et ut in Sullae scriptum historia videmus, quod te inspectante factum est, ut, cum ille in agro Nolano immolaret ante praetorium, ab infima ara subito anguis emergeret, cum quidem C. Postumius haruspex oraret ilium ut in expeditionem exercitum educeret. id cum Sulla fecisset, tum ante oppidum Nolam fortissima Samnitium castra cepit.

qui verus aut conicio explico aut evenio animadverto atque noto sum is genus divino ut supra dico non naturale sed artificiosus dico in quo haruspex auguro conjector numero hic improbo ab peripateticus ab stoicus defendo qui alius sum pono in monumentum et disciplina qui etruscus declaro et haruspicinus et fulgural et tonitrual liber vester etiam augural alius autem subeo ex tempus conicio explico ut apud homerus calchas qui ex passer numerus bellum trojanus annus auguro sum et ut in sulla scribo historia video qui tu inspecto facio sum ut cum ille in ager nolanus immolo ante praetorium ab infimus ara subeo anguis emergo cum quidem que postumus haruspex oro ille ut in expeditio exercitus educo is cum sulla facio tum ante oppidum nola fortis samnites castrum capio


' Si,' inquit, ' aliquando oculi peccent, tamen, quia recte aliquando viderint, inest in eis vis videndi; item si quis semel aliquid in divinatione viderit, is, etiam cum peccet, tamen existimandus sit habere vim divinandi.'

si inquam aliquando oculus pecco tamen quia rectus aliquando video insum in is volo video item si quis semel aliquis in divinatio video is etiam cum pecco tamen existimo sum habeo vis divino


ex quo factum est, ut eum ad se rex Priscus arcesseret. cuius cum temptaret scientiam auguratus, dixit ei cogitare se quiddam; id possetne fieri consuluit. ille, augurio acto, posse respondit. Tarquinius autem dixit se cogitasse cotem novacula posse praecidi. tum Attum iussisse experiri. ita cotem in comitium allatam, inspectante et rege et populo, novacula esse discissam. ex eo evenit ut et Tarquinius augure Atto Navio uteretur et populus de suis rebus ad eum referret.

ex quo facio sum ut is ad sui rex priscus arcesso qui cum tento scientia auguro dico is cogito sui quidam is possum fio consulo ille augurium ago possum respondeo tarquinius autem dico sui cogito cotem novacula possum praecido tum attum iubeo experior ita cotem in comitium affero inspecto et rex et populus novacula sum discindo ex is evenio ut et tarquinius augur atto navius uto et populus de suus res ad is refero


'At Ti. Gracchi litteris Scipio et Figulus consules, cum augures iudicassent eos vitio creatos esse, magistratu se abdicaverunt.' Quis negat augurum disciplinam esse? divinationem nego. 'At haruspices divini quos, cum Ti. Gracchus, propter mortem repentinam eius qui in praerogativa referenda subito concidisset, in senatum introduxisset, non iustum rogatorem fuisse dixerunt.'

at tiberius gracchus littera scipio et figulus consul cum auguro judico is vitio creo sum magistratus sui abdico quis nego augur disciplina sum divinatio nego at haruspex divinus qui cum tiberius gracchus propter mors repentinus is qui in praerogativa refero subeo concido in senatus introduco non iustus rogator sum dico


Si omnia fato, quid mihi divinatio prodest? quod enim is, qui divinat, praedicit, id vero futurum est; ut ne illud quidem sciam quale sit, quod Deiotarum, familiarem nostrum et necessarium, ex itinere aquila revocavit; ' qui, nisi revertisset, in eo conclavi ei cubandum fuisset, quod proxima nocte corruit; ruina igitur oppressus esset.' At id neque, si fatum fuerat, effugisset nec, si non fuerat, in eum casum incidisset.

si omnis fatum quis ego divinatio prodo qui enim is qui divino praedico is verus sum sum ut ne ille quidem scio qualis sum qui deiotaris familiaris nos et necessarius ex iter aquila revoco qui nisi revorto in is conclave is cubo sum qui propior nox corruo ruina igitur opprimo sum at is neque si fatum sum effugio neque si non sum in is casus incido


Obiciuntur etiam saepe formae quae reapse nullae sunt, speciem autem offerunt; quod contigisse Brenno dicitur eiusque Gallicis copiis, cum fano Apollinis Delphici nefarium bellum intulisset. tum enim ferunt ex oraclo ecfatam esse Pythiam: ego próvidebo rem ístam et albae vírgines. ex quo factum ut viderentur virgines ferre arma contra et nive Gallorum obrueretur exercitus.

obicio etiam saepe forma qui reapse nullus sum species autem offertor qui contingo brennus dico is gallicus copia cum fanum apollo delphicus nefarius bellum infero tum enim fero ex oraclo ecfatam sum pythia ego providebo res istam et albus virgo ex quo facio ut video virgo fero arma contra et nivit gallus obruo exercitus


non igitur sunt di nec significant futura; sunt autem di, significant ergo; et non, si significant, nullas vias dant nobis ad significationis scientiam (frustra enim significarent); nec, si dant vias, non est divinatio; est igitur divinatio.'

non igitur sum deus neque significo sum sum autem deus significo ergo et non si significo nullus via do nos ad significatio scientia frustra enim significo neque si do via non sum divinatio sum igitur divinatio


Adhibuit etiam latebram obscuritatis, ut eidem versus alias in aliam rem posse accommodari viderentur. non esse autem illud carmen furentis cum ipsum poëma declarat (est enim magis artis et diligentiae quam incitationis et motus), tum vero ea, quae a)krostixi/s dicitur, cum deinceps ex primis versuum litteris aliquid conectitur, ut in quibusdam Ennianis: 'Quintus Ennius fecit.' Id certe magis est attenti animi quam furentis.

adhibeo etiam latebra obscuritas ut idem verro alius in alius res possum accommodaris video non sum autem ille carmen furo cum ipse poema declaro sum enim magis ars et diligentia quam incitatio et moueo tum verus is qui ab krostixi senatus dico cum deinceps ex primus versus littera aliquis conecto ut in quidam ennianus quintus ennius facio is certus magis sum attendo animus quam furo


Atque haec quidem vatium ratio est, nec dissimilis sane somniorum. nam quae vigilantibus accidunt vatibus, eadem nobis dormientibus. viget enim animus in somnis liberque est sensibus omni ac impeditione curarum iacente et mortuo paene corpore. qui quia vixit ab omni aeternitate versatusque est cum innumerabilibus animis, omnia, quae in natura rerum sunt, videt, si modo temperatis escis modicisque potionibus ita est affectus ut sopito corpore ipse vigilet. haec somniantis est divinatio.

atque hic quidem vatius ratio sum neque dissimilis sanus somnium nam qui vigilo accido vates idem nos dormio vigeo enim animus in somnus libo sum sensus omnis atque impeditio cura jaceo et mortuus paene corpus qui quia vivo ab omnis aeternitas verso sum cum innumerabilis animus omnis qui in natura res sum video si modo tempero esca modicus potio ita sum afficio ut sopio corpus ipse vigilo hic somnio sum divinatio


ut P. Claudius, Appii Caeci filius, eiusque collega L. Iunius classis maximas perdiderunt, cum vitio navigassent. quod eodem modo evenit Agamemnoni; qui, cum Achivi coepissent inter se strépere aperteque ártem obterere extíspicum, sólvere imperát secundo rúmore adversáque avi.

ut p claudus appius caecus filius is collega l junius classis magnus perdo cum vitio navigo qui idem modo evenio agamemnonius qui cum achivus coepio inter sui strepere aperio artem obtero extispicum solvere imperat secundus rumore adversaque avus


Potestne igitur earum rerum, quae nihil habent rationis, quare futurae sint, esse ulla praesensio? quid est enim aliud fors, quid fortuna, quid casus, quid eventus, nisi cum sic aliquid cecidit, sic evenit, ut vel non cadere atque evenire, ut vel aliter cadere atque evenire potuerit? quo modo ergo id, quod temere fit caeco casu et volubilitate fortunae, praesentiri et praedici potest?

possum igitur is res qui nihil habeo ratio quare sum sum sum ullus praesensio quis sum enim alius fors quis fortuna quis casus quis evenio nisi cum sic aliquis cado sic evenio ut vel non cado atque evenio ut vel aliter cado atque evenio possum quo modo ergo is qui temere fio caecus casus et volubilitas fortuna praesentio et praedico possum


Atqui ne in eis quidem rebus, quae arte tractantur, divinatione opus est. etenim ad aegros non vates aut hariolos, sed medicos solemus adducere, nec vero, qui fidibus aut tibiis uti volunt, ab haruspicibus accipiunt earum tractationem, sed a musicis.

atqui ne in is quidem res qui ars tracto divinatio opus sum etenim ad aeger non vates aut hariolus sed medicus solo duco neque verus qui fides aut tibia uti volo ab haruspex accipio is tractatio sed ab musica


Fiunt certae divinationum coniecturae a peritis. Midae illi Phrygi, cum puer esset, dormienti formicae in os tritici grana congesserunt. divitissumum fore praedictum est; quod evenit. At Platoni cum in cunis parvulo dormienti apes in labellis consedissent, responsum est singulari illum suavitate orationis fore. ita futura eloquentia provisa in infante est.

fio certus divinatio conicio ab peritus midas ille phrygius cum puer sum dormio formica in os triticum granum congero divitissumum sum praedico sum qui evenio at plato cum in cuna parvulus dormio apis in labellum consido responsum sum singularis ille suavitas oratio sum ita sum eloquentia provideo in infer sum


Quid igitur minus a physicis dici debet quam quicquam certi significari rebus incertis? non enim te puto esse eum, qui Iovi fulmen fabricatos esse Cyclopas in Aetna putes;

quis igitur paruus ab physicus dico debeo quam quisquam certus significo res incertus non enim tu puto sum is qui iuppiter fulmen fabrico sum cyclopas in aetna puto


Hoc autem posito atque concesso, esse quandam vim divinam hominum vitam continentem, non difficile est, quae fieri certe videmus, ea qua ratione fiant, suspicari. nam et ad hostiam deligendam potest dux esse vis quaedam sentiens, quae est toto confusa mundo, et tum ipsam, cum immolare velis, extorum fieri mutatio potest, ut aut absit aliquid aut supersit; parvis enim momentis multa natura aut affingit aut mutat aut detrahit.

hic autem pono atque concedo sum quidam vis divina homo vita contineo non difficilis sum qui fio certus video is qui ratio fio suspicaris nam et ad hostio deligo possum dux sum volo quidam sentio qui sum totus confundo mundus et tum ipse cum immolaris velis extor fio mutatio possum ut aut absum aliquis aut supersum parvus enim momentum multus natura aut affingo aut muto aut detraho


Omitte igitur lituum Romuli, quem in maximo incendio negas potuisse comburi; contemne cotem Atti Navi. nihil debet esse in philosophia commenticiis fabellis loci; illud erat philosophi potius, totius auguri primum naturam ipsam videre, deinde inventionem, deinde constantiam. quae est igitur natura, quae volucris huc et illuc passim vagantis efficiat ut significent aliquid et tum vetent agere, tum iubeant aut cantu aut volatu? cur autem aliis a laeva, aliis a dextra datum est avibus ut ratum auspicium facere possint? quo modo autem haec aut quando aut a quibus inventa dicemus? Etrusci tamen habent exaratum puerum auctorem disciplinae suae; nos quem? attumne Navium? At aliquot annis antiquior Romulus et Remus, ambo augures, ut accepimus. An Pisidarum aut Cilicum aut Phrygum ista inventa dicemus? placet igitur humanitatis expertis habere divinitatis auctores!

omitto igitur litus romulis qui in maximus incendium nego possum comburo contemno cotem attius navius nihil debeo sum in philosophia commenticius fabella locus ille sum philosophus potis totus augur primus natura ipse video deinde inventio deinde constantia qui sum igitur natura qui volucris huc et illic passim vago efficio ut significo aliquis et tum veto ago tum jubeo aut cantus aut volo cur autem alius ab laeva alius ab dextera do sum avis ut reor auspicium facio possum quo modo autem hic aut quando aut ab qui invenio dico etruscus tamen habeo exaro puer auctor disciplina suus nos qui attumne navius at aliquot annus antiquus romulus et remus ambo auguro ut accipio an pisidaris aut cilices aut phryges iste invenio dico placeo igitur humanitas experior habeo divinitas auctor


itaque nec amnis transeunt auspicato nec tripudio auspicantur. Ubi ergo avium divinatio? quae, quoniam ab eis, qui auspicia nulla habent, bella administrantur, ad urbanas res retenta videtur, a bellicis esse sublata.

itaque neque amnis transeo auspico neque tripudio auspico ubius ergo avis divinatio qui quoniam ab is qui auspicium nullus habeo bellum administro ad urbanus res retineo video ab bellicus sum tollo


gentem quidem nullam video neque tam humanam atque doctam neque tam immanem atque barbaram, quae non significari futura et a quibusdam intellegi praedicique posse censeat. principio Assyrii, ut ab ultimis auctoritatem repetam, propter planitiem magnitudinemque regionum, quas incolebant, cum caelum ex omni parte patens atque apertum intue- rentur, traiectiones motusque stellarum observitaverunt, quibus notatis, quid cuique significaretur memoriae prodiderunt. qua in natione Chaldaei, non ex artis sed ex gentis vocabulo nominati, diuturna observatione siderum scientiam putantur effecisse, ut praedici posset quid cuique eventurum et quo quisque fato natus esset.

gens quidem nullus video neque tam humanus atque doceo neque tam immanis atque barbara qui non significo sum et ab quidam intellego praedico possum censeo principium assyrius ut ab ulter auctoritas repeto propter planitiem magnitudo regio qui incolo cum caelum ex omnis pars pateo atque aperio intueor reor traiectio moveo stella observitaverunt qui notas quis quisque significo memoria prodo qui in natio chaldaeus non ex ars sed ex gens vocabulum nomino diuturnus observatio sidus scientia puto efficio ut praedico possum quis quisque evenio et quo quisque fatum nascor sum


simiae vero Dodonaeae improbitatem historiis Graecis mandatam esse demiror. quid minus mirum quam illam monstruosissimam bestiam urnam evertisse, sortes dissupavisse? et negant historici Lacedaemoniis ullum ostentum hoc tristius accidisse!

simia verus dodonaeus improbitas historia graecum mando sum demiror quis paruus mirus quam ille monstruosissimam bestia urna everto sors dissupo et nego historicus lacedaemonius ullus ostendo hic tristis accido


At nec totidem annos vixerunt; anno enim Procli vita brevior fuit, multumque is fratri rerum gestarum gloria praestitit. At ego id ipsum quod vir optimus, Diogenes, Chaldaeis quasi quadam praevaricatione concedit, nego posse intellegi. etenim cum, ut ipsi dicunt, ortus nascentium luna moderetur, eaque animadvertant et notent sidera natalicia Chaldaei, quaecumque lunae iuncta videantur, oculorum fallacissimo sensu iudicant ea, quae ratione atque animo videre debebant. docet enim ratio mathematicorum, quam istis notam esse oportebat, quanta humilitate luna feratur terram paene contingens, quantum absit a proxima Mercuri stella, multo autem longius a Veneris, deinde alio intervallo distet a sole, cuius lumine collustrari putatur. reliqua vero tria intervalla infinita et inmensa, a sole ad Martis, inde ad Iovis, ab eo ad Saturni stellam, inde ad caelum ipsum, quod extremum atque ultimum mundi est.

at neque totidem annus vivo annus enim procli vito brevis sum multus is frater res gero gloria praesto at ego is ipse qui vir bonus diogenes chaldaeus quasi quidam praevaricatio concedo nego possum intellego etenim cum ut ipse dico ortus nasco luna modero is animadverto et noto sidus natalicia chaldaeus quicumque luna iungo video oculus fallax sentio judico is qui ratio atque animus video debeo doceo enim ratio mathematicus quam iste nota sum oportet quantus humilitas luna fero terra paene contingo quantus absum ab propior mercurius stella multus autem longus ab venus deinde alius intervallum disto ab sol qui lumen collustraris puto reliquus verus tres intervallum infinitus et immensus ab sol ad mars inde ad iuppiter ab is ad saturnus stella inde ad caelum ipse qui exter atque ulter mundus sum


Sed omittamus oracula; veniamus ad somnia. De quibus disputans Chrysippus, multis et minutis somniis colligendis, facit idem quod Antipater ea conquirens, quae Antiphontis interpretatione explicata declarant illa quidem acumen interpretis, sed exemplis grandioribus decuit uti. dionysii mater, eius qui Syracosiorum tyrannus fuit, ut scriptum apud Philistum est, et doctum hominem et diligentem et aequalem temporum illorum, cum praegnans hunc ipsum Dionysium alvo contineret, somniavit se peperisse Satyriscum. huic interpretes portentorum, qui Galeotae tum in Sicilia nomina- bantur, responderunt, ut ait Philistus, eum, quem illa peperisset, clarissimum Graeciae diuturna cum fortuna fore.

sed omitto oraculum venio ad somnio de qui disputo chrysippus multus et minuo somnium colligo facio idem qui antipater is conquaero qui antiphon interpretatio explicata declaro ille quidem acumen interpres sed exemplum grandis decet uti dionysii mater is qui syracosius tyrannus sum ut scribo apud philistus sum et doceo homo et diligo et aequalis tempus ille cum praegno hic ipse dionysius alvus contineo somnio sui pario satyriscus hic interpres portentor qui galeotes tum in sicilia nomen bantur respondeo ut aio philistus is qui ille pario clarus graecia diuturnus cum fortuna sum


videsne ut ad rem dubiam concessis rebus pervenerit? hoc vos dialectici non facitis; nec solum ea non sumitis ad concludendum quae ab omnibus concedantur, sed ea sumitis, quibus concessis nihilo magis efficiatur quod velitis. primum enim hoc sumitis: 'Si sunt di, benefici in homines sunt.' Quis hoc vobis dabit? epicurusne? Qui negat quicquam deos nec alieni curare nec sui.

video ut ad res dubius concedo res pervenio hic tu dialecticus non facio neque solus is non sumo ad concludo qui ab omnis concedo sed is sumo qui concedo nihilum magis efficio qui volo primus enim hic sumo si sum deus beneficus in homo sum quis hic tu do epicurusne qui nego quisquam deus neque alienus curo neque suus


Atque hac extispicum divinatione sublata omnis haruspicina sublata est. ostenta enim sequuntur et fulgura. valet autem in fulguribus observatio diuturna, in ostentis ratio plerumque coniecturaque adhibetur. quid est igitur, quod observatum sit in fulgure? caelum in sedecim partis diviserunt Etrusci. facile id quidem fuit, quattuor, quas nos habemus, duplicare, post idem iterum facere, ut ex eo dicerent, fulmen qua ex parte venisset. primum id quid interest? deinde quid significat? nonne perspicuum est ex prima admiratione hominum, quod tonitrua iactusque fulminum extimuissent, credidisse ea efficere rerum omnium praepotentem Iovem? itaque in nostris commentariis scriptum habemus: 'Iove tonante, fulgurante comitia populi habere nefas.'

atque hic extispex divinatio tollo omnis haruspicinus tollo sum ostendo enim sequor et fulgur valeo autem in fulgur observatio diuturnus in ostendo ratio plerusque conicio adhibeo quis sum igitur qui observo sum in fulgur caelum in sedecim pars divido etruscus facilis is quidem sum quattuor qui nos habeo duplicaris post idem iterum facio ut ex is dico fulmen qui ex pars venio primus is quis intersum deinde quis significo nonne perspicuus sum ex primus admiratio homo qui tonitruum jacio fulmen extimesco credo is efficio res omnis praepossum iuppiter itaque in noster commentarius scribo habeo iuppiter tono fulguro comitium populus habeo nefas


Videsne Epicurum, quem hebetem et rudem dicere solent Stoici, quem ad modum, quod in natura rerum omne esse dicimus, id infinitum esse concluserit? ' Quod finitum est,' inquit, ' habet extremum.' Quis hoc non dederit? 'Quod autem habet extremum, id cernitur ex alio extrinsecus.' Hoc quoque est concedendum. 'At, quod omne est, id non cernitur ex alio extrinsecus.' Ne hoc quidem negari potest. ' Nihil igitur cum habeat extremum, infinitum sit necesse est.'

video epicurus qui hebeto et rudis dico soleo stoicus qui ad modus qui in natura res omnis sum dico is infinitus sum concludo qui finio sum inquam habeo exter quis hic non do qui autem habeo exter is cerno ex alius extrinsecus hic quoque sum concedo at qui omnis sum is non cerno ex alius extrinsecus ne hic quidem negaris possum nihil igitur cum habeo exter infinitus sum necesse sum


Sed quae tanta dementia est, ut in maximis motibus mutationibusque caeli nihil intersit, qui ventus, qui imber, quae tempestas ubique sit! quarum rerum in proximis locis tantae dissimilitudines saepe sunt, ut alia Tusculi, alia Romae eveniat saepe tempestas; quod, qui navigant, maxime animadvertunt, cum in flectendis promunturiis ventorum mutationes maximas saepe sentiunt. haec igitur cum sit tum serenitas, tum perturbatio caeli, estne sanorum hominum hoc ad nascentium ortus pertinere non dicere, quod non certe pertinet, illud nescio quid tenue, quod sentiri nullo modo, intellegi autem vix potest, quae a luna ceterisque sideribus caeli temperatio fiat, dicere ad puerorum ortus pertinere?

sed qui tantus dementia sum ut in magnus motus mutatio caelum nihil intersum qui venio qui imber qui tempestas ubique sum qui res in propior locus tantus dissimilitudo saepe sum ut alius tusculis alius roma evenio saepe tempestas qui qui navigo magnus animadverto cum in flecto promunturium ventor mutatio magnus saepe sentio hic igitur cum sum tum serenitas tum perturbatio caelum edo sanus homo hic ad nasco ortus pertineo non dico qui non certus pertineo ille nescio quis tenue qui sentio nullus modo intellego autem vix possum qui ab luna ceter sidus caelum temperatio fio dico ad puer ortus pertineo


quid? multis annis post Romulum Prisco regnante Tarquinio quis veterum scriptorum non loquitur, quae sit ab Atto Navio per lituum regionum facta discriptio? qui cum propter paupertatem sues puer pasceret, una ex iis amissa vovisse dicitur, si recuperasset, uvam se deo daturum, quae maxima esset in vinea; itaque sue inventa ad meridiem spectans in vinea media dicitur constitisse, cumque in quattuor partis vineam divisisset trisque partis aves abdixissent, quarta parte, quae erat reliqua, in regiones distributa, mirabili magnitudine uvam, ut scriptum videmus, invenit.

quis multus annus post romulis priscus regno tarquinius quis vetus scriptor non loquor qui sum ab atto navius per litus regio facio discriptio qui cum propter paupertas sus puer pasco unus ex is amitto voveo dico si recipero labrusca sui deus do qui maximus sum in vinea itaque sus invenio ad meridio specto in vinea medius dico consto cum in quattuor pars vinea divido tres pars aveo abdico quartus pars qui sum reliquus in regio distribuo mirabilis magnitudo labrusca ut scribo video invenio


adhuc haec erant; ad reliqua alacri tendebamus animo sic parati, ut, nisi quae causa gravior obstitisset, nullum philosophiae locum esse pateremur, qui non Latinis litteris illustratus pateret. quod enim munus rei publicae afferre maius meliusve possumus, quam si docemus atque erudimus iuventutem, his praesertim moribus atque temporibus, quibus ita prolapsa est, ut omnium opibus refrenanda atque coercenda sit?

adhuc hic sum ad reliquus alacer tendo animus sic paro ut nisi qui causa gravis obsto nullus philosophia locus sum pateo qui non latinum littera illustro pateo qui enim munus res publicus affero magnus bonus possum quam si doceo atque erudio iuventus hic praesertim mos atque tempus qui ita prolabor sum ut omnis ops refreno atque coerceo sum


Eiusdem generis etiam illud est, quod scribit Herodotus, Croesi filium, cum esset infans, locutum; quo ostento regnum patris et domum funditus concidisse. caput arsisse Servio Tullio dormienti quae historia non prodidit? ut igitur, qui se tradit quieti praeparato animo cum bonis cogitationibus, tum rebus ad tranquillitatem accommodatis, certa et vera cernit in somnis; sic castus animus purusque vigilantis et ad astrorum et ad avium reliquorumque signorum et ad extorum veritatem est paratior.

idem genus etiam ille sum qui scribo herodotus croesus filius cum sum infer loquor quo ostendo regnum pater et domus fundus concido caput ardeo servius tullius dormio qui historia non prodo ut igitur qui sui trado quiesco praeparo animus cum bonus cogitatio tum res ad tranquillitas accommodo certus et verus cerno in somnus sic castus animus purus vigilo et ad astrum et ad avis reliquus signum et ad extor veritas sum paro


Quid? quaeris, Carneades, cur haec ita fiant aut qua arte perspici possint? nescire me fateor, evenire autem te ipsum dico videre. ' Casu,' inquis. itane vero? quicquam potest casu esse factum, quod omnes habet in se numeros veritatis? quattuor tali iacti casu Venerium efficiunt; num etiam centum Venerios, si quadringentos talos ieceris, casu futuros putas? aspersa temere pigmenta in tabula oris liniamenta efficere possunt; num etiam Veneris Coae pulchritudinem effici posse aspersione fortuita putas? sus rostro si humi A litteram impresserit, num propterea suspicari poteris Andromacham Ennii ab ea posse describi? fingebat Carneades in Chiorum lapicidinis saxo diffisso caput extitisse Panisci; credo, aliquam non dissimilem figuram, sed certe non talem ut eam factam a Scopa diceres. Sic enim se profecto res habet, ut numquam perfecte veritatem casus imitetur.

quis quaero carneades cur hic ita fio aut qui ars perspicio possum nescio ego fateor evenio autem tu ipse dico video casus inquam ito verus quisquam possum casus sum facio qui omnis habeo in sui numerus veritas quattuor talis jacio casus venereus efficio num etiam centum venereus si quadringenti talus jacio casus sum puto aspersa temere pigmentum in tabula ora lineamentum efficio possum num etiam venus coa pulchritudo efficio possum aspersio fortuitus puto sus rostrum si humus ab littera imprimo num propterea suspicaris possum andromacha ennius ab is possum describo fingo carneades in chius lapicido saxum diffindo caput extitisse paniscus credo aliqui non dissimilis figura sed certus non talis ut is facio ab scopas dico sic enim sui profecto res habeo ut numquam perficio veritas casus imitor


quin etiam hoc non dubitans dixerim, si unum aliquid ita sit praedictum praesensumque, ut, cum evenerit, ita cadat ut praedictum sit, neque in eo quicquam casu et fortuito factum esse appareat, esse certe divinationem, idque esse omnibus confitendum.

quin etiam hic non dubito dico si unus aliquis ita sum praedico praesentio ut cum evenio ita cado ut praedico sum neque in is quisquam casus et fortuitus facio sum appareo sum certus divinatio is sum omnis confiteor


quod ne dubitare possimus, maximo est argumento quod paulo ante interitum Caesaris contigit. qui cum immolaret illo die quo primum in sella aurea sedit et cum purpurea veste processit, in extis bovis opimi cor non fuit. num igitur censes ullum animal, quod sanguinem habeat, sine corde esse posse? qua ille rei novitate non perculsus cum Spurinna diceret timendum esse ne et consilium et vita deficeret; earum enim rerum utramque a corde proficisci. postero die caput in iecore non fuit. quae quidem illi portendebantur a dis immortalibus ut videret interitum, non ut caveret. cum igitur eae partes in extis non reperiuntur sine quibus victuma illa vivere nequisset, intellegendum est in ipso immolationis tempore eas partes quae absint interisse.

qui ne dubitaris possum maximus sum argumentum qui paulus ante interitus caesar contingo qui cum immolo ille dies quo primus in sella aureus sedeo et cum purpureus vestis procedo in exta bos opimus cor non sum num igitur censeo ullus animal qui sanguis habeo sine cor sum possum qui ille res novitas non percello cum spurinna dico timeo sum ne et consilium et vito deficio is enim res uter ab cor proficisco posterus dies caput in jecur non sum qui quidem ille portendo ab deus immortalis ut video interitus non ut caveo cum igitur is pars in exta non reperio sine qui victuma ille vivo nequeo intellego sum in ipse immolatio tempus is pars qui absum intereo


Eodemque tempore in eo loco, ubi Fortunae nunc stat aedes, mel ex olea fluxisse dicunt, haruspicesque dixisse summa nobilitate illas sortis futuras, eorumque iussu ex illa olea arcam esse factam, eoque conditas sortis, quae hodie Fortunae monitu tolluntur. quid igitur in his potest esse certi, quae Fortunae monitu pueri manu miscentur atque ducuntur? quo modo autem istae positae in illo loco? quis robur illud cecidit, dolavit, inscripsit? ' Nihil est,' inquiunt, 'quod deus efficere non possit.' Utinam sapientis Stoicos effecisset ne omnia cum superstitiosa sollicitudine et miseria crederent! sed hoc quidem genus divinationis vita iam communis explosit; fani pulchritudo et vetustas Praenestinarum etiam nunc retinet sortium nomen, atque id in volgus.

eos tempus in is locus ubi fortuna nunc sto aedes mel ex olea fluo dico haruspex dico summus nobilitas ille sors sum is iussus ex ille olea arca sum facio eo condio sors qui hodie fortuna moneo tollo quis igitur in hic possum sum certus qui fortuna moneo puer manus misceo atque duco quo modo autem iste pono in ille locus quis robur ille cado dolo inscribo nihil sum inquam qui deus efficio non possum utinam sapio stoicus efficio ne omnis cum superstitiosus sollicitudo et miseria credo sed hic quidem genus divinatio vito iam communis explodo fanum pulchritudo et vetustus praenestinaris etiam nunc retineo sors nomen atque is in vulgus


quodsi nec earum rerum, quae subiectae sensibus sunt, ulla divinatio est nec earum, quae artibus continentur, nec earum, quae in philosophia disseruntur, nec earum, quae in re publica versantur, quarum rerum sit, nihil prorsus intellego; nam aut omnium debet esse, aut aliqua ei materia danda est, in qua versari possit. sed nec omnium divinatio est, ut ratio docuit, nec locus nec materia invenitur, cui divinationem praeficere possimus. vide igitur, ne nulla sit divinatio. est quidam Graecus vulgaris in hanc sententiam versus: bene quí coniciet, vátem hunc perhibebo óptumum. num igitur aut, quae tempestas impendeat, vates melius coniciet quam gubernator? aut morbi naturam acutius quam medicus? aut belli administrationem prudentius quam imperator coniectura assequetur?

quodsi neque is res qui subjacio sensus sum ullus divinatio sum neque is qui ars contineo neque is qui in philosophia dissero neque is qui in res publicus verso qui res sum nihil prorsus intellego nam aut omnis debeo sum aut aliqui is materia do sum in qui versaris possum sed neque omnis divinatio sum ut ratio doceo neque locus neque materia invenio qui divinatio praeficio possum video igitur ne nullus sum divinatio sum quidam graecus vulgaris in hic sententia verro bene qui conicio vatem hic perhibeo optumum num igitur aut qui tempestas impendeo vates bonus conicio quam gubernator aut morbus natura acuo quam medicus aut bellum administratio prudens quam imperator conicio assequor


atque ille: mihi vero, inquit, satis est argumenti et esse deos et eos consulere rebus humanis, quod esse clara et perspicua divinationis genera iudico. De quibus quid ipse sentiam, si placet, exponam, ita tamen, si vacas animo neque habes aliquid, quod huic sermoni praevertendum putes.

atque ille ego verus inquam satis sum argumentum et sum deus et is consulo res humanus qui sum clarus et perspicuus divinatio genus judico de qui quis ipse sentio si placeo expono ita tamen si vaco animus neque habeo aliquis qui hic sermo praeverto puto


Ad nostra iam redeo. quoties senatus decemviros ad libros ire iussit! quantis in rebus quamque saepe responsis haruspicum paruit! nam et cum duo visi soles sunt et cum tres lunae et cum faces, et cum sol nocte visus est, et cum e caelo fremitus auditus, et cum caelum discessisse visum est atque in eo animadversi globi, delata etiam ad senatum labe agri Privernatis, cum ad infinitam altitudinem terra desedisset Apuliaque maximis terrae motibus conquassata esset—quibus portentis magna populo Romano bella perniciosaeque seditiones denuntiabantur. inque his omnibus responsa haruspicum cum Sibyllae versibus congruebant.

ad noster iam redeo quotiens senatus decemviri ad liber eo iubeo quantus in res quisque saepe respondeo haruspex pareo nam et cum duo video soleo sum et cum tres luna et cum fax et cum sol nox video sum et cum e caelum fremo audio et cum caelum discedo video sum atque in is animadverto globus defero etiam ad senatus labes ager privernates cum ad infinitus altitudo terra desedeo appulia magnus terra motus conquasso sum qui portendo magnus populus romanus bellum perniciosus seditio denuntio in hic omnis respondeo haruspex cum sibylla versus congruo


nam esset mirabile, quo modo id Iuppiter toties iaceret, cum unum haberet; nec vero fulminibus homines quid aut faciendum esset aut cavendum moneret. placet enim Stoicis eos anhelitus terrae, qui frigidi sint, cum fluere coeperint, ventos esse; cum autem se in nubem induerint eiusque tenuissimam quamque partem coeperint dividere atque disrumpere idque crebrius facere et vehementius, tum et fulgores et tonitrua existere; si autem nubium conflictu ardor expressus se emiserit, id esse fulmen. quod igitur vi naturae, nulla constantia, nullo rato tempore videmus effici, ex eo significationem rerum consequentium quaerimus? scilicet, si ista Iuppiter significaret, tam multa frustra fulmina emitteret! quid enim proficit, cum in medium mare fulmen iecit? quid, cum in altissimos montis, quod plerumque fit? quid, cum in desertas solitudines? quid, cum in earum gentium oras, in quibus haec ne observantur quidem?

nam sum mirabilis quo modo is iuppiter totiens iaceo cum unus habeo neque verus fulmen homo quis aut facio sum aut caveo moneo placeo enim stoicus is anhelitus terra qui frigidus sum cum fluo coepio venio sum cum autem sui in nubes induo is tenuis quisque pars coepio divido atque disrumpo is creber facio et vehemens tum et fulgor et tonitruum existere si autem nubis confligo ardor exprimo sui emitto is sum fulmen qui igitur vis natura nullus constantia nullus reor tempus video efficio ex is significatio res consequor quaero scilicet si iste iuppiter significo tam multus frustra fulmen emitto quis enim proficio cum in medius mare fulmen jacio quis cum in alo mons qui plerusque fio quis cum in desero solitudo quis cum in is gens ora in qui hic ne observo quidem


haec habui, inquit, de divinatione quae dicerem.


ea fallit fortasse non numquam, sed tamen ad veritatem saepissime derigit; est enim ab omni aeternitate repetita, in qua cum paene innumerabiliter res eodem modo evenirent isdem signis antegressis, ars est effecta eadem saepe animadvertendo ac notando.

is fallo fortasse non numquam sed tamen ad veritas saepis derego sum enim ab omnis aeternitas repeto in qui cum paene innumerabilis res idem modo evenio idem signum antegredior ars sum efficio idem saepe animadverto atque noto


Nam illa praedicta Veientium, ' si lacus Albanus redundasset isque in mare fluxisset, Romam perituram; si repressus esset, Veios.' Ita aqua Albana deducta ad utilitatem agri suburbani, non ad arcem urbemque retinendam. 'At paulo post audita vox est monentis ut providerent ne a Gallis Roma caperetur; ex eo Aio Loquenti aram in nova via consecratam.' Quid ergo? Aius iste Loquens, cum eum nemo norat, et aiebat et loquebatur et ex eo nomen invenit; posteaquam et sedem et aram et nomen invenit, obmutuit? quod idem dici de Moneta potest; a qua praeterquam de sue plena quid umquam moniti sumus?

nam ille praedico veiens si lacus albanus redundo eo in mare fluo roma pereo si reprimo sum veii ita aqua albanus deduco ad utilitas ager suburbanus non ad arx urbs retineo at paulus post audio vox sum moneo ut provideo ne ab gallus roma capio ex is aio loquor ara in novo via consecro quis ergo aius iste loquor cum is nemo norat et aio et loquor et ex is nomen invenio posteaquam et sedes et ara et nomen invenio obmutesco qui idem dico de moneta possum ab qui praeterquam de sus plenus quis umquam moneo sum


cumque Aristoteles itemque Theophrastus, excellentes viri cum subtilitate, tum copia, cum philosophia dicendi etiam praecepta coniunxerint, nostri quoque oratorii libri in eundem librorum numerum referendi videntur. ita tres erunt de oratore, quartus Brutus, quintus Orator.

cum aristotelis ito theophrastus excello vir cum subtilitas tum copia cum philosophia dico etiam praecipio conjungo noster quoque oratorius liber in idem liber numerus refero video ita tres sum de orator quartus brutus quintus orator


non ignoro, inquam, “Quinte, te semper ita sensisse, ut de ceteris divinandi generibus dubitares, ista duo, furoris et somnii, quae a libera mente fluere viderentur, probares. dicam igitur de istis ipsis duobus generibus mihi quid videatur, si prius et Stoicorum conclusio rationis et Cratippi nostri quid valeat videro. dixisti enim et Chrysippum et Diogenem et Antipatrum concludere hoc modo:

non ignoro inquam quintus tu semper ita sentio ut de ceterus divino genus dubitaris iste duo furor et somnium qui ab liber mens fluo video probaris dico igitur de iste ipse duo genus ego quis video si prior et stoicus conclusio ratio et cratippus noster quis valeo video dico enim et chrysippus et diogenes et antipater concludo hic modo


Satis multa de ostentis; auspicia restant et sortes eae, quae ducuntur, non illae, quae vaticinatione funduntur, quae oracula verius dicimus; de quibus tum dicemus, cum ad naturalem divinationem venerimus. restat etiam de Chaldaeis; sed primum auspicia videamus. ' Difficilis auguri locus ad contra dicendum.' Marso fortasse, sed Romano facillimus. Non enim sumus ei nos augures, qui avium reliquorumve signorum observatione futura dicamus. et tamen credo Romulum, qui urbem auspicato condidit, habuisse opinionem esse in providendis rebus augurandi scientiam (errabat enim multis in rebus antiquitas), quas, vel usu iam, vel doctrina, vel vetustate immutatam videmus; retinetur autem et ad opinionem vulgi et ad magnas utilitates rei publicae mos, religio, disciplina, ius augurium, collegi auctoritas.

satis multus de ostendo auspicium resto et sors is qui duco non ille qui vaticinatio fundo qui oraculum verus dico de qui tum dico cum ad natural divinatio venio resto etiam de chaldaeus sed primus auspicium video difficilis augur locus ad contra dico marsus fortasse sed romanus facilis non enim sum is nos auguro qui avis reliquus signum observatio sum dico et tamen credo romulis qui urbs auspico condo habeo opinio sum in provideo res auguro scientia erro enim multus in res antiquitas qui vel usus iam vel doctrina vel vetustas immuto video retineo autem et ad opinio vulgus et ad magnus utilitas res publicus mos religio disciplina ius augurium collegium auctoritas


ex quo intellegitur plus terrarum situs quam lunae status ad nascendum valere. nam quod aiunt quadringenta septuaginta milia annorum in periclitandis experiendisque pueris, quicumque essent nati, Babylonios posuisse, fallunt; si enim esset factitatum, non esset desitum; neminem autem habemus auctorem, qui aut fieri dicat aut factum sciat.

ex quo intellego multus terra sino quam luna status ad nasco valeo nam qui aio quadringenti septuaginta mille annus in periclitor experiendisque puer quicumque sum nascor babylonii pono fallo si enim sum factitas non sum desino nemo autem habeo auctor qui aut fio dico aut facio scio


mihi vero, inquit, “placet; his enim, quae adhuc disputasti, prorsus adsentior, et, vere ut loquar. quamquam tua me oratio confirmavit, tamen etiam mea sponte nimis superstitiosam de divinatione Stoicorum sententiam iudicabam; haec me Peripateticorum ratio magis movebat et veteris Dicaearchi et eius, qui nunc floret, Cratippi, qui censent esse in mentibus hominum tamquam oraclum aliquod, ex quo futura praesentiant, si aut furore divino incitatus animus aut somno relaxatus solute moveatur ac libere. His de generibus quid sentias et quibus ea rationibus infirmes, audire sane velim.”

ego verus inquam placeo hic enim qui adhuc disputo prorsus adsentio et verus ut loquor quamquam tuus ego oratio confirmo tamen etiam meus sponte nimis superstitiosus de divinatio stoicus sententia judico hic ego peripateticus ratio magis moveo et veto dicaearchus et is qui nunc floreo cratippus qui censeo sum in mens homo tamquam oraclum aliqui ex quo sum praesentio si aut furor divino incito animus aut somnus relaxo solvo moveo atque libo hic de genus quis sentio et qui is ratio infirmo audio sanus volo


Rarum est quoddam genus eorum, qui se a corpore avocent et ad divinarum rerum cognitionem cura omni studioque rapiantur. horum sunt auguria non divini impetus, sed rationis humanae; nam et natura futura praesentiunt, ut aquarum eluviones et deflagrationem futuram aliquando caeli atque terrarum; alii autem in re publica exercitati, ut de Atheniensi Solone accepimus, orientem tyrannidem multo ante prospiciunt; quos prudentes possumus dicere, id est providentes, divinos nullo modo possumus; non plus quam Milesium Thalem, qui, ut obiurgatores suos convinceret ostenderetque etiam philosophum, si ei commodum esset, pecuniam facere posse, omnem oleam ante quam florere coepisset, in agro Milesio, coemisse dicitur.

raris sum quidam genus is qui sui ab corpus avoco et ad divinaris res cognitio cura omnis studium rapio hic sum augurium non divinus impetus sed ratio humanus nam et natura sum praesentio ut aqua eluvio et deflagratio sum aliquando caelum atque terra alius autem in res publicus exercitas ut de atheniensis solon accipio orior tyrannis multus ante prospicio qui prudens possum dico is sum provideo divinus nullus modo possum non multus quam milesius thal qui ut obiurgator suus convinco ostendo etiam philosophus si is commodus sum pecunia facio possum omnis oleo ante quam floreo coepio in ager milesius coemo dico


verum sint sane ista Democritea vera; quando ea nos extis exquirimus? aut quando aliquid eius modi ab haruspice inspectis extis audivimus? ab aqua aut ab igni pericula monent; tum hereditates, tum damna denuntiant; fissum familiare et vitale tractant; caput iecoris ex omni parte diligentissime considerant; si vero id non est inventum, nihil putant accidere potuisse tristius.

verus sum sanus iste democriteus verus quando is nos exta exquiro aut quando aliquis is modus ab haruspex inspicio exta audio ab aqua aut ab ignis periculum moneo tum hereditas tum damno denuntio findo familiaris et vital tracto caput jecur ex omnis pars diligens considero si verus is non sum invenio nihil puto accido possum tristis


explodatur igitur haec quoque somniorum divinatio pariter cum ceteris. nam, ut vere loquamur, superstitio, fusa per gentis, oppressit omnium fere animos atque hominum imbecillitatem occupavit. quod et in eis libris dictum est qui sunt de Natura Deorum, et hac disputatione id maxime egimus. multum enim et nobismet ipsis et nostris profuturi videbamur, si eam funditus sustulissemus. nec vero—id enim diligenter intellegi volo—superstitione tollenda religio tollitur. nam et maiorum instituta tueri sacris caerimoniisque retinendis sapientis est, et esse praestantem aliquam aeternamque naturam, et eam suspiciendam admirandamque hominum generi pulchritudo mundi ordoque rerum caelestium cogit confiteri.

explodo igitur hic quoque somnium divinatio pariter cum ceterus nam ut verus loquor superstitio fundo per gens opprimo omnis fere animus atque homo imbecillitas occupo qui et in is liber dico sum qui sum de natura deus et hic disputatio is magnus ago multus enim et nos ipse et noster possum video si is fundus tollo neque verus is enim diligenter intellego volo superstitio tollo religio tollo nam et magnus institutum tueor sacrum caerimonia retineo sapio sum et sum praesto aliqui aeternus natura et is suspicio admiror homo gener pulchritudo mundus ordo res caelestis cogo confiteor


Haec observari certe non potuerunt, ut supra docui. sunt igitur artis inventa, non vetustatis, si est ars ulla rerum incognitarum. cum rerum autem natura quam cognationem habent? quae ut uno consensu iuncta sit et continens, quod video placuisse physicis, eisque maxime, qui omne quod esset, unum esse dixerunt, quid habere mundus potest cum thesauri inventione coniunctum? si enim extis pecuniae mihi amplificatio ostenditur idque fit natura, primum exta sunt coniuncta mundo, deinde meum lucrum natura rerum continetur. nonne pudet physicos haec dicere? ut enim iam sit aliqua in natura rerum cognatio, quam esse concedo. multa enim Stoici colligunt. nam et musculorum iecuscula bruma dicuntur augeri, et puleium aridum florescere brumali ipso die, et inflatas rumpi vesiculas, et semina , quae in eis mediis inclusa sint, in contrarias partis se vertere; iam nervos in fidibus aliis pulsis resonare alios; ostreisque et conchyliis omnibus contingere, ut cum luna pariter crescant pariterque decrescant; arboresque ut hiemali tempore cum luna simul senescente, quia tum exsiccatae sint, tempestive caedi putentur.

hic observaris certus non possum ut supra doceo sum igitur ars invenio non vetustas si sum ars ullus res incognitaris cum res autem natura quam cognatio habeo qui ut unus consensus iungo sum et contineo qui video placeo physicus is magnus qui omnis qui sum unus sum dico quis habeo mundus possum cum thesaurus inventio conjungo si enim exta pecunia ego amplificatio ostendo is fio natura primus exta sum conjungo mundus deinde meus lucrum natura res contineo nonne pudeo physicus hic dico ut enim iam sum aliqui in natura res cognatio quam sum concedo multus enim stoicus colligo nam et musculus jecusculum bruma dico augeo et puleium aridus floresco brumalis ipse dies et inflo rumpo vesicula et semen qui in is medius includo sum in contrarius pars sui verto iam nervus in fides alius pello resonaris alius ostrea et conchylium omnis contingo ut cum luna pariter cresco parito decresco arbor ut hiemal tempus cum luna simul senesco quia tum exsicco sum tempestivus caedo puto


Quod etiam coniector quidam et interpres portentorum non inscite respondisse dicitur ei, qui quondam ad eum retulisset quasi ostentum, quod anguis domi vectem circumiectus fuisset: ' Tum esset,' inquit, ' ostentum, si anguem vectis circumplicavisset.' Hoc ille responso satis aperte declaravit nihil habendum esse portentum quod fieri posset.

qui etiam conjecto quidam et interpres portentor non inscitus respondeo dico is qui quondam ad is refero quasi ostendo qui anguis domus vecto circumjacio sum tum sum inquam ostendo si anguis veho circumplico hic ille respondeo satis apertus declaro nihil habeo sum portendo qui fio possum


O acutos homines! quam paucis verbis confectum negotium putant! ea sumunt ad concludendum quorum eis nihil conceditur. conclusio autem rationis ea probanda est, in qua ex rebus non dubiis id quod dubitatur efficitur.

o acuo homo quam paucus verbum conficio negotium puto is sumo ad concludo qui is nihil concedo conclusio autem ratio is probo sum in qui ex res non dubius is qui dubito efficio


'Si sine oculis non potest exstare officium et munus oculorum, possunt autem aliquando oculi non fungi suo munere, qui vel semel ita est usus oculis ut vera cerneret, is habet sensum oculorum vera cernentium. item igitur, si sine divinatione non potest officium et munus divinationis exstare, potest autem quis, cum divinationem habeat, errare aliquando nec vera cernere, satis est ad confirmandam divinationem semel aliquid esse ita divinatum ut nihil fortuito cecidisse videatur; sunt autem eius generis innumerabilia; esse igitur divinationem confitendum est.'

si sine oculus non possum exstaris officium et munus oculus possum autem aliquando oculus non fungor suus munus qui vel semel ita sum utor oculus ut verus cerno is habeo sensus oculus verus cerno item igitur si sine divinatio non possum officium et munus divinatio exstaris possum autem quis cum divinatio habeo erro aliquando neque verus cerno satis sum ad confirmo divinatio semel aliquis sum ita divino ut nihil fortuitus cado video sum autem is genus innumerabilis sum igitur divinatio confiteor sum


tur statua Nattae, tum simulacra deorum Romulusque et Remus cum altrice belua vi fulminis icti conciderunt, deque his rebus haruspicum extiterunt responsa verissima.'

tur statua nattae tum simulacrum deus romulus et remus cum altrix belua vis fulmen icti concido de hic res haruspex exsto respondeo verus


Plena exemplorum est historia, tum referta vita communis.

plenus exemplum sum historia tum refercio vito communis


amphilochus et Mopsus Argivorum reges fuerunt, sed eidem augures, eique urbis in ora maritima Ciliciae Graecas condiderunt; atque etiam ante hos Amphiaraus et Tiresias non humiles et obscuri neque eorum similes, ut apud Ennium est, quí sui quaestus caúsa fictas súscitant senténtias. sed clari et praestantes viri, qui avibus et signis admoniti futura dicebant; quorum de altero etiam apud inferos Homerus ait 'solum sapere, ceteros umbrarum vagari modo'; Amphiaraum autem sic honoravit fama Graeciae, deus ut haberetur, atque ut ab eius solo, in quo est humatus, oracla peterentur.

amphilochus et mopsus argivus rex sum sed idem auguro is urbs in os maritimus cilicia graece condo atque etiam ante hic amphiaraus et tiresias non humilis et obscurus neque is similis ut apud ennius sum qui suus quaestus causa fingo suscitant sententias sed clarus et praesto vir qui avis et signum admoneo sum dico qui de alter etiam apud inferi homerus aio solus sapio ceterus umbraris vagaris modo amphiaraus autem sic honoro fama graecia deus ut habeo atque ut ab is solum in quo sum humo oraculum peto


Addunt ad extremum, 'omnia levius casura rebus divinis procuratis.' Si autem nihil fit extra fatum, nihil levari re divina potest. hoc sentit Homerus cum querentem Iovem inducit quod Sarpedonem filium a morte contra fatum eripere non posset. hoc idem significat Graecus ille in eam sententiam versus: quod fóre paratum est, ìd summum exsuperát Iovem. totum omnino fatum etiam Atellanio versu iure mihi esse irrisum videtur; sed in rebus tam severis non est iocandi locus. concludatur igitur ratio: Si enim provideri nihil potest futurum esse eorum, quae casu fiunt, quia esse certa non possunt, divinatio nulla est; sin autem idcirco possunt provideri, quia certa sunt et fatalia, rursus divinatio nulla est; eam enim tu fortuitarum rerum esse dicebas.

addo ad exter omnis levis cado res divinus procuro si autem nihil fio extra fatum nihil levaris res divino possum hic sentio homerus cum queror iuppiter induco qui sarpedon filius ab mors contra fatum eripio non possum hic idem significo graecus ille in is sententia verro qui fore paro sum id superus exsuperat iuppiter totus omnino fatum etiam atellanius verro ius ego sum irrisus video sed in res tam sero non sum jocor locus concludo igitur ratio si enim provideo nihil possum sum sum is qui casus fio quia sum certus non possum divinatio nullus sum sin autem idcirco possum provideo quia certus sum et fatalis rursus divinatio nullus sum is enim tu fortuitaris res sum dico


Hic magna quaedam exoritur, neque ea naturalis, sed artificiosa somniorum Antiphontis interpretatio; eodemque modo et oraculorum et vaticinationum, sunt enim explanatores omnium horum, ut grammatici poetarum. nam ut aurum et argentum, aes, ferrum frustra natura divina genuisset, nisi eadem docuisset quem ad modum ad eorum venas perveniretur; nec fruges terrae bacasve arborum cum utilitate ulla generi humano dedisset, nisi earum cultus et conditiones tradidisset; materia deinde quid iuvaret, nisi consectionis eius fabricam haberemus; sic cum omni utilitate quam di hominibus dederunt, ars aliqua coniuncta est per quam illa utilitas percipi possit. item igitur somniis, vaticina- tionibus, oraclis, quod erant multa obscura, multa ambigua, explanationes adhibitae sunt interpretum.

hic magnus quidam exorior neque is natural sed artificiosus somnium antiphon interpretatio idem modo et oraculum et vaticinatio sum enim explanator omnis hic ut grammaticus poetaris nam ut aurum et argentum aes ferrum frustra natura divino gigno nisi idem doceo qui ad modus ad is vena pervenio neque frugis terra baca arbor cum utilitas ullus gener humanus do nisi is cultus et conditio trado materia deinde quis juvo nisi consectio is fabrica habeo sic cum omnis utilitas quam deus homo do ars aliqui conjungo sum per quam ille utilitas percipio possum item igitur somnium vaticina tio oraclis qui sum multus obscurus multus ambiguus explanatio adhibeo sum interpres


nos autem ita leves atque inconsiderati sumus, ut, si mures corroserint aliquid, quorum est opus hoc unum, monstrum putemus? 'Ante vero Marsicum bellum quod clipeos Lanuvi,' ut a te dictum est, 'mures rosissent, maximum id portentum haruspices esse dixerunt.' Quasi vero quicquam intersit, mures diem noctem aliquid rodentes scuta an cribra corroserint! nam si ista sequimur, quod Platonis politian nuper apud me mures corroserunt de re publica debui pertimescere, aut, si Epicuri de Voluptate liber rosus esset, putarem annonam in macello cariorem fore!

nos autem ita levo atque inconsideratus sum ut si mus corrodo aliquis qui sum opus hic unus monstrum puto ante verus marsicus bellum qui clipeus lanuvium ut ab tu dico sum mus rodo magnus is portendo haruspex sum dico quasi verus quisquam intersum mus dies nox aliquis rodo scutum an cribro corrodo nam si iste sequor qui plato politia nuper apud ego mus corrodo de res publicus debeo pertimesco aut si epicurus de voluptas liber rodo sum puto annona in macellum carus sum


quodsi eorum vi caelum modo hoc modo illo modo temperatur, qui potest eadem vis esse nascentium, cum caeli tanta sit dissimilitudo? in his locis quae nos incolimus, post solstitium Canicula exoritur, et quidem aliquot diebus, at apud Troglodytas, ut scribitur, ante solstitium; ut, si iam concedamus aliquid vim caelestem ad eos, qui in terra gignuntur, pertinere, confitendum sit illis eos, qui nascuntur eodem tempore posse in dissimilis incidere naturas propter caeli dissimilitudinem; quod minime illis placet; volunt enim illi omnis eodem tempore ortos, qui ubique sint nati, eadem condicione nasci.

quodsi is vis caelum modo hic modo ille modo tempero qui possum idem volo sum nasco cum caelum tantus sum dissimilitudo in hic locus qui nos incolo post solstitium canicula exorior et quidem aliquot dies at apud troglodytae ut scribo ante solstitium ut si iam concedo aliquis vis caelestis ad is qui in terra gigno pertineo confiteor sum ille is qui nascor idem tempus possum in dissimilis incido natura propter caelum dissimilitudo qui paruus ille placeo volo enim ille omnis idem tempus orior qui ubique sum nascor idem condicio nascor


Quid? cum pluribus deis immolatur, qui tandem evenit, ut litetur aliis, aliis non litetur? quae autem inconstantia deorum est, ut primis minentur extis, bene promittant secundis? aut tanta inter eos dissensio, saepe etiam inter proximos, ut Apollinis exta bona sint, Dianae non bona? quid est tam perspicuum quam, cum fortuito hostiae adducantur, talia cuique exta esse, qualis cuique obtigerit hostia? ' At enim id ipsum habet aliquid divini, quae cuique hostia obtingat, tamquam in sortibus, quae cui ducatur.' Mox de sortibus; quamquam tu quidem non hostiarum causam confirmas sortium similitudine, sed infirmas sortis collatione hostiarum.

quis cum multus deus immolo qui tandem evenio ut lito alius alius non lito qui autem inconstantia deus sum ut primus mino exta bene promitto secundus aut tantus inter is dissensio saepe etiam inter propior ut apollo exta bonus sum diana non bonus quis sum tam perspicuus quam cum fortuitus hostia adduco talis quisque exta sum qualis quisque obtingo hostia at enim is ipse habeo aliquis divinus qui quisque hostia obtingo tamquam in sors qui qui duco mox de sors quamquam tu quidem non hostia causa confirmo sors similitudo sed infirmo sors collatio hostia


Quid de auguribus loquar? tuae partes sunt, tuum, inquam, auspiciorum patrocinium debet esse. tibi App. Claudius augur consuli nuntiavit addubitato Salutis augurio bellum domesticum triste ac turbulentum fore; quod paucis post mensibus exortum paucioribus a te est diebus oppressum. cui quidem auguri vehementer assentior; solus enim multorum annorum memoria non decantandi auguri, sed divinandi tenuit disciplinam. quem irridebant collegae tui eumque tum Pisidam, tum Soranum augurem esse dicebant; quibus nulla videbatur in auguriis aut praesensio aut scientia veritatis futurae; sapienter aiebant ad opinionem imperitorum esse fictas religiones. quod longe secus est; neque enim in pastoribus illis, quibus Romulus praefuit, nec in ipso Romulo haec calliditas esse potuit, ut ad errorem multitudinis religionis simulacra fingerent. sed difficultas laborque discendi disertam neglegentiam reddidit; malunt enim disserere nihil esse in auspiciis quam quid sit ediscere.

quis de augur loquor tuus pars sum tuus inquam auspicium patrocinium debeo sum tu app claudus augur consul nuntio addubito salus augurium bellum domesticus tristis atque turbulentus sum qui paucus post mensis exortus paucus ab tu sum dies opprimo qui quidem augur vehemens assentior solus enim multus annus memoria non decanto augur sed divino teneo disciplina qui irridebant collega tuus is tum pisida tum soranus auguro sum dico qui nullus video in augurium aut praesensio aut scientia veritas sum sapienter aio ad opinio imperitor sum fingo religio qui longus secus sum neque enim in pastor ille qui romulus praesum neque in ipse romulus hic calliditas sum possum ut ad error multitudo religio simulacrum fingo sed difficultas labo disco dissero neglegentia reddo malo enim dissero nihil sum in auspicium quam quis sum edisco


Quid ego, quae magi Cyro illi principi interpretati sint, ex Dinonis Persicis proferam? nam cum dormienti ei sol ad pedes visus esset, ter eum scribit frustra appetivisse manibus, cum se convolvens sol elaberetur et abiret; ei magos dixisse, quod genus sapientium et doctorum habebatur in Persis, ex triplici appetitione solis triginta annos Cyrum regnaturum esse portendi. quod ita contigit; nam ad septuagesimum pervenit, cum quadraginta natus annos regnare coepisset.

quis ego qui magus cyrus ille princeps interpretas sum ex dino persicus profero nam cum dormio is sol ad pes video sum ter is scribo frustra appetivisse manus cum sui convolvo sol elabor et abeo is magus dico qui genus sapiens et doctor habeo in persa ex triplex appetitio sol triginta annus cyrus regno sum portendo qui ita contingo nam ad septuagesimus pervenio cum quadraginta nascor annus regno coepio


Videsne me non ea dicere quae Carneades, sed ea quae princeps Stoicorum Panaetius dixerit? ego autem etiam hoc requiro: omnesne qui Cannensi pugna ceciderint uno astro fuerint? exitus quidem omnium unus et idem fuit. quid? qui ingenio atque animo singulares, num astro quoque uno? quod enim tempus, quo non innumerabiles nascantur?

video ego non is dico qui carneades sed is qui princeps stoicus panaetius dico ego autem etiam hic requiro omnes qui cannensis pugno cado unus astrum sum exitus quidem omnis unus et idem sum quis qui ingenium atque animus singularis num astrum quoque unus qui enim tempus quo non innumerabilis nasco


Tragoedias loqui videor et fabulas. At ex te ipso non commenticiam rem, sed factam eiusdem generis audivi: C. Coponium ad te venisse Dyrrhachium, cum praetorio imperio classi Rhodiae praeesset, cumprime hominem prudentem atque doctum, eumque dixisse remigem quendam e quinqueremi Rhodiorum vaticinatum madefactum iri minus xxx diebus Graeciam sanguine, rapinas Dyrrhachi et conscensionem in naves cum fuga fugientibusque miserabilem respectum incendiorum fore; sed Rhodiorum classi propinquum reditum ac domum itionem dari; tum neque te ipsum non esse commotum Marcumque Varronem et M. Catonem, qui tum ibi erant, doctos homines, vehementer esse perterritos; paucis sane post diebus ex Pharsalia fuga venisse Labienum; qui cum interitum exercitus nuntiavisset, reliqua vaticinationis brevi esse confecta.

tragoedia loquor video et fabula at ex tu ipse non commenticius res sed facio idem genus audio que coponius ad tu venio dyrrhachium cum praetorius imperium classis rhodius praesum cumprime homo prudens atque doceo is dico remigo quidam e quinqueremis rhodius vaticinor madefacio eo paruus xxx dies graecia sanguis rapina dyrrhachi et conscensio in navo cum fuga fugio miserabilis respicio incendium sum sed rhodius classis propinquus redeo atque domus itio do tum neque tu ipse non sum commoveo marcus varro et m cato qui tum ibi sum doceo homo vehemens sum perterreo paucus sanus post dies ex pharsalia fuga venio labienus qui cum interitus exercitus nuntio reliquus vaticinatio brevis sum conficio


Ad aperta et clara veniamus, quale est de illo interfecto a caupone Megaris; quale de Simonide, qui ab eo, quem humarat, vetitus est navigare; quale etiam de Alexandro, quod a te praeteritum esse miror, Quinte. cum Ptolemaeus, familiaris eius, in proelio telo venenato ictus esset eo- que vulnere summo cum dolore moreretur, Alexander assidens somno est consopitus. tum secundum quietem visus ei dicitur draco is, quem mater Olympias alebat, radiculam ore ferre et simul dicere, quo illa loci nasceretur (neque is longe aberat ab eo loco), eius autem esse vim tantam, ut Ptolomaeum facile sanaret. cum Alexander experrectus narrasset amicis somnium, emissi sunt, qui illam radiculam quaererent; qua inventa et Ptolomaeus sanatus dicitur et multi milites, qui erant eodem genere teli vulnerati.

ad apertus et clarus venio qualis sum de ille interficio ab caupo megaris qualis de simonides qui ab is qui humo veto sum navigaris qualis etiam de alexander qui ab tu praetereo sum miro quintus cum ptolemaeus familiaris is in proelium telum veneno iacio sum is que vulnus superus cum dolor morior alexander assideo somnus sum consopio tum secundus quies video is dico draco is qui mater olympia alo radicula os fero et simul dico quo ille locus nascor neque is longus absum ab is locus is autem sum vis tantus ut ptolomaeus facilis sano cum alexander expergiscor narro amicus somnium emitto sum qui ille radicula quaero qui invenio et ptolomaeus sano dico et multus miles qui sum idem genus telis vulnero


Divinare autem morientes illo etiam exemplo confirmat Posidonius, quod affert, Rhodium quendam morientem sex aequales nominasse et dixisse, qui primus eorum, qui secundus, qui deinde deinceps moriturus esset. sed tribus modis censet deorum appulsu homines somniare: uno, quod praevideat animus ipse per sese, quippe qui deorum cognatione teneatur; altero, quod plenus aër sit inmortalium animorum, in quibus tamquam insignitae notae veritatis appareant; tertio, quod ipsi di cum dormientibus colloquantur. idque, ut modo dixi, facilius evenit appropinquante morte, ut animi futura augurentur.

divinaris autem morior ille etiam exemplum confirmo posidonius qui affero rhodius quidam morior sex aequal nomino et dico qui primus is qui secundus qui deinde deinceps morior sum sed tres modus censeo deus appulsu homo somniaris unus qui praevideat animus ipse per sui quippe qui deus cognatio teneo alter qui plenus aer sum immortalis animus in qui tamquam insignio nosco veritas appareo tertius qui ipse deus cum dormio colloquantur is ut modo dico facilis evenio appropinquo mors ut animus sum auguro


Ergo et ei, quorum animi spretis corporibus evolant atque excurrunt foras, ardore aliquo inflammati atque incitati, cernunt illa profecto quae vaticinantes pronuntiant; multisque rebus inflammantur tales animi qui corporibus non inhaerent, ut ei qui sono quodam vocum et Phrygiis cantibus incitantur. multos nemora silvaeque, multos amnes aut maria commovent. credo etiam anhelitus quosdam fuisse terrarum quibus inflatae mentes oracla funderent. quorum furibunda mens videt ante multo, quae sint futura. quo de genere illa sunt: eheu videte! iudicabit inclitum iudicium inter deas tres aliquis; quo iudicio Lacedaemonia mulier, furiarum una, adveniet. eodem enim modo multa a vaticinantibus saepe praedicta sunt, neque solum verbis, sed etiam versibus quos olim Fauni vatesque canebant.

ergo et is qui animus sperno corpus evolo atque excurro foras ardor aliquis inflammo atque incitas cerno ille profecto qui vaticinor pronuntio multa res inflammo talis animus qui corpus non inhaereo ut is qui sonus quidam vox et phrygius cantus incito multus nemus silva multus amnis aut mare commoveo credo etiam anhelitus quidam sum terra qui inflo mens oraculum fundo qui furibundus mens video ante multus qui sum sum quo de genus ille sum eheu video iudico inclutus iudicium inter dea tres aliquis quo iudicium lacedaemonius mulier furiaris unus advenio idem enim modo multus ab vaticinor saepe praedico sum neque solus verbum sed etiam versus qui olim faunus vates caneo


Sed iam ad te venio, ó sancte Apollo, qui úbilicum cértum terrarum óbsides, únde superstitiósa primum saéva evasit vóx fera. tuis enim oraculis Chrysippus totum volumen implevit partim falsis, ut ego opinor, partim casu veris, ut fit in omni oratione saepissime; partim flexiloquis et obscuris, ut interpres egeat interprete, et sors ipsa ad sortes referenda sit; partim ambiguis, et quae ad dialecticum deferenda sint. nam cum illa sors edita est opulentissimo regi Asiae: Croesus Halyn penetrans magnam pervertet opum vim, hostium vim se perversurum putavit, pervertit autem suam.

sed iam ad tu venio o sancio apollo qui ubilicum certum terra obsides unde superstitiosa primus saeva evado vox ferus tuus enim oraculis chrysippus totus volumen impleo pars falsum ut ego opinor pars casus verus ut fio in omnis oratio saepis pars flexiloquus et obscurus ut interpres egeo interpres et sors ipse ad sors refero sum pars ambiguus et qui ad dialectica defero sum nam cum ille sors edo sum opulens rex asia croesus halyn penetro magnus perverto opos vis hostis vis sui perverto puto perverto autem suus


etenim nobismet ipsis quaerentibus quid sit de divinatione iudicandum, quod a Carneade multa acute et copiose contra Stoicos disputata sint, verentibusque ne temere vel falsae rei vel non satis cognitae assentiamur, faciendum videtur ut diligenter etiam atque etiam argumenta cum argumentis comparemus, ut fecimus in eis tribus libris quos de natura deorum scripsimus. nam cum omnibus in rebus temeritas in assentiendo errorque turpis est, tum in eo loco maxime in quo iudicandum est quantum auspiciis rebusque divinis religionique tribuamus; est enim periculum, ne aut neglectis iis impia fraude aut susceptis anili superstitione obligemur.

etenim nos ipse quaero quis sum de divinatio judico qui ab carneades multus acuo et copiosus contra stoicus disputo sum vereor ne temere vel fallo res vel non satis cognosco assentior facio video ut diligenter etiam atque etiam argumentum cum argumentum comparo ut facio in is tres liber qui de natura deus scribo nam cum omnis in res temeritas in assentiendo erro turpis sum tum in is locus magnus in quo judico sum quantus auspicium res divinus religio tribuo sum enim periculum ne aut neglego is impius fraus aut suscipio anilis superstitio obligo


accurate tu quidem, inquam, “Quinte, et Stoice Stoicorum sententiam defendisti, quodque me maxime delectat, plurimis nostris exemplis usus es, et iis quidem claris et illustribus. dicendum est mili igitur ad ea, quae sunt a te dicta, sed ita nihil ut affirmem, quaeram omnia, dubitans plerumque et mihi ipse diffidens. si enim aliquid certi haberem quod dicerem, ego ipse divinarem, qui esse divinationem nego.

accuro tu quidem inquam quintus et stoicus stoicus sententia defendo quisque ego magnus delecto multus noster exemplum utor sum et is quidem claris et illustris dico sum milis igitur ad is qui sum ab tu dictum sed ita nihil ut affirmem quaero omnis dubito plerusque et ego ipse diffido si enim aliquis certus habeo qui dico ego ipse divinaris qui sum divinatio nego


Quid? Ti. Gracchus P. F., qui bis consul et censor fuit, idemque et summus augur et vir sapiens civisque praestans, nonne, ut C. Gracchus, filius eius, scriptum reliquit, duobus anguibus domi comprehensis haruspices convocavit? qui cum respondissent, si marem emisisset, uxori brevi tempore esse moriendum, si feminam, ipsi; aequius esse censuit se maturam oppetere mortem quam P. Africani filiam adulescentem; feminam emisit, ipse paucis post diebus est mortuus. irrideamus haruspices, vanos, futiles esse dicamus, quorumque disciplinam et sapientissimus vir et eventus ac res comprobavit, contemnamus; contemnamus etiam Babylonios, et eos, qui e Caucaso caeli signa servantes numeris stellarum cursus persequuntur. condemnemus, inquam, hos aut stultitiae aut vanitatis aut impudentiae, qui quadringenta septuaginta milia annorum, ut ipsi dicunt, monumentis comprehensa continent, et mentiri iudicemus, nec saeculorum reliquorum iudicium quod de ipsis futurum sit pertimescere.

quis tiberius gracchus p f qui bis consul et censor sum idem et summus augur et vir sapio civis praesto nonne ut que gracchus filius is scribo relinquo duo anguis domus comprehendo haruspex convoco qui cum respondeo si maris emitto uxor brevis tempus sum morior si femina ipse aequus sum censeo sui maturus oppeto mors quam p africanus filia adulescens femina emitto ipse paucus post dies sum mortuus irrideamus haruspex vanus futilis sum dico quisque disciplina et sapio vir et evenio atque res comprobo contemno contemno etiam babylonii et is qui e caucasus caelum signum servo numerus stella curro persequor condemno inquam hic aut stultitia aut vanitas aut impudentia qui quadringenti septuaginta mille annus ut ipse dico monumentum comprehendo contineo et mentior judico neque saeculum reliquus iudicium qui de ipse sum sum pertimesco


Saepe etiam et in proeliis fauni auditi et in rebus turbidis veridicae voces ex occulto missae esse dicuntur; cuius generis duo sint ex multis exempla, sed maxima: nam non multo ante urbem captam exaudita vox est a luco Vestae, qui a Palati radice in novam viam devexus est, ut muri et portae reficerentur; futurum esse, nisi provisum esset, ut Roma caperetur. quod neglectum tum, cum caveri poterat, post acceptam illam maximam cladem expiatum est; ara enim Aio Loquenti, quam saeptam videmus, exadversus eum locum consecrata est. atque etiam scriptum a multis est, cum terrae motus factus esset, ut sue plena procuratio fieret, vocem ab aede Iunonis ex arce extitisse; quocirca Iunonem illam appellatam Monetam. haec igitur et a dis significata et a nostris maioribus iudicata contemnimus?

saepe etiam et in proelium fauni audio et in res turbidus veridicus voco ex occulo mitto sum dico qui genus duo sum ex multus exemplum sed maximus nam non multus ante urbs capio exaudio vox sum ab lucus vesta qui ab palatium radix in novus via devexus sum ut murus et porta reficio sum sum nisi provideo sum ut roma capio qui neglego tum cum caveri possum post accipio ille maximus clades expio sum ara enim aio loquor quam saepio video exadverto is locus consecro sum atque etiam scribo ab multus sum cum terra moueo facio sum ut sus plenus procuratio fio voco ab aedes juno ex arx extitisse quocirca juno ille appello moneta hic igitur et ab deus significo et ab noster magnus judico contemno