Atque ego ne utilem quidem arbitror esse nobis futurarum rerum scientiam. quae enim vita fuisset Priamo, si ab adulescentia scisset, quos eventus senectutis esset habiturus? abeamus a fabulis, propiora videamus. clarissimorum hominum nostrae civitatis gravissimos exitus in Consolatione collegimus. quid igitur? ut omittamus superiores, Marcone Crasso putas utile fuisse tum, cum maximis opibus fortunisque florebat, scire sibi interfecto Publio filio exercituque deleto trans Euphratem cum ignominia et dedecore esse pereundum? An Cn. Pompeium censes tribus suis consulatibus, tribus triumphis, maximarum rerum gloria laetaturum fuisse, si sciret se in solitudine Aegyptiorum trucidatum iri amisso exercitu, post mortem vero ea consecutura, quae sine lacrimis non possumus dicere?

atque ego ne utilis quidem arbitror sum nos futuraris res scientia qui enim vito sum priamus si ab adulescentia scio qui evenio senectus sum habeo abeo ab fabula propiora video clarus homo noster civitas gravis exitus in consolatio colligo quis igitur ut omitto superus marcus crassus puto utilis sum tum cum magnus ops fortuna floreo scio sui interficio publius filius exerceo deleo trans euphrates cum ignominia et dedecor sum pereo an cn pompejus censeo tres suus consulatus tres triumphus maximaris res gloria laeto sum si scio sui in solitudo aegyptius trucido eo amitto exercitus post mors verus is consequor qui sine lacrima non possum dico


quid? de officio num quis haruspicem consulit, quem ad modum sit cum parentibus, cum fratribus, cum amicis vivendum? quem ad modum utendum pecunia, quem ad modum honore, quem ad modum imperio? ad sapientes haec, non ad divinos referri solent.

quis de officium num quis haruspex consulo qui ad modus sum cum parens cum frater cum amicus vivo qui ad modus utor pecunia qui ad modus honor qui ad modus imperium ad sapio hic non ad divinus refero soleo


nunc illa testabor, non me sortilegos neque eos, qui quaestus causa hariolentur, ne psychomantia quidem, quibus Appius, amicus tuus, uti solebat, agnoscere: non habeo denique nauci Marsum augurem; non vicanos haruspices, non de circo astrologos; non Isiacos coniectores, non interpretes sómnium; —non enim sunt ei aut scientia aut arte divini— séd superstitiósi vates ímpudentesque hárioli aút inertes aút insani aut quíbus egestas ímperat, quí sibi semitám non sapiunt, álteri monstránt viam; quíbus divitias póllicentur, áb iis drachumam ipsí petunt. de hÍs divitiis síbi deducant dráchmam, reddant cétera. atque haec quidem Ennius, qui paucis ante versibus esse deos censet, sed eos non curare opinatur, quid agat humanum genus. ego autem, qui et curare arbitror et monere etiam ac multa praedicere, levitate, vanitate, malitia exclusa divinationem probo. quae cum dixisset Quintus, praeclare tu quidem, inquam, paratus, Quinte, venisti

nunc ille testo non ego sortilegus neque is qui quaestus causa hariolor ne psychomantium quidem qui appius amicus tuus uti soleo agnosco non habeo denique naucum marsus auguro non vicani haruspex non de circus astrologus non isiacus coniector non interpres somnium non enim sum is aut scientia aut ars divinus sed superstitiosi vates impudentesque harioli aut iners aut insanio aut quibus egestas imperat qui sui semitam non sapio alteri monstrant via quibus divitiae pollicentur ab is drachumam ipsi peto de his divitiae sibi deduco drachmam reddo cetera atque hic quidem ennius qui paucus ante versus sum deus censeo sed is non curo opinor quis ago humanus genus ego autem qui et curo arbitror et moneo etiam atque multus praedico levitas vanitas malitia excludo divinatio probo qui cum dico quintus praeclaris tu quidem inquam paro quintus venio


haec quanta dissensio est! quid? quod aliis avibus utuntur, aliis signis, aliter observant, alia respondent, non necesse est fateri partim horum errore susceptum esse, partim superstitione, multa fallendo?

hic quantus dissensio sum quis qui alius avis uto alius signum aliter observo alius respondeo non necesse sum fateor pars hic error suscipio sum pars superstitio multus fallo


Nam illud mirarer—si crederem—quod apud Homerum Calchantem dixisti ex passerum numero belli Troiani annos auguratum; de cuius coniectura sic apud Homerum, ut nos otiosi convertimus, loquitur Agamemnon: ferte, viri, et duros animo tolerate labores, auguris ut nostri Calchantis fata queamus scire ratosne habeant an vanos pectoris orsus. namque omnes memori portentum mente retentant, qui non funestis liquerunt lumina fatis. argolicis primum ut vestita est classibus Aulis, quae Priamo cladem et Troiae pestemque ferebant, nos circum latices gelidos fumantibus aris, aurigeris divom placantes numina tauris, sub platano umbrifera, fons unde emanat aquai, vidimus immani specie tortuque draconem terribilem, Iovis ut pulsu penetrabat ab ara; qui platani in ramo foliorum tegmine saeptos corripuit pullos; quos cum consumeret octo, nona super tremulo genetrix clangore volabat; cui ferus immani laniavit viscera morsu.

nam ille miro si credo qui apud homerus calchas dico ex passer numerus bellum trojanus annus auguro de qui conicio sic apud homerus ut nos otiosus converto loquor agamemnon fero vir et durus animus tolero labor augur ut noster calchas fatum queo scio reor habeo an vanus pectus ordior namque omnis memor portendo mens retento qui non funestus linquo lumen fatum argolicis primus ut vestio sum classis aulis qui priamus clades et troius pestis fero nos circum latex gelidus fumo ara aurigo divus placo numen taurus sub platanus umbrifer fons unde emano aqua video immanis species torqueo draco terribilis iuppiter ut pello penetro ab ara qui platanus in ramus folium tegimen saepio corripio pullus qui cum consumo octo nonus super tremulus genetrix clangor volo qui ferus immanis lanio viscera morsus


Epicurum igitur audiemus potius? namque Carneades concertationis studio modo ait hoc, modo illud. ' ait ille ait quod sentit.' Sentit autem nihil umquam elegans, nihil decorum. hunc ergo antepones Platoni et Socrati qui ut rationem non redderent, auctoritate tamen hos minutos philosophos vincerent? iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit quod errorem animis perturbationemque afferat. ex quo etiam Pythagoricis interdictum putatur ne faba vescerentur, quod habet inflationem magnam is cibus tranquillitati men- tis quaerentis vera contrariam.

epicurus igitur audio potis namque carneades concertatio studium modo aio hic modo ille aio ille aio qui sentio sentio autem nihil umquam elego nihil decorus hic ergo antepono plato et socrates qui ut ratio non reddo auctoritas tamen hic minuo philosophus vinco iubeo igitur plato sic ad somnus proficisco corpus afficio ut nihil sum qui error animus perturbatio affero ex quo etiam pythagoricus interdictum puto ne faba vesco qui habeo inflatio magnus is cibus tranquillitas ego tis quaero verus contrarius


num igitur me cogis etiam fabulis credere? quae delectationis habeant, quantum voles, verbis, sententiis, numeris, cantibus adiuventur; auctoritatem quidem nullam debemus nec fidem commenticiis rebus adiungere. eodemque modo nec ego Publicio nescio cui, nec Marciis vatibus, nec Apollinis opertis, credendum existimo; quorum partim ficta aperte, partim effutita temere numquam, ne mediocri quidem cuiquam, non modo prudenti probata sunt.

num igitur ego cogo etiam fabula credo qui delectatio habeo quantus volo verbum sententia numerus cantus adjuvo auctoritas quidem nullus debeo neque fides commenticius res adiungo idem modo neque ego publicius nescio qui neque marcius vates neque apollo operio credo existimo qui pars fictum apertus pars effutio temere numquam ne mediocris quidem quisquam non modo prudens probo sum


Quid est illo auspicio divinius quod apud te in Mario est? ut utar potissimum auctore te: hic Iovis altisoni subito pinnata satelles arboris e trunco serpentis saucia morsu subigit ipsa feris transfigens unguibus anguem semianimum et varia graviter cervice micantem; quem se intorquentem lanians rostroque cruentans, iam satiata animos, iam duros ulta dolores, abicit ecflantem et laceratum adfligit in unda, seque obitu a solis nitidos convertit ad ortus. hanc ubi praepetibus pinnis lapsuque volantem conspexit Marius, divini numinis augur, faustaque signa suae laudis reditusque notavit; partibus intonuit caeli pater ipse sinistris. sic aquilae clarum firmavit Iuppiter omen.

quis sum ille auspicium divinus qui apud tu in marius sum ut uto potis auctor tu hic iuppiter altisonus subeo pinnatus satelles arbor e trunco serpens saucius morsus subigo ipse fera transfigo unguis anguis semianimis et vario gravis cervix mico qui sui intorqueo lanio rostrum cruento iam satio animus iam durus ulciscor dolor abicio ecflantem et lacero affligo in unda sequor obeo ab sol nitidus converto ad ortus hic ubi praepes pinna labor volo conspicio marius divinus numen augur faustus signum suus laus redeo noto pars intono caelum pater ipse sinister sic aquila clarus firmo iuppiter omen


Quid? illa duo somnia, quae creberrime commemorantur a Stoicis, quis tandem potest contemnere? unum de Simonide: Qui cum ignotum quendam proiectum mortuum vidisset eumque humavisset haberetque in animo navem conscendere, moneri visus est, ne id faceret, ab eo, quem sepultura affecerat; si navigasset, eum naufragio esse periturum; itaque Simonidem redisse, perisse ceteros, qui tum navigassent.

quis ille duo somnio qui creber commemoro ab stoicus quis tandem possum contemno unus de simonides qui cum ignotus quidam projectum mortuus video is humo habeo in animus navo conscendo moneo video sum ne is facio ab is qui sepelio afficio si navigo is naufragium sum pereo itaque simonides redeo pereo ceterus qui tum navigo


Quis est autem quem non moveat clarissimis monumentis testata consignataque antiquitas? Calchantem augurem scribit Homerus longe optimum, eumque ducem classium fuisse ad Ilium, auspiciorum credo scientia, non locorum.

quis sum autem qui non moveo clarus monumentum testo consigno antiquitas calchas auguro scribo homerus longus bonus is dux classis sum ad ilium auspicium credo scientia non locus


Quis vero non videt in optima quaque re publica plurimum auspicia et reliqua divinandi genera valuisse? quis rex umquam fuit, quis populus, qui non uteretur praedictione divina? neque solum in pace, sed in bello multo etiam magis, quo maius erat certamen et discrimen salutis. omitto nostros, qui nihil in bello sine extis agunt, nihil sine auspiciis domi externa videamus: namque et Athenienses omnibus semper publicis consiliis divinos quosdam sacerdotes, quos ma/nteis vocant, adhibuerunt, et Lacedaemonii regibus suis augurem assessorem dederunt, itemque senibus (sic enim consilium publicum appellant) augurem interesse voluerunt, iidemque de rebus maioribus semper aut Delphis oraclum aut ab Hammone aut a Dodona petebant.

quis verus non video in bonus quisque res publicus multus auspicium et reliquus divino genus valeo quis rex umquam sum quis populus qui non uto praedictio divino neque solus in pax sed in bellum multus etiam magis quo magnus sum certamen et discrimen salus omitto noster qui nihil in bellum sine exta ago nihil sine auspicium domus externus video namque et atheniensis omnis semper publicus consilium divinus quidam sacerdos qui ma nteis voco adhibeo et lacedaemonius rex suus auguro assessor do ito senex sic enim consilium publicus appello auguro intersum volo eo de res magnus semper aut delphi oraclum aut ab ammon aut ab dodona peto


Quid? Asiae rex Priamus nonne et Helenum filium et Cassandram filiam divinantes habebat, alterum auguriis, alteram mentis incitatione et permotione divina? quo in genere Marcios quosdam fratres, nobili loco natos, apud maiores nostros fuisse scriptum videmus. quid? Polyidum Corinthium nonne Homerus et aliis multa et filio ad Troiam proficiscenti mortem praedixisse commemorat? omnino apud veteres, qui rerum potiebantur, iidem auguria tenebant; ut enim sapere, sic divinare regale ducebant. ut testis est nostra civitas, in qua et reges augures et postea privati eodem sacerdotio praediti rem publicam religionum auctoritate rexerunt.

quis asia rex priamus nonne et helenus filius et cassandra filia divino habeo alter augurium alter mens incitatio et permotio divino quo in genus marcius quidam frater nobilis locus nascor apud magnus noster sum scribo video quis polyidus corinthius nonne homerus et alius multus et filius ad troius proficisco mors praedico commemoro omnino apud vetus qui res potio eo augurium teneo ut enim sapio sic divinaris regal duco ut testis sum noster civitas in qui et rex auguro et postea privo idem sacerdotium praeditus res publicus religio auctoritas rego


quae autem est inter augures conveniens et coniuncta constantia? ad nostri auguri consuetudinem dixit Ennius: tum tonuit laevum bene tempestate serena.

qui autem sum inter auguro convenio et conjungo constantia ad noster augur consuetudo dico ennius tum tono laevus bene tempestas serenus


' Q. Fabi, te mihi in auspicio esse volo.' Respondet: 'audivi.' (Hic apud maiores nostros adhibebatur peritus, nunc quilibet. peritum autem esse necesse est eum,qui, silentium quid sit,intellegat; id enim silentium dicimus in auspiciis, quod omni vitio caret.

q fabius tu ego in auspicium sum volo respondeo audio hic apud magnus noster adhibeo pereo nunc qui peritus autem sum necesse sum is qui silentium quis sum intellego is enim silentium dico in auspicium qui omnis vitio careo


quid est aliud nolle moneri a Iove nisi efficere ut, aut ne fieri possit auspicium, aut, si fiat, videri?

quis sum alius nolo moneo ab iuppiter nisi efficio ut aut ne fio possum auspicium aut si fio video


qui igitur convenit aegros a coniectore somniorum potius quam a medico petere medicinam? An Aesculapius an Serapis potest nobis praescribere per somnium curationem valetudinis, Neptunus gubernantibus non potest? et si sine medico medicinam dabit Minerva, Musae scribendi, legendi, ceterarum artium scientiam somniantibus non dabunt? At si curatio daretur valetudinis, haec quoque, quae dixi, darentur; quae quoniam non dantur, medicina non datur. qua sublata tollitur omnis auctoritas somniorum.

qui igitur convenio aeger ab coniector somnium potis quam ab medico peto medicina an aesculapius an serapias possum nos praescribo per somnium curatio valetudo neptunus guberno non possum et si sine medico medicina do minerva musa scribo lego ceteraris ars scientia somnio non do at si curatio do valetudo hic quoque qui dico do qui quoniam non do medicina non do qui tollo tollo omnis auctoritas somnium


Vide igitur, ne, etiamsi divinationem tibi esse concessero, quod numquam faciam, neminem tamen divinum reperire possimus. qualis autem ista mens est deorum, si neque ea nobis significant in somnis quae ipsi per nos intellegamus, neque ea quorum interpretes habere possimus? similes enim sunt dei, si ea nobis obiciunt, quorum nec scientiam neque explanatorem habeamus, tamquam si Poeni aut Hispani in senatu nostro loquerentur sine interprete.

video igitur ne etiamsi divinatio tu sum concedo qui numquam facio nemo tamen divinus reperio possum qualis autem iste mens sum deus si neque is nos significo in somnus qui ipse per nos intellego neque is qui interpres habeo possum similis enim sum deus si is nos obicio qui neque scientia neque explanator habeo tamquam si poenus aut hispanus in senatus noster loquor sine interpres


ex quo intellegitur, ut fatum sit non id, quod superstitiose, sed id, quod physice dicitur, causa aeterna rerum, cur et ea, quae praeterierunt, facta sint et, quae instant, fiant et, quae sequuntur, futura sint. ita fit, ut et observatione notari possit, quae res quamque causam plerumque consequatur, etiamsi non semper (nam id quidem affirmare difficile est), easdemque causas veri simile est rerum futurarum cerni ab eis, qui aut per furorem eas aut in quiete videant.

ex quo intellego ut fatum sum non is qui superstitiosus sed is qui physicus dico causa aeternus res cur et is qui praetereo facio sum et qui insto fio et qui sequor sum sum ita fio ut et observatio notaris possum qui res quisque causa plerusque consequor etiamsi non semper nam is quidem affirmaris difficilis sum idem causa verus similis sum res futuraris cerno ab is qui aut per furor is aut in quiesco video


atque in Sibyllinis ex primo versu cuiusque sententiae primis litteris illius sententiae carmen omne praetexitur. hoc scriptoris est, non furentis, adhibentis diligentiam, non insani. quam ob rem Sibyllam quidem sepositam et conditam habeamus, ut, id quod proditum est a maioribus, iniussu senatus ne legantur quidem libri valeantque ad deponendas potius quam ad suscipiendas religiones; cum antistitibus agamus, ut quidvis potius ex illis libris quam regem proferant, quem Romae posthac nec di nec homines esse patientur.

atque in sibyllinus ex primus verro quisque sententia primus littera ille sententia carmen omnis praetexo hic scriptor sum non furo adhibeo diligentia non insanio quam ob res sibylla quidem sepono et condo habeo ut is qui prodeo sum ab magnus injussus senatus ne lego quidem liber valeo ad depono potis quam ad suscipio religio cum antistes ago ut quivis potis ex ille liber quam rex profero qui roma posthac neque deus neque homo sum patior


Externa enim auguria, quae sunt non tam artificiosa quam superstitiosa, videamus. omnibus fere avibus utuntur, nos admodum paucis; alia illis sinistra sunt, alia nostris. solebat ex me Deiotarus percontari nostri auguri disciplinam, ego ex illo sui. di immortales! quantum differebat! ut quaedam essent etiam contraria. atque ille eis semper utebatur, nos, nisi dum a populo auspicia accepta habemus, quam multum eis utimur? bellicam rem administrari maiores nostri nisi auspicato noluerunt; quam multi anni sunt, cum bella a proconsulibus et a propraetoribus administrantur, qui auspicia non habent!

externus enim augurium qui sum non tam artificiosus quam superstitiosus video omnis fere avis uto nos admodum paucus alius ille sinistra sum alius noster soleo ex ego deiotarus percontaris noster augur disciplina ego ex ille suus deus immortalis quantus differo ut quidam sum etiam contrarius atque ille is semper utor nos nisi dum ab populus auspicium accipio habeo quam multus is utor bellicus res administraris magnus noster nisi auspico nolo quam multus annus sum cum bellum ab proconsul et ab propraetor administro qui auspicium non habeo


quod cum accidisset nostrae rei publicae, tum pristinis orbati muneribus haec studia renovare coepimus, ut et animus molestiis hac potissimum re levaretur et prodessemus civibus nostris, qua re cumque possemus. in libris enim sententiam dicebamus, contionabamur, philosophiam nobis pro rei publicae procuratione substitutam putabamus. nunc quoniam de re publica consuli coepti sumus, tribuenda est opera rei publicae, vel omnis potius in ea cogitatio et cura ponenda, tantum huic studio relinquendum, quantum vacabit a publico officio et munere. sed haec alias pluribus; nunc ad institutam disputationem revertamur.

qui cum accido noster res publicus tum pristinus orbo munus hic studium renovaris coepio ut et animus molestia hic potis res levo et prosum civis noster qui res cum possum in liber enim sententia dico contionor philosophia nos pro res publicus procuratio substituo puto nunc quoniam de res publicus consul coepio sum tribuo sum opus res publicus vel omnis potis in is cogitatio et cura pono tantus hic studium relinquo quantus vaco ab publicus officium et munus sed hic alius multus nunc ad instituo disputatio revorto


At 'inventum est caput in Tiberi.' Quasi ego artem aliquam istorum esse negem! divinationem nego. caeli enim distributio, quam ante dixi, et certarum rerum notatio docet, unde fulmen venerit, quo concesserit; quid significet autem, nulla ratio docet. sed urges me meis versibus: nam pater altitonans stellanti nixus Olympo ipse suos quondam tumulos ac templa petivit et Capitolinis iniecit sedibus ignis.

at invenio sum caput in tiberis quasi ego ars aliqui iste sum nego divinatio nego caelum enim distributio quam ante dico et certaris res notatio doceo unde fulmen venio quo concedo quis significo autem nullus ratio doceo sed urgeo ego meus versus nam pater altitonans stello nitor olympus ipse suus quondam tumulus atque templum peto et capitolinus injacio sedes ignis


Sed, quod caput est, cur isto modo iam oracla Delphis non eduntur non modo nostra aetate, sed iam diu, ut modo nihil possit esse contemptius? hoc loco cum urguentur, ' evanuisse,' aiunt, ' vetustate vim loci eius, unde anhelitus ille terrae fieret, quo Pythia mente incitata oracla ederet.' De vino aut salsamento putes loqui, quae evanescunt vetustate. De vi loci agitur, neque solum naturali, sed etiam divina; quae quo tandem modo evanuit? 'Vetustate,' inquies. quae 'vetustas' est quae vim divinam conficere possit? quid tam divinum autem quam afflatus e terra mentem ita movens, ut eam providam rerum futurarum efficiat, ut ea non modo cernat multo ante, sed etiam numero versuque pronuntiet? quando ista vis autem evanuit? an postquam homines minus creduli esse coeperunt?

sed qui caput sum cur iste modo iam oraculum delphi non edo non modo noster aetas sed iam diu ut modo nihil possum sum contemno hic locus cum urgeo evanesco aio vetustas vis locus is unde anhelitus ille terra fio quo pythia mens incito oraculum edo de vinum aut salsamentum puto loquor qui evanesco vetustas de vis locus ago neque solus natural sed etiam divino qui quo tandem modo evanesco vetustas inquam qui vetustus sum qui vis divina confacio possum quis tam divinus autem quam afflo e terra mens ita moveo ut is providus res futuraris efficio ut is non modo cerno multus ante sed etiam numerus verro pronuntio quando iste volo autem evanesco an postquam homo paruus credulis sum coepio


medicus morbum ingravescentem ratione providet, insidias imperator, tempestates gubernator; et tamen ei ipsi saepe falluntur, qui nihil sine certa ratione opinantur; ut agricola, cum florem oleae videt, bacam quoque sese visurum putat, non sine ratione ille quidem sed non numquam tamen fallitur. quodsi falluntur ei qui nihil sine aliqua probabili coniectura ac ratione dicunt, quid existimandum est de coniectura eorum, qui extis aut avibus aut ostentis aut oraclis aut somniis futura praesentiunt? nondum dico, quam haec signa nulla sint, fissum iecoris, corvi cantus, volatus aquilae, stellae traiectio, voces furentium, sortes, somnia; de quibus singulis dicam suo loco; nunc de universis.

medicus morbus ingravesco ratio provideo insidiae imperator tempestas gubernator et tamen is ipse saepe fallo qui nihil sine certus ratio opinor ut agricola cum flos olea video baca quoque sui video puto non sine ratio ille quidem sed non numquam tamen fallo quodsi fallo is qui nihil sine aliqui probabilis conicio atque ratio dico quis existimo sum de conicio is qui exta aut avis aut ostendo aut oraclis aut somnium sum praesentio nondum dico quam hic signum nullus sum findo jecur corvus cantus volo aquila stella trajectio voco furo sors somnio de qui singuli dico suus locus nunc de universus


tum Quintus: dicitur quidem istuc, inquit, a Cotta, et vero saepius, credo, ne communia iura migrare videatur; sed studio contra Stoicos disserendi deos mihi videtur funditus tollere.

tum quintus dico quidem iste inquam ab cotta et verus saepis credo ne commune ius migraris video sed studium contra stoicus dissero deus ego video fundus tollo


Auspicia vero vestra quam constant! quae quidem nunc a Romanis auguribus ignorantur (bona hoc tua venia dixerim), a Cilicibus, Pamphyliis, Pisidis, Lyciis tenentur.

auspicium verus vester quam consto qui quidem nunc ab romanus augur ignoro bonus hic tuus venia dico ab cilices pamphylius pisida lycia teneo


Mirabile autem illud, quod eo ipso tempore, quo fieret indicium coniurationis in senatu, signum Iovis biennio post, quam erat locatum, in Capitolio collocabatur.

mirabilis autem ille qui is ipse tempus quo fio indicium coniuratio in senatus signum iuppiter biennium post quam sum loco in capitolium collocabatur


Neque enim illud verbum temere consuetudo approbavisset, si ea res nulla esset omnino: praésagibat ánimus frustra me íre, cum exirém domo. sagire enim sentire acute est; ex quo sagae anus, quia multa scire volunt, et sagaces dicti canes. is igitur, qui ante sagit, quam oblata res est, dicitur praesagire, id est futura ante sentire.

neque enim ille verbum temere consuetudo approbo si is res nullus sum omnino praesagibat animus frustra ego ire cum exirem domus sagio enim sentio acuo sum ex quo saga anus quia multus scio volo et sagax dictum canis is igitur qui ante sagio quam offertor res sum dico praesagio is sum sum ante sentio


'Quid?' inquies, ' remex ille de classe Coponi nonne ea praedixit, quae facta sunt?' Ille vero, et ea quidem quae omnes eo tempore ne acciderent timebamus. castra enim in Thessalia castris collata audiebamus, videbaturque nobis exercitus Caesaris et audaciae plus habere, quippe qui patriae bellum intulisset, et roboris propter vetustatem; casum autem proeli nemo nostrum erat quin timeret; sed, ita ut constantibus hominibus par erat, non aperte. ille autem Graecus, quid mirum si, magnitudine timoris, ut plerumque fit, a constantia atque a mente atque a se ipse discessit? qua perturbatione animi, quae, sanus cum esset, timebat ne evenirent, ea demens eventura esse dicebat. utrum tandem, per deos atque homines! magis veri simile est vesanum remigem an aliquem nostrum qui ibi tum eramus, me, Catonem, Varronem, Coponium ipsum, consilia deorum immortalium perspicere potuisse?

quis inquam remex ille de classis coponius nonne is praedico qui facio sum ille verus et is quidem qui omnis is tempus ne accido timeo castrum enim in thessalia castrum confero audio video nos exercitus caesar et audacia multus habeo quippe qui patria bellum infero et robur propter vetustas casus autem proelium nemo nos sum quin timeo sed ita ut consto homo par sum non apertus ille autem graecus quis mirus si magnitudo timor ut plerusque fio ab constantia atque ab mens atque ab sui ipse discedo qui perturbatio animus qui sanus cum sum timeo ne evenio is demens evenio sum dico utrum tandem per deus atque homo magis verus similis sum vesanus remigo an aliquis nos qui ibi tum sum ego cato varro coponius ipse consilium deus immortalis perspicio possum


nec vero id effici posse confido, quod ne postulandum quidem est, ut omnes adulescentes se ad haec studia convertant. pauci utinam! quorum tamen in re publica late patere poterit industria. equidem ex eis etiam fructum capio laboris mei, qui iam aetate provecti in nostris libris adquiescunt; quorum studio legendi meum scribendi studium vehementius in dies incitatur; quos quidem plures, quam rebar, esse cognovi. magnificum illud etiam Romanisque hominibus gloriosum, ut Graecis de philosophia litteris non egeant;

neque verus is efficio possum confido qui ne postulo quidem sum ut omnis adulescens sui ad hic studium converto paucus utinam qui tamen in res publicus latus pateo possum industria equidem ex is etiam fructus capio labor meus qui iam aetas proveho in noster liber adquiesco qui studium lego meus scribo studium vehemens in dies incito qui quidem multus quam reor sum cognosco magnificus ille etiam romanus homo gloriosus ut graecum de philosophia littera non egeo


Sed quid vetera? M. Crasso quid acciderit, videmus, dirarum obnuntiatione neglecta. in quo Appius, collega tuus, bonus augur, ut ex te audire soleo, non satis scienter virum bonum et civem egregium censor C. Ateium notavit, quod ementitum auspicia subscriberet. esto; fuerit hoc censoris, si iudicabat ementitum; at illud minime auguris, quod adscripsit ob eam causam populum Romanum calamitatem maximam cepisse. si enim ea causa calamitatis fuit, non est in eo culpa, qui obnuntiavit, sed in eo, qui non paruit. veram enim fuisse obnuntia- tionem, ut ait idem augur et censor, exitus approbavit; quae si falsa fuisset, nullam afferre potuisset causam calamitatis. etenim dirae, sicut cetera auspicia, ut omina, ut signa, non causas afferunt, cur quid eveniat, sed nuntiant eventura, nisi provideris.

sed quis vetero m crassus quis accido video diraris obnuntiatio neglego in quo appius collega tuus bonus augur ut ex tu audio soleo non satis scienter vir bonus et civis egregius censor que atteius noto qui ementior auspicium subscribo sum sum hic censor si judico ementior at ille paruus augur qui adscribo ob is causa populus romanus calamitas maximus capio si enim is causa calamitas sum non sum in is culpa qui obnuntio sed in is qui non pareo verus enim sum obnuntia tio ut aio idem augur et censor exitus approbo qui si fallo sum nullus affero possum causa calamitas etenim dirus sicut ceterus auspicium ut omen ut signum non causa affero cur quis evenio sed nuntio evenio nisi provideo


Ad Chaldaeorum monstra veniamus; de quibus Eudoxus, Platonis auditor, in astrologia iudicio doctissimorum hominum facile princeps, sic opinatur, id quod scriptum reliquit, Chaldaeis in praedictione et in notatione cuiusque vitae ex natali die minime esse credendum.

ad chaldaeus monstrum venio de qui eudoxus plato auditor in astrologia iudicium doceo homo facilis princeps sic opinor is qui scribo relinquo chaldaeus in praedictio et in notatio quisque vita ex natalis dies paruus sum credo


exin compellare pater me voce videtur his verbis: "O gnata, tibi sunt ante gerendae aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet." haec effatu' pater, germana, repente recessit nec sese dedit in conspectum corde cupitus, quamquam multa manus ad caeli caerula templa tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. vix aegro tum corde meo me somnus reliquit.'

exinde compellaris pater ego vox video hic verbum o gnata tu sum ante gero aerumna post ex fluvius fortuna resisto hic effor pater germanus repens recedo neque sui do in conspectus cor cupio quamquam multus manus ad caelum caerulus templum tendo lacrumans et blandus vox voco vix aeger tum cor meus ego somnus relinquo


eadem in litteris ratio est reliquisque rebus, quarum est disciplina. num censes eos, qui divinare dicuntur, posse respondere, sol maiorne quam terra sit an tantus, quantus videatur? lunaque suo lumine an solis utatur? sol, luna quem motum habeat? quem quinque stellae, quae errare dicuntur? nec haec, qui divini habentur, profitentur se esse dicturos, nec eorum, quae in geometria describuntur, quae vera, quae falsa sint; sunt enim ea mathematicorum, non hariolorum.

idem in littera ratio sum reliquus res qui sum disciplina num censeo is qui divinaris dico possum respondeo sol magnus quam terra sum an tantus quantus video luno suus lumen an sol uto sol luna qui motus habeo qui quinque stella qui erro dico neque hic qui divinus habeo profiteor sui sum dico neque is qui in geometria describo qui verus qui fallo sum sum enim is mathematicus non hariolus


vetus opinio est iam usque ab heroicis ducta temporibus, eaque et populi Romani et omnium gentium firmata consensu, versari quandam inter homines divinationem, quam Graeci mantikh/n appellant, id est praesensionem et scientiam rerum futurarum. magnifica quaedam res et salutaris, si modo est ulla, quaque proxime ad deorum vim natura mortalis possit accedere. itaque ut alia nos melius multa quam Graeci, sic huic praestantissimae rei nomen nostri a divis, Graeci, ut Plato interpretatur, a furore duxerunt.

vetus opinio sum iam usque ab heroicus duco tempus is et populus romanus et omnis gens firmo consensus versaris quidam inter homo divinatio quam graecum mantikh n appello is sum praesensio et scientia res futuraris magnificus quidam res et salutaris si modo sum ullus quisque propior ad deus vis natura mortalis possum accedo itaque ut alius nos bonus multus quam graecum sic hic praesto res nomen noster ab divus graecum ut plato interpretor ab furor duco


utrum igitur eorum accidisset, verum oraclum fuisset. cur autem hoc' credam umquam editum Croeso? aut Herodotum cur veraciorem ducam Ennio? num minus ille potuit de Croeso quam de Pyrrho fingere Ennius? quis enim est qui credat Apollinis ex oraculo Pyrrho esse responsum: aio te, Aeacida, Romanos vincere posse? primum Latine Apollo numquam locutus est; deinde ista sors inaudita Graecis est; praeterea Pyrrhi temporibus iam Apollo versus facere desierat; postremo, quamquam semper fuit, ut apud Ennium est, stolidum genus Aeacidarum, bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes, tamen hanc amphiboliam versus intellegere potuisset, 'vincere te Romanos' nihilo magis in se quam in Romanos valere; nam illa amphibolia quae Croesum decepit, vel Chrysippum potuisset fallere, haec vero ne Epicurum quidem!

utrum igitur is accido verus oraclum sum cur autem hic credo umquam edo croesus aut herodotus cur verax duco ennius num paruus ille possum de croesus quam de pyrrhus fingo ennius quis enim sum qui credo apollo ex oraculum pyrrhus sum responsum aio tu aeacides romanus vinco possum primus latinum apollo numquam loquor sum deinde iste sors inaudio graecum sum praeterea pyrrhus tempus iam apollo verro facio desino postremo quamquam semper sum ut apud ennius sum stolidus genus aeacidaris bellipotens sum magis quam sapientipotens tamen hic amphibolia verro intellego possum vinco tu romanus nihilum magis in sui quam in romanus valeo nam ille amphibolia qui croesus decipio vel chrysippus possum fallo hic verus ne epicurus quidem


quae cum ille dixisset, tum ego rursus quasi ab alio principio sum exorsus dicere:

qui cum ille dico tum ego rursus quasi ab alius principium sum exordior dico


magnum illud etiam, quod addidit Coelius, eo tempore ipso, cum hoc calamitosum proelium fieret, tantos terrae motus in Liguribus, Gallia compluribusque insulis totaque in Italia factos esse, ut multa oppida conruerint, multis locis labes factae sint terraeque desederint fluminaque in contrarias partes fluxerint atque in amnes mare influxerit.

magnus ille etiam qui addo caelius is tempus ipse cum hic calamitosus proelium fio tantus terra moueo in ligur gallia complures insula totus in italia facio sum ut multus oppidum conruo multus locus labo facio sum terra desedeo flumen in contrarius pars fluo atque in amnis mare influo


Caeciliae Q. filiae somnio modo Marsico bello templum est a senatu Iunoni Sospitae restitutum. quod quidem somnium Sisenna cum disputavisset mirifice ad verbum cum re convenisse, tum insolenter, credo ab Epicureo aliquo inductus, disputat somniis credi non oportere. idem contra ostenta nihil disputat exponitque initio belli Marsici et deorum simulacra sudavisse, et sanguinem fluxisse, et discessisse caelum, et ex occulto auditas esse voces, quae pericula belli nuntiarent, et Lanuvi clipeos, quod haruspicibus tristissimum visum esset, a muribus esse derosos.

caecilius q filia somnio modo marsicus bellum templum sum ab senatus juno sospitae restitus qui quidem somnium sisenna cum disputo mirificus ad verbum cum res convenio tum insolenter credo ab epicureus aliquis induco disputo somnium credo non oportet idem contra ostendo nihil disputo expono initium bellum marsicus et deus simulacrum sudo et sanguis fluo et discedo caelum et ex occulo audio sum voco qui periculum bellum nuntio et lanuvium clipeus qui haruspex tristis video sum ab mus sum derosus


Nam illud admodum ridiculum, quod negas, ' Deiotarum auspiciorum, quae sibi ad Pompeium proficiscenti facta sint, paenitere, quod fidem secutus amicitiamque populi Romani functus sit officio: antiquiorem enim sibi fuisse laudem et gloriam quam regnum et possessiones suas.' Credo equidem, sed hoc nihil ad auspicia; nec enim ei cornix canere potuit recte eum facere, quod populi Romani libertatem defendere pararet; ipse hoc sentiebat, sicuti sensit.

nam ille admodum ridiculus qui nego deiotaris auspicium qui sui ad pompejus proficisco facio sum paeniteo qui fides sequor amicitia populus romanus fungor sum officium antiquus enim sui sum laus et gloria quam regnum et possessio suus credo equidem sed hic nihil ad auspicium neque enim is cornix cano possum rectus is facio qui populus romanus libertas defendo paro ipse hic sentio sicut sentio


dicendum igitur putas de sortibus? quid enim sors est? idem prope modum, quod micare, quod talos iacere, quod tesseras, quibus in rebus temeritas et casus, non ratio nec consilium valet. tota res est inventa fallaciis aut ad quaestum aut ad superstitionem aut ad errorem. atque ut in haruspicina fecimus, sic videamus, clarissimarum sortium quae tradatur inventio. numerium Suffustium Praenestinorum monumenta declarant, honestum hominem et nobilem, somniis crebris, ad extremum etiam minacibus, cum iuberetur certo in loco silicem caedere, perterritum visis irridentibus suis civibus id agere coepisse; itaque perfracto saxo sortis erupisse in robore insculptas priscarum litterarum notis. is est hodie locus saeptus religiose propter Iovis pueri, qui lactens cum Iunone Fortunae in gremio sedens mammam appetens castissime colitur a matribus.

dico igitur puto de sors quis enim sors sum idem prope modus qui mico qui talus iacio qui tessera qui in res temeritas et casus non ratio neque consilium valeo totus res sum invenio fallacia aut ad quaestus aut ad superstitio aut ad error atque ut in haruspicinus facio sic video clarissimaris sors qui trado inventio numerium suffustium praenestinus monumentum declaro honestus homo et nobilis somnium creber ad exter etiam minax cum jubeo certus in locus silex caedo perterreo video irrideo suus civis is ago coepio itaque perfringo saxum sors erumpo in robur insculpo priscaris litteraris nosco is sum hodie locus saepio religiosus propter iuppiter puer qui lacteo cum juno fortuna in gremium sedeo mamma appeto castus colo ab mater


quid? qui irridetur, partus hic mulae nonne, quia fetus extitit in sterilitate naturae, praedictus est ab haruspicibus incredibilis partus malorum?

quis qui irrideo pario hic mula nonne quia fetus extitit in sterilitas natura praedico sum ab haruspex incredibilis pario malus


Si, igitur, neque deus est effector somniorum, neque naturae societas ulla cum somniis neque observatione inveniri potuit scientia, effectum est, ut nihil prorsus somniis tribuendum sit, praesertim cum illi ipsi qui ea vident nihil divinent, ei qui interpretantur coniecturam adhibeant, non naturam, casus autem innumerabilibus paene saeculis in omnibus plura mirabilia quam in somniorum visis effecerit, neque coniectura, quae in varias partis duci possit, non numquam etiam in contrarias, quicquam sit incertius.

si igitur neque deus sum effector somnium neque natura societas ullus cum somnium neque observatio invenio possum scientia efficio sum ut nihil prorsus somnium tribuo sum praesertim cum ille ipse qui is video nihil divino is qui interpretor conicio adhibeo non natura casus autem innumerabilis paene saeculis in omnis multus mirabile quam in somnium video efficio neque conicio qui in vario pars duco possum non numquam etiam in contrarius quisquam sum incertus


Sed quid plura? ortum videamus haruspicinae; sic facillime quid habeat auctoritatis iudicabimus. Tages quidam dicitur in agro Tarquiniensi, cum terra araretur et sulcus altius esset impressus, extitisse repente et eum affatus esse, qui arabat. is autem Tages, ut in libris est Etruscorum, puerili specie dicitur visus, sed senili fuisse prudentia. eius aspectu cum obstupuisset bubulcus clamoremque maiorem cum admiratione edidisset, concursum esse factum, totamque brevi tempore in eum locum Etruriam convenisse; tum illum plura locutum multis audientibus, qui omnia verba eius exceperint litterisque mandarint; omnem autem orationem fuisse eam, qua haruspicinae disciplina contineretur; eam postea crevisse rebus novis cognoscendis et ad eadem illa principia referendis.

sed quis multus orior video haruspicina sic facilis quis habeo auctoritas iudico tages quidam dico in ager tarquiniensis cum terra aro et sulcus altus sum imprimo extitisse repens et is affor sum qui aro is autem tages ut in liber sum etruscus puerilis species dico video sed senilis sum prudentia is aspectus cum obstupuisset bubulcus clamor magnus cum admiratio edo concurro sum facio totus brevis tempus in is locus etruria convenio tum ille multus loquor multus audio qui omnis verbum is excipio littera mando omnis autem oratio sum is qui haruspicina disciplina contineo is postea cerno res novus cognosco et ad idem ille principia refero


negant posse ei quibus non placet esse certum, quid futurum sit. videsne igitur, quae dubia sint, ea sumi pro certis atque concessis? deinde contorquent et ita concludunt: 'Non igitur et sunt di nec significant futura.' Id enim iam perfectum arbitrantur.— Deinde assumunt: 'Sunt autem di,' quod ipsum non ab omnibus conceditur. ' Significant ergo.' Ne id quidem sequitur; possunt enim non significare et tamen esse di. 'Nec, si significent, non dant vias aliquas ad scientiam significationis.' At id quoque potest, ut non dent homini, ipsi habeant; cur enim Tuscis potius quam Romanis darent? 'Nec, si dant vias, nulla est divinatio.' Fac dare deos, quod absurdum est, quid refert, si accipere non possumus? extremum est: ' Est igitur divinatio.' Sit extremum, effectum tamen non est; ex falsis enim, ut ab ipsis didicimus, verum effici non potest. iacet igitur tota conclusio.

nego possum is qui non placeo sum certus quis sum sum video igitur qui dubius sum is sumo pro certus atque concedo deinde contorqueo et ita concludo non igitur et sum deus neque significo sum is enim iam perficio arbitror deinde assumo sum autem deus qui ipse non ab omnis concedo significo ergo ne is quidem sequor possum enim non significaris et tamen sum deus neque si significo non do via aliqui ad scientia significatio at is quoque possum ut non do homo ipse habeo cur enim tuscus potis quam romanus do neque si do via nullus sum divinatio facio do deus qui absurdus sum quis refero si accipio non possum exter sum sum igitur divinatio sum exter efficio tamen non sum ex falsum enim ut ab ipse disco verus efficio non possum iaceo igitur totus conclusio


Ut ordiar ab haruspicina, quam ego rei publicae causa communisque religionis colendam censeo. sed soli sumus; licet verum exquirere sine invidia, mihi praesertim de plerisque dubitanti. inspiciamus, si placet, exta primum. persuaderi igitur cuiquam potest ea, quae significari dicuntur extis, cognita esse a haruspicibus observatione diuturna? quam diuturna ista fuit? aut quam longinquo tempore observari potuit? aut quo modo est collatum inter ipsos, quae pars inimica, quae pars familiaris esset, quod fissum periculum, quod com- modum aliquod ostenderet? An haec inter se haruspices Etrusci, Elii, Aegyptii, Poeni contulerunt? At id, praeterquam quod fieri non potuit, ne fingi quidem potest; alios enim alio more videmus exta interpretari, nec esse unam omnium disciplinam.

ut ordior ab haruspicinus quam ego res publicus causa communio religio colo censeo sed solus sum licet verus exquiro sine invidia ego praesertim de plerusque dubito inspicio si placeo exta primus persuadeo igitur quisquam possum is qui significo dico exta cognosco sum ab haruspex observatio diuturnus quam diuturnus iste sum aut quam longinquus tempus observaris possum aut quo modo sum confero inter ipse qui pars inimicus qui pars familiaris sum qui findo periculum qui com modus aliqui ostendo an hic inter sui haruspex etruscus elii aegyptius poenus confero at is praeterquam qui fio non possum ne fingo quidem possum alius enim alius mos video exta interpretaris neque sum unus omnis disciplina


Quocirca primum mihi videtur, ut Posidonius facit, a deo, de quo satis dictum est, deinde a fato, deinde a natura, vis omnis divinandi ratioque repetenda. fieri igitur omnia fato ratio cogit fateri. fatum autem id appello, quod Graeci edJuap/evrv, id est ordinem seriemque causarum, cum causae causa nexa rem ex se gignat. ea est ex omni aeternitate fluens veritas sempiterna. quod cum ita sit, nihil est factum, quod non futurum fuerit, eodemque modo nihil est futurum, cuius non causas id ipsum efficientes natura contineat.

quocirca primus ego video ut posidonius facio ab deus de quo satis dico sum deinde ab fatum deinde ab natura volo omnis divino ratio repeto fio igitur omnis fatum ratio cogo fateor fatum autem is appello qui graecum edjuap evrv is sum ordo series causaris cum causa causa necto res ex sui gigno is sum ex omnis aeternitas fluo vereor sempiternus qui cum ita sum nihil sum facio qui non sum sum idem modo nihil sum sum qui non causa is ipse efficio natura contineo


Quid? quod non intellegunt seminum vim, quae ad gignendum procreandumque plurimum valeat, funditus tolli, mediocris erroris est? quis enim non videt et formas et mores et plerosque status ac motus effingere a parentibus liberos? quod non contingeret, si haec non vis et natura gignentium efficeret, sed temperatio lunae caelique moderatio.

quis qui non intellego semen vis qui ad gigno procreo multus valeo fundus tollo mediocris error sum quis enim non video et forma et mos et plerus status atque moueo effingo ab parens liber qui non contingo si hic non volo et natura gigno efficio sed temperatio luna caelum moderatio


quibus rebus editis tres libri perfecti sunt de Natura Deorum, in quibus omnis eius loci quaestio continetur. quae ut plane esset cumulateque perfecta, de Divinatione ingressi sumus his libris scribere; quibus, ut est in animo, de Fato si adiunxerimus, erit abunde satis factum toti huic quaestioni. atque his libris adnumerandi sunt sex de Re publica, quos tum scripsimus, cum gubernacula rei publicae tenebamus. magnus locus philosophiaeque proprius a Platone, Aristotele, Theophrasto totaque Peripateticorum familia tractatus uberrime. nam quid ego de Consolatione dicam? quae mihi quidem ipsi sane aliquantum medetur, ceteris item multum illam profuturam puto. interiectus est etiam nuper liber is, quem ad nostrum Atticum de Senectute misimus; in primisque, quoniam philosophia vir bonus efficitur et fortis, Cato noster in horum librorum numero ponendus est.

qui res edo tres liber perficio sum de natura deus in qui omnis is locus quaestio contineo qui ut planus sum cumulo perficio de divinatio ingredior sum hic liber scribo qui ut sum in animus de fatum si adjungo sum abunde satis facio totus hic quaestio atque hic liber adnumero sum sex de res publicus qui tum scribo cum gubernaculum res publicus teneo magnus locus philosophia proprius ab plato aristotelis theophrastus totus peripateticus familia tracto uber nam quis ego de consolatio dico qui ego quidem ipse sanus aliquantus medeor ceterus item multus ille possum puto interjacio sum etiam nuper liber is qui ad nos atticus de senectus mitto in primus quoniam philosophia vir bonus efficio et fortis cato noster in hic liber numerus pono sum


Democritus autem censet sapienter instituisse veteres, ut hostiarum immolatarum inspicerentur exta; quorum ex habitu atque ex colore tum salubritatis, tum pestilentiae signa percipi, non numquam etiam, quae sit vel sterilitas agrorum vel fertilitas futura. quae si a natura profecta observatio atque usus agnovit, multa afferre potuit dies quae animadvertendo notarentur, ut ille Pacuvianus, qui in Chryse physicus inducitur, minime naturam rerum cognosse videatur: nam istis qui linguam avium intéllegunt plusque éx alieno iécore sapiunt quam éx suo, magis aúdiendum quam auscultandum cénseo. cur? quaeso, cum ipse paucis interpositis versibus dicas satis luculente: quicquid est hoc, ómnia animat, fórmat, alit, augét, creat, sépelit recipitque ín sese omnia ómniumque idémst pater, índidemque eademque oriuntur de íntegro atque eodem óccidunt. quid est igitur, cur, cum domus sit omnium una, eaque communis, cumque animi hominum semper fuerint futurique sint, cur ei, quid ex quoque eveniat, et quid quamque rem significet, perspicere non possint?”

democritus autem censeo sapienter instituo vetus ut hostia immolataris inspicio exta qui ex habitus atque ex color tum salubritas tum pestilentia signum percipio non numquam etiam qui sum vel sterilitas ager vel fertilitas sum qui si ab natura proficio observatio atque utor anosco multus affero possum dies qui animadverto noto ut ille pacuvianus qui in chryses physicus induco paruus natura res cogo video nam iste qui lingua avis intellegunt multus ex alienus iecore sapio quam ex suus magis audiendum quam ausculto censeo cur quaeso cum ipse paucus interpono versus dico satis luculentus quisquis sum hic omnia animo format alo auget creo sepelit recipio in sui omnis omniumque idemst pater indidemque idem orior de integro atque idem occidunt quis sum igitur cur cum domus sum omnis unus is communis cum animus homo semper sum sum sum cur is quis ex quoque evenio et quis quisque res significo perspicio non possum


Utrum igitur censemus dormientium animos per sene ipsos in somniando moveri, an, ut Democritus censet, externa et adventicia visione pulsari? sive enim sic est sive illo modo, videri possunt permulta somniantibus falsa pro veris. nam et navigantibus moveri videntur ea quae stant, et quodam obtutu oculorum duo pro uno lucernae lumina. quid dicam, insanis, quid ebriis, quam multa falsa videantur? quodsi eius modi visis credendum non est, cur somniis credatur, nescio. nam tam licet de his erroribus, si velis, quam de somniis disputare, ut ea quae stant, si moveri videantur, terrae motum significare dicas aut repentinam aliquam fugam; gemino autem lucernae lumine declarari dissensionem ac seditionem moveri!

utrum igitur censeo dormio animus per seni ipse in somnio moveo an ut democritus censeo externus et adventicius visio pulsaris sive enim sic sum sive ille modo video possum permultus somnio fallo pro verus nam et navigo moveo video is qui sto et quidam obtueor oculus duo pro unus lucerna lumen quis dico insanus quis ebrius quam multus fallo video quodsi is modus video credo non sum cur somnium credo nescio nam tam licet de hic error si velis quam de somnium disputaris ut is qui sto si moveo video terra motus significaris dico aut repentinus aliqui fuga geminus autem lucerna lumen declararis dissensio atque seditio moveo


nam quid ego hospitem nostrum, clarissimum atque optimum virum, Deiotarum regem, commemorem, qui nihil umquam nisi auspicato gerit? qui cum ex itinere quodam proposito et constituto revertisset aquilae admonitus volatu, conclave illud, ubi erat mansurus, si ire perrexisset, proxima nocte corruit.

nam quis ego hospes nos clarus atque bonus vir deiotaris rex commemoro qui nihil umquam nisi auspico gero qui cum ex iter quidam propono et constituo revorto aquila admonitus volo conclave ille ubi sum mando si eo pergo propior nox corruo


Quae Croeso Pythius Apollo, ut de naturali divinatione dicam, quae Atheniensibus, quae Lacedaemoniis, quae Tegeatis, quae Argivis, quae Corinthiis respondent, quis ignorat? collegit innumerabilia oracula Chrysippus nec ullum sine locuplete auctore atque teste; quae, quia nota tibi sunt, relinquo; defendo unum hoc: Numquam illud oraculum Delphis tam celebre et tam clarum fuisset neque tantis donis refertum omnium populorum atque regum, nisi omnis aetas oraculorum illorum veritatem esset experta. idem iam diu non facit.

qui croesus pythius apollo ut de natural divinatio dico qui atheniensis qui lacedaemonius qui tegeatae qui argivus qui corinthius respondeo quis ignoro colligo innumerabilis oraculum chrysippus neque ullus sine locuples auctor atque testis qui quia nosco tu sum relinquo defendo unus hic numquam ille oraculis delphi tam celeber et tam clarus sum neque tantus donum refercio omnis populus atque rex nisi omnis aetas oraculum ille veritas sum experior idem iam diu non facio


ut igitur nunc minore gloria est, quia minus oraculorum veritas excellit, sic tum nisi summa veritate in tanta gloria non fuisset. Potest autem vis illa terrae quae mentem Pythiae divino afflatu concitabat evanuisse vetustate, ut quosdam evanuisse et exaruisse amnes aut in alium cursum contortos et deflexos videmus. sed ut vis acciderit, magna enim quaestio est, modo maneat id quod negari non potest, nisi omnem historiam perverterimus, multis saeclis verax fuisse id oraculum.

ut igitur nunc paruus gloria sum quia paruus oraculum vereor excello sic tum nisi summus veritas in tantus gloria non sum possum autem volo ille terra qui mens pythia divino afflo concito evanesco vetustas ut quidam evanesco et exaresco amnis aut in alius cursus contorqueo et deflecto video sed ut volo accido magnus enim quaestio sum modo maneo is qui negaris non possum nisi omnis historia perverto multus saeculum verax sum is oraculis


Nec vero non omni supplicio digni P. Claudius L. Iunius consules, qui contra auspicia navigaverunt; parendum enim fuit religioni, nec patrius mos tam contumaciter repudiandus. iure igitur alter populi iudicio damnatus est, alter mortem sibi ipse conscivit. 'Flaminius non paruit auspiciis, itaque periit cum exercitu.' At anno post Paulus paruit; num minus cecidit in Cannensi pugna cum exercitu? etenim, ut sint auspicia, quae nulla sunt, haec certe, quibus utimur, sive tripudio, sive de caelo, simulacra sunt auspiciorum, auspicia nullo modo.

neque verus non omnis supplicium dignus p claudus l junius consul qui contra auspicium navigo pareo enim sum religio neque patrius mos tam contumax repudio ius igitur alter populus iudicium damno sum alter mors sui ipse conscio flaminius non pareo auspicium itaque pereo cum exercitus at annus post paulus pareo num paruus cado in cannensis pugno cum exercitus etenim ut sum auspicium qui nullus sum hic certus qui utor sive tripudio sive de caelum simulacrum sum auspicium auspicium nullus modo


Negemus omnia, comburamus annales, ficta haec esse dicamus, quidvis denique potius quam deos res humanas curare fateamur. quid? quod scriptum apud te est de Ti. Graccho, nonne et augurum et haruspicum comprobat disciplinam? qui cum taber- naculum vitio cepisset imprudens, quod inauspicato pomerium transgressus esset, comitia consulibus rogandis habuit. nota res est et a te ipso mandata monumentis. sed et ipse augur Ti. Gracchus auspiciorum auctoritatem confessione errati sui comprobavit; et haruspicum disciplinae magna accessit auctoritas, qui recentibus comitiis in senatum introducti negaverunt iustum comitiorum rogatorem fuisse.

nego omnis comburo annal fictum hic sum dico quivis denique potis quam deus res humanus curo fateor quis qui scribo apud tu sum de tiberius gracchus nonne et augur et haruspex comprobo disciplina qui cum taber naculis vitio capio imprudens qui inauspicato pomerium transgredior sum comitium consul rogo habeo nosco res sum et ab tu ipse mandatum monumentum sed et ipse augur tiberius gracchus auspicium auctoritas confessio erro suus comprobo et haruspex disciplina magnus accedo auctoritas qui recens comitium in senatus introduco nego iustus comitium rogator sum


Parere quaedam matrona cupiens, dubitans essetne praegnans, visa est in quiete obsignatam habere naturam. rettulit. Negavit eam, quoniam obsignata fuisset, concipere potuisse. At alter praegnantem esse dixit; nam inane obsignari nihil solere. quae est ars coniectoris eludentis ingenio? an ea, quae dixi, et innumerabilia, quae collecta habent Stoici, quicquam significant nisi acumen hominum ex similitudine aliqua coniecturam modo huc, modo illuc ducentium? medici signa quaedam habent ex venis et spiritu aegroti multisque ex aliis futura praesentiunt; gubernatores cum exsultantis lolligines viderunt aut delphinos se in portum conicientes, tempestatem significari putant. haec ratione explicari et ad naturam revocari facile possunt, ea vero, quae paulo ante dixi, nullo modo.

pareo quidam matrona cupio dubito edo praegno video sum in quiesco obsigno habeo natura refero nego is quoniam obsigno sum concipio possum at alter praegno sum dico nam inanis obsignaris nihil soleo qui sum ars coniector eludo ingenium an is qui dico et innumerabilis qui colligo habeo stoicus quisquam significo nisi acumen homo ex similitudo aliqui conicio modo huc modo illic duco medicus signum quidam habeo ex venio et spiritus aegrotus multa ex alius sum praesentio gubernator cum exsulto lolligo video aut delphinos sui in portus conicio tempestas significo puto hic ratio explicaris et ad natura revocaris facilis possum is verus qui paulus ante dico nullus modo


Quodsi fatum fuit bello Punico secundo exercitum populi Romani ad lacum Trasimenum interire, num id vitari potuit, si Flaminius consul eis signis eisque auspiciis, quibus pugnare prohibebatur, paruisset? certe non potuit. Aut igitur non fato interiit exercitus, aut, si fato (quod certe vobis ita dicendum est), etiamsi obtemperasset auspiciis, idem eventurum fuisset; mutari enim fata non possunt. ubi est igitur ista divinatio Stoicorum? quae, si fato omnia fiunt, nihil nos admonere potest, ut cautiores simus; quoquo enim modo nos gesserimus, fiet tamen illud, quod futurum est; sin autem id potest flecti, nullum est fatum; ita ne divinatio quidem, quoniam ea rerum futurarum est. nihil autem est pro certo futurum, quod potest aliqua procuratione accidere ne fiat.

quodsi fatum sum bellum punicus secundus exercitus populus romanus ad lacus trasimenum intereo num is vitaris possum si flaminius consul is signum is auspicium qui pugno prohibeo pareo certus non possum aut igitur non fatum intereo exercitus aut si fatum qui certus tu ita dico sum etiamsi obtempero auspicium idem evenio sum muto enim fatum non possum ubi sum igitur iste divinatio stoicus qui si fatum omnis fio nihil nos admoneo possum ut caveo sum quisquis enim modo nos gero fio tamen ille qui sum sum sin autem is possum flecto nullus sum fatum ita ne divinatio quidem quoniam is res futuraris sum nihil autem sum pro certus sum qui possum aliqui procuratio accido ne fio


Hac ratione et Chrysippus et Diogenes et Antipater utitur. quid est igitur cur dubitandum sit quin sint ea quae disputavi verissima, si ratio mecum facit, si eventa, si populi, si nationes, si Graeci, si barbari, si maiores etiam nostri, si denique hoc semper ita putatum est, si summi philosophi, si poëtae, si sapientissimi viri, qui res publicas constituerunt, qui urbes condiderunt? An, dum bestiae loquantur exspectamus? hominum consentiente auctoritate contenti non sumus?

hic ratio et chrysippus et diogenes et antipater uto quis sum igitur cur dubito sum quin sum is qui disputo verus si ratio ego facio si evenio si populus si natio si graecum si barbaris si magnus etiam noster si denique hic semper ita putas sum si superus philosophus si poetae si sapio vir qui res publicus constituo qui urbs condo an dum bestia loquor exspecto homo consentio auctoritas contendo non sum