De Fato

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Quibus actis Quid ergo? inquit ille, quoniam oratorias exercitationes non tu quidem, ut spero, reliquisti, sed certe philosophiam illis anteposuisti, possumne aliquid audire? Tu vero, inquam, vel audire vel dicere; nec enim, id quod recte existimas, oratoria illa studia deserui, quibus etiam te incendi, quamquam flagrantissumum acceperam, nec ea, quae nunc tracto, minuunt, sed augent potius illam facultatem. Nam cum hoc genere philosophiae, quod nos sequimur, magnam habet orator societatem; subtilitatem enim ab Academia mutuatur et ei vicissim reddit ubertatem orationis et ornamenta dicendi. Quam ob rem, inquam, quoniam utriusque studii nostra possessio est, hodie, utro frui malis, optio sit tua. Tum Hirtius: Gratissumum, inquit, et tuorum omnium simile; nihil enim umquam abnuit meo studio voluntas tua.

qui ago quis ergo inquam ille quoniam oratoria exercitatio non tu quidem ut spero relinquo sed certus philosophia ille antepono possum aliquis audio tu verus inquam vel audio vel dico neque enim is qui rectus existimo oratorium ille studium desero qui etiam tu incendo quamquam flagro accipio neque is qui nunc traho minuo sed augeo potis ille facultas nam cum hic genus philosophia qui nos sequor magnus habeo orator societas subtilitas enim ab academia mutuo et is vicissim reddo ubertas oratio et ornamentum dico quam ob res inquam quoniam uterque studium noster possessio sum hodie uter fruor malus optio sum tuus tum hirtius gratus inquam et tuus omnis similis nihil enim umquam abnuo meus studium voluntas tuus


Communi igitur consuetudine sermonis abutimur, cum ita dicimus, velle aliquid quempiam aut nolle sine causa; ita enim dicimus sine causa, ut dicamus: sine externa et antecedente causa, non sine aliqua; ut, cum vas inane dicimus, non ita loquimur, ut physici, quibus inane esse nihil placet, sed ita, ut verbi causa sine aqua, sine vino, sine oleo vas esse dicamus, sic, cum sine causa animum dicimus moveri, sine antecedente et externa causa moveri, non omnino sine causa dicimus. De ipsa atomo dici potest, cum per inane moveatur gravitate et pondere, sine causa moveri, quia nulla causa accedat extrinsecus.

communis igitur consuetudo sermo abutor cum ita dico volo aliquis qui aut nolo sine causa ita enim dico sine causa ut dico sine externus et antecedo causa non sine aliqui ut cum vas inanis dico non ita loquor ut physicus qui inanis sum nihil placeo sed ita ut verbum causa sine aqua sine vinum sine oleum vas sum dico sic cum sine causa animus dico moveo sine antecedo et externus causa moveo non omnino sine causa dico de ipse atomus dico possum cum per inanis moveo gravitas et pondus sine causa moveo quia nullus causa accedo extrinsecus


Illorum tamen nemo ita loquitur; maius est enim has contortiones orationis quam signorum ortus obitusque perdiscere. Sed ad illam Diodori contentionem, quam peri\ dunatw=n appellant, revertamur, in qua, quid valeat id, quod fieri possit, anquiritur. Placet igitur Diodoro id solum fieri posse, quod aut verum sit aut verum futurum sit. Qui locus attingit hanc quaestionem, nihil fieri, quod non necesse fuerit, et, quicquid fieri possit, id aut esse iam aut futurum esse, nec magis commutari ex veris in falsa posse ea, quae futura, quam ea, quae facta sunt; sed in factis inmutabilitatem apparere, in futuris quibusdam, quia non apparet, ne inesse quidem videri, ut in eo, qui mortifero morbo urgeatur, verum sit Hic morietur hoc morbo, at hoc idem si vere dicatur in eo, in quo vis morbi tanta non appareat, nihilo minus futurum sit. Ita fit, ut commutatio ex vero in falsum ne in futuro quidem ulla fieri possit. Nam Morietur Scipio talem vim habet, ut, quamquam de futuro dicitur, tamen ut id non possit convertere in falsum; de homine enim dicitur, cui necesse est mori.

ille tamen nemo ita loquor magnus sum enim hic contortio oratio quam signum ortus obeo perdisco sed ad ille diodorus contentio quam other dunatw n appello revorto in qui quis valeo is qui fio possum anquiro placeo igitur diodorus is solus fio possum qui aut verus sum aut verus sum sum qui locus attingo hic quaestio nihil fio qui non necesse sum et quisquis fio possum is aut sum iam aut sum sum neque magis commutaris ex verus in fallo possum is qui sum quam is qui facio sum sed in facio inmutabilitas appareo in sum quidam quia non appareo ne insum quidem video ut in is qui mortifero morbus urgeo verus sum hic morior hic morbus at hic idem si verus dico in is in quo volo morbus tantus non appareo nihilum paruus sum sum ita fio ut commutatio ex verus in falsus ne in sum quidem ullus fio possum nam morior scipio talis vis habeo ut quamquam de sum dico tamen ut is non possum converto in falsus de homo enim dico qui necesse sum morior


Nec, si omne enuntiatum aut verum aut falsum est, sequitur ilico esse causas inmutabilis, easque aeternas, quae prohibeant quicquam secus cadere, atque casurum sit; fortuitae sunt causae, quae efficiant, ut vere dicantur, quae ita dicentur: Veniet in senatum Cato, non inclusae in rerum natura atque mundo; et tamen tam est inmutabile venturum, cum est verum, quam venisse, nec ob eam causam fatum aut necessitas extimescenda est. Etenim erit confiteri necesse: Si hoc enuntiatum: "Veniet in Tusculanum Hortensius" verum non est, sequitur, ut falsum sit. Quorum isti neutrum volunt; quod fieri non potest.

neque si omnis enuntio aut verus aut falsus sum sequor ilico sum causa inmutabilis eo aeternus qui prohibeo quisquam secus cado atque cado sum fortuitus sum causa qui efficio ut verus dico qui ita dico venio in senatus cato non includo in res natura atque mundus et tamen tam sum inmutabilis venio cum sum verus quam venio neque ob is causa fatum aut necessitas extimesco sum etenim sum confiteor necesse si hic enuntio venio in tusculanus hortensius verus non sum sequor ut falsus sum qui iste neuter volo qui fio non possum


Etenim si est divinatio, qualibusnam a perceptis artis proficiscitur? (percepta appello, quae dicuntur Graece qewrh/mata). Non enim credo nullo percepto aut ceteros artifices versari in suo munere, aut eos, qui divinatione utantur, futura praedicere.

etenim si sum divinatio qualibusnam ab percipio ars proficisco percipio appello qui dico graecum qewrh mattus non enim credo nullus percipio aut ceterus artifex versaris in suus munus aut is qui divinatio utor sum praedico


Etenim si illud vere conectitur: Si oriente Canicula natus es, in mari non moriere, primumque quod est in conexo: Natus es oriente Canicula, necessarium est (omnia enim vera in praeteritis necessaria sunt, ut Chrysippo placet dissentienti a magistro Cleanthe, quia sunt inmutabilia nec in falsum e vero praeterita possunt convertere); si igitur, quod primum in conexo est, necessarium est, fit etiam, quod consequitur, necessarium. Quamquam hoc Chrysippo non videtur valere in omnibus; sed tamen, si naturalis est causa, cur in mari Fabius non moriatur, in mari Fabius mori non potest.

etenim si ille verus conecto si orior canicula nascor sum in mare non morior primus qui sum in conecto nascor sum orior canicula necessarius sum omnis enim verus in praetereo necessarius sum ut chrysippus placeo dissentio ab magister cleanthes quia sum immutabilis neque in falsus e verus praetereo possum converto si igitur qui primus in conecto sum necessarius sum fio etiam qui consequor necessarius quamquam hic chrysippus non video valeo in omnis sed tamen si natural sum causa cur in mare fabius non morior in mare fabius morior non possum


Quid enim spectans deus ipse diceret Marcellum eum, qui ter consul fuit, in mari esse periturum? Erat hoc quidem verum ex aeternitate, sed causas id efficientis non habebat. Ita ne praeterita quidem ea, quorum nulla signa tamquam vestigia extarent, Apollini nota esse censebat; quo minus futura! causis enim efficientibus quamque rem cognitis posse denique sciri, quid futurum esset. Ergo nec de Oedipode potuisse Apollinem praedicere nullis in rerum natura causis praepositis, cur ab eo patrem interfici necesse esset, nec quicquam eius modi. Quocirca, si Stoicis, qui omnia fato fieri dicunt, consentaneum est huius modi oracla ceteraque, quae a divinatione ducuntur, conprobare, iis autem, qui, quae futura sunt, ea vera esse ex aeternitate dicunt, non idem dicendum est, vide, ne non eadem sit illorum causa et Stoicorum; hi enim urguentur angustius, illorum ratio soluta ac libera est.

quis enim specto deus ipse dico marcellus is qui ter consul sum in mare sum pereo sum hic quidem verus ex aeternitas sed causa is efficio non habeo ita ne praetereo quidem is qui nullus signum tamquam vestigium exsto apollo nosco sum censeo quo paruus sum causa enim efficio quisque res cognosco possum denique scio quis sum sum ergo neque de oedipodes possum apollo praedico nullus in res natura causa praepono cur ab is pater interficio necesse sum neque quisquam is modus quocirca si stoicus qui omnis fatum fio dico consentaneus sum hic modus oraculum ceter qui ab divinatio duco conprobaris is autem qui qui sum sum is verus sum ex aeternitas dico non idem dico sum video ne non idem sum ille causa et stoicus hic enim urgeo angustus ille ratio solvo atque liber sum


Quodsi concedatur nihil posse evenire nisi causa antecedente, quid proficiatur, si ea causa non ex aeternis causis apta dicatur? Causa autem ea est, quae id efficit, cuius est causa, ut vulnus mortis, cruditas morbi, ignis ardoris. Itaque non sic causa intellegi debet, ut, quod cuique antecedat, id ei causa sit, sed quod cuique efficienter antecedat, nec, quod in campum descenderim, id fuisse causae, cur pila luderem, nec Hecubam causam interitus fuisse Troianis, quod Alexandrum genuerit, nec Tyndareum Agamemnoni, quod Clytaemnestram. Hoc enim modo viator quoque bene vestitus causa grassatori fuisse dicetur, cur ab eo spoliaretur.

quodsi concedo nihil possum evenio nisi causa antecedo quis proficio si is causa non ex aeternus causa apto dico causa autem is sum qui is efficio qui sum causa ut vulnus mors cruditas morbus ignis ardor itaque non sic causa intellego debeo ut qui quisque antecedo is is causa sum sed qui quisque efficienter antecedo neque qui in campus descendo is sum causa cur pilum ludo neque hecuba causa intereo sum trojanus qui alexander gigno neque tyndareus agamemnonius qui clytaemnestra hic enim modo viator quoque bene vestio causa grassator sum dico cur ab is spolio


An aliter haec enuntiatio vera esse non potest: Capiet Numantiam Scipio, nisi ex aeternitate causa causam serens hoc erit effectura? An hoc falsum potuisset esse, si esset sescentis saeculis ante dictum? Et si tum non esset vera haec enuntiatio: Capiet Numantiam Scipio, ne illa quidem eversa vera est haec enuntiatio: Cepit Numantiam Scipio. Potest igitur quicquam factum esse, quod non verum fuerit futurum esse? Nam ut praeterita ea vera dicimus, quorum superiore tempore vera fuerit instantia, sic futura, quorum consequenti tempore vera erit instantia, ea vera dicemus.

an aliter hic enuntiatio verus sum non possum capio numantia scipio nisi ex aeternitas causa causa sero hic sum efficio an hic falsus possum sum si sum sescenti saeculis ante dico et si tum non sum verus hic enuntiatio capio numantia scipio ne ille quidem everro verus sum hic enuntiatio capio numantia scipio possum igitur quisquam facio sum qui non verus sum sum sum nam ut praetereo is verus dico qui superus tempus verus sum insto sic sum qui consequor tempus verus sum insto is verus dico


Nec nos impediet illa ignava ratio, quae dicitur; appellatur enim quidam a philosophis a)rgo\s lo/gos, cui si pareamus, nihil omnino agamus in vita.

neque nos impedio ille ignavus ratio qui dico appello enim quidam ab philosophus ab rgo senatus lo gos qui si pareo nihil omnino ago in vito


Sint igitur astrologorum percepta huius modi: Si quis verbi causa oriente Canicula natus est, is in mari non morietur. Vigila, Chrysippe, ne tuam causam, in qua tibi cum Diodoro, valente dialectico, magna luctatio est, deseras. Si enim est verum, quod ita conectitur: Si quis oriente Canicula natus est, in mari non morietur, illud quoque verum est: Si Fabius oriente Canicula natus est, Fabius in mari non morietur. Pugnant igitur haec inter se, Fabium oriente Canicula natum esse, et Fabium in mari moriturum; et quoniam certum in Fabio ponitur, natum esse eum Canicula oriente, haec quoque pugnant, et esse Fabium, et in mari esse moriturum. Ergo haec quoque coniunctio est ex repugnantibus: Et est Fabius, et in mari Fabius morietur, quod, ut propositum est, ne fieri quidem potest. Ergo illud: Morietur in mari Fabius ex eo genere est, quod fieri non potest. Omne ergo, quod falsum dicitur in futuro, id fieri non potest.

sum igitur astrologus percipio hic modus si quis verbum causa orior canicula nascor sum is in mare non morior vigilo chrysippus ne tuus causa in qui tu cum diodorus valeo dialecticus magnus luctatio sum desero si enim sum verus qui ita conecto si quis orior canicula nascor sum in mare non morior ille quoque verus sum si fabius orior canicula nascor sum fabius in mare non morior pugno igitur hic inter sui fabius orior canicula natus sum et fabius in mare morior et quoniam certus in fabius pono natus sum is canicula orior hic quoque pugno et sum fabius et in mare sum morior ergo hic quoque conjunctio sum ex repugno et sum fabius et in mare fabius morior qui ut propono sum ne fio quidem possum ergo ille morior in mare fabius ex is genus sum qui fio non possum omnis ergo qui falsus dico in sum is fio non possum


Haec disserens, qua de re agatur, et in quo causa consistat, non videt. Non enim, si alii ad alia propensiores sunt propter causas naturalis et antecedentis, idcirco etiam nostrarum voluntatum atque adpetitionum sunt causae naturales et antecedentes. Nam nihil esset in nostra potestate, si ita se res haberet. Nunc vero fatemur, acuti hebetesne, valentes inbecilline simus, non esse id in nobis. Qui autem ex eo cogi putat, ne ut sedeamus quidem aut ambulemus voluntatis esse, is non videt, quae quamque rem res consequatur. Ut enim et ingeniosi et tardi ita nascantur antecedentibus causis itemque valentes et inbecilli, non sequitur tamen, ut etiam sedere eos et ambulare et rem agere aliquam principalibus causis definitum et constitutum sit.

hic dissero qui de res ago et in quo causa consisto non video non enim si alius ad alius propendeo sum propter causa natural et antecedo idcirco etiam nostraris voluntas atque adpetitio sum causa natural et antecedo nam nihil sum in noster potestas si ita sui res habeo nunc verus fateor acuo hebeto valeo imbecillis sum non sum is in nos qui autem ex is cogo puto ne ut sedeo quidem aut ambulo voluntas sum is non video qui quisque res res consequor ut enim et ingeniosus et tardus ita nasco antecedo causa ito valeo et imbecillis non sequor tamen ut etiam sedeo is et ambulo et res ago aliqui principal causa definio et constituo sum


Haec cum ita sint a Chrysippo explicata, si illi, qui negant adsensiones fato fieri, †fateantur tamen eas non sine viso antecedente fieri, alia ratio est; sed, si concedunt anteire visa, nec tamen fato fieri adsensiones, quod proxima illa et continens causa non moveat adsensionem, vide, ne idem dicant. Neque enim Chrysippus, concedens adsensionis proximam et continentem causam esse in viso positam, eam causam esse ad adsentiendum necessariam concedet, ut, si omnia fato fiant, omnia causis fiant antecedentibus et necessariis; itemque illi, qui ab hoc dissentiunt confitentes non fieri adsensiones sine praecursione visorum, dicent, si omnia fato fierent eius modi, ut nihil fieret nisi praegressione causae, confitendum esse fato fieri omnia; ex quo facile intellectu est, quoniam utrique patefacta atque explicata sententia sua ad eundem exitum veniant, verbis eos, non re dissidere.

hic cum ita sum ab chrysippus explicata si ille qui nego adsensio fatum fio fateor tamen is non sine video antecedo fio alius ratio sum sed si concedo anteeo video neque tamen fatum fio adsensio qui propior ille et contineo causa non moveo adsensio video ne idem dico neque enim chrysippus concedo adsensio propior et contineo causa sum in video pono is causa sum ad assentior necessaria concedo ut si omnis fatum fio omnis causa fio antecedo et necessarius ito ille qui ab hic dissentio confiteor non fio adsensio sine praecursio visor dico si omnis fatum fio is modus ut nihil fio nisi praegressio causa confiteor sum fatum fio omnis ex quo facilis intellego sum quoniam uterque patefacio atque explicata sententia suus ad idem exitus venio verbum is non res dissido


Interesse autem aiunt, utrum eius modi quid sit, sine quo effici aliquid non possit, an eius modi, cum quo effici aliquid necesse sit. Nulla igitur earum est causa, quoniam nulla eam rem sua vi efficit, cuius causa dicitur; nec id, sine quo quippiam non fit, causa est, sed id, quod cum accessit, id, cuius est causa, efficit necessario. Nondum enim ulcerato serpentis morsu Philocteta quae causa in rerum natura continebatur, fore ut is in insula Lemno linqueretur? post autem causa fuit propior et cum exitu iunctior.

intersum autem aio utrum is modus quis sum sine quo efficio aliquis non possum an is modus cum quo efficio aliquis necesse sum nullus igitur is sum causa quoniam nullus is res suus vis efficio qui causa dico neque is sine quo quispiam non fio causa sum sed is qui cum accedo is qui sum causa efficio necessarius nondum enim ulcero serpens morsus philocteta qui causa in res natura contineo sum ut is in insula lemnos linquo post autem causa sum propior et cum exeo junctus


Sed haec hactenus; alia videamus. Concludit enim Chrysippus hoc modo: Si est motus sine causa, non omnis enuntiatio, quod a)ci/wma dialectici appellant, aut vera aut falsa erit; causas enim efficientis quod non habebit, id nec verum nec falsum erit; omnis autem enuntiatio aut vera aut falsa est; motus ergo sine causa nullus est. Quod si ita est, omnia, quae fiunt, causis fiunt antegressis; id si ita est, fato omnia fiunt; efficitur igitur fato fieri, quaecumque fiant.

sed hic hactenus alius video concludo enim chrysippus hic modo si sum moueo sine causa non omnis enuntiatio qui ab cichorium wma dialecticus appello aut verus aut fallo sum causa enim efficio qui non habeo is neque verus neque falsus sum omnis autem enuntiatio aut verus aut fallo sum moueo ergo sine causa nullus sum qui si ita sum omnis qui fio causa fio antegredior is si ita sum fatum omnis fio efficio igitur fatum fio quicumque fio


Hoc modo hanc causam disceptari oportet, non ab atomis errantibus et de via declinantibus petere praesidium. Declinat, inquit, atomus. Primum cur? aliam enim quandam vim motus habebant a Democrito inpulsionis, quam plagam ille appellat, a te, Epicure, gravitatis et ponderis. Quae ergo nova causa in natura est, quae declinet atomum? aut num sortiuntur inter se, quae declinet, quae non? aut cur minimo declinent intervallo, maiore non? aut cur declinent uno minimo, non declinent duobus aut tribus?

hic modo hic causa disceptaris oportet non ab atomus erro et de via declino peto praesidium declino inquam atomus primus cur alius enim quidam vis moueo habeo ab democritus inpulsio quam plaga ille appello ab tu epicurus gravitas et pondus qui ergo novo causa in natura sum qui declino atomus aut num sortio inter sui qui declino qui non aut cur paruus declino intervallum magnus non aut cur declino unus paruus non declino duo aut tres


Rursus autem, ne omnes physici inrideant nos, si dicamus quicquam fieri sine causa, distinguendum est et ita dicendum, ipsius individui hanc esse naturam, ut pondere et gravitate moveatur, eamque ipsam esse causam, cur ita feratur. Similiter ad animorum motus voluntarios non est requirenda externa causa; motus enim voluntarius eam naturam in se ipse continet, ut sit in nostra potestate nobisque pareat, nec id sine causa; eius rei enim causa ipsa natura est.

rursus autem ne omnis physicus irrideo nos si dico quisquam fio sine causa distinguo sum et ita dico ipse individuus hic sum natura ut pondus et gravitas moveo eo ipse sum causa cur ita fero similis ad animus moueo voluntarii non sum requiro externus causa moueo enim voluntarius is natura in sui ipse contineo ut sum in noster potestas nos pareo neque is sine causa is res enim causa ipse natura sum


nihil enim scribit ei praedictum. Quid mirum igitur ex spelunca saxum in crura eius incidisse? puto enim, etiamsi Icadius tum in spelunca non fuisset, saxum tamen illud casurum fuisse. Nam aut nihil omnino est fortuitum, aut hoc ipsum potuit evenire fortuna. Quaero igitur (atque hoc late patebit), si fati omnino nullum nomen, nulla natura, nulla vis esset et forte temere casu aut pleraque fierent aut omnia, num aliter, ac nunc eveniunt, evenirent. Quid ergo adtinet inculcare fatum, cum sine fato ratio omnium rerum ad naturam fortunamve referatur?

nihil enim scribo is praedico quis mirus igitur ex spelunca saxum in crus is incido puto enim etiamsi icadius tum in spelunca non sum saxum tamen ille cado sum nam aut nihil omnino sum fortuitus aut hic ipse possum evenio fortuna quaero igitur atque hic latus pateo si fatum omnino nullus nomen nullus natura nullus volo sum et fors temere casus aut plerusque fio aut omnis num aliter atque nunc evenio evenio quis ergo adteneo inculcaris fatum cum sine fatum ratio omnis res ad natura fortuna refero


Licet enim Epicuro concedenti omne enuntiatum aut verum aut falsum esse non vereri, ne omnia fato fieri sit necesse; non enim aeternis causis naturae necessitate manantibus verum est id, quod ita enuntiatur: Descendit in Academiam Carneades, nec tamen sine causis, sed interest inter causas fortuito antegressas et inter causas cohibentis in se efficientiam naturalem. Ita et semper verum fuit Morietur Epicurus, cum duo et septuaginta annos vixerit, archonte Pytharato, neque tamen erant causae fatales, cur ita accideret, sed, quod ita cecidit, serie certa causarum casurum, sicut cecidit, fuit.

licet enim epicurus concedo omnis enuntio aut verus aut falsus sum non vereor ne omnis fatum fio sum necesse non enim aeternus causa natura necessitas mano verus sum is qui ita enuntio deescendo in academia carneades neque tamen sine causa sed intersum inter causa fortuitus antegredior et inter causa cohibeo in sui efficientia natural ita et semper verus sum morior epicurus cum duo et septuaginta annus vivo archonte pytharatus neque tamen sum causa fatal cur ita accido sed qui ita cado series certus causaris cado sicut cado sum


Chrysippus autem cum et necessitatem inprobaret et nihil vellet sine praepositis causis evenire, causarum genera distinguit, ut et necessitatem effugiat et retineat fatum. Causarum enim, inquit, aliae sunt perfectae et principales, aliae adiuvantes et proximae. Quam ob rem, cum dicimus omnia fato fieri causis antecedentibus, non hoc intellegi volumus: causis perfectis et principalibus, sed causis adiuvantibus et proximis. Itaque illi rationi, quam paulo ante conclusi, sic occurrit: si omnia fato fiant, sequi illud quidem, ut omnia causis fiant antepositis, verum non principalibus causis et perfectis, sed adiuvantibus et proximis. Quae si ipsae non sunt in nostra potestate, non sequitur, ut ne adpetitus quidem sit in nostra potestate. At hoc sequeretur, si omnia perfectis et principalibus causis fieri diceremus, ut, cum eae causae non essent in nostra potestate, ne ille quidem esset in nostra potestate.

chrysippus autem cum et necessitas inprobo et nihil volo sine praepono causa evenio causaris genus distinguo ut et necessitas effugio et retineo fatum causaris enim inquam alius sum perficio et principal alius adjuvo et proximus quam ob res cum dico omnis fatum fio causa antecedo non hic intellego volo causa perficio et principal sed causa adjuvo et propior itaque ille ratio quam paulus ante concludo sic occurro si omnis fatum fio sequor ille quidem ut omnis causa fio antepono verus non principal causa et perficio sed adjuvo et propior qui si ipse non sum in noster potestas non sequor ut ne appetitus quidem sum in noster potestas at hic sequor si omnis perficio et principal causa fio dico ut cum is causa non sum in noster potestas ne ille quidem sum in noster potestas


Sed Posidonium, sicut aequum est, cum bona gratia dimittamus, ad Chrysippi laqueos revertamur. Cui quidem primum de ipsa contagione rerum respondeamus, reliqua postea persequemur. Inter locorum naturas quantum intersit, videmus; alios esse salubris, alios pestilentis, in aliis esse pituitosos et quasi redundantis, in aliis exsiccatos atque aridos; multaque sunt alia, quae inter locum et locum plurimum differant. Athenis tenue caelum, ex quo etiam acutiores putantur Attici, crassum Thebis, itaque pingues Thebani et valentes. Tamen neque illud tenue caelum efficiet, ut aut Zenonem quis aut Arcesilam aut Theophrastum audiat, neque crassum, ut Nemea potius quam Isthmo victoriam petat. Diiunge longius.

sed posidonius sicut aequus sum cum bonus gratia dimitto ad chrysippus laqueus revorto qui quidem primus de ipse contagio res respondeo reliquus postea persequor inter locus natura quantus intersum video alius sum salubris alius pestilens in alius sum pituitosus et quasi redundo in alius exsicco atque aridus multo sum alius qui inter locus et locus multus differo athenae tenue caelum ex quo etiam acuo puto atticus crassus thebae itaque pinguis thebanus et valeo tamen neque ille tenue caelum efficio ut aut zeno quis aut arcesilam aut theophrastus audio neque crassus ut nemea potis quam isthmus victoria peto diiunge longus


Hic primum si mihi libeat adsentiri Epicuro et negare omnem enuntiationem aut veram esse aut falsam, eam plagam potius accipiam quam fato omnia fieri conprobem; illa enim sententia habet aliquid disputationis, haec vero non est tolerabilis. Itaque contendit omnis nervos Chrysippus, ut persuadeat omne a)ci/wma aut verum esse aut falsum. Ut enim Epicurus veretur, ne, si hoc concesserit, concedendum sit fato fieri, quaecumque fiant, (si enim alterum utrum ex aeternitate verum sit, esse id etiam certum et, si certum, etiam necessarium; ita et necessitatem et fatum confirmari putat) sic Chrysippus metuit, ne, si non obtinuerit omne, quod enuntietur, aut verum esse aut falsum, non teneat omnia fato fieri et ex causis aeternis rerum futurarum.

hic primus si ego libet adsentio epicurus et nego omnis enuntiatio aut verus sum aut falsus is plaga potis accipio quam fatum omnis fio conprobo ille enim sententia habeo aliquis disputatio hic verus non sum tolerabilis itaque contendo omnis nervus chrysippus ut persuadeo omnis ab cichorium wma aut verus sum aut falsus ut enim epicurus vereor ne si hic concedo concedo sum fatum fio quicumque fio si enim alter utrum ex aeternitas verus sum sum is etiam certus et si certus etiam necessarius ita et necessitas et fatum confirmaris puto sic chrysippus metuo ne si non obtineo omnis qui enuntio aut verus sum aut falsus non teneo omnis fatum fio et ex causa aeternus res futuraris


O admirabilem licentiam et miserabilem inscientiam disserendi! Si enim aliquid in eloquendo nec verum nec falsum est, certe id verum non est; quod autem verum non est, qui potest non falsum esse? aut, quod falsum non est, qui potest non verum esse? tenebitur igitur id, quod a Chrysippo defenditur, omnem enuntiationem aut veram aut falsam esse; ratio ipsa coget et ex aeternitate quaedam esse vera, et ea non esse nexa causis aeternis et a fati necessitate esse libera.

o admirabilis licentia et miserabilis inscientia dissero si enim aliquis in eloquor neque verus neque falsus sum certus is verus non sum qui autem verus non sum qui possum non falsus sum aut qui falsus non sum qui possum non verus sum teneo igitur is qui ab chrysippus defendo omnis enuntiatio aut verus aut falsus sum ratio ipse cogo et ex aeternitas quidam sum verus et is non sum necto causa aeternus et ab fatum necessitas sum liber


quorum in aliis, ut in Antipatro poe+ta, ut in brumali die natis, ut in simul aegrotantibus fratribus, ut in urina, ut in unguibus, ut in reliquis eius modi, naturae contagio valet, quam ego non tollo, vis est nulla fatalis; in aliis autem fortuita quaedam esse possunt, ut in illo naufrago, ut in Icadio, ut in Daphita; quaedam etiam Posidonius (pace magistri dixerim) comminisci videtur; sunt quidem absurda. Quid enim? si Daphitae fatum fuit ex equo cadere atque ita perire, ex hocne equo, qui cum equus non esset, nomen habebat alienum? aut Philippus hasne in capulo quadrigulas vitare monebatur? quasi vero capulo sit occisus. Quid autem magnum aut naufragum illum sine nomine in rivo esse lapsum? (quamquam huic quidem hic scribit praedictum in aqua esse pereundum); ne hercule Icadii quidem praedonis video fatum ullum;

qui in alius ut in antipater poe ta ut in brumalis dies obstino ut in simul aegroto frater ut in urina ut in unguis ut in reliquus is modus natura contagio valeo quam ego non tollo volo sum nullus fatal in alius autem fortuitus quidam sum possum ut in ille naufragus ut in icadius ut in daphitas quidam etiam posidonius pax magister dico comminisci video sum quidem absurdus quis enim si daphitas fatum sum ex equus cado atque ita pereo ex hic equus qui cum equus non sum nomen habeo alienus aut philippus hic in capulus quadrigulae vitaris moneo quasi verus capulus sum occido quis autem magnus aut naufragus ille sine nomen in rivus sum labor quamquam hic quidem hic scribo praedico in aqua sum pereo ne herculis icadius quidem praedo video fatum ullus


Sed quoniam rhetorica mihi vestra sunt nota teque in iis et audivimus saepe et audiemus atque hanc Academicorum contra propositum disputandi consuetudinem indicant te suscepisse Tusculanae disputationes, ponere aliquid, ad quod audiam, si tibi non est molestum, volo. An mihi, inquam, potest quicquam esse molestum, quod tibi gratum futurum sit? Sed ita audies, ut Romanum hominem, ut timide ingredientem ad hoc genus disputandi, ut longo intervallo haec studia repetentem. Ita, inquit, audiam te disputantem, ut ea lego, quae scripsisti. Proinde ordire. Considamus hic.

sed quoniam rhetorica ego vester sum nosco tu in is et audio saepe et audio atque hic academicus contra propono disputo consuetudo indico tu suscipio tusculanus disputatio pono aliquis ad qui audio si tu non sum molestus volo an ego inquam possum quisquam sum molestus qui tu gratus sum sum sed ita audio ut romanus homo ut timidus ingredior ad hic genus disputo ut longus intervallum hic studium repeto ita inquam audio tu disputo ut is lego qui scribo proinde ordior consido hic


Atque hoc, si placet, quale sit videamus in adsensionibus, quas prima oratione tractavi. Eas enim veteres illi, quibus omnia fato fieri videbantur, vi effici et necessitate dicebant. Qui autem ab iis dissentiebant, fato adsensiones liberabant negabantque fato adsensionibus adhibito necessitatem ab his posse removeri, iique ita disserebant: Si omnia fato fiunt, omnia fiunt causa antecedente, et, si adpetitus, illa etiam, quae adpetitum sequuntur, ergo etiam adsensiones; at, si causa adpetitus non est sita in nobis, ne ipse quidem adpetitus est in nostra potestate; quod si ita est, ne illa quidem, quae adpetitu efficiuntur, sunt sita in nobis; non sunt igitur neque adsensiones neque actiones in nostra potestate. Ex quo efficitur, ut nec laudationes iustae sint nec vituperationes nec honores nec supplicia. Quod cum vitiosum sit, probabiliter concludi putant non omnia fato fieri, quaecumque fiant.

atque hic si placeo qualis sum video in adsensio qui primus oratio tracto is enim vetus ille qui omnis fatum fio video vis efficio et necessitas dico qui autem ab is dissentio fatum adsensio libero nego fatum adsensio adhibeo necessitas ab hic possum removeo eo ita dissero si omnis fatum fio omnis fio causa antecedo et si appetitus ille etiam qui appetitus sequor ergo etiam adsensio at si causa appetitus non sum sino in nos ne ipse quidem appetitus sum in noster potestas qui si ita sum ne ille quidem qui appetitus efficio sum sino in nos non sum igitur neque adsensio neque actio in noster potestas ex quo efficio ut neque laudatio iustus sum neque vituperatio neque honor neque supplicium qui cum vitiosus sum probabilis concludo puto non omnis fatum fio quicumque fio


Fragmenta


Ex hoc genere illud est Ennii: Utinám ne in nemore Pélio secúribus Caesae áccidissent ábiegnae ad terrám trabes! Licuit vel altius: Utinam ne in Pelio nata ulla umquam esset arbor! etiam supra: Utinam ne esset mons ullus Pelius! similiterque superiora repetentem regredi infinite licet. Neve índe navis ínchoandi exórdium Coepísset. Quorsum haec praeterita? Quia sequitur illud: Nam númquam era errans méa domo ecferrét pedem, Medéa, animo aegra, amóre saevo saúcia, †non ut eae res causam adferrent amoris.

ex hic genus ille sum ennius utinam ne in nemus pelio securibus caedo accidissent abiegnae ad terram trabs licet vel altus utinam ne in pelius nata ullus umquam sum arbor etiam supra utinam ne sum mons ullus pelius similis superus repeto regredior infinitus licet neve inde navus inchoandi exordium coepisset quorsum hic praetereo quia sequor ille nam numquam era erro mea domus ecferret pedis medea animus aeger amore saevus saucia non ut is res causa affero amor


Optare hoc quidem est, non disputare. Nam neque extrinsecus inpulsam atomum loco moveri et declinare dicis, neque in illo inani, per quod feratur atomus, quicquam fuisse causae, cur ea non e regione ferretur, nec in ipsa atomo mutationis aliquid factum est, quam ob rem naturalem motum sui ponderis non teneret. Ita cum attulisset nullam causam, quae istam declinationem efficeret, tamen aliquid sibi dicere videtur, cum id dicat, quod omnium mentes aspernentur ac respuant.

optaris hic quidem sum non disputaris nam neque extrinsecus inpello atomus locus moveo et declinaris dico neque in ille inanis per qui fero atomus quisquam sum causa cur is non e regio fero neque in ipse atomus mutatio aliquis facio sum quam ob res natural motus suus pondus non teneo ita cum affero nullus causa qui iste declinatio efficio tamen aliquis sui dico video cum is dico qui omnis mens aspernor atque respuo


Quam ob rem, qui ita fatum introducunt, ut necessitatem adiungant, in eos valebit illa conclusio; qui autem causas antecedentis non dicent perfectas neque principalis, in eos nihil valebit. Quod enim dicantur adsensiones fieri causis antepositis, id quale sit, facile a se explicari putat. Nam quamquam adsensio non possit fieri nisi commota viso, tamen, cum id visum proximam causam habeat, non principalem, hanc habet rationem, ut Chrysippus vult, quam dudum diximus, non ut illa quidem fieri possit nulla vi extrinsecus excitata (necesse est enim adsensionem viso commoveri), sed revertitur ad cylindrum et ad turbinem suum, quae moveri incipere nisi pulsa non possunt. Id autem cum accidit, suapte natura, quod superest, et cylindrum volvi et versari turbinem putat.

quam ob res qui ita fatum introduco ut necessitas adjungo in is valeo ille conclusio qui autem causa antecedo non dico perficio neque principal in is nihil valeo qui enim dico adsensio fio causa antepono is qualis sum facilis ab sui explicaris puto nam quamquam assensio non possum fio nisi commoveo video tamen cum is video propior causa habeo non principal hic habeo ratio ut chrysippus volo quam dudum dico non ut ille quidem fio possum nullus vis extrinsecus excito necesse sum enim adsensio video commoveo sed revorto ad cylindrum et ad turbo suus qui moveo incipio nisi pello non possum is autem cum accido suapte natura qui supersum et cylindrum volvo et versaris turbo puto


Ratio igitur eventus aperit causam. Sed ex aeternitate vera fuit haec enuntiatio: Relinquetur in insula Philoctetes, nec hoc ex vero in falsum poterat convertere. Necesse est enim in rebus contrariis duabus (contraria autem hoc loco ea dico, quorum alterum ait quid, alterum negat), ex iis igitur necesse est invito Epicuro alterum verum esse, alterum falsum, ut Sauciabitur Philocteta omnibus ante saeculis verum fuit, Non sauciabitur falsum; nisi forte volumus Epicureorum opinionem sequi, qui tales enuntiationes nec veras nec falsas esse dicunt aut, cum id pudet, illud tamen dicunt, quod est inpudentius, veras esse ex contrariis diiunctiones, sed, quae in his enuntiata essent, eorum neutrum esse verum.

ratio igitur evenio aperio causa sed ex aeternitas verus sum hic enuntiatio relinquo in insula philoctetes neque hic ex verus in falsus possum converto necesse sum enim in res contrarius duo contrarius autem hic locus is dico qui alter aio quis alter nego ex is igitur necesse sum invito epicurus alter verus sum alter falsus ut saucio philocteta omnis ante saeculis verus sum non saucio falsus nisi fors volo epicureus opinio sequor qui talis enuntiatio neque verus neque fallo sum dico aut cum is pudeo ille tamen dico qui sum impudens verus sum ex contrarius diiunctio sed qui in hic enuntio sum is neuter sum verus


Sed haec ex naturalibus causis vitia nasci possunt, extirpari autem et funditus tolli, ut is ipse, qui ad ea propensus fuerit, a tantis vitiis avocetur, non est id positum in naturalibus causis, sed in voluntate, studio, disciplina. Quae tolluntur omnia, si vis et natura fati ex divinationis ratione firmabitur.

sed hic ex natural causa vitio nascor possum extirparis autem et fundus tollo ut is ipse qui ad is propendeo sum ab tantus vitium avoco non sum is pono in natural causa sed in voluntas studium disciplina qui tollo omnis si volo et natura fatum ex divinatio ratio firmo


Quid enim loci natura adferre potest, ut in porticu Pompeii potius quam in campo ambulemus? tecum quam cum alio? Idibus potius quam Kalendis? Ut igitur ad quasdam res natura loci pertinet aliquid, ad quasdam autem nihil, sic astrorum adfectio valeat, si vis, ad quasdam res, ad omnis certe non valebit. At enim, quoniam in naturis hominum dissimilitudines sunt, ut alios dulcia, alios subamara delectent, alii libidinosi, alii iracundi aut crudeles aut superbi sint, alii a talibus vitiis abhorreant,—quoniam igitur, inquit, tantum natura a natura distat, quid mirum est has dissimilitudines ex differentibus causis esse factas?

quis enim locus natura affero possum ut in porticus pompejus potis quam in campus ambulo tu quam cum alius idus potis quam kalendae ut igitur ad quidam res natura locus pertineo aliquis ad quidam autem nihil sic astrum affectio valeo si volo ad quidam res ad omnis certus non valeo at enim quoniam in natura homo dissimilitudo sum ut alius dulcis alius subamarus delecto alius libidinosus alius iracundus aut crudelis aut superbus sum alius ab talis vitium abhorreo quoniam igitur inquam tantus natura ab natura disto quis mirus sum hic dissimilitudo ex differo causa sum facio


At hoc, Chrysippe, minime vis, maximeque tibi de hoc ipso cum Diodoro certamen est. Ille enim id solum fieri posse dicit, quod aut sit verum aut futurum sit verum, et, quicquid futurum sit, id dicit fieri necesse esse et, quicquid non sit futurum, id negat fieri posse. Tu, et quae non sint futura, posse fieri dicis, ut frangi hanc gemmam, etiamsi id numquam futurum sit, neque necesse fuisse Cypselum regnare Corinthi, quamquam id millensimo ante anno Apollinis oraculo editum esset. At si ista conprobabis divina praedicta, et, quae falsa in futuris dicentur, in iis habebis, ut ea fieri non possint , et, si vere dicatur de futuro, idque ita futurum sit, dicas esse necessarium; quae est tota Diodori vobis inimica sententia.

at hic chrysippus paruus volo magnus tu de hic ipse cum diodorus certamen sum ille enim is solus fio possum dico qui aut sum verus aut sum sum verus et quisquis sum sum is dico fio necesse sum et quisquis non sum sum is nego fio possum tu et qui non sum sum possum fio dico ut frango hic gemma etiamsi is numquam sum sum neque necesse sum cypselis regno corinthius quamquam is millensimo ante annus apollo oraculum edo sum at si iste conprobo divino praedico et qui fallo in sum dico in is habeo ut is fio non possum et si verus dico de sum is ita sum sum dico sum necessarius qui sum totus diodorus tu inimicus sententia


quia pertinet ad mores, quod h)=qos illi vocant, nos eam partem philosophiae de moribus appellare solemus, sed decet augentem linguam Latinam nominare moralem; explicandaque vis est ratioque enuntiationum, quae Graeci a)ciw/mata vocant; quae de re futura cum aliquid dicunt deque eo, quod possit fieri aut non possit, quam vim habeant, obscura quaestio est, quam peri\ dunatw=n philosophi appellant, totaque est logikh/, quam rationem disserendi voco. Quod autem in aliis libris feci, qui sunt de natura deorum, itemque in iis, quos de divinatione edidi, ut in utramque partem perpetua explicaretur oratio, quo facilius id a quoque probaretur, quod cuique maxime probabile videretur, id in hac disputatione de fato casus quidam ne facerem inpedivit.

quia pertineo ad mos qui h qos ille voco nos is pars philosophia de mos appello solo sed decet augeo lingua latinus nominaris moral explico volo sum ratio enuntiatio qui graecum ab ciw mattus voco qui de res sum cum aliquis dico de is qui possum fio aut non possum quam vis habeo obscurus quaestio sum quam other dunatw n philosophus appello totus sum logikh quam ratio dissero voco qui autem in alius liber facio qui sum de natura deus ito in is qui de divinatio edo ut in uter pars perpetuus explico oratio quo facilis is ab quoque probo qui quisque magnus probabilis video is in hic disputatio de fatum casus quidam ne facio inpedivit


Carneades genus hoc totum non probabat et nimis inconsiderate concludi hanc rationem putabat. Itaque premebat alio modo nec ullam adhibebat calumniam; cuius erat haec conclusio: Si omnia antecedentibus causis fiunt, omnia naturali conligatione conserte contexteque fiunt; quod si ita est, omnia necessitas efficit; id si verum est, nihil est in nostra potestate; est autem aliquid in nostra potestate; at, si omnia fato fiunt, omnia causis antecedentibus fiunt; non igitur fato fiunt, quaecumque fiunt.

carneades genus hic totus non probo et nimis inconsideratus concludo hic ratio puto itaque premo alius modo neque ullus adhibeo calumnia qui sum hic conclusio si omnis antecedo causa fio omnis natural conligatio consero contexo fio qui si ita sum omnis necessitas efficio is si verus sum nihil sum in noster potestas sum autem aliquis in noster potestas at si omnis fatum fio omnis causa antecedo fio non igitur fatum fio quicumque fio


Quod cum ita sit, quid est, cur non omnis pronuntiatio aut vera aut falsa sit, nisi concesserimus fato fieri, quaecumque fiant? Quia futura vera, inquit, non possunt esse ea, quae causas, cur futura sint, non habent; habeant igitur causas necesse est ea, quae vera sunt; ita, cum evenerint, fato evenerint. Confectum negotium, siquidem concedendum tibi est aut fato omnia fieri, aut quicquam fieri posse sine causa.

qui cum ita sum quis sum cur non omnis pronuntiatio aut verus aut fallo sum nisi concedo fatum fio quicumque fio quia sum verus inquam non possum sum is qui causa cur sum sum non habeo habeo igitur causa necesse sum is qui verus sum ita cum evenio fatum evenio conficio negotium siquidem concedo tu sum aut fatum omnis fio aut quisquam fio possum sine causa


'Ut igitur', inquit, qui protrusit cylindrum, dedit ei principium motionis, volubilitatem autem non dedit, sic visum obiectum inprimet illud quidem et quasi signabit in animo suam speciem, sed adsensio nostra erit in potestate, eaque, quem ad modum in cylindro dictum est, extrinsecus pulsa, quod reliquum est, suapte vi et natura movebitur. Quodsi aliqua res efficeretur sine causa antecedente, falsum esset omnia fato fieri; sin omnibus, quaecumque fiunt, veri simile est causam antecedere, quid adferri poterit, cur non omnia fato fieri fatendum sit? modo intellegatur, quae sit causarum distinctio ac dissimilitudo.

ut igitur inquam qui protrudo cylindrum do is principium motio volubilitas autem non do sic video obicio inprimet ille quidem et quasi signo in animus suus species sed assensio noster sum in potestas is qui ad modus in cylindro dico sum extrinsecus pello qui reliquus sum suapte vis et natura moveo quodsi aliqui res efficio sine causa antecedo falsus sum omnis fatum fio sin omnis quicumque fio verus similis sum causa antecedo quis affero possum cur non omnis fatum fio fateor sum modo intellego qui sum causaris distinctio atque dissimilitudo


Hoc loco Chrysippus aestuans falli sperat Chaldaeos ceterosque divinos, neque eos usuros esse coniunctionibus, ut ita sua percepta pronuntient: Si quis natus est oriente Canicula, is in mari non morietur, sed potius ita dicant: Non et natus est quis oriente Canicula, et is in mari morietur. O licentiam iocularem! ne ipse incidat in Diodorum, docet Chaldaeos, quo pacto eos exponere percepta oporteat. Quaero enim, si Chaldaei ita loquantur, ut negationes infinitarum coniunctionum potius quam infinita conexa ponant, cur idem medici, cur geometrae, cur reliqui facere non possint. Medicus in primis, quod erit ei perspectum in arte, non ita proponet: Si cui venae sic moventur, is habet febrim, sed potius illo modo: Non et venae sic cui moventur, et is febrim non habet. Itemque geometres non ita dicet: In sphaera maximi orbes medii inter se dividuntur, sed potius illo modo: Non et sunt in sphaera maximi orbes, et ii non medii inter se dividuntur.

hic locus chrysippus aestuo fallo spero chaldaei ceter divinus neque is utor sum coniunctio ut ita suus percipio pronuntio si quis nascor sum orior canicula is in mare non morior sed potis ita dico non et nascor sum quis orior canicula et is in mare morior o licentia iocularis ne ipse incido in diodorus doceo chaldaei quo pacisco is expono percipio oportet quaero enim si chaldaeus ita loquor ut negatio infinitaris coniunctio potis quam infinitus conecto pono cur idem medicus cur geometres cur reliquus facio non possum maedicus in primus qui sum is perspicio in ars non ita propono si qui vena sic moveo is habeo febris sed potis ille modo non et vena sic qui moveo et is febris non habeo ito geometres non ita dico in sphaera magnus orbo medius inter sui divido sed potis ille modo non et sum in sphaera magnus orbo et is non medius inter sui divido


Ac mihi quidem videtur, cum duae sententiae fuissent veterum philosophorum, una eorum, qui censerent omnia ita fato fieri, ut id fatum vim necessitatis adferret, in qua sententia Democritus, Heraclitus, Empedocles, Aristoteles fuit, altera eorum, quibus viderentur sine ullo fato esse animorum motus voluntarii, Chrysippus tamquam arbiter honorarius medium ferire voluisse, sed adplicat se ad eos potius, qui necessitate motus animorum liberatos volunt; dum autem verbis utitur suis, delabitur in eas difficultates, ut necessitatem fati confirmet invitus.

atque ego quidem video cum duo sententia sum vetus philosophus unus is qui censeo omnis ita fatum fio ut is fatum vis necessitas affero in qui sententia democritus heraclitus empedocles aristotelis sum alter is qui video sine ullus fatum sum animus moueo voluntarius chrysippus tamquam arbiter honorarius medius ferio volo sed applico sui ad is potis qui necessitas moueo animus libero volo dum autem verbum uto suus delabor in is difficultas ut necessitas fatum confirmo invitus


Omninoque cum haec sit distinctio, ut quibusdam in rebus vere dici possit, cum hae causae antegressae sint, non esse in nostra potestate, quin illa eveniant, quorum causae fuerint, quibusdam autem in rebus causis antegressis in nostra tamen esse potestate, ut illud aliter eveniat, hanc distinctionem utrique adprobant, sed alteri censent, quibus in rebus, cum causae antecesserint, non sit in nostra potestate, ut aliter illa eveniant, eas fato fieri; quae autem in nostra potestate sint, ab iis fatum abesse

omnino cum hic sum distinctio ut quidam in res verus dico possum cum hic causa antegredior sum non sum in noster potestas quin ille evenio qui causa sum quidam autem in res causa antegredior in noster tamen sum potestas ut ille aliter evenio hic distinctio uterque adprobo sed alter censeo qui in res cum causa antecedo non sum in noster potestas ut aliter ille evenio is fatum fio qui autem in noster potestas sum ab is fatum absum


Nam cum essem in Puteolano Hirtiusque noster, consul designatus, isdem in locis, vir nobis amicissimus et his studiis, in quibus nos a pueritia viximus, deditus, multum una eramus, maxime nos quidem exquirentes ea consilia, quae ad pacem et ad concordiam civium pertinerent. Cum enim omnes post interitum Caesaris novarum perturbationum causae quaeri viderentur iisque esse occurrendum putaremus, omnis fere nostra in his deliberationibus consumebatur oratio, idque et saepe alias et quodam liberiore, quam solebat, et magis vacuo ab interventoribus die, cum ad me ille venisset, primo ea, quae erant cotidiana et quasi legitima nobis, de pace et de otio.

nam cum sum in puteolanus hirtius noster consul designo idem in locus vir nos amicus et hic studium in qui nos ab pueritia vivo dedo multus unus sum magnus nos quidem exquiro is consilium qui ad pax et ad concordia civis pertineo cos enim omnis post interitus caesar novaris perturbatio causa quaero video is sum occurro puto omnis fere noster in hic deliberatio consumo oratio is et saepe alius et quidam liber quam soleo et magis vacuus ab interventor dies cum ad ego ille venio primus is qui sum cottidianus et quasi legitimus nos de pax et de otium


Sed Epicurus declinatione atomi vitari necessitatem fati putat. Itaque tertius quidam motus oritur extra pondus et plagam, cum declinat atomus intervallo minimo (id appellat e)la/- xiston); quam declinationem sine causa fieri si minus verbis, re cogitur confiteri. Non enim atomus ab atomo pulsa declinat. Nam qui potest pelli alia ab alia, si gravitate feruntur ad perpendiculum corpora individua rectis lineis, ut Epicuro placet? Sequitur enim, ut, si alia ab alia numquam depellatur, ne contingat quidem alia aliam. Ex quo efficitur, etiamsi sit atomus eaque declinet, declinare sine causa.

sed epicurus declinatio atomus vitaris necessitas fatum puto itaque tertius quidam moueo orior extra pondus et plaga cum declino atomus intervallum paruus is appello e la xiston quam declinatio sine causa fio si paruus verbum res cogo confiteor non enim atomus ab atomus pello declino nam qui possum pello alius ab alius si gravitas fero ad perpendiculis corpus individuus rectus linea ut epicurus placeo sequor enim ut si alius ab alius numquam depello ne contingo quidem alius alius ex quo efficio etiamsi sum atomus is declino declinaris sine causa


Stilponem, Megaricum philosophum, acutum sane hominem et probatum temporibus illis accepimus. Hunc scribunt ipsius familiares et ebriosum et mulierosum fuisse, neque haec scribunt vituperantes, sed potius ad laudem; vitiosam enim naturam ab eo sic edomitam et conpressam esse doctrina, ut nemo umquam vinulentum illum, nemo in eo libidinis vestigium viderit. Quid? Socraten nonne legimus quem ad modum notarit Zopyrus physiognomon, qui se profitebatur hominum mores naturasque ex corpore, oculis, vultu, fronte pernoscere? stupidum esse Socraten dixit et bardum, quod iugula concava non haberet, obstructas eas partes et obturatas esse dicebat; addidit etiam mulierosum; in quo Alcibiades cachinnum dicitur sustulisse.

stilpo megaricus philosophus acutus sanus homo et probo tempus ille accipio hic scribo ipse familiaris et ebriosus et mulierosus sum neque hic scribo vitupero sed potis ad laus vitiosus enim natura ab is sic edomo et conpremo sum doctrina ut nemo umquam vinulentum ille nemo in is libido vestigium video quis socrates nonne lego qui ad modus noto zopyrus physiognomon qui sui profiteor homo mos natura ex corpus oculus vultus frons pernosco stupidus sum socrates dico et bardus qui jugulo concavus non habeo obstruo is pars et obturo sum dico addo etiam mulierosus in quo alcibiades cachinnus dico tollo


Quaedam enim sunt, inquit, in rebus simplicia, quaedam copulata; simplex est: Morietur illo die Socrates; huic, sive quid fecerit sive non fecerit, finitus est moriendi dies. At si ita fatum erit: Nascetur Oedipus Laio, non poterit dici: sive fuerit Laius cum muliere sive non fuerit; copulata enim res est et confatalis; sic enim appellat, quia ita fatum sit et concubiturum cum uxore Laium et ex ea Oedipum procreaturum, ut, si esset dictum: Luctabitur Olympiis Milo et referret aliquis: Ergo, sive habuerit adversarium sive non habuerit, luctabitur, erraret; est enim copulatum luctabitur, quia sine adversario nulla luctatio est. Omnes igitur istius generis captiones eodem modo refelluntur. Sive tu adhibueris medicum sive non adhibueris, convalesces captiosum; tam enim est fatale medicum adhibere quam convalescere. Haec, ut dixi, confatalia ille appellat.

quidam enim sum inquam in res simplicia quidam copulo simplex sum morior ille dies socrates hic sive quis facio sive non facio finio sum morior dies at si ita fatum sum nasco oedipus laius non possum dico sive sum laius cum mulier sive non sum copulo enim res sum et confatal sic enim appello quia ita fatum sum et concubo cum uxor laius et ex is oedipum procreo ut si sum dico luctor olympius milo et refero aliquis ergo sive habeo adversarius sive non habeo luctor erro sum enim copulo luctor quia sine adversarius nullus luctatio sum omnis igitur iste genus captio idem modo refello sive tu adhibeo medicus sive non adhibeo convalesco captiosus tam enim sum fatalis medicus adhibeo quam convalesco hic ut dico confatalis ille appello


Sic enim interrogant: Si fatum tibi est ex hoc morbo convalescere, sive tu medicum adhibueris sive non adhibueris, convalesces; item, si fatum tibi est ex hoc morbo non convalescere, sive tu medicum adhibueris sive non adhibueris, non convalesces; et alterutrum fatum est; medicum ergo adhibere nihil attinet. Recte genus hoc interrogationis ignavum atque iners nominatum est, quod eadem ratione omnis e vita tolletur actio. Licet etiam inmutare, ut fati nomen ne adiungas et eandem tamen teneas sententiam, hoc modo: Si ex aeternitate verum hoc fuit: "Ex isto morbo convalesces", sive adhibueris medicum sive non adhibueris, convalesces; itemque, si ex aeternitate falsum hoc fuit: "Ex isto morbo convalesces", sive adhibueris medicum sive non adhibueris, non convalesces; deinde cetera. Haec ratio a Chrysippo reprehenditur.

sic enim interrogo si fatum tu sum ex hic morbus convalesco sive tu medicus adhibeo sive non adhibeo convalesco item si fatum tu sum ex hic morbus non convalesco sive tu medicus adhibeo sive non adhibeo non convalesco et alteruter fatum sum medicus ergo adhibeo nihil attineo rectus genus hic interrogatio ignavus atque iners nomino sum qui idem ratio omnis e vito tollo actium licet etiam inmutaris ut fatum nomen ne adjungo et idem tamen teneo sententia hic modo si ex aeternitas verus hic sum ex iste morbus convalesco sive adhibeo medicus sive non adhibeo convalesco ito si ex aeternitas falsus hic sum ex iste morbus convalesco sive adhibeo medicus sive non adhibeo non convalesco deinde ceterus hic ratio ab chrysippus reprehendo


Sic si diceretur: Morietur noctu in cubiculo suo vi oppressus Scipio, vere diceretur; id enim fore diceretur, quod esset futurum; futurum autem fuisse ex eo, quia factum est, intellegi debet. Nec magis erat verum Morietur Scipio quam Morietur illo modo, nec magis necesse mori Scipioni quam illo modo mori, nec magis inmutabile ex vero in falsum Necatus est Scipio quam Necabitur Scipio; nec, cum haec ita sint, est causa, cur Epicurus fatum extimescat et ab atomis petat praesidium easque de via deducat et uno tempore suscipiat res duas inenodabiles, unam, ut sine causa fiat aliquid, ex quo existet, ut de nihilo quippiam fiat, quod nec ipsi nec cuiquam physico placet, alteram, ut, cum duo individua per inanitatem ferantur, alterum e regione moveatur, alterum declinet.

sic si dico morior nox in cubiculum suus vis opprimo scipio verus dico is enim sum dico qui sum sum sum autem sum ex is quia facio sum intellego debeo neque magis sum verus morior scipio quam morior ille modo neque magis necesse morior scipio quam ille modo morior neque magis inmutabilis ex verus in falsus neco sum scipio quam neco scipio neque cum hic ita sum sum causa cur epicurus fatum extimesco et ab atomus peto praesidium eo de via deduco et unus tempus suscipio res duo inenodabilis unus ut sine causa fio aliquis ex quo existet ut de nihilum quispiam fio qui neque ipse neque quisquam physicus placeo alter ut cum duo individuus per inanitas fero alter e regio moveo alter declino


Hanc Epicurus rationem induxit ob eam rem, quod veritus est, ne, si semper atomus gravitate ferretur naturali ac necessaria, nihil liberum nobis esset, cum ita moveretur animus, ut atomorum motu cogeretur. Id Democritus, auctor atomorum, accipere maluit, necessitate omnia fieri, quam a corporibus individuis naturalis motus avellere. Acutius Carneades, qui docebat posse Epicureos suam causam sine hac commenticia declinatione defendere. Nam cum docerent esse posse quendam animi motum voluntarium, id fuit defendi melius quam introducere declinationem, cuius praesertim causam reperire non possent; quo defenso facile Chrysippo possent resistere. Cum enim concessissent motum nullum esse sine causa, non concederent omnia, quae fierent, fieri causis antecedentibus; voluntatis enim nostrae non esse causas externas et antecedentis.

hic epicurus ratio induco ob is res qui vereor sum ne si semper atomus gravitas fero natural atque necessarius nihil liber nos sum cum ita moveo animus ut atomus motus cogo is democritus auctor atomus accipio malo necessitas omnis fio quam ab corpus individuus natural moueo avello acuo carneades qui doceo possum epicurei suus causa sine hic commenticius declinatio defendo nam cum doceo sum possum quidam animus motus voluntarius is sum defendo bonus quam introduco declinatio qui praesertim causa reperio non possum quo defendo facilis chrysippus possum resisto cos enim concedo motus nullus sum sine causa non concedo omnis qui fio fio causa antecedo voluntas enim noster non sum causa externus et antecedo


Hoc artius adstringi ratio non potest. Nam si quis velit idem referre atque ita dicere: Si omne futurum ex aeternitate verum est, ut ita certe eveniat, quem ad modum sit futurum, omnia necesse est conligatione naturali conserte contexteque fieri, nihil dicat. Multum enim differt, utrum causa naturalis ex aeternitate futura vera efficiat, an etiam sine aeternitate naturali, futura quae sint, ea vera esse possint intellegi. Itaque dicebat Carneades ne Apollinem quidem futura posse dicere nisi ea, quorum causas natura ita contineret, ut ea fieri necesse esset.

hic artus adstringo ratio non possum nam si quis volo idem refero atque ita dico si omnis sum ex aeternitas verus sum ut ita certus evenio qui ad modus sum sum omnis necesse sum conligatio natural consero contexo fio nihil dico multus enim differo utrum causa natural ex aeternitas sum verus efficio an etiam sine aeternitas natural sum qui sum is verus sum possum intellego itaque dico carneades ne apollo quidem sum possum dico nisi is qui causa natura ita contineo ut is fio necesse sum


Nec ii, qui dicunt inmutabilia esse, quae futura sint, nec posse verum futurum convertere in falsum, fati necessitatem confirmant, sed verborum vim interpretantur. At qui introducunt causarum seriem sempiternam, ii mentem hominis voluntate libera spoliatam necessitate fati devinciunt.

neque is qui dico immutabilis sum qui sum sum neque possum verus sum converto in falsus fatum necessitas confirmo sed verbum vis interpretor at qui introduco causaris series sempiternus is mens homo voluntas liber spolio necessitas fatum devincio


Quid est, quod non possit isto modo ex conexo transferri ad coniunctionum negationem? Et quidem aliis modis easdem res efferre possumus. Modo dixi: In sphaera maximi orbes medii inter se dividuntur; possum dicere: Si in sphaera maximi orbes erunt, possum dicere: Quia in sphaera maximi orbes erunt. Multa genera sunt enuntiandi nec ullum distortius quam hoc, quo Chrysippus sperat Chaldaeos contentos Stoicorum causa fore.

quis sum qui non possum iste modo ex conecto transfero ad coniunctio negatio et quidem alius modus idem res effero possum modo dico in sphaera magnus orbo medius inter sui divido possum dico si in sphaera magnus orbo sum possum dico quia in sphaera magnus orbo sum multus genus sum enuntio neque ullus distorqueo quam hic quo chrysippus spero chaldaei contendo stoicus causa sum


Nec vero quisquam magis confirmare mihi videtur non modo fatum, verum etiam necessitatem et vim omnium rerum sustulisseque motus animi voluntarios, quam hic, qui aliter obsistere fato fatetur se non potuisse, nisi ad has commenticias declinationes confugisset. Nam, ut essent atomi, quas quidem esse mihi probari nullo modo potest, tamen declinationes istae numquam explicarentur. Nam si atomis, ut gravitate ferantur, tributum est necessitate naturae, quod omne pondus nulla re inpediente moveatur et feratur necesse est, illud quoque necesse est, declinare, quibusdam atomis vel, si volunt, omnibus naturaliter

neque verus quisquam magis confirmo ego video non modo fatum verus etiam necessitas et vis omnis res tollo moueo animus voluntarii quam hic qui aliter obsisto fatum fateor sui non possum nisi ad hic commenticius declinatio confugio nam ut sum atomus qui quidem sum ego probaris nullus modo possum tamen declinatio iste numquam explico nam si atomus ut gravitas fero tribuo sum necessitas natura qui omnis pondus nullus res inpediente moveo et fero necesse sum ille quoque necesse sum declinaris quidam atomus vel si volo omnis naturalis