Nam quod aiunt: minima de malis, id est ut turpiter potius quam calamitose, an est ullum maius malum turpitudine? quae si in deformitate corporis habet aliquid offensionis, quanta illa depravatio et foeditas turpificati animi debet videri!

nam qui aio minimus de malus is sum ut turpis potis quam calamitosus an sum ullus magnus malus turpitudo qui si in deformitas corpus habeo aliquis offensio quantus ille depravatio et foeditas turpificatus animus debeo video


Certe, si nihil malum esset nisi dolere. Id autem non modo summum malum, sed ne malum quidem esse maxima auctoritate philosophi affirmant. Quorum quidem testem non mediocrem, sed haud scio an gravissimum Regulum nolite, quaeso, vituperare. Quem enim locupletiorem quaerimus quam principem populi Romani, qui retinendi officii causa cruciatum subierit voluntarium?

certus si nihil malus sum nisi doleo is autem non modo superus malus sed ne malus quidem sum maximus auctoritas philosophus affirmo qui quidem testo non mediocris sed haud scio an gravis regulis nolo quaeso vituperaris qui enim locupletiorem quaero quam princeps populus romanus qui retineo officium causa cruciatus subeo voluntarius


Fides autem ut habeatur, duabus rebus effici potest, si existimabimur adepti coniunctam cum iustitia prudentiam. Nam et iis fidem habemus, quos plus intellegere quam nos arbitramur quosque et futura prospicere credimus et, cum res agatur in discrimenque ventum sit, expedire rem et consilium ex tempore capere posse; hanc enim utilem homines existimant veramque prudentiam. Iustis autem et fidis hominibus, id est bonis viris, ita fides habetur, ut nulla sit in iis fraudis iniuriaeque suspicio. Itaque his salutem nostram, his fortunas, his liberos rectissime committi arbitramur.

fides autem ut habeo duo res efficio possum si existimo adipiscor conjungo cum iustitia prudentia nam et is fides habeo qui multus intellego quam nos arbitror quisque et sum prospicio credo et cum res ago in discrimen venio sum expedio res et consilium ex tempus capio possum hic enim utilis homo existimo verus prudentia iustus autem et fido homo is sum bonus vis ita fides habeo ut nullus sum in is fraus injuria suspicio itaque hic salus noster hic fortuna hic liber recingo committo arbitror


Causa igitur largitionis est, si aut necesse est aut utile.

causa igitur largitio sum si aut necesse sum aut utilis


P. Scipionem, M. fili, eum, qui primus Africanus appellatus est, dicere solitum scripsit Cato, qui fuit eius fere aequalis, numquam se minus otiosum esse, quam cum otiosus, nec minus solum, quam cum solus esset. Magnifica vero vox et magno viro ac sapiente digna; quae declarat illum et in otio de negotiis cogitare et in solitudine secum loqui solitum, ut neque cessaret umquam et interdum colloquio alterius non egeret. Ita duae res, quae languorem afferunt ceteris, illum acuebant, otium et solitudo. Vellem nobis hoc idem vere dicere liceret; sed si minus imitatione tantam ingenii praestantiam consequi possumus, voluntate certe proxime accedirnus; nam et a re publica forensibusque negotiis armis impiis vique prohibiti otium persequimur et ob eam causam urbe relicta rura peragrantes saepe soli sumus.

p scipio m filis is qui primus africanus appello sum dico soleo scribo cato qui sum is fere aequalis numquam sui paruus otiosus sum quam cum otiosus neque paruus solus quam cum solus sum magnificus verus vox et magnus vir atque sapio dignus qui declaro ille et in otium de negotium cogito et in solitudo sui loquor soleo ut neque cesso umquam et interdum colloquium alter non egeo ita duo res qui languor affero ceterus ille acuo otium et solitudo volo nos hic idem verus dico licet sed si paruus imitatio tantus ingenium praestantia consequor possum voluntas certus propior accedirnus nam et ab res publicus forensis negotium arma impius vis prohibeo otium persequor et ob is causa urbs relinquo rus peragro saepe solus sum


Sed pertinet ad omnem officii quaestionem semper in promptu habere, quantum natura hominis pecudibus reliquisque beluis antecedat; illae nihil sentiunt nisi voluptatem ad eamque feruntur omni impetu, hominis autem mens discendo alitur et cogitando, semper aliquid aut anquirit aut agit videndique et audiendi delectatione ducitur. Quin etiam, si quis est paulo ad voluptates propensior, modo ne sit ex pecudum genere (sunt enim quidam homines non re, sed nomine), sed si quis est paulo erectior, quamvis voluptate capiatur, occultat et dissimulat appetitum voluptatis propter verecundiam.

sed pertineo ad omnis officium quaestio semper in promptus habeo quantus natura homo pecus reliquus belua antecedo ille nihil sentio nisi voluptas ad eo fero omnis impetus homo autem mens disco alo et cogito semper aliquis aut anquiro aut ago video et audio delectatio duco quin etiam si quis sum paulus ad voluptas propendeo modo ne sum ex pecus genus sum enim quidam homo non res sed nomen sed si quis sum paulus erigo quivis voluptas capio occulto et dissimulo appeto voluptas propter verecundia


Eademque natura vi rationis hominem conciliat homini et ad orationis et ad vitae societatem ingeneratque in primis praecipuum quendam amorem in eos, qui procreati sunt, impellitque, ut hominum coetus et celebrationes et esse et a se obiri velit ob easque causas studeat parare ea, quae suppeditent ad cultum et ad victum, nec sibi soli, sed coniugi, liberis ceterisque, quos caros habeat tuerique debeat; quae cura exsuscitat etiam animos et maiores ad rem gerendam facit.

idem natura vis ratio homo concilio homo et ad oratio et ad vita societas ingenero in primus praecipuus quidam amor in is qui procreo sum impello ut homo coitus et celebratio et sum et ab sui obeo volo ob eo causa studeo paro is qui suppedito ad cultus et ad vinco neque sui solus sed conjunx liber ceter qui caros habeo tueor debeo qui cura exsuscito etiam animus et magnus ad res gero facio


Harum rerum duarum splendor omnis, amplitudo, addo etiam utilitatem, in posteriore est, causa autem et ratio efficiens magnos viros in priore; in eo est enim illud, quod excellentes animos et humana contemnentes facit. Id autem ipsum cernitur in duobus, si et solum id, quod honestum sit, bonum iudices et ab omni animi perturbatione liber sis. Nam et ea. quae eximia plerisque et praeclara videntur, parva ducere eaque ratione stabili firmaque contemnere fortis animi magnique ducendum est, et ea, quae videntur acerba, quae multa et varia in hominum vita fortunaque versantur, ita ferre, ut nihil a statu naturae discedas, nihil a dignitate sapientis, robusti animi est magnaeque constantiae.

haris res duaris splendor omnis amplitudo addo etiam utilitas in posterus sum causa autem et ratio efficio magnus vir in prior in is sum enim ille qui excello animus et humanus contemno facio is autem ipse cerno in duo si et solus is qui honestus sum bonus iudex et ab omnis animus perturbatio liber sum nam et is qui eximius plerusque et praeclarus video parvus duco is ratio stabilis firmo contemno fortis animus magnus duco sum et is qui video acerbus qui multus et vario in homo vito fortuno verso ita fero ut nihil ab status natura discedo nihil ab dignitas sapio robustus animus sum magnus constantia


Ego etiam cum Catone meo saepe dissensi; nimis mihi praefracte videbatur aerarium vectigaliaque defendere, omnia publicanis negare, multa sociis, cum in hos benefici esse deberemus, cum illis sic agere, ut cum colonis nostris soleremus, eoque magis, quod illa ordinum coniunctio ad salutem rei publicae pertinebat. Male etiam Curio, cum causam Transpadanorum aequam esse dicebat, semper autem addebat: Vincat utilitas! Potius doceret non esse aequam, quia non esset utilis rei publieae, quam, cum utilem non esse diceret, esse aequam fateretur.

ego etiam cum cato meus saepe dissentio nimis ego praefringo video aerarius vectigalis defendo omnis publicanus nego multus socius cum in hic beneficus sum debeo cum ille sic ago ut cum colonia noster soleo eo magis qui ille ordo conjunctio ad salus res publicus pertineo mal etiam curius cum causa transpadanus aequus sum dico semper autem addo vinco utilitas potis doceo non sum aequus quia non sum utilis res publieae quam cum utilis non sum dico sum aequus fateor


Ac primum de illis tribus, quae ante dixi, benivolentiae praecepta videamus; quae quidem capitur beneficiis maxime, secundo autem loco voluntate benefica benivolentia movetur, etiamsi res forte non suppetit; vehementer autem amor multitudinis commovetur ipsa fama et opinione liberalitatis, beneficentiae, iustitiae, fidei omniumque earum virtutum, quae pertinent ad mansuetudinem morum ac facilitatem. Etenim illud ipsum, quod honestum decorumque dicimus, quia per se nobis placet animosque omnium natura et specie sua commovet maximeque quasi perlucet ex iis, quas commemoravi, virtutibus, idcirco illos, in quibus eas virtutes esse remur, a natura ipsa diligere cogimur. Atque hae quidem causae diligendi gravissimae; possunt enim praetcrea non nullae esse leviores.

atque primus de ille tres qui ante dico benevolentia praecipio video qui quidem capio beneficium magnus secundus autem locus voluntas beneficus benevolens moveo etiamsi res fors non suppeto vehemens autem amor multitudo commoveo ipse fama et opinio liberalitas beneficentia justitia fides omne is virtus qui pertineo ad mansuetudo mos atque facilitas etenim ille ipse qui honestus decorus dico quia per sui nos placeo animus omnis natura et species suus commoveo magnus quasi perluceo ex is qui commemoro virtus idcirco ille in qui is virtus sum reor ab natura ipse diligo cogo atque hic quidem causa diligo gravis possum enim praetcrea non nullus sum levis


Nam quanti verba illa: UTI NE PROPTER TE FIDEMVE TUAM CAPTUS FRAUDATUSVE SIM! quam illa aurea: UT INTER BONOS BENE AGIER OPORTET ET SINE FRAUDATIONE! Sed, qui sint boni, et quid sit bene agi, magna quaestio est.

nam quantus verbum ille uti ne propter tu fides tuus capio fraudatusve sum quam ille aureus ut inter bonus bene ago oportet et sine fraudatio sed qui sum bonus et quis sum bene ago magnus quaestio sum


Atque hic T. Manlius is est, qui ad Anienem Galli, quem ab eo provocatus occiderat, torque detracto cognomen invenit, cuius tertio consulatu Latini ad Veserim fusi et fugati, magnus vir in primis et, qui perindulgens in patrem, idem acerbe severus in filium.

atque hic t manlius is sum qui ad anienem gallus qui ab is provoco occido torquis detraho cognomen invenio qui tertius consulatus latinum ad veseris fundo et fugo magnus vir in primus et qui perindulgens in pater idem acerbus severus in filius


Quod maximum in eo est, id reprehenditis. Non enim suo iudicio stetit, sed suscepit causam, ut esset iudicium senatus; cui nisi ipse auctor fuisset, captivi profecto Poenis redditi essent; ita incolumis in patria Regulus restitisset. Quod quia patriae non utile putavit, idcirco sibi honestum et sentire illa et pati credidit.

qui magnus in is sum is reprehendo non enim suus iudicium sto sed suscipio causa ut sum iudicium senatus qui nisi ipse auctor sum captivus profecto poenus reddo sum ita incolumis in patria regulus resto qui quia patria non utilis puto idcirco sui honestus et sentio ille et patior credo


Ac de iis quidem, quae videntur esse utilitates contra iustitiam simulatione prudentiae, satis arbitror dictum.

atque de is quidem qui video sum utilitas contra iustitia simulatio prudentia satis arbitror dico


Etenim multo magis est secundum naturam excelsitas animi et magnitudo itemque comitas, iustitia, liberalitas quam voluptas, quam vita, quam divitiae; quae quidem contemnere et pro nihilo ducere comparantem cum utilitate communi magni animi et excelsi est.

etenim multus magis sum secundus natura excelsitas animus et magnitudo ito comito iustitia liberalitas quam voluptas quam vito quam divitiae qui quidem contemno et pro nihilum duco comparo cum utilitas communis magnus animus et excello sum


Quae contemplantes expendere oportebit, quid quisque habeat sui, eaque moderari nee velle experiri, quam se aliena deceant; id enim maxime quemque decet, quod est cuiusque maxime suum.

qui contemplo expendo oportet quis quisque habeo suus is moderaris nee volo experior quam sui alienus decet is enim magnus quisque decet qui sum quisque magnus suus


Quodsi vituperandi, qui reticuerunt, quid de iis existimandum est, qui orationis vanitatem adhibuerunt? C. Canius, eques Romanus, nec infacetus et satis litteratus, cum se Syracusas otiandi, ut ipse dicere solebat, non negotiandi causa contulisset, dictitabat se hortulos aliquos emere velle, quo invitare amicos et ubi se oblectare sine interpellatoribus posset. Quod cum percrebruisset, Pythius ei quidam, qui argentariam faceret Syracusis, venales quidem se hortos non habere, sed licere uti Canio, si vellet, ut suis, et simul ad cenam hominem in hortos invitavit in posterum diem. Cum ille promisisset, tum Pythius, qui esset ut argentarius apud omnes ordines gratiosus, piscatores ad se convocavit et ab iis petivit, ut ante suos hortulos postridie piscarentur, dixitque, quid eos facere vellet. Ad cenam tempori venit Canius; opipare a Pythio apparatum convivium, cumbarum ante oculos multitudo; pro se quisque, quod ceperat, afferebat, ante pedes Pythi pisces abiciebantur.

quodsi vitupero qui reticeo quis de is existimo sum qui oratio vanitas adhibeo que canus eques romanus neque infacetus et satis litteratus cum sui syracusae otior ut ipse dico soleo non negotior causa confero dictito sui hortulus aliquis emo volo quo invitaris amicus et ubi sui oblectaris sine interpellator possum qui cum percrebresco pythius is quidam qui argentaria facio syracusae venal quidem sui hortus non habeo sed licet uti canius si volo ut suus et simul ad cena homo in hortus invito in posterus dies cos ille promitto tum pythius qui sum ut argentarius apud omnis ordo gratiosus piscator ad sui convoco et ab is peto ut ante suus hortulus postridie piscor dico quis is facio volo ad cena tempus venio canus opiparis ab pythius appario convivium cumbaris ante oculus multitudo pro sui quisque qui capio affero ante pes pythius piscis abicio


Qui vero se populares volunt ob eamque causam aut agrariam rem temptant, ut possessores pellantur suis sedibus, aut pecunias creditas debitoribus condonandas putant, labefactant fundamenta rei publicae, concordiam primum, quae esse non potest, cum aliis adimuntur, aliis condonantur pecuniae, deinde aequitatem, quae tollitur omnis, si habere suum cuique non licet. Id enim est proprium, ut supra dixi, civitatis atque urbis, ut sit libera et non sollicita suae rei cuiusque custodia.

qui verus sui popularis volo ob eo causa aut agrarius res tento ut possessor pello suus sedes aut pecunia credo debitor condono puto labefacto fundamentum res publicus concordia primus qui sum non possum cum alius adimo alius condono pecunia deinde aequitas qui tollo omnis si habeo suus quisque non licet is enim sum proprius ut supra dico civitas atque urbs ut sum liber et non sollicito suus res quisque custodia


Ut enim quisque maxime perspicit, quid in re quaque verissimum sit. quique acutissime et celerrime potest et videre et explicare rationem, is prudentissimus et sapientissimus rite haberi solet. Quocirca huic quasi materia, quam tractet et in qua versetur, subiecta est veritas.

ut enim quisque magnus perspicio quis in res quisque verus sum quisque acuo et celer possum et video et explicaris ratio is prudens et sapio rite habeo soleo quocirca hic quasi materia quam tracto et in qui verso subiectum sum vereor


Quare error hominum non proborum, cum aliquid, quod utile visum est, arripuit, id continuo secernit ab honesto. Hinc sicae, hinc venena, hinc falsa testamenta nascuntur, hinc furta, peculatus, expilationes dir-ptionesque sociorum et civium, hinc opum nimiarum, potentiae non ferendae, postremo etiam in liberis civitatibus regnandi exsistunt cupiditates, quibus nihil nec taetrius nec foedius excogitari potest. Emolumenta enim rerum fallacibus iudiciis vident, poenam non dico legum, quam saepe perrumpunt, sed ipsius turpitudinis, quae acerbissima est, non vident.

quaris error homo non probus cum aliquis qui utilis video sum arripio is continuo secerno ab honestus hinc sica hinc veneno hinc fallo testamentum nascor hinc furtum peculor expilatio dir ptionesque socius et civis hinc opos nimiaris potentia non fero postremo etiam in liber civitas regno exsisto cupiditas qui nihil neque taeter neque foedus excogitaris possum emolumentum enim res fallax iudicium video poena non dico lex quam saepe perrumpo sed ipse turpitudo qui acerbus sum non video


Quid, si haec paria in utroque?


Vale igitur, mi Cicero, tibique persuade esse te quidem mihi carissimum, sed multo fore cariorem, si talibus monitis praeceptisque laetabere.

val igitur ego cicero tu persuadeo sum tu quidem ego carus sed multus sum carus si talis moneo praecipio laetor


Quorsus haec? Ut illud intellegas, non placuisse maioribus nostris astutos.

quorsus hic ut ille intellego non placeo magnus noster astutus


Earumque item rerum, quae noceant et obsint, eadem divisio est. Sed quia deos nocere non putant, iis exceptis homines hominibus obesse plurimum arbitrantur.

is item res qui noceo et obsum idem divisio sum sed quia deus noceo non puto is excipio homo homo obsum multus arbitror


Quocirca optimo quisque et splendidissimo ingenio longe illam vitam huic anteponit. Ex quo efficitur hominem naturae oboedientem homini nocere non posse.

quocirca bonus quisque et splendidus ingenium longus ille vita hic antepono ex quo efficio homo natura oboedio homo noceo non possum


Tecta vero, quibus et frigorum vis pelleretur et calorum molestiae sedarentur, unde aut initio generi humano dari potuissent aut postea subveniri, si aut vi tempestatis aut terrae motu aut vetustate cecidissent, nisi communis vita ab hominibus harum rerum auxilia petere didicisset?

tectum verus qui et frigus volo pello et calor molestia sedo unde aut initium gener humanus do possum aut postea subvenio si aut vis tempestas aut terra motus aut vetustas caedo nisi communis vito ab homo haris res auxilium peto disco


Nam quod ad Phalarim attinet, perfacile iudicium est. Nulla est enim societas nobis cum tyrannis, et potius summa distractio est, neque est contra naturam spoliare eum, si possis, quem est honestum necare, atque hoc omne genus pestiferum atque impium ex hominum communitate exterminandum est. Etenim, ut membra quaedam amputantur, si et ipsa sanguine et tamquam spiritu carere coeperunt et nocent reliquis partibus corporis, sic ista in figura hominis feritas et immanitas beluae a communi tamquam humanitatis corpore segreganda est.

nam qui ad phalarim attineo perfacilis iudicium sum nullus sum enim societas nos cum tyrannus et potis summus distractio sum neque sum contra natura spolio is si possum qui sum honestus neco atque hic omnis genus pestifer atque impius ex homo communitas extermino sum etenim ut membrum quidam amputo si et ipse sanguis et tamquam spiritus careo coepio et noceo reliquus pars corpus sic iste in figuro homo ferio et immanitas belua ab communis tamquam humanitas corpus segrego sum


Reliquis autem tribus virtutibus necessitates propositae sunt ad eas res parandas tuendasque, quibus actio vitae continetur, ut et societas hominum coniunctioque servetur et animi excellentia magnitudoque cum in augendis opibus utilitatibusque et sibi et suis comparandis, tum multo magis in his ipsis despiciendis eluceat. Ordo autem et constantia et moderatio et ea, quae sunt his similia, versantur in eo genere, ad quod est adhibenda actio quaedam, non solum mentis agitatio. Iis enim rebus, quae tractantur in vita, modum quendam et ordinem adhibentes honestatem et decus conservabimus.

reliquus autem tres virtus necessitas propono sum ad is res paro tueor qui actium vita contineo ut et societas homo conjunctio servo et animus excello magnitudo cum in augeo ops utilitas et sui et suus comparo tum multus magis in hic ipse despicio eluceo ordo autem et constantia et moderatio et is qui sum hic similis verso in is genus ad qui sum adhibeo actium quidam non solus mens agitatio ios enim res qui tracto in vito modus quidam et ordo adhibeo honestas et decus conservo


Est ergo ulla res tanti aut commodum ullum tam expetendum, ut viri boni et splendorem et nomen amittas? Quid est, quod afferre tantum utilitas ista, quae dicitur, possit, quantum auferre, si boni viri nomen eripuerit, fidem iustitiamque detraxerit? Quid enim interest, utrum ex homine se convertat quis in beluam an hominis figura immanitatem gerat beluae?

sum ergo ullus res tantus aut commodus ullus tam expeto ut vir bonus et splendor et nomen amitto quis sum qui affero tantus utilitas iste qui dico possum quantus aufero si bonus vir nomen eripio fides justitia detraho quis enim intersum utrum ex homo sui converto quis in belua an homo figuro immanitas gero belua


Ex quo intellegitur corporis voluptatem non satis esse dignam hominis praestantia, eamque contemni et reici oportere; sin sit quispiam, qui aliquid tribuat voluptati, diligenter ei tenendum esse eius fruendae modum. Itaque victus cultusque corporis ad valetudinem referatur et ad vires, non ad voluptatem. Atque etiam si considerare volumus, quae sit in natura excellentia et dignitas, intellegemus, quam sit turpe diffluere luxuria et delicate ac molliter vivere quamque honestum parce, continenter, severe, sobrie.

ex quo intellego corpus voluptas non satis sum dignus homo praesto eo contemno et reicio oportet sin sum quispiam qui aliquis tribuo voluptas diligenter is teneo sum is fruor modus itaque vinco colo corpus ad valetudo refero et ad vireo non ad voluptas atque etiam si considero volo qui sum in natura excello et dignitas intellego quam sum turpis diffluo luxuria et delicatus atque mollis vivo quisque honestus parco contineo sero sobrius


Quorum autem prima aetas propter humilitatem et obscuritatem in hominum ignoratione versatur, ii, simul ac iuvenes esse coeperunt, magna spectare et ad ea rectis studiis debent contendere; quod eo firmiore animo facient, quia non modo non invidetur illi aetati, verum etiam favetur.

qui autem primus aetas propter humilitas et obscuritas in homo ignoratio verso is simul atque juvenis sum coepio magnus specto et ad is rectus studium debeo contendo qui is firmus animus facio quia non modo non invideo ille aetas verus etiam faveo


in ingressu mollioribus, ut pomparum ferculis similes esse videamur, aut in festinationibus suscipiamus nimias celeritates, quae cum fiunt, anhelitus moventur, vultus mutantur, ora torquentur; ex quibus magna significatio fit non adesse constantiam. Sed multo etiam magis elaborandum est, ne animi motus a natura recedant; quod assequemur, si cavebimus, ne in perturbationes atque exanimationes incidamus, et si attentos animos ad decoris conservationem tenebimus.

in ingredior mollis ut pomparis ferculis similis sum video aut in festinatio suscipio nimius celeritas qui cum fio anhelitus moveo vultus muto os torqueo ex qui magnus significatio fio non adsum constantia sed multus etiam magis elaboro sum ne animus moueo ab natura recedo qui assequor si cavebimus ne in perturbatio atque exanimatio incido et si attendo animus ad decor conservatio teneo


Etenim virtus omnis tribus in rebus fere vertitur, quarum una est in perspiciendo, quid in quaque re verum sincerumque sit, quid consentaneum cuique, quid consequens, ex quo quaeque gignantur, quae cuiusque rei causa sit, alterum cohibere motus animi turbatos, quos Graeci pa/qh nominant, appetitionesque, quas illi o(rma/s, oboedientes efficere rationi, tertium iis, quibuscum congregemur, uti moderate et scienter, quorum studiis ea, quae natura desiderat, expleta cumulataque habeamus, per eosdemque, si quid importetur nobis incommodi, propulsemus ulciscamurque eos, qui nocere nobis conati sint, tantaque poena afficiamus, quantam aequitas humanitasque patitur.

etenim virtus omnis tres in res fere verto qui unus sum in perspicio quis in quisque res verus sincerus sum quis consentaneus quisque quis consequor ex quo quisque gigno qui quisque res causa sum alter cohibeo moueo animus turbo qui graecum pa qh nomino appetitio qui ille o rma senatus oboedio efficio ratio tertius is qui congrego uti modero et scienter qui studium is qui natura desidero expleta cumulo habeo per idem si quis importo nos incommodus propulso ulciscor is qui noceo nos conor sum tantus poena afficiamus quantus aequitas humanitas patior


liberales autem, qui suis facultatibus aut captos a praedonibus redimunt aut aes alienum suscipiunt amicorum aut in filiarum collocatione adiuvant aut opitulantur in re vel quaerenda vel augenda. Itaque miror, quid in mentem venerit Theophrasto in eo libro, quem de divitiis scripsit; in quo multa praeclare, illud absurde: est enim multus in laudanda magnificentia et apparatione popularium munerum taliumque sumptuum facultatem fructum divitiarum putat. Mihi autem ille fructus liberalitatis, cuius pauca exempla posui, multo et maior videtur et certior.

liberalis autem qui suus facultas aut capio ab praedo redimo aut aes alienus suscipio amicus aut in filiaris collocatio adjuvo aut opitulo in res vel quaero vel augeo itaque miro quis in mens venio theophrastus in is liber qui de divitiae scribo in quo multus praeclaris ille absurdus sum enim multus in laudo magnificentia et apparatio popularis munus talis sumptus facultas fructus divitiaris puto ego autem ille fructus liberalitas qui paucus exemplum pono multus et magnus video et certus


Atque in his tamen tribus generibus, quoquo modo possunt, non incallide tergiversantur; prudentiam introducunt scientiam suppeditantem voluptates. depellentem dolores; fortitudinem quoque aliquo modo expediunt, cum tradunt rationem neglegendae mortis, perpetiendi doloris; etiam temperantiam inducunt non facillime illi quidem, sed tamen quoquo modo possunt; dicunt enim voluptatis magnitudinem doloris detractione finiri. Iustitia vacillat vel iacet potius omnesque eae virtutes, quae in communitate cernuntur et in societate generis humani. Neque enim bonitas nec liberalitas nec comitas esse potest, non plus quam amicitia, si haec non per se expetantur, sed ad voluptatem utilitatemve referantur.

atque in hic tamen tres genus quisquis modo possum non incallidus tergiversor prudentia introduco scientia suppedito voluptas depello dolor fortitudo quoque aliquis modo expedio cum trado ratio neglego mors perpetior dolor etiam temperantia induco non facilis ille quidem sed tamen quisquis modo possum dico enim voluptas magnitudo dolor detractio finio iustitia vacillo vel iaceo potis omnes is virtus qui in communitas cerno et in societas genus humanus neque enim bonitas neque liberalitas neque comito sum possum non multus quam amicitia si hic non per sui expeto sed ad voluptas utilitas refero


Detrahere igitur alteri aliquid et hominem hominis incommodo suum commodum augere magis est contra naturam quam mors, quam paupertas, quam dolor, quam cetera, quae possunt aut corpori accidere aut rebus externis. Nam principio tollit convictum humanum et societatem. Si enim sic erimus affecti, ut propter suum quisque emolumentum spoliet aut violet alterum, disrumpi necesse est, eam quae maxime est secundum naturam, humani generis societatem.

detraho igitur alter aliquis et homo homo incommodus suus commodus augeo magis sum contra natura quam mors quam paupertas quam dolor quam ceterus qui possum aut corpus accido aut res externus nam principium tollo convinco humanus et societas si enim sic sum afficio ut propter suus quisque emolumentum spolio aut violo alter disrumpo necesse sum is qui magnus sum secundus natura humanus genus societas


Quanto Q. Maximus melius! de quo Ennius: Unus homo nobis cunctando restituit rem. Noenum rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret.

quantus q magnus bonus de quo ennius unus homo nos cuncto restituo res noenum rumor pono ante salus ergo post magus vir nunc gloria claro


In utramque partem disputat, sed tamen ad extremum utilitate, ut putat, officium dirigit magis quam humanitate.

in uter pars disputo sed tamen ad exter utilitas ut puto officium dirigo magis quam humanitas


Et quoniam omnia persequimur, volumus quidem certe, dicendum est etiam, qualem hominis honorati et principis domum placeat esse, cuius finis est usus, ad quem accommodanda est aedificandi descriptio et tamen adhibenda commoditatis dignitatisque diligentia.

et quoniam omnis persequor volo quidem certus dico sum etiam qual homo honoro et princeps domus placeo sum qui finis sum utor ad qui accommodo sum aedifico descriptio et tamen adhibeo commoditas dignitas diligentia


Bene etiam colligit, haec pueris et mulierculis et servis et servorum simillimis liberis esse grata, gravi vero homini et ea, quae fiunt, iudicio certo ponderanti probari posse nullo modo.

bene etiam colligo hic puer et mulierculis et servio et servus similis liber sum gratus gravis verus homo et is qui fio iudicium certus pondero probaris possum nullus modo


Loquor autem de communibus amicitiis; nam in sapientibus viris perfectisque nihil potest esse tale.

loquor autem de communis amicitia nam in sapio vis perficio nihil possum sum talis


Nihil agere autem cum animus non posset, in his studiis ab initio versatus aetatis existimavi honestissime molestias posse deponi, si me ad philosophiam rettulissem. Cui cum multum adulescens discendi causa temporis tribuissem, posteaquam honoribus inservire coepi meque totum rei publicae tradidi, tantum erat philosophiae loci, quantum superfuerat amicorum et rei publicae temporibus; id autem omne consumebatur in legendo, scribendi otium non erat.

nihil ago autem cum animus non possum in hic studium ab initium verso aetas existimo honestus molestia possum depono si ego ad philosophia refero qui cum multus adulescens disco causa tempus tribuo posteaquam honor inservio coepio ego totus res publicus trado tantus sum philosophia locus quantus supersum amicus et res publicus tempus is autem omnis consumo in lego scribo otium non sum


Summa quidem auctoritate philosophi severe sane atque honeste haec tria genera confusa cogitatione distinguunt. Quod qui parum perspiciunt, ii saepe versutos homines et callidos admirantes malitiam sapientiam iudicant. Quorum error eripiendus est opinioque omnis ad eam spem traducenda, ut honestis consiliis iustisque factis, non fraude et malitia se intellegant ea, quae velint, consequi posse.

summus quidem auctoritas philosophus sero sanus atque honestus hic tres genus confundo cogitatio distinguo qui qui parum perspicio is saepe versutus homo et callidus admiror malitia sapientia judico qui error eripio sum opinio omnis ad is spes traduco ut honestus consilium justus facio non fraus et malitia sui intellego is qui volo consequor possum


Quid? Macedones nonne Demetrium reliquerunt universique se ad Pyrrhum contulerunt? Quid? Lacedaemonios iniuste imperantes nonne repente omnes fere socii deseruerunt spectatoresque se otiosos praebuerunt Leuctricae calamitatis?

quis macedones nonne demetrius relinquo universus sui ad pyrrhus confero quis lacedaemonii injustus impero nonne repens omnis fere socius desero spectator sui otiosus praebeo leuctricus calamitas


Nec vero audiendi sunt Cynici, aut si qui filerunt Stoici paene Cynici, qui reprehendunt et irrident, quod ea, quae turpia non sint, verbis flagitiosa ducamus, illa autem, quae turpia sint, nominibus appellemus suis. Latrocinari, fraudare, adulterare re turpe est, sed dicitur non obscene; liberis dare operam re honestum est, nomine obscenum; pluraque in ear sententiam ab eisdem contra verecundiam disputantur. Nos autem naturam sequamur et ab omni, quod abhorret ab oculorum auriumque approbatione, fugiamus; status incessus, sessio accubitio, vultus oculi manuum motus teneat illud decorum.

neque verus audio sum cynicus aut si qui filerunt stoicus paene cynicus qui reprehendo et irrideo qui is qui turpis non sum verbum flagitiosus duco ille autem qui turpis sum nomen appello suus latrocinaris fraudaris adulteraris res turpis sum sed dico non obscenus liber do opera res honestus sum nomen obscenus multus in ear sententia ab idem contra verecundia disputo nos autem natura sequor et ab omnis qui abhorreo ab oculus auris approbatio fugio status incessus sessio accubitio vultus oculus manus moueo teneo ille decorus


Sed iis, qui vi oppresses imperio coercent, sit sane adhibenda saevitia, ut eris in famulos, si aliter teneri non possunt; qui vero in libera civitate ita se instruunt, ut metuantur, iis nihil potest esse dementius. Quamvis enim sint demersae leges alicuius opibus, quamvis timefacta libertas, emergunt tamen haec aliquando aut iudiciis tacitis aut occultis de honore suffragiis. Acriores autem morsus sunt intermissae libertatis quam retentae. Quod igitur latissime patet neque ad incolumitatem solum, sed etiam ad opes et potentiam valet plurimum, id amplectamur, ut metus absit, caritas retineatur. Ita facillime, quae volemus, et privatis in rebus et in re publica consequemur.

sed is qui vis oppresses imperium coerceo sum sanus adhibeo saevitia ut sum in famulus si aliter teneo non possum qui verus in liber civitas ita sui instruo ut metuo is nihil possum sum demens quivis enim sum demergo lex aliquis ops quivis timefactus libertas emergo tamen hic aliquando aut iudicium taceo aut occulo de honor suffragium acer autem mordeo sum intermitto libertas quam retendo qui igitur fero pateo neque ad incolumitas solus sed etiam ad ops et potentia valeo multus is amplector ut metus absum careo retineo ita facilis qui volo et privo in res et in res publicus consequor


Sed cum tota philosophia, mi Cicero, frugifera et fructuosa nec ulla pars eius inculta ac deserta sit, tum nullus feracior in ea locus est nec uberior quam de officiis, a quibus constanter honesteque vivendi praecepta ducuntur. Quare, quamquam a Cratippo nostro, principe huius memoriae philosophorum, haec te assidue audire atque accipere confido, tamen conducere arbitror talibus aures tuas vocibus undique circumsonare, nec eas, si fieri possit, quicquam aliud audire.

sed cum totus philosophia ego cicero frugifer et fructuosus neque ullus pars is incultus atque desero sum tum nullus ferax in is locus sum neque uber quam de officium ab qui consto honestus vivo praecipio duco quaris quamquam ab cratippus noster princeps hic memoria philosophus hic tu assiduus audio atque accipio confido tamen conduco arbitror talis auris tuus vox undique circumsonaris neque is si fio possum quisquam alius audio


Vacandum autem omni est animi perturbatione, cum cupiditate et metu, tum etiam aegritudine et voluptate nimia et iracundia, ut tranquillitas animi et securitas adsit, quae affert cum constantiam, tum etiam dignitatem. Multi autem et sunt et fuerunt, qui eam, quam dico, tranquillitatem expetentes a negotiis publicis se removerint ad otiumque perfugerint; in his et nobilissimi philosophi longeque principes et quidam homines severi et graves nec populi nec principum mores ferre potuerunt, vixeruntque non nulli in agris delectati re sua familiari.

vaco autem omnis sum animus perturbatio cum cupiditas et metus tum etiam aegritudo et voluptas nimius et iracundia ut tranquillitas animus et securitas adsum qui affero cum constantia tum etiam dignitas multus autem et sum et sum qui is quam dico tranquillitas expeto ab negotium publicus sui removeo ad otium perfugio in hic et nobilis philosophus longus princeps et quidam homo severus et gravis neque populus neque princeps mos fero possum vivo non nullus in ager delectas res suus familiaris


Triplex igitur est, ut Panaetio videtur, consilii capiendi deliberatio. Nam aut honestumne factu sit an turpe dubitant id, quod in deliberationem cadit; in quo considerando saepe animi in contraries sententias distrahuntur. Tum autem aut anquirunt aut consultant, ad vitae commoditatem iucunditatemque, ad facultates rerum atque copias, ad opes, ad potentiam, quibus et se possint iuvare et suos, conducat id necne, de quo deliberant; quae deliberatio omnis in rationem utilitatis cadit. Tertium dubitandi genus est, cum pugnare videtur cum honesto id, quod videtur esse utile; cum enim utilitas ad se rapere, honestas contra revocare ad se videtur, fit ut distrahatur in deliberando animus afferatque ancipitem curam cogitandi.

triplex igitur sum ut panaetius video consilium capio deliberatio nam aut honestus factus sum an turpis dubito is qui in deliberatio cado in quo considero saepe animus in contraries sententia distraho tum autem aut anquiro aut consulto ad vita commoditas jucunditas ad facultas res atque copia ad ops ad potentia qui et sui possum iuvaris et suus conduco is necne de quo delibero qui deliberatio omnis in ratio utilitas cado tertius dubito genus sum cum pugno video cum honestus is qui video sum utilis cum enim utilitas ad sui rapio honestus contra revocaris ad sui video fio ut distraho in delibero animus affero anceps cura cogito


Iam vero et earum rerum, quibus abundaremus, exportatio et earum, quibus egeremus, invectio certe nulla esset, nisi his muneribus homines fungerentur. Eademque ratione nec lapides ex terra exciderentur ad usum nostrum necessarii, nec ferrum, aes, aurum, argentum effoderetur penitus abditum sine hominum labore et manu.

iam verus et is res qui abundo exportatio et is qui egeo invectio certus nullus sum nisi hic munus homo fungor idem ratio neque lapis ex terra excido ad usus nos necessarius neque ferrum aes aurum argentum effodio penitus abdo sine homo labor et manus


Hecatonem quidem Rhodium, discipulum Panaeti, video in iis libris, quos de officio scripsit Q. Tuberoni, dicere sapientis esse nihil contra mores, leges, instituta facientem habere rationem rei familiaris. Neque enim solum nobis divites esse volumus, sed liberis, propinquis, amicis maximeque rei publicae. Singulorum enim facultates et copiae divitiae sunt civitatis. Huic Scaevolae factum, de quo paulo ante dixi, placere nullo modo potest; etenim omnino tantum se negat facturum compendii sui causa, quod non liceat. Huic nec laus magna tribuenda nec gratia est.

hecato quidem rhodius discipulis panaetius video in is liber qui de officium scribo q tubero dico sapio sum nihil contra mos lex institutum facio habeo ratio res familiaris neque enim solus nos dives sum volo sed liber propinquus amicus magnus res publicus singulus enim facultas et copia divitiae sum civitas hic scaevola facio de quo paulus ante dico placeo nullus modo possum etenim omnino tantus sui nego facio compendium suus causa qui non licet hic neque laus magnus tribuo neque gratia sum


Atque ab iis rebus, quae sunt in iure societatis humanae, quem ad modum ducatur honestum, ex quo aptum est officium, satis fere diximus.

atque ab is res qui sum in ius societas humanus qui ad modus duco honestus ex quo aptus sum officium satis fere dico


Sed ea non pariter omnes egemus; nam ad cuiusque vitam institutam accommodandum est, a multisne opus sit an satis sit a paucis diligi. Certum igitur hoc sit, idque et primum et maxime necessarium, familiaritates habere fidas amantium nos amicorum et nostra mirantium; haec enim una res prorsus, ut non multum differat inter summos et mediocris viros, aeque utrisque est propemodum comparanda.

sed is non pariter omnis egeo nam ad quisque vita instituo accommodo sum ab multa opus sum an satis sum ab paucus diligo certus igitur hic sum is et primus et magnus necessarius familiaritas habeo fido amo nos amicus et noster miro hic enim unus res prorsus ut non multus differo inter summus et mediocris vir aequus uterque sum propemodum comparo


Atque id optimus quisque re ipsa ostencit et iudicat. Quis enim est tam cupidus in perspicienda cognoscendaque rerum natura, ut, si ei tractanti contemplantique res cognitione dignissimas subito sit allatum periculum discrimenque patriae, cui subvenire opitularique possit, non illa omnia relinquat atque abiciat, etiamsi dinumerare se stellas aut metiri mundi magnitudinem posse arbitretur? atque hoc idem in parentis, in amici re aut periculo fecerit.

atque is bonus quisque res ipse ostencit et iudico quis enim sum tam cupidus in perspicio cognosco res natura ut si is tracto contemplo res cognitio dignus subeo sum affero periculum discrimen patria qui subvenio opitulo possum non ille omnis relinquo atque abicio etiamsi dinumero sui stella aut metior mundus magnitudo possum arbitror atque hic idem in parens in amicus res aut periculum facio


Regalis sane et digna Aeacidarum genere sententia.

regal sanus et dignus aeacidaris genus sententia


Est igitur adulescentis maiores natu vereri exque iis deligere optimos et probatissimos, quorum consilio atque auctoritate nitatur; ineuntis enim aetatis inscitia senum constituenda et regenda prudentia est. Maxime autem haec aetas a libidinibus arcenda est exercendaque in labore patientiaque et animi et corporis, ut eorum et in bellicis et in civilibus officiis vigeat industria. Atque etiam cum relaxare animos et dare se iucunditati volent, caveant intemperantiam, meminerint verecundiae, quod erit facilius, si ne in eius modi quidem rebus maiores natu nolent interesse.

sum igitur adulescens magnus natus vereor ex is deligo bonus et probo qui consilium atque auctoritas nitor ineo enim aetas inscitia seni constituo et rego prudentia sum magnus autem hic aetas ab libido arceo sum exerceo in labor patior et animus et corpus ut is et in bellicus et in civilis officium vigeo industria atque etiam cum relaxaris animus et do sui iucunditas volo caveant intemperantia memini verecundia qui sum facilis si ne in is modus quidem res magnus natus nolo intersum


Et, si illum audiam, de continentia et temperantia dicit ille quidem multa multis locis, sed aqua haeret, ut aiunt; nam qui potest temperantiam laudare is, qui ponat summum bonum in voluptate? est enim temperantia libidinum inimica, libidines autem consectatrices voluptatis.

et si ille audio de continentia et tempero dico ille quidem multus multus locus sed aqua haereo ut aio nam qui possum temperantia laudo is qui pono superus bonus in voluptas sum enim tempero libido inimicus libido autem consectatrix voluptas


Licet eadem de Pausania Lysandroque dicere, quorum rebus gestis quamquam imperium Lacedaemoniis partum putatur, tamen ne minima quidem ex parte Lycurgi legibus et disciplinae confercndi sunt; quin etiam ob has ipsas causas et parentiores habuerunt exercitus et fortiores. Mihi quidem neque pueris nobis M. Scaurus C. Mario neque, cum versaremur in re publica, Q. Catulus Cn. Pompeio cedere videbatur; parvi enim sunt foris arma, nisi est consilium domi; nec plus Africanus, singularis et vir et imperator, in exscindenda Numantia rei publicae profuit quam eodem tempore P. Nasica privatus, cum Ti. Gracchum interemit; quamquam haec quidem res non solum ex domestica est ratione (attingit etiam bellicam, quoniam vi manuque confecta est), sed tamen id ipsum est gestum consilio urbano sine exercitu.

licet idem de pausanias lysander dico qui res gero quamquam imperium lacedaemonius pario puto tamen ne minimus quidem ex pars lycurgus lex et disciplina confercndi sum quin etiam ob hic ipse causa et pareo habeo exercitus et fortis ego quidem neque puer nos m scaurus que marius neque cum verso in res publicus q catulus cn pompejus cedo video parvus enim sum foris arma nisi sum consilium domus neque multus africanus singularis et vir et imperator in exscindo numantia res publicus prosum quam idem tempus p nasica privo cum tiberius gracchus interimo quamquam hic quidem res non solus ex domesticus sum ratio attingo etiam bellicus quoniam vis manus conficio sum sed tamen is ipse sum gero consilium urbanus sine exercitus


Sed haec quidem de iis, qui conservatione officiorum existimantur boni.

sed hic quidem de is qui conservatio officium existimo bonus


Nefas id quidem est, quin etiam defendat patrem, si arguatur.

nefas is quidem sum quin etiam defendo pater si arguo


In omnibus igitur his elaborandum est, si in omni re quid deceat exquirimus.

in omnis igitur hic elaboro sum si in omnis res quis decet exquiro


Sed quoniam paulo ante dictum est imitandos esse maiores, primum illud exceptum sit, ne vitia sint imitanda, deinde si natura non feret, ut quaedam imitari posit (ut superioris filius Africani, qui hunc Paulo natum adoptavit, propter infirmitatem valetudinis non tam potuit patris similis esse, quam ille fuerat sui); si igitur non poterit sive causas defensitare sive populum contionibus tenere sive bella gerere, illa tamen praestare debebit, quae erunt in ipsius potestate, iustitiam, fidem, liberalitatem, modestiam, temperantiam, quo minus ab eo id, quod desit, requiratur. Optima autem hereditas a patribus traditur liberis omnique patrimonio praestantior gloria virtutis rerumque gestarum, cui dedecori esse nefas iudicandum est.

sed quoniam paulus ante dico sum imito sum magnus primus ille excipio sum ne vitio sum imito deinde si natura non fero ut quidam imitor posit ut superus filius africanus qui hic paulus natus adopto propter infirmitas valetudo non tam possum pater similis sum quam ille sum suus si igitur non possum sive causa defensitaris sive populus contio teneo sive bellum gero ille tamen praesto debeo qui sum in ipse potestas iustitia fides liberalitas modestia temperantia quo paruus ab is is qui desum requiro bonus autem hereditas ab pater trado liber omne patrimonium praesto gloria virtus res gero qui dedecor sum nefas judico sum


Non igitur utilis illa L. Philippi Q. f. sententia, quas civitates L. Sulla pecunia accepta ex senatus consulto liberavisset, ut eae rursus vectigales essent neque iis pecuniam, quam pro libertate dederant, redderemus. Ei senatus est assensus. Turpe imperio! piratarum enim melior fides quam senatus. At aucta vectigalia, utile igitur. Quousque audebunt dicere quicquam utile, quod non honestum?

non igitur utilis ille l philippus q f sententia qui civitas l sulla pecunia accipio ex senatus consultum libero ut is rursus vectigal sum neque is pecunia quam pro libertas do reddo eos senatus sum assentior turpis imperium pirataris enim bonus fides quam senatus at augeo vectigalis utilis igitur quousque audeo dico quisquam utilis qui non honestus


Duplex est enim vis animorum atque natura; una pars in appetitu posita est, quae est o(rmh/ Graece, quae hominem huc et illuc rapit, altera in ratione, quae docet et explanat, quid faciendum fugiendumque sit. Ita fit, ut ratio praesit, appetitus obtemperet.

duplex sum enim volo animus atque natura unus pars in appeto pono sum qui sum o rmh graecum qui homo huc et illic rapio alter in ratio qui doceo et explano quis facio fugio sum ita fio ut ratio praesum appeto obtempero


Ad hanc autem rationem quoniam maximam vim natura habet, fortuna proximam, utriusque omnino habenda ratio est in deligendo genere vitae, sed naturae magis; multo enim et firmior est et constantior, ut fortuna non numquam tamquam ipsa mortalis cum immortali natura pugnare videatur. Qui igitur ad naturae suae non vitiosae genus consilium vivendi omne contulerit, is constantiam teneat (id enim maxime decet), nisi forte se intellexerit errasse in deligendo genere vitae. Quod si acciderit (potest autem accidere), facienda morum institutorumque mutatio est. Eam mutationem si tempora adiuvabunt, facilius commodiusque faciemus; sin minus, sensim erit pedetemptimque facienda, ut amicitias, quae minus delectent et minus probentur, magis decere censent sapientes sensim diluere quam repente praecidere.

ad hic autem ratio quoniam maximus vis natura habeo fortuna propior uterque omnino habeo ratio sum in deligo genus vita sed natura magis multus enim et firmus sum et consto ut fortuna non numquam tamquam ipse mortalis cum immortal natura pugno video qui igitur ad natura suus non vitiosus genus consilium vivo omnis confero is constantia teneo is enim magnus decet nisi fors sui intellego erro in deligo genus vita qui si accido possum autem accido facio mos instituo mutatio sum is mutatio si tempus adiuvo facilis commodus facio sin paruus sensim sum pedetemptim facio ut amicitia qui paruus delecto et paruus probo magis decet censeo sapio sensim diluo quam repens praecido


Nam sive oblectatio quaeritur animi requiesque curarum, quae conferri cum eorum studiis potest, qui semper aliquid anquirunt, quod spectet et valeat ad bene beateque vivendum? sive ratio constantiae virtutisque ducitur, aut haec ars est aut nulla omnino, per quam eas assequamur. Nullam dicere maximarum rerum artem esse, cum minimarum sine arte nulla sit, hominum est parum considerate loquentium atque in maximis rebus errantium. Si autem est aliqua disciplina virtutis, ubi ea quaeretur, cum ab hoc discendi genere discesseris?

nam sive oblectatio quaero animus requies cura qui confero cum is studium possum qui semper aliquis anquiro qui specto et valeo ad bene beatus vivo sive ratio constantia virtus duco aut hic ars sum aut nullus omnino per quam is assequor nullus dico maximaris res ars sum cum minimaris sine ars nullus sum homo sum parum considero loquor atque in magnus res erro si autem sum aliqui disciplina virtus ubi is quaero cum ab hic disco genus discedo


Tota igitur ratio talium largitionum genere vitiosa est, temporibus necessaria, et tum ipsum et ad facultates accommodanda et mediocritate moderanda est.

totus igitur ratio talis largitio genus vitiosus sum tempus necessarius et tum ipse et ad facultas accommodo et mediocritas modero sum


Sed, sive et simulatio et dissimulatio dolus malus est, perpaucae res sunt, in quibus non dolus malus iste versetur, sive vir bonus est is, qui prodest, quibus potest, nocet nemini, certe istum virum bonum non facile reperimus.

sed sive et simulatio et dissimulatio dolus malus sum perpaucus res sum in qui non dolus malus iste verso sive vir bonus sum is qui prodo qui possum noceo nemo certus iste vir bonus non facilis reperio


Nam illud quidem absurdum est, quod quidam dicunt, parenti se aut fratri nihil detracturos sui commodi causa, aliam rationem esse civium reliquorum. Hi sibi nihil iuris, nullam societatem communis utilitatis causa statuunt esse cum civibus, quae sententia omnem societatem distrahit civitatis.

nam ille quidem absurdus sum qui quidam dico parens sui aut frater nihil detraho suus commodus causa alius ratio sum civis reliquus hic sui nihil ius nullus societas communis utilitas causa statuo sum cum civis qui sententia omnis societas distraho civitas


Immo vero obsecrabit patrem, ne id faciat. Si nihil proficiet, accusabit, minabitur etiam, ad extremum, si ad perniciem patriae res spectabit, patriae salutem anteponet saluti patris.

immo verus obsecro pater ne is facio si nihil proficio accuso mino etiam ad exter si ad pernicies patria res specto patria salus antepono salus pater


C. Fimbriam consularem audiebam de patre nostro puer iudicem M. Lutatio Pinthiae fuisse, equiti Romano sane honesto, cum is sponsionem fecisset. NI VIR BONUS ESSET. Itaque ei dixisse Fimbriam se illam rem numquam iudicaturum, ne aut spoliaret fama probatum hominem, si contra iudicavisset, aut statuisse videretur virum bonum esse aliquem, cum ea res innumerabilibus officiis et laudibus contineretur.

que fimbria consularis audio de pater noster puer judico m lutatius pinthiae sum equio romanus sanus honestus cum is sponsio facio ni vir bonus sum itaque is dico fimbria sui ille res numquam judico ne aut spolio fama probo homo si contra judico aut statuo video vir bonus sum aliquis cum is res innumerabilis officium et laus contineo


Haec ad iudicandum sunt facillima. Nam, si quid ab homine ad nullam partem utili utilitatis tuae causa detraxeris, inhumane feceris contraque naturae legem; sin autem is tu sis, qui multam utilitatem rei publicae atque hominum societati, si in vita remaneas, afferre possis, si quid ob eam causam alteri detraxeris, non sit reprehendendum. Sin autem id non sit eius modi, suum cuique incommodum ferendum est potius quam de alterius commodis detrahendum. Non igitur magis est contra naturam morbus aut egestas aut quid eius modi quam detractio atque appetitio alieni, sed communis utilitatis derelictio contra naturam est; est enim iniusta.

hic ad judico sum facilis nam si quis ab homo ad nullus pars utilis utilitas tuus causa detraho inhumanus facio contra natura lex sin autem is tu sum qui multa utilitas res publicus atque homo societas si in vito remaneo affero possum si quis ob is causa alter detraho non sum reprehendo sin autem is non sum is modus suus quisque incommodus fero sum potis quam de alter commodus detraho non igitur magis sum contra natura morbus aut egestas aut quis is modus quam detractio atque appetitio alienus sed communis utilitas derelictio contra natura sum sum enim iniustus


Quae quamquam ita sunt in promptu, ut res disputatione non egeat, tamen sunt a nobis alio loco disputata. Hae disciplinae igitur si sibi consentaneae velint esse, de officio nihil queant dicere, neque ulla officii praecepta firma, stabilia, coniuncta naturae tradi possunt nisi aut ab iis, qui solam, aut ab iis, qui maxime honestatem propter se dicant expetendam. Ita propria est ea praeceptio Stoicorum, Academicorum, Peripateticorum, quoniam Aristonis, Pyrrhonis, Erilli iam pridem explosa sententia est; qui tamen haberent ius suum disputandi de officio, si rerum aliquem dilectum reliquissent, ut ad officii inventionem aditus esset. Sequemur igitur hoc quidem tempore et hac in quaestione potissimum Stoicos non ut interpretes, sed, ut solemus, e fontibus eorum iudicio arbitrioque nostro, quantum quoque modo videbitur, hauriemus.

qui quamquam ita sum in promptus ut res disputatio non egeo tamen sum ab nos alius locus disputo hic disciplina igitur si sui consentaneus volo sum de officium nihil queo dico neque ullus officium praecipio firmo stabilis conjungo natura trado possum nisi aut ab is qui solus aut ab is qui magnus honestas propter sui dico expeto ita proprius sum is praeceptio stoicus academicus peripateticus quoniam aristo pyrrho erillus iam pridem explodo sententia sum qui tamen habeo ius suus disputo de officium si res aliquis dilectus relinquo ut ad officium inventio aditus sum sequor igitur hic quidem tempus et hic in quaestio potis stoicus non ut interpres sed ut solo e fons is iudicium arbitrium noster quantus quoque modo video haurio


Quoniam autem vivitur non cum perfectis hominibus planeque sapientibus, sed cum iis, in quibus praeclare agitur si sunt simulacra virtutis, etiam hoc intellegendum puto, neminem omnino esse neglegendum, in quo aliqua significatio virtutis appareat, colendum autem esse ita quemque maxime, ut quisque maxime virtutibus his lenioribus erit ornatus, modestia, temperantia, hac ipsa, de qua multa iam dicta sunt, iustitia. Nam fortis animus et magnus in homine non perfecto nec sapiente ferventior plerumque est, illae virtutes bonum virum videntur potius attingere.

quoniam autem vivo non cum perficio homo planus sapio sed cum is in qui praeclaris ago si sum simulacrum virtus etiam hic intellego puto nemo omnino sum neglego in quo aliqui significatio virtus appareo colo autem sum ita quisque magnus ut quisque magnus virtus hic lenis sum orno modestia tempero hic ipse de qui multus iam dictum sum iustitia nam fortis animus et magnus in homo non perficio neque sapio ferveo plerusque sum ille virtus bonus vir video potis attingo


Cavendum autem est, ne aut tarditatibus utamur


Ludendi etiam est quidam modus retinendus, ut ne nimis omnia profundamus elatique voluptate in aliquam turpitudinem delabamur. Suppeditant autem et campus noster et studia venandi honesta exempla ludendi.

ludo etiam sum quidam modus retineo ut ne nimis omnis profundo effero voluptas in aliqui turpitudo delabor suppedito autem et campus noster et studium venor honestus exemplum ludo


Atque etiam subiciunt se homines imperio alterius et potestati de causis pluribus. Ducuntur enim aut benivolentia aut beneficiorum magnitudine aut dignitatis praestantia aut spe sibi id utile futurum aut metu ne vi parere cogantur, aut spe largitionis promissisque capti aut postremo, ut saepe in nostra re publica videmus, mercede conducti.

atque etiam subicio sui homo imperium alter et potestas de causa multus duco enim aut benevolens aut beneficus magnitudo aut dignitas praesto aut spes sui is utilis sum aut metus ne vis pareo cogo aut spes largitio promitto capio aut postremo ut saepe in noster res publicus video merces conduco


Illud autem optimum est, in quod invadi solere ab improbis et invidis audio: Cedant arma togae, concedat laurea laudi. Ut enim alios omittam, nobis rem publicam gubernantibus nonne togae arma cesserunt? neque enim periculum in re publica fuit gravius umquam nec maius otium. Ita consiliis diligentiaque nostra celeriter de manibus audacissimorum civium delapsa arma ipsa ceciderunt.

ille autem bonus sum in qui invado soleo ab improbus et invidus audio cedo arma toga concedo laureus laus ut enim alius omitto nos res publicus guberno nonne toga arma cedo neque enim periculum in res publicus sum gravis umquam neque magnus otium ita consilium diligo noster celer de manus audax civis delabor arma ipse cado


Cn. Octavio, qui primus ex illa familia consul factus est, honori fuisse accepimus, quod praeclaram aedificasset in Palatio et plenam dignitatis domum; quae cum vulgo viseretur, suffragata domino, novo homini, ad consulatum putabatur; hanc Scaurus demolitus accessionem adiunxit aedibus. Itaque ille in suam domum consulatum primus attulit, hic, summi et clarissimi viri filius, in domum multiplicatam non repulsam solum rettulit, sed ignominiam etiam et calamitatem.

cn octavius qui primus ex ille familia consul facio sum honor sum accipio qui praeclarus aedifico in palatium et plenus dignitas domus qui cum vulgo viso suffrago dominus novo homo ad consulatus puto hic scaurus demolio accessio adjungo aedes itaque ille in suus domus consulatus primus affero hic superus et clarus vir filius in domus multiplico non repello solus refero sed ignominia etiam et calamitas


Hinc ille Gyges inducitur a Platone, qui, cum terra discessisset magnis quibusdam imbribus, descendit in illum hiatum aeneumque equum, ut ferunt fabulae, animadvertit, cuius in lateribus fores essent; quibus apertis corpus hominis mortui vidit magnitudine invisitata anulumque aureum in digito; quem ut detraxit, ipse induit (erat autem regius pastor), tum in concilium se pastorum recepit. Ibi cum palam eius anuli ad palmam converterat, a nullo videbatur, ipse autem omnia videbat; idem rursus videbatur, cum in locum anulum inverterat. Itaque hac opportunitate anuli usus reginae stuprum intulit eaque adiutrice regem dominum interemit, sustulit, quos obstare arbitrabatur, nec in his eum facinoribus quisquam potuit videre. Sic repente anuli beneficio rex exortus est Lydiae.

hinc ille gyges induco ab plato qui cum terra discedo magnus quidam imber descendo in ille hio aeneus equus ut fero fabula animadverto qui in later foris sum qui apertus corpus homo mortuus video magnitudo invisitatus anulus aureus in digitus qui ut detraho ipse induo sum autem regius pastor tum in concilium sui pastor recipio ibi cum palam is anulis ad palma converto ab nullus video ipse autem omnis video idem rursus video cum in locus anulus inverto itaque hic opportunitas anulis utor regina stuprum infero is adiutrix rex dominus interimo tollo qui obstaris arbitror neque in hic is facinus quisquam possum video sic repens anulis beneficium rex exorior sum lydia


Quando igitur duobus generibus iniustitiae propositis adiunximus causas utriusque generis easque res ante constituimus, quibus iustitia contineretur, facile, quod cuiusque temporis officium sit, poterimus, nisi nosmet ipsos valde amabimus, iudicare;

quando igitur duo genus injustitia propono adjungo causa uterque genus eo res ante constituo qui iustitia contineo facilis qui quisque tempus officium sum possum nisi nos ipse validus amo iudicaris


Quod cum omnibus est faciendum, qui vitam honestam ingredi cogitant, tum haud scio an nemini potius quam tibi; sustines enim non parvam exspectationem imitandae industriae nostrae, magnam honorum, non nullam fortasse nominis. Suscepisti onus praeterea grave et Athenarum et Cratippi; ad quos cum tamquam ad mercaturam bonarum artium sis profectus, inanem redire turpissimum est dedecorantem et urbis auctoritatem et magistri. Quare, quantum coniti animo potes, quantum labore contendere, si discendi labor est potius quam voluptas, tantum fac ut efficias neve committas, ut, cum omnia suppeditata sint a nobis, tute tibi defuisse videare.

qui cum omnis sum facio qui vita honestus ingredior cogito tum haud scio an nemo potis quam tu sustineo enim non parvus exspectatio imito industria noster magnus honor non nullus fortasse nomen suscipio onus praeterea gravis et athenaris et cratippus ad qui cum tamquam ad mercor bonus ars sum proficiscor inanis redeo turpis sum dedecoro et urbs auctoritas et magister quaris quantus coeo animus possum quantus labor contendo si disco labor sum potis quam voluptas tantus facio ut efficio neve committo ut cum omnis suppedito sum ab nos tueor tu desum videaris


Quid, quod Agamemnon cum devovisset Dianae, quod in suo regno pulcherrimum natum esset illo anno, immolavit Iphigeniam, qua nihil erat eo quidem anno natum pulchrius? Promissum potius non faciendum quam tam taetrum facinus admittendum fuit.

quis qui agamemnon cum devoveo diana qui in suus regnum pulcher natus sum ille annus immolo iphigenia qui nihil sum is quidem annus natus pulcher promitto potis non facio quam tam taeter facinus admitto sum


Sed cum omnia ratione animoque lustraris, omnium societatum nulla est gravior, nulla carior quam ea, quae cum re publica est uni cuique nostrum. Cari sunt parentes, cari liberi, propinqui, familiars, sed omnes omnium caritates patria una complexa est, pro qua quis bonus dubitet mortem oppetere, si ei sit profuturus? Quo est detestabilior istorum immanitas, qui lacerarunt omni scelere patriam et in ea funditus delenda occupati et sunt et fuerunt.

sed cum omnis ratio animo lustraris omnis societas nullus sum gravis nullus carus quam is qui cum res publicus sum unus quisque nos caris sum parens carus liber propinquus familiars sed omnis omnis caritas patria unus complector sum pro qui quis bonus dubito mors oppeto si is sum possum quo sum detestabilis iste immanitas qui lacero omnis scelus patria et in is fundus deleo occupo et sum et sum


Sed in omni iniustitia permultum interest, utrum perturbatione aliqua animi, quae plerumque brevis est et ad tempus, an consulto et cogitata fiat iniuria. Leviora enim sunt ea, quae repentino aliquo motu accidunt, quam ea, quae meditata et praeparata inferuntur.

sed in omnis injustitia permultus intersum utrum perturbatio aliqui animus qui plerusque brevis sum et ad tempus an consultum et cogito fio iniuria levis enim sum is qui repentinus aliquis motus accido quam is qui meditor et praeparo infero


Ergo hoc quidem perspicuum est, eos ad imperandum deligi solitos, quorum de iustitia magna esset opinio multitudinis. Adiuncto vero, ut idem etiam prudentes haberentur, nihil erat, quod homines iis auctoribus non posse consequi se arbitrarentur. Omni igitur ratione colenda et retinenda iustitia est cum ipsa per sese (nam aliter iustitia non esset), tum propter amplificationem honoris et gloriae.

ergo hic quidem perspicuus sum is ad impero deligo soleo qui de iustitia magnus sum opinio multitudo adjungo verus ut idem etiam prudens habeo nihil sum qui homo is auctor non possum consequor sui arbitror omnis igitur ratio colo et retineo iustitia sum cum ipse per sui nam aliter iustitia non sum tum propter amplificatio honor et gloria


Externa libentius in tali re quam domestica recordor. Verum tamen, quam diu imperium populi Romani beneficiis tenebatur, non iniuriis, bella aut pro sociis aut de imperio gerebantur, exitus erant bellorum aut mites aut necessarii, regum, populorum, nationum portus erat et refugium senatus,

externus libet in talis res quam domesticus recordor verus tamen quam diu imperium populus romanus beneficium teneo non iniuria bellum aut pro socius aut de imperium gero exitus sum bellum aut mitis aut necessarius rex populus natio portus sum et refugium senatus


nam et, quod decet, honestum est et, quod honestum est, decet; qualis autem differentia sit honesti et decori, facilius intellegi quam explanari potest. Quicquid est enim, quod deceat, id tum apparet, cum antegressa est honestas. Itaque non solum in hac parte honestatis, de qua hoc loco disserendum est, sed etiam in tribus superioribus quid deceat apparet. Nam et ratione uti atque oratione prudenter et agere, quod agas, considerate omnique in re quid sit veri videre et tueri decet, contraque falli, errare, labi, decipi tam dedecet quam delirare et mente esse captum; et iusta omnia decora sunt, iniusta contra, ut turpia, sic indecora.

nam et qui decet honestus sum et qui honestus sum decet qualis autem differentia sum honestus et decorus facilis intellego quam explanaris possum quisquis sum enim qui decet is tum appareo cum antegredior sum honestus itaque non solus in hic pars honestas de qui hic locus dissero sum sed etiam in tres superus quis decet appareo nam et ratio uti atque oratio prudens et ago qui ago considero omne in res quis sum verus video et tueor decet contra fallo erro labor decipio tam dedecet quam deliraris et mens sum capio et iustus omnis decus sum iniustus contra ut turpis sic indecorus


Quocirca poëtae in magna varietate personarum, etiam vitiosis quid conveniat et quid deceat, videbunt, nobis autem cum a natura constantiae, moderationis, temperantiae, verecundiae partes datae sint, cumque eadem natura doceat non neglegere, quem ad modum nos adversus homines geramus, efficitur, ut et illud, quod ad omnem honestatem pertinet, decorum quam late fusum sit, appareat et hoc, quod spectatur in uno quoque genere virtutis. Ut enim pulchritudo corporis apta compositione membrorum movet oculos et delectat hoc ipso, quod inter se omnes partes cum quodam lepore consentiunt, sic hoc decorum, quod elucet in vita, movet approbationem eorum, quibuscum vivitur, ordine et constantia et moderatione dictorum omnium atque factorum.

quocirca poetae in magnus varietas personaris etiam vitiosus quis convenio et quis decet video nos autem cum ab natura constantia moderatio temperantia verecundia pars do sum cum idem natura doceo non neglego qui ad modus nos adverro homo gero efficio ut et ille qui ad omnis honestas pertineo decorus quam latus fundo sum appareo et hic qui specto in unus quoque genus virtus ut enim pulchritudo corpus apto compositio membrum moveo oculus et delecto hic ipse qui inter sui omnis pars cum quidam lepor consentio sic hic decorus qui eluceo in vito moveo approbatio is qui vivo ordo et constantia et moderatio dico omnis atque factor


Est autem ius etiam bellicum fidesque iuris iurandi saepe cum hoste servanda. Quod enim ita iuratum est, ut mens conciperet fieri oportere, id servandum est; quod aliter, id si non fecerit, nullum est periurium. Ut, si praedonibus pactum pro capite pretium non attuleris, nulla fraus sit, ne si iuratus quidem id non feceris; nam pirata non est ex perduellium nurnero definitus, sed communis hostis omnium; cum hoc nec fides debet nec ius iurandum esse commune.

sum autem ius etiam bellicus fido ius iuro saepe cum hostis servo qui enim ita juro sum ut mens concipio fio oportet is servo sum qui aliter is si non facio nullus sum perjurium ut si praedo paciscor pro caput pretium non affero nullus fraus sum ne si juro quidem is non facio nam pirata non sum ex perduellis nurnero definio sed communis hostis omnis cum hic neque fides debeo neque ius iuro sum communis


Incensus Canius cupiditate contendit a Pythio, ut venderet; gravate ille primo; quid multa? impetrat. Emit homo cupidus et locuples tanti, quanti Pythius voluit, et emit instructos; nomina facit, negotium conficit. Invitat Canius postridie familiares suos, venit ipse mature; scalmum nullum videt, quaerit ex proximo vicino, num feriae quaedam piscatorum essent, quod eos nullos videret.

incendo canus cupiditas contendo ab pythius ut vendo gravo ille primus quis multus impetro emo homo cupidus et locuples tantus quantus pythius volo et emo instruo nomen facio negotium confacio invito canus postridie familiaris suus venio ipse maturus scalmus nullus video quaero ex propior vicinus num feriae quidam piscator sum qui is nullus video


Ex quo intellegitur, quoniam iuris natura fons sit, hoc secundum naturam esse, neminem id agere, ut ex alterius praedetur inscitia. Nec ulla pernicies vitae maior inveniri potest quam in malitia simulatio intellegentiae; ex quo ista innumerabilia nascuntur, ut utilia cum honestis pugnare videantur. Quotus enim quisque reperietur, qui impunitate et ignoratione omnium proposita abstinere possit iniuria?

ex quo intellego quoniam ius natura fons sum hic secundus natura sum nemo is ago ut ex alter praedor inscitia neque ullus pernicies vita magnus invenio possum quam in malitia simulatio intellegentia ex quo iste innumerabilis nascor ut utilis cum honestus pugno video quotus enim quisque reperio qui impunitas et ignoratio omnis propono abstineo possum iniuria


Cum igitur tanta vis iustitiae sit, ut ea etiam latronum opes firmet atque augeat, quantam eius vim inter leges et iudicia et in constituta re publica fore putamus?

cos igitur tantus volo justitia sum ut is etiam latro ops firmo atque augeo quantus is vis inter lex et iudicium et in constituo res publicus sum puto


Sed in collocando beneficio et in referenda gratia, si cetera paria sunt, hoc maxime officii est, ut quisque maxime opis indigeat, ita ei potissimum opitulari; quod contra fit a plerisque; a quo enim plurimum sperant, etiamsi ille iis non eget, tamen ei potissimum inserviunt.

sed in colloco beneficium et in refero gratia si ceterus par sum hic magnus officium sum ut quisque magnus ops indigeo ita is potis opitularis qui contra fio ab plerusque ab quo enim multus spero etiamsi ille is non egeo tamen is potis inservio


Quodsi ea, quae utenda acceperis, maiore mensura, si modo possis, iubet reddere Hesiodus, quidnam beneficio provocati facere debemus? an imitari agros fertiles, qui multo plus efferunt quam acceperunt? Etenim si in eos, quos speramus nobis profuturos, non dubitamus officia conferre, quales in eos esse debemus, qui iam profuerunt? Nam cum duo genera liberalitatis sint, unum dandi beneficii, alterum reddendi, demus necne, in nostra potestate est, non reddere viro bono non licet, modo id facere possit sine iniuria.

quodsi is qui uto accipio magnus mensura si modo possum iubeo reddo hesiodus quisnam beneficium provoco facio debeo an imitor ager fertilis qui multus multus effero quam accipio etenim si in is qui spero nos possum non dubito officium confero qualis in is sum debeo qui iam prosum nam cum duo genus liberalitas sum unus do beneficium alter reddo do necne in noster potestas sum non reddo vir bonus non licet modo is facio possum sine iniuria


Mihi autem haec oratio suscepta non de te est, sed de genere toto; quam ob rein pergarnus ad ea, quae restant.

ego autem hic oratio suscipio non de tu sum sed de genus totus quam ob rein pergarnus ad is qui resto


At enim ne iratus quidem Iuppiter plus Regulo nocuisset, quam sibi nocuit ipse Regulus.

at enim ne irascor quidem iuppiter multus regulus noceo quam sui noceo ipse regulus


Maximis igitur in malis hoc tamen boni assecuti videmur, ut ea litteris mandaremus, quae nec erant satis nota nostris et erant cognitione dignissima. Quid enim est, per deos, optabilius sapientia, quid praestantius, quid homini melius, quid homine dignius? Hanc igitur qui expetunt, philosophi nominantur, nec quicquam aliud est philosophia, si interpretari velis, praeter studium sapientiae. Sapientia autem est, ut a veteribus philosophis definitum est, rerum divinarum et humanarum causarumque, quibus eae res continentur, scientia; cuius studium qui vituperat, haud sane intellego, quidnam sit, quod laudandum putet.

magnus igitur in malus hic tamen bonus adsequor video ut is littera mando qui neque sum satis nosco noster et sum cognitio dignus quis enim sum per deus optabilis sapientia quis praesto quis homo bonus quis homo dignus hic igitur qui expeto philosophus nomino neque quisquam alius sum philosophia si interpretaris velis praeter studium sapientia sapientia autem sum ut ab vetus philosophus definio sum res divinaris et humanus causa qui is res contineo scientia qui studium qui vitupero haud sanus intellego quisnam sum qui laudo puto


Hoc quamquam video propter depravationem consuetudinis neque more turpe haberi neque aut lege sanciri aut iure civili, tamen naturae lege sanctum est. Societas est enim (quod etsi saepe dictum est, dicendum est tamen saepius), latissime quidem quae pateat, omnium inter omnes, interior eorum, qui eiusdem gentis sint, propior eorum, qui eiusdem civitatis. Itaque maiores aliud ius gentium, aliud ius civile esse voluerunt; quod civile, non idem continuo gentium, quod autem gentium, idem civile esse debet. Sed nos veri iuris germanaeque iustitiae solidam et expressam effigiem nullam tenemus, umbra et imaginibus utimur. Eas ipsas utinam sequeremur! feruntur enim ex optimis naturae et veritatis exemplis.

hic quamquam video propter depravatio consuetudo neque mos turpis habeo neque aut lex sancio aut ius civilis tamen natura lex sancio sum societas sum enim qui etsi saepe dico sum dico sum tamen saepis fero quidem qui pateo omnis inter omnis intereo is qui idem gens sum propior is qui idem civitas itaque magnus alius ius gens alius ius civilis sum volo qui civilis non idem continuo gens qui autem gens idem civilis sum debeo sed nos verus ius germana justitia solidus et exprimo effigies nullus teneo umbra et imago utor is ipse utinam sequor fero enim ex bonus natura et veritas exemplum


Ac de inferenda quidem iniuria satis dictum est.

atque de infero quidem iniuria satis dico sum


Ac de iure quidem praediorum sanctum apud nos est iure civili, ut in iis vendendis vitia dicerentur, quae nota essent venditori. Nam, cum ex duodecim tabulis satis esset ea praestari, quae essent lingua nuncupata, quae qui infitiatus esset, dupli poenam subiret, a iuris consultis etiam reticentiae poena est constituta; quicquid enim esset in praedio vitii, id statuerunt, si venditor sciret, nisi nominatim dictum esset, praestari oportere.

atque de ius quidem praedium sancio apud nos sum ius civilis ut in is vendo vitio dico qui nosco sum venditor nam cum ex duodecim tabula satis sum is praestaris qui sum lingua nuncupo qui qui infitior sum duplum poena subeo ab ius consulo etiam reticentia poena sum constituo quisquis enim sum in praedium vitium is statuo si vendito scio nisi nominatim dico sum praestaris oportet


Quam ob rem melius apud bonos quam apud fortunatos beneficium collocari puto.

quam ob res bonus apud bonus quam apud fortuno beneficium collocaris puto


Quae vero more agentur institutisque civilibus, de iis nihil est praecipiendum; illa enim ipsa praecepta sunt, nec quemquam hoc errore duci oportet, ut, si quid Socrates aut Aristippus contra rnorem consuetudinemque civilem fecerint locutive sint, idem sibi arbitretur licere; magnis illi et divinis bonis hanc licentiam assequebantur. Cynicorum vero ratio tota est eicienda; est enim inimica verecundiae, sine qua nihil rectum esse potest, nihil honestum.

qui verus mos ago instituo civilis de is nihil sum praecipio ille enim ipse praecipio sum neque quisquam hic error duco oportet ut si quis socrates aut aristippus contra rnorem consuetudo civilis facio loquor sum idem sui arbitror licet magnus ille et divinus bonus hic licentia assequor cynicus verus ratio totus sum eicio sum enim inimicus verecundia sine qui nihil recingo sum possum nihil honestus


Privatum autem oportet aequo et pari cum civibus iure vivere neque summissum et abiectum neque se efferentem, tum in re publica ea velle, quae tranquilla et honesta sint; talem enim solemus et sentire bonum civem et dicere.

privo autem oportet aequus et par cum civis ius vivo neque summitto et abicio neque sui effero tum in res publicus is volo qui tranquillus et honestus sum talis enim solo et sentio bonus civis et dico


Ad quas igitur res aptissimi erimus, in iis potissimum elaborabimus; sin aliquando necessitas nos ad ea detruserit, quae nostri ingenii non erunt, omnis adhibenda erit cura, meditatio, diligentia, ut ea si non decore, at quam minime indecore facere possimus; nec tam est enitendum, ut bona, quae nobis data non sint, sequamur, quam ut vitia fugiamus.

ad qui igitur res aptus sum in is potis elaboro sin aliquando necessitas nos ad is detrudo qui noster ingenium non sum omnis adhibeo sum cura meditatio diligentia ut is si non decus at quam paruus indecorus facio possum neque tam sum eniteo ut bonus qui nos do non sum sequor quam ut vitio fugio


Atqui in talibus rebus aliud utile interdum, aliud honestum videri solet.

atqui in talis res alius utilis interdum alius honestus video soleo


Quibus ex rebus conflatur et efficitur id, quod quaerimus, honestum, quod etiamsi nobilitatum non sit, tamen honestum sit, quodque vere dicimus, etiamsi a nullo laudetur, natura esse laudabile.

qui ex res conflo et efficio is qui quaero honestus qui etiamsi nobilitas non sum tamen honestus sum quisque verus dico etiamsi ab nullus laudo natura sum laudabilis


Illa praeclara, in quibus publicae utilitatis species prae honestate contemnitur. Plena exemplorum est nostra res publica cum saepe, tum maxime bello Punico secundo; quae Cannensi calamitate accepta maiores animos habuit quam umquam rebus secundis; nulla timoris significatio, nulla mentio pacis. Tanta vis est honesti, ut speciem utilitatis obscuret.

ille praeclarus in qui publicus utilitas species prae honestas contemno plenus exemplum sum noster res publicus cum saepe tum magnus bellum punicus secundus qui cannensis calamitas accipio magnus animus habeo quam umquam res secundus nullus timor significatio nullus mentior pax tantus volo sum honestus ut species utilitas obscuro


De tribus autem reliquis latissime patet ea ratio, qua societas hominum inter ipsos et vitae quasi communitas continetur; cuius partes duae, iustitia, in qua virtutis est splendor maximus, ex qua viri boni nominantur, et huic coniuncta beneficentia, quam eandem vel benignitatem vel liberalitatem appellari licet.

de tres autem reliquus fero pateo is ratio qui societas homo inter ipse et vita quasi communio contineo qui pars duo iustitia in qui virtus sum splendor magnus ex qui vir bonus nomino et hic conjungo beneficentia quam idem vel benignitas vel liberalitas appello licet


Memini, inquiet ille; sed num ista societas talis est, ut nihil suum cuiusque sit? Quod si ila est, ne vendendum quidem quicquam est, sed donandum.

memini inquam ille sed num iste societas talis sum ut nihil suus quisque sum qui si ila sum ne vendo quidem quisquam sum sed dono


nostri autem magistratus imperatoresque ex hac una re maximam laudem capere studebant, si provincias, si socios aequitate et fide defendissent; itaque illud patrocinium orbis terrae verius quam imperium poterat nominari.

noster autem magistratus imperator ex hic unus res maximus laus capio studeo si provincia si socius aequitas et fides defendo itaque ille patrocinium orbis terra verus quam imperium possum nominaris


Deinceps, ut erat propositum, de beneficentia ae de liberalitate dicatur, qua quidem nihil est naturae hominis accommodatius, sed habet multas cautiones. Videndum est enim, primum ne obsit benignitas et iis ipsis, quibus benigne videbitur fieri et ceteris, deinde ne maior benignitas sit quam facultates, tum ut pro dignitate cuique tribuatur; id enim est iustitiae fundamentum, ad quam haec referenda sunt omnia. Nam et qui gratificantur cuipiam, quod obsit illi, cui prodesse velle videantur, non benefici neque liberales, sed perniciosi assentatores iudicandi sunt, et qui aliis nocent, ut in alios liberales sint, in eadem sunt iniustitia, ut si in suam rem aliena convertant.

deinceps ut sum propono de beneficentia ae de liberalitas dico qui quidem nihil sum natura homo accommodo sed habeo multus cautio video sum enim primus ne obsum benignitas et is ipse qui benignus video fio et ceterus deinde ne magnus benignitas sum quam facultas tum ut pro dignitas quisque tribuo is enim sum justitia fundamentum ad quam hic refero sum omnis nam et qui gratificor qui qui obsum ille qui prosum volo video non beneficus neque liberalis sed perniciosus assentator iudico sum et qui alius noceo ut in alius liberalis sum in idem sum injustitia ut si in suus res alienus converto


Sed, quae naturae principia sint communitatis et societatis humanae, repetendum videtur altius; est enim primum, quod cernitur in universi generis humani societate. Eius autem vinculum est ratio et oratio, quae docendo, discendo, communicando, disceptando, iudicando conciliat inter se homines coniungitque naturali quadam societate; neque ulla re longius absumus a natura ferarum, in quibus inesse fortitudinem saepe dicimus, ut in equis, in leonibus, iustitiam, aequitatem, bonitatem non dicimus; sunt enim rationis et orationis expertes.

sed qui natura principia sum communitas et societas humanus repeto video altus sum enim primus qui cerno in universus genus humanus societas is autem vinculis sum ratio et oratio qui doceo disco communico discepto judico concilio inter sui homo conjungo natural quidam societas neque ullus res longus absum ab natura ferus in qui insum fortitudo saepe dico ut in equus in leo iustitia aequitas bonitas non dico sum enim ratio et oratio expers


Inventi autem multi sunt, qui non modo pecuniam, sed etiam vitam profundere pro patria parati essent, iidem gloriae iacturam ne minimam quidem facere vellent, ne re publica quidem postulante; ut Callicratidas, qui, cum Lacedaemoniorum dux fuisset Peloponnesiaco bello multaque fecisset egregie, vertit ad extremum omnia, cum consilio non paruit eorum, qui classem ab Arginusis removendam nec cum Atheniensibus dimicandum putabant; quibus ille respondit Lacedaemonios classe illa amissa aliam parare posse, se fugere sine suo dedecore non posse. Atque haec quidem Lacedaemoniis plaga mediocris, illa pestifera, qua, cum Cleombrotus invidiam timens temere cum Epaminonda conflixisset, Lacedaemoniorum opes corruerunt.

invenio autem multus sum qui non modo pecunia sed etiam vita profundo pro patria paro sum eo gloria jacio ne minimus quidem facio volo ne res publicus quidem postulo ut callicratidas qui cum lacedaemonius dux sum peloponnesiacus bellum multo facio egregius verto ad exter omnis cum consilium non pareo is qui classis ab arginusae removeo neque cum atheniensis dimico puto qui ille respondeo lacedaemonii classis ille amitto alius paro possum sui fugio sine suus dedecor non possum atque hic quidem lacedaemonius plaga mediocris ille pestifer qui cum cleombrotus invidia timeo temere cum epaminondas confligo lacedaemonius ops conruo


Quod genus peccandi vitandum est etiam in rebus urbanis. Sunt enim, qui, quod sentiunt, etsi optimum sit, tamen invidiae metu non audeant dicere.

qui genus pecco vito sum etiam in res urbanus sum enim qui qui sentio etsi bonus sum tamen invidia metus non audeo dico


Quod eo magis miror, quia scriptum a discipulo eius Posidonio est triginta annis vixisse Panaetium, posteaquam illos libros edidisset. Quen locum miror a Posidonio breviter esse tactum in quibusdam commentariis, praesertim cum scribat nullum esse locum in tota philosophia tam necessarium.

qui is magis miro quia scribo ab discipulus is posidonius sum triginta annus vivo panaetius posteaquam ille liber edo quen locus miro ab posidonius brevis sum tango in quidam commentarius praesertim cum scribo nullus sum locus in totus philosophia tam necessarius


Sensim hanc consuetudinem et disciplinam iam antea minuebamus, post vero Sullae victoriam penitus amisimus; desitum est enim videri quicquam in socios iniquum, cum exstitisset in cives tanta crudelitas. Ergo in illo secuta est honestam causam non honesta victoria; est enim ausus dicere, hasta posita cum bona in foro venderet et bonorum virorum et locupletium et certe civium, praedam se suam vendere. Secutus est, qui in causa impia, victoria etiam foediore non singulorum civium bona publicaret, sed universas provincias regionesque uno calamitatis iure comprehenderet.

sensim hic consuetudo et disciplina iam antea minuo post verus sulla victoria penitus amitto desino sum enim video quisquam in socius iniquus cum exsisto in civis tantus crudelitas ergo in ille sequor sum honestus causa non honestus victoria sum enim audeo dico hasta pono cum bonus in forum vendo et bonus vir et locuples et certus civis praeda sui suus vendo sequor sum qui in causa impius victoria etiam foedus non singulus civis bonus publico sed universus provincia regio unus calamitas ius comprehendo


Admonebat me res, ut hoc quoque loco intermissionem eloquentiae, ne dicam interitum, deplorarem, ni vererer, ne de me ipso aliquid viderer queri. Sed tamen videmus, quibus exstinctis oratoribus quam in paucis spes, quanto in paucioribus facultas, quam in multis sit audacia. Cum autem omnes non possint, ne multi quidem, aut iuris periti esse aut diserti, licet tamen opera prodesse multis beneficia petentem, commendantem iudicibus, magistratibus, vigilantem pro re alterius, eos ipsos, qui aut consuluntur aut defendunt, rogantem; quod qui faciunt, plurimum gratiae consequuntur, latissimeque eorum manat industria.

admoneo ego res ut hic quoque locus intermissio eloquentia ne dico interitus deploraris ni vereor ne de ego ipse aliquis video queror sed tamen video qui exstinguo orator quam in paucus spes quantus in paucus facultas quam in multus sum audacia cos autem omnis non possum ne multus quidem aut ius pereo sum aut dissero licet tamen opus prosum multus beneficium peto commendo judex magistratus vigilo pro res alter is ipse qui aut consulo aut defendo rogo qui qui facio multus gratia consequor fero is mano industria


Quam multa passus est Ulixes in illo errore diuturno, cum et mulieribus, si Circe et Calypso mulieres appellandae sunt, inserviret et in omni sermone omnibus affabilem esse se vellet! domi vero etiam contumelias servorun ancillarumque pertulit, ut ad id aliquando, quod cupiebat, veniret. At Aiax, quo animo traditur, milies oppetere mortem quam illa perpeti maluisset.

quam multus patior sum ulixes in ille error diuturnus cum et mulier si circos et calypso mulier appello sum inservio et in omnis sermo omnis affabilis sum sui volo domus verus etiam contumelia servorun ancilla perfero ut ad is aliquando qui cupio venio at ajax quo animus trado millies oppeto mors quam ille perpetior malo


Immo vero, sed ipsi patriae conducit pios habere cives in parentes.

immo verus sed ipse patria conduco pius habeo civis in parens


Quamquam te, Marce fili, annum iam audientem Cratippum, idque Athenis, abundare oportet praeceptis institutisque philosophiae propter summam et doctoris auctoritatem et urbis, quorum alter te scientia augere potest, altera exemplis, tamen, ut ipse ad meam utilitatem semper cum Graecis Latina coniunxi neque id in philosophia solum, sed etiam in dicendi exercitatione feci, idem tibi censeo faciendum, ut par sis in utriusque orationis facultate. Quam quidem ad rem nos, ut videmur, magnum attulimus adiumentum hominibus nostris, ut non modo Graecarum litterarum rudes, sed etiam docti aliquantum se arbitrentur adeptos et ad dicendum et ad iudicandum.

quamquam tu marcus filis annus iam audio cratippus is athenae abundaris oportet praecipio instituo philosophia propter summa et doctor auctoritas et urbs qui alter tu scientia augeo possum alter exemplum tamen ut ipse ad meus utilitas semper cum graecum latinum conjungo neque is in philosophia solus sed etiam in dico exercitatio facio idem tu censeo facio ut par sum in uterque oratio facultas quam quidem ad res nos ut video magnus affero adjumentum homo noster ut non modo graecaris litteraris rudo sed etiam doceo aliquantus sui arbitror adeptos et ad dico et ad judico


Prima igitur est adulescenti commendatio ad gloriam, si qua ex bellicis rebus comparari potest, in qua multi apud maiores nostros exstiterunt; semper enim fere bella gerebantur. Tua autem aetas incidit in id bellum, cuius altera pars sceleris nimium habuit, altera felicitatis parum. Quo tamen in bello cum te Pompeius alae praefecisset, magnam laudem et a summo viro et ab exercitu consequebare equitando, iaculando, omni militari labore tolerando. Atque ea quidem tua laus pariter cum re publica cecidit.

primus igitur sum adulescens commendatio ad gloria si qui ex bellicus res compararis possum in qui multus apud magnus noster exsisto semper enim fere bellum gero tuus autem aetas incido in is bellum qui alter pars scelus nimium habeo alter felicitas parum quo tamen in bellum cum tu pompejus ala praeficio magnus laus et ab superus vir et ab exercitus consequebaris equito jaculor omnis militaris labor tolero atque is quidem tuus laus pariter cum res publicus cado


Sed ut nec medici nec imperatores nec oratores, quamvis artis praecepta perceperint, quicquam magna laude dignum sine usu et exercitatione consequi possunt, sic officii conservandi praecepta traduntur illa quidem, ut facimus ipsi, sed rei magnitude usum quoque exercitationemque desiderat.

sed ut neque medicus neque imperator neque orator quivis ars praecipio percipio quisquam magnus laus dignus sine usus et exercitatio consequor possum sic officium conservo praecipio trado ille quidem ut facio ipse sed res magnitude usus quoque exercitatio desidero


Ex quo genere comparationis illud est Catonis senis: a quo cum quaereretur, quid maxime in re familiari expediret, respondit: Bene pascere; quid secundum: Satis bene pascere; quid tertium: Male pascere; quid quartum: Arare; et cum ille, qui quaesierat, dixisset: Quid faenerari?, tum Cato: Quid hominem, inquit, occidere?

ex quo genus comparatio ille sum cato senex ab quo cum quaero quis magnus in res familiaris expedio respondeo bene pasco quis secundus satis bene pasco quis tertius mal pasco quis quartus araris et cum ille qui quaero dico quis faeneraris tum cato quis homo inquam occaedes


Principio corporis nostri magnam natura ipsa videtur habuisse rationem, quae formam nostram reliquamque figuram, in qua esset species honesta, eam posuit in promptu, quae partes autem corporis ad naturae necessitatem datae aspectum essent deformem habiturae atque foedum, eas contexit atque abdidit.

principium corpus noster magnus natura ipse video habeo ratio qui forma noster reliquus figura in qui sum species honestus is pono in promptus qui pars autem corpus ad natura necessitas do aspectus sum deformo habeo atque foedus is contego atque abdo


Ius enim semper est quaesitum aequabile; neque enim aliter esset ius. Id si ab uno iusto et bono viro consequebantur, erant eo contenti; cum id minus contingeret, leges sunt inventae, quae cum omnibus semper una atque eadem voce loquerentur.

ius enim semper sum quaero aequabilis neque enim aliter sum ius is si ab unus justus et bonus vir consequor sum is contendo cum is paruus contingo lex sum invenio qui cum omnis semper unus atque idem vox loquor


At vero Aratus Sicyonius iure laudatur, qui, cum eius civitas quinquaginta annos a tyrannis teneretur, profectus Argis Sicyonem clandestine introitu urbe est potitus, cumque tyrannum Nicoclem improviso oppressisset, sescentos exsules, qui locupletissimi fuerant eius civitatis, restituit remque publicam adventu suo liberavit. Sed cum magnam animadverteret in bonis et possessionibus difficultatem, quod et eos, quos ipse restituerat, quorum bona alii possederant, egere iniquissimum esse arbitrabatur et quinquaginta annorum possessiones moveri non nimis aequum putabat, propterea quod tam longo spatio multa hereditatibus, multa emptionibus, multa dotibus tenebantur sine iniuria, iudicavit neque illis adimi nec iis non satis fieri, quorum illa fuerant, oportere.

at verus aratus sicyonius ius laudo qui cum is civitas quinquaginta annus ab tyrannus teneo proficiscor argus sicyon clandestine introeo urbs sum potior cum tyrannus nicocles improvide opprimo sescenti exsulis qui locupletissimi sum is civitas restituo res publicus advenio suus libero sed cum magnus animadverto in bonus et possessio difficultas qui et is qui ipse restituo qui bonus alius possederant ago iniquus sum arbitror et quinquaginta annus possessio moveo non nimis aequus puto propterea qui tam longus spatium multus hereditas multus emptio multus dos teneo sine iniuria judico neque ille adimo neque is non satis fio qui ille sum oportet


Itaque iis omnes, in quibus est virtutis indoles, commoventur. Nec vero, cum duo Decii aut duo Scipiones fortes viri commemorantur, aut cum Fabricius iustus nominatur, aut ab illis fortitudinis aut ab hoc iustitiae tamquam a sapiente petitur exemplum; nemo enim horum sic sapiens, ut sapientem volumus intellegi, nec ii, qui sapientes habiti et nominati, M. Cato et C. Laelius, sapientes fuerunt, ne illi quidem septem, sed ex mediorum officiorum frequentia similitudinem quandam gerebant speciemque sapientium.

itaque is omnis in qui sum virtus indoles commoveo neque verus cum duo decius aut duo scipio fortis vir commemoro aut cum fabricius iustus nomino aut ab ille fortitudo aut ab hic justitia tamquam ab sapio peto exemplum nemo enim hic sic sapio ut sapio volo intellego neque is qui sapio habeo et nomino m cato et que laelius sapio sum ne ille quidem septem sed ex medius officium frequentia similitudo quidam gero species sapiens


Suum quisque igitur noscat ingenium acremque se et bonorum et vitiorum suorum iudicem praebeat, ne scaenici plus quam nos videantur habere prudentiae. Illi enim non optimas, sed sibi accommodatissimas fabulas eligunt; qui voce freti sunt, Epigonos Medumque, qui gestu, Melanippam, Clytemnestram, semper Rupilius, quem ego memini, Antiopam, non saepe Aesopus Aiacem. Ergo histrio hoc videbit in scaena, non videbit sapiens vir in vita?

suus quisque igitur nosco ingenium acer sui et bonus et vitium suus judico praebeo ne scaenicus multus quam nos video habeo prudentia ille enim non bonus sed sui accommodatissimas fabula eligo qui vox fretus sum epigoni medus qui gestus melanippe clytemnestram semper rupilius qui ego memini antiopa non saepe aesopus ajax ergo histrio hic video in scaena non video sapio vir in vito


Admodum autem tenenda sunt sua cuique non vitiosa, sed tamen propria, quo facilius decorum illud, quod quaerimus, retineatur. Sic enim est faciendum, ut contra universam naturam nihil contendamus, ea tamen conservata propriam nostram sequamur, ut, etiamsi sint alia graviora atque meliora, tamen nos studia nostra nostrae naturae regula metiamur; neque enim attinet naturae repugnare nec quicquam sequi, quod assequi non queas. Ex quo magis emergit, quale sit decorum illud, ideo quia nihil decet invita Minerva, ut aiunt, id est adversante et repugnante natura.

admodum autem teneo sum suus quisque non vitiosus sed tamen proprius quo facilis decorus ille qui quaero retineo sic enim sum facio ut contra universus natura nihil contendo is tamen conservo proprius noster sequor ut etiamsi sum alius gravis atque bonus tamen nos studium noster noster natura regula metior neque enim attineo natura repugnaris neque quisquam sequor qui assequor non queo ex quo magis emergo qualis sum decorus ille ideo quia nihil decet invito minerva ut aio is sum adverso et repugno natura


Minime, non plus quam navigantem in alto eicere de navi velit, quia sua sit. Quoad enim perventum est eo, quo sumpta navis est, non domini est navis, sed navigantium.

paruus non multus quam navigo in altus eicio de no volo quia suus sum quoad enim pervenio sum is quo sumo navus sum non dominus sum navus sed navigo


Omnis autem actio vacare debet temeritate et neglegentia nec vero agere quicquam, cuius non possit causam probabilem reddere; haec est enim fere discriptio officii.

omnis autem actium vacaris debeo temeritas et neglegentia neque verus ago quisquam qui non possum causa probabilis reddo hic sum enim fere discriptio officium


Potest enim accidere promissum aliquod et conventum, ut id effici sit inutile vel ei, cui promissum sit, vel ei, qui promiserit. Nam si, ut in fabulis est, Neptunus, quod Theseo promiserat, non fecisset, Theseus Hippolyto filio non esset orbatus; ex tribus enim optatis, ut scribitur, hoc erat tertium, quod de Hippolyti interitu iratus optavit; quo impetrato in maximos luctus incidit. Nec promissa igitur servanda sunt ea, quae sint iis, quibus promiseris, inutilia, nec, si plus tibi ea noceant quam illi prosint, cui promiseris, contra officium est maius anteponi minori; ut, si constitueris cuipiam te advocatum in rem praesentem esse venturum atque interim graviter aegrotare filius coeperit, non sit contra officium non facere, quod dixeris, magisque ille, cui promissum sit, ab officio discedat, si se destitutum queratur. Iam illis promissis standum non esse quis non videt, quae coactus quis metu, quae deceptus dolo promiserit? quae quidem pleraque iure praetorio liberantur, non nulla legibus.

possum enim accido promitto aliqui et convenio ut is efficio sum inutilis vel is qui promitto sum vel is qui promitto nam si ut in fabula sum neptunus qui theseus promitto non facio theseus hippolytus filius non sum orbo ex tres enim opto ut scribo hic sum tertius qui de hippolytus interitus irascor opto quo impetro in magnus luctus incido neque promitto igitur servo sum is qui sum is qui promitto inutilis neque si multus tu is noceo quam ille prosum qui promitto contra officium sum magnus antepono parvus ut si constituo qui tu advoco in res praesens sum venio atque interim gravis aegrotaris filius coepio non sum contra officium non facio qui dico magus ille qui promitto sum ab officium discedo si sui destitus queror iam ille promitto sto non sum quis non video qui cogo quis metus qui decipio dolus promitto qui quidem plerusque ius praetorius libero non nullus lex


Tertium est propositum, ut in beneficentia dilectus esset dignitatis; in quo et mores eius erunt spectandi, in quem beneficium conferetur, et animus erga nos et communitas ac societas vitae et ad nostras utilitates officia ante collata; quae ut concurrant omnia, optabile est; si minus, plures causae maioresque ponderis plus habebunt.

tertius sum propono ut in beneficentia delectus sum dignitas in quo et mos is sum specto in qui beneficium confero et animus erga nos et communio atque societas vita et ad noster utilitas officium ante confero qui ut concurro omnis optabilis sum si paruus multus causa magnus pondus multus habeo


Omnino illud honestum, quod ex animo excelso magnificoque quaerimus, animi efficitur, non corporis viribus. Exercendum tamen corpus et ita afficiendum est, ut oboedire consilio rationique possit in exsequendis negotiis et in labore tolerando. Honestum autem id, quod exquirimus, totum est positum in animi cura et cogitatione; in quo non minorem utilitatem afferunt, qui togati rei publicae praesunt, quam qui bellum gerunt. Itaque eorum consilio saepe aut non suscepta aut confecta bella sunt, non numquam etiam illata, ut M. Catonis bellum tertium Punicum, in quo etiam mortui valuit auctoritas.

omnino ille honestus qui ex animus excelsum magnifico quaero animus efficio non corpus vis exerceo tamen corpus et ita afficio sum ut oboedio consilium ratio possum in exsequor negotium et in labor tolero honestus autem is qui exquiro totus sum pono in animus cura et cogitatio in quo non paruus utilitas affero qui togatus res publicus praesum quam qui bellum gero itaque is consilium saepe aut non suscipio aut conficio bellum sum non numquam etiam illata ut m cato bellum tertius punicus in quo etiam mortuus valeo auctoritas