De Officiis

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Maneat ergo, quod turpe sit, id numquam esse utile, ne tur quidem, cum id, quod esse utile putes, adipiscare; hoc enim ipsum, utile putare, quod turpe sit, calamitosum est.

maneo ergo qui turpis sum is numquam sum utilis ne tur quidem cum is qui sum utilis puto adipiscaris hic enim ipse utilis puto qui turpis sum calamitosus sum


Ex quo et multis aliis intellegi debet utilitatum comparationes fieri solere, recteque hoc adiunctum esse quartum exquirendorum officiorum genus.

ex quo et multus alius intellego debeo utilitas comparatio fio soleo recingo hic adjungo sum quartus exquiro officium genus


Sed ab iis partibus, quae sunt honestatis, quem ad modum officia ducerentur, satis expositum videtur. Eorum autem ipsorum, quae honesta sunt, potest incidere saepe contentio et comparatio, de duobus honestis utrum honestius, qui locus a Panaetio est praetermissus. Nam cum omnis honestas manet a partibus quattuor, quarum una sit cognitionis, altera communitatis, tertia magnanimitatis, quarta moderationis, haec in deligendo officio saepe inter se comparentur necesse est.

sed ab is pars qui sum honestas qui ad modus officium duco satis expono video eos autem ipse qui honestus sum possum incido saepe contentio et comparatio de duo honestus utrum honestus qui locus ab panaetius sum praetermitto nam cum omnis honestus maneo ab pars quattuor qui unus sum cognitio alter communitas tertius magnanimitas quartus moderatio hic in deligo officium saepe inter sui comparo necesse sum


Itaque parietes modo urbis stant et manent, iique ipsi iam extrema scelera metuentes, rem vero publicam penitus amisimus. Atque in has clades incidimus (redeundum est enim ad propositum), dum metui quam carl esse et diligi malumus. Quae si populo Romano iniuste imperanti accidere potuerunt, quid debent putare singuli? Quod cum perspicuum sit, benivolentiae vim esse magnam, metus imbecillam, sequitur, ut disseramus, quibus rebus facillime possimus eam, quam volumus, adipisci cum honore et fide caritatem.

itaque paries modo urbs sto et maneo eo ipse iam exter scelus metuo res verus publicus penitus amitto atque in hic clades incido redeo sum enim ad propono dum metuo quam carl sum et diligo malo qui si populus romanus injustus impero accido possum quis debeo puto singuli qui cum perspicuus sum benevolentia vis sum magnus metus imbecillus sequor ut dissero qui res facilis possum is quam volo adipisci cum honor et fides caritas


Q. quidem Scaevola, pontifex maximus, summam vim esse dicebat in omnibus iis arbitriis, in quibus adderetur EX FIDE BONA, fideique bonae nomen existimabat manare latissime, idque versari in tutelis societatibus, fiduciis mandatis, rebus emptis venditis, conductis locatis, quibus vitae societas contineretur; in iis magni esse iudicis statuere, praesertim cum in plerisque essent iudicia contraria, quid quemque cuique praestare oporteret.

q quidem scaevola pontifex magnus summa vis sum dico in omnis is arbitrium in qui addo ex fides bonus fides bonus nomen existimo manaris fero is versaris in tutelis societas fiducia mandatum res emo vendo conduco loco qui vita societas contineo in is magnus sum judex statuo praesertim cum in plerusque sum iudicium contrarius quis quisque quisque praesto oportet


Ita, qui in maxima celebritate atque in oculis civium quondam vixerimus, nunc fugientes conspectum sceleratorum, quibus omnia redundant, abdimus nos, quantum licet, et saepe soli sumus. Sed quia sic ab hominibus doctis accepimus, non solum ex malis eligere minima oportere, sed etiam excerpere ex his ipsis, si quid inesset boni, propterea et otio fruor, non illo quidem, quo debebat is, qui quondam peperisset otium civitati, nec eam solitudinem languere patior, quam mihi affert necessitas, non voluntas.

ita qui in maximus celebritas atque in oculus civis quondam vivo nunc fugio conspectus scelero qui omnis redundo abdimus nos quantus licet et saepe solus sum sed quia sic ab homo doceo accipio non solus ex malus eligo minimus oportet sed etiam excerpo ex hic ipse si quis insum bonus propterea et otium fruor non ille quidem quo debeo is qui quondam pario otium civitas neque is solitudo langueo patior quam ego affero necessitas non voluntas


Fortis vero animi et constantis est non perturbari in rebus asperis nec tumultuantem de gradu deici, ut dicitur, sed praesenti animo uti et consilio nec a ratione discedere.

fortis verus animus et consto sum non perturbaris in res asper neque tumultuor de gradus deicio ut dico sed praesens animus uti et consilium neque ab ratio discedo


Athenienses cum Persarum impetum nullo modo possent sustinere statuerentque, ut urbe relicta coniugibus et liberis Troezene depositis naves conscenderent libertatemque Graeciae classe defenderent, Cyrsilum quendam suadentem ut in urbe manerent Xerxemque reciperent, lapidibus obruerunt. Atqui ille utilitatem sequi videbatur; sed ea nulla erat repugnante honestate.

atheniensis cum persaris impetus nullus modo possum sustineo statuo ut urbs relinquo conjunx et liber troezene depono navo conscendo libertas graecia classis defendo cyrsilis quidam suadeo ut in urbs maneo xerxemque recipio lapis obruo atqui ille utilitas sequor video sed is nullus sum repugno honestas


Addunt etiam, quem ad modum nos dicamus videri quaedam utilia, quae non sint, sic se dicere videri quaedam honesta, quae non sint. ut hoc ipsum videtur honestum, conservandi iris iurandi causa ad cruciatum revertisse; sed fit non honestum, quia, quod per vim hostium esset actum, ratum esse non debuit.

addo etiam qui ad modus nos dico video quidam utilis qui non sum sic sui dico video quidam honestus qui non sum ut hic ipse video honestus conservo iris iuro causa ad cruciatus revorto sed fio non honestus quia qui per vis hostis sum ago reor sum non debeo


Omnium autem rerum nec aptius est quicquam ad opes tuendas ac tenendas quam diligi nec alienius quam timeri. Praeclare enim Ennius: Quém metuunt, odérunt; quem quisque ódit, periisse éxpetit. Multorum autem odiis nullas opes posse obsistere, si antea fuit ignotum, nuper est cognitum. Nec vero huius tyranni solum, quem armis oppressa pertulit civitas ac paret cum maxime mortuo, interitus declarat, quantum odium hominum valeat ad pestem, sed reliquorum similes exitus tyrannorum, quorum haud fere quisquam talem interitum effugit; malus enim est custos diuturnitatis metus contraque benivolentia fidelis vel ad perpetuitatem.

omnis autem res neque aptus sum quisquam ad ops tueor atque teneo quam diligo neque alienus quam timeo praeclaris enim ennius quem metuo oderunt qui quisque odit pereo expetit multor autem odium nullus ops possum obsisto si antea sum ignotus nuper sum cognosco neque verus hic tyrannus solus qui arma opprimo perfero civitas atque pareo cum magnus mortuus intereo declaro quantus odium homo valeo ad pestis sed reliquus similis exitus tyrannus qui haud fere quisquam talis interitus effugio malus enim sum custos diuturnitas metus contra benevolens fidelis vel ad perpetuitas


Diogenes contra: Num te emere coegit, qui ne hortatus quidem est? Ille, quod non placebat, proscripsit, tu, quod placebat, emisti. Quodsi, qui proscribunt villain bonam beneque aedificatam, non existimantur fefellisse, etiamsi illa nec bona est nec aedificata ratione, multo minus, qui domum non laudarunt. Ubi enim iudicium emptoris est, ibi fraus venditoris quae potest esse? Sin autem dictum non omne praestandum est, quod dictum non est, id praestandum putas? Quid vero est stultius quam venditorem eius rei, quam vendat, vitia narrare? quid autem tam absurdum, quam si domini iussu ita praeco praedicet: 'Domum pestilentem vendo'?

diogenes contra num tu emo cogo qui ne hortor quidem sum ille qui non placeo proscribo tu qui placeo emo quodsi qui proscribo villain bonus benus aedifico non existimo fallo etiamsi ille neque bonus sum neque aedifico ratio multus paruus qui domus non laudo ubius enim iudicium emptor sum ibi fraus venditor qui possum sum sin autem dico non omnis praesto sum qui dico non sum is praesto puto quis verus sum stultus quam venditor is res quam vendo vitio narro quis autem tam absurdus quam si dominus iussus ita praeco praedico domus pestilens vendo


Est igitur proprium munus magistratus intellegere se gerere personam civitatis debereque eius dignitatem et decus sustinere, servare leges, iura discribere, ea fidei suae commissa meminisse.

sum igitur proprius munus magistratus intellego sui gero persona civitas debeo is dignitas et decus sustineo servaris lex ius discribo is fides suus committo memini


Cum vero de imperio decertatur belloque quaeritur gloria, causas omnino subesse tamen oportet easdem, quas dixi paulo ante iustas causas esse bellorum. Sed ea bella, quibus imperii proposita gloria est, minus acerbe gerenda sunt Ut enim cum civi aliter contendimus, si est inimicus, aliter, si competitor (cum altero certamen honoris et dignitatis est, cum altero capitis et famae), sic cum Celtiberis, cum Cimbris bellum ut cum inimicis gerebatur, uter esset, non uter imperaret, cum Latinis, Sabinis, Samnitibus, Poenis, Pyrrho de imperio dimicabatur. Poeni foedifragi, crudelis Hannibal, reliqui iustiores. Pyrrhi quidem de captivis reddendis illa praeclara: Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis, Nec cauponantes bellum, sed belligerantes Ferro, non auro vitam cernamus utrique. Vosne velit an me regnare era, quidve ferat Fors, Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum: Quorum virtuti belli fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certum est. Dono, ducite, doque volentibus cum magnis dis.

cos verus de imperium decerto bellus quaero gloria causa omnino subsum tamen oportet idem qui dico paulus ante iustus causa sum bellum sed is bellum qui imperium propono gloria sum paruus acerbus gero sum ut enim cum cieo aliter contendo si sum inimicus aliter si competitor cum alter certamen honor et dignitas sum cum alter capio et fama sic cum celtiberi cum cimber bellum ut cum inimicus gero uter sum non uter impero cum latinum sabinum samnites poenus pyrrhus de imperium dimico poenus foedifragus crudelis hannibal reliquus justus pyrrhus quidem de captivus reddo ille praeclarus neque ego aurum posco neque ego pretium do neque cauponor bellum sed belligero ferrum non aurum vita cerno uterque tu volo an ego regno era quis fero fors virtus experior et hic simul accipio dico qui virtus bellum fortuna parco idem libertas ego parco certus sum donum duco do volo cum magnus deus


Quid ergo est, quod non numquam dubitationem afferre soleat considerandumque videatur? Credo, si quando dubitatio accidit, quale sit id, de quo consideretur.

quis ergo sum qui non numquam dubitatio affero soleo considero video credo si quando dubitatio accido qualis sum is de quo considero


Testis est Phalaris, cuius est praeter ceteros nobilitata crudelitas, qui non ex insidiis interiit, ut is, quem modo dixi, Alexander, non a paucis, ut hic noster, sed in quem universa Agrigentinorum multitudo impetum fecit.

testa sum phalaris qui sum praeter ceterus nobilito crudelitas qui non ex insidiae intereo ut is qui modo dico alexander non ab paucus ut hic noster sed in qui universus agrigentinus multitudo impetus facio


Qui denique ex bestiis fructus aut quae commoditas, nisi homines adiuvarent, percipi posset? Nam et qui principes inveniendi fuerunt, quem ex quaque belua usum habere possemus, homines certe fuerunt, nec hoc tempore sine hominum opera aut pascere eas aut domare aut tueri aut tempestivos fructus ex iis capere possemus; ab eisdemque et, quae nocent, interficiuntur et, quae usui possunt esse, capiuntur.

qui denique ex bestia fructus aut qui commoditas nisi homo adjuvo percipio possum nam et qui princeps invenio sum qui ex quisque belua usus habeo possum homo certus sum neque hic tempus sine homo opus aut pasco is aut domaris aut tueor aut tempestivus fructus ex is capio possum ab idem et qui noceo interfacio et qui usus possum sum capio


Sit iam huius loci finis. Perspicuum est enim ea, quae timido animo, humili, demisso fractoque fiant, quale fuisset Reguli factum, si aut de captivis, quod ipsi opus esse videretur, non quod rei publicae, censuisset aut domi remanere voluisset, non esse utilia, quia sint flagitiosa, foeda, turpia.

sum iam hic locus finis perspicuus sum enim is qui timidus animus humilis demitto frango fio qualis sum regulis facio si aut de captivus qui ipse opus sum video non qui res publicus censeo aut domus remaneo volo non sum utilis quia sum flagitiosus foedus turpis


At qui se locupletes, honoratos, beatos putant, ii ne obligari quidem beneficio volunt; quin etiam beneficium se dedisse arbitrantur, cum ipsi quamvis magnum aliquod acceperint, atque etiam a se aut postulari aut exspectari aliquid suspicantur, patrocinio vero se usos aut clientes appellari mortis instar putant.

at qui sui locuples honoro beatus puto is ne obligaris quidem beneficium volo quin etiam beneficium sui do arbitror cum ipse quivis magnus aliqui accipio atque etiam ab sui aut postularis aut exspecto aliquis suspicor patrocinium verus sui utor aut cliens appello mors instar puto


Sed, quoniam de eo genere beneficiorum dictum est, quae ad singulos spectant, deinceps de iis, quae ad universos quaeque ad rem publicam pertinent, disputandum est. Eorum autem ipsorum partim eius modi sunt, ut ad universos cives pertineant, partim, singulos ut attingant; quae sunt etiam gratiora. Danda opera est omnino, si possit, utrisque, nec minus, ut etiam singulis consulatur, sed ita, ut ea res aut prosit aut certe ne obsit rei publicae. C. Gracchi frumentaria magna largitio; exhauriebat igitur aerarium; modica M. Octavi et rei publicae tolerabilis et plebi necessaria; ergo et civibus et rei publicae salutaris.

sed quoniam de is genus beneficus dico sum qui ad singuli specto deinceps de is qui ad universi quisque ad res publicus pertineo disputo sum eos autem ipse pars is modus sum ut ad universi civis pertineo pars singuli ut attingo qui sum etiam gratus do opus sum omnino si possum uterque neque paruus ut etiam singuli consulo sed ita ut is res aut prosum aut certus ne obsum res publicus que gracchus frumentarius magnus largitio exhaurio igitur aerarius modicus m octavius et res publicus tolerabilis et plebs necessarius ergo et civis et res publicus salutaris


Adde ductus aquarum, derivationes fluminum, agrorum irrigationes, moles oppositas fluctibus, portus manu factos, quae unde sine hominum opere habere possemus? Ex quibus multisque aliis perspicuum est, qui fructus quaeque utilitates ex rebus iis,quae sint inanimae,percipiantur,eas nosnullo modo sine hominum manu atque opera capere potuisse.

addo duco aqua derivatio flumen ager irrigatio moles oppono fluctus portus manus facio qui unde sine homo opus habeo possum ex qui multa alius perspicuus sum qui fructus quisque utilitas ex res is qui sum inanimus percipio is nosnullo modo sine homo manus atque opus capio possum


Sunt etiam, qui aut studio rei familiaris tuendae aut odio quodam hominum suum se negotium agere dicant nec facere cuiquam videantur iniuriam. Qui altero genere iniustitiae vacant, in alterum incurrunt; deserunt enim vitae societatem, quia nihil conferunt in eam studii, nihil operae, nihil facultatum.

sum etiam qui aut studium res familiaris tueor aut odium quidam homo suus sui negotium ago dico neque facio quisquam video iniuria qui alter genus injustitia vaco in alter incurro desero enim vita societas quia nihil confero in is studium nihil opera nihil facultas


Sic ergo in quibusdam causis dubiis ex altera parte defenditur honestas, ex altera ita de utilitate dicitur, ut id, quod utile videatur, non modo facere honestum sit, sed etiam non facere turpe. Haec est illa, quae videtur utilium fieri cum honestis saepe dissensio. Quae diiudicanda sunt; non enim, ut quaereremus, exposuimus, sed ut explicaremus.

sic ergo in quidam causa dubius ex alter pars defendo honestus ex alter ita de utilitas dico ut is qui utilis video non modo facio honestus sum sed etiam non facio turpis hic sum ille qui video utilis fio cum honestus saepe dissensio qui dijudico sum non enim ut quaero expono sed ut explico


Cum vero iurato sententia dicenda erit, meminerit deum se adhibere testem, id est, ut ego arbitror, mentem suam, qua nihil homini dedit deus ipse divinius. Itaque praeclarum a maioribus accepimus morem rogandi iudicis, si eum teneremus, quae salva fide facere possit. Haec rogatio ad ea pertinet, quae paulo ante dixi honeste amico a iudice posse concedi; nam si omnia facienda sint, quae amici velint, non amicitiae tales, sed coniurationes putandae sint.

cos verus juro sententia dico sum memini deus sui adhibeo testo is sum ut ego arbitror mens suus qui nihil homo do deus ipse divinus itaque praeclaris ab magnus accipio mos rogo judex si is teneo qui salvo fides facio possum hic rogatio ad is pertineo qui paulus ante dico honestus amicus ab iudex possum concedo nam si omnis facio sum qui amicus volo non amicitia talis sed coniuratio puto sum


Qui autem omnia metiuntur emolumentis et commodis neque ea volunt praeponderari honestate, ii solent in deliberando honestum cum eo, quod utile putant, comparare, boni viri non solent. Itaque existimo Panaetium, cum dixerit homines solere in hac comparatione dubitare, hoc ipsum sensisse, quod dixerit, solere modo, non etiam oportere. Etenim non modo pluris putare, quod utile videatur, quam quod honestum sit, sed etiam haec inter se comparare et in his addubitare turpissimum est.

qui autem omnis metior emolumentum et commodus neque is volo praeponderaris honestas is soleo in delibero honestus cum is qui utilis puto comparo bonus vir non soleo itaque existimo panaetius cum dico homo soleo in hic comparatio dubitaris hic ipse sentio qui dico soleo modo non etiam oportet etenim non modo multus puto qui utilis video quam qui honestus sum sed etiam hic inter sui comparo et in hic addubitaris turpis sum


Ita fere officia reperientur, cum quaeretur, quid deceat, et quid aptum sit personis, temporibus, aetatibus. Nihil est autem, quod tam deceat, quam in omni re gerenda consilioque capiendo servare constantiam.

ita fere officium reperio cum quaero quis decet et quis aptus sum persona tempus aetas nihil sum autem qui tam decet quam in omnis res gero consilior capio servaris constantia


Atque in hac pernicie rei publicae ne illam quidem consequuntur, quam putant, gratiam; nam cui res erepta est, est inimicus, cui data est, etiam dissimulat se accipere voluisse et maxime in pecuniis creditis occultat suum gaudium, ne videatur non fuisse solvendo; at vero ille, qui accepit iniuriam, et meminit et prae se fert dolorem suum, nec, si plures sunt ii, quibus inprobe datum est, quam illi, quibus iniuste ademptum est, idcirco plus etiam valent; non enim numero haec iudicantur, sed pondere. Quam autem habet aequitatem, ut agrum multis annis aut etiam saeculis ante possessum, qui nullum habuit, habeat, qui autem habuit, amittat?

atque in hic pernicies res publicus ne ille quidem consequor quam puto gratia nam qui res eripio sum sum inimicus qui do sum etiam dissimulo sui accipio volo et magnus in pecunia credo occulto suus gaudium ne video non sum solvo at verus ille qui accipio iniuria et memini et prae sui fero dolor suus neque si multus sum is qui improbus do sum quam ille qui injustus adimo sum idcirco multus etiam valeo non enim numerus hic judico sed pondus quam autem habeo aequitas ut ager multus annus aut etiam saeculis ante possessus qui nullus habeo habeo qui autem habeo amitto


Atque haec quidem quaestio communis est omnium philosophorum; quis est enim, qui nullis officii praeceptis tradendis philosophum se audeat dicere? Sed sunt non nullae disciplinae, quae propositis bonorum et malorum finibus officium omne pervertant. Nam qui summum bonum sic instituit, ut nihil habeat cum virtute coniunctum, idque suis commodis, non honestate metitur, hic, si sibi ipse consentiat et non interdum naturae bonitate vincatur neque amicitiam colere possit nec iustitiam nec liberalitatem; fortis vero dolorem summum malum iudicans aut temperans voluptatem summum bonum statuens esse certe nullo modo potest.

atque hic quidem quaestio communis sum omnis philosophus quis sum enim qui nullus officium praecipio trado philosophus sui audeo dico sed sum non nullus disciplina qui propono bonus et malus finis officium omnis perverto nam qui superus bonus sic instituo ut nihil habeo cum virtus conjungo is suus commodus non honestas metior hic si sui ipse consentio et non interdum natura bonitas vinco neque amicitia colo possum neque iustitia neque liberalitas fortis verus dolor superus malus judico aut tempero voluptas superus bonus statuo sum certus nullus modo possum


Restat quarta pars, quae decore, moderatione, modestia, continentia, temperantia continetur.

resto quartus pars qui decus moderatio modestia continentia tempero contineo


Accedit eodem testis locuples Posidonius, qui etiam scribit in quadam epistula P. Rutilium Rufum dicere solere, qui Panaetium audierat, ut nemo pictor esset inventus, qui in Coa Venere eam partem, quam Apelles inchoatam reliquisset, absolveret (oris enim pulchritudo reliqui corporis imitandi spem auferebat), sic ea, quae Panaetius praetermisisset propter eorum, quae perfecisset, praestantiam neminem persecutum.

accedo idem testis locuples posidonius qui etiam scribo in quidam epistula p rutilius rufus dico soleo qui panaetius audio ut nemo pictor sum invenio qui in cous venus is pars quam apello incoho relinquo absolvo ora enim pulchritudo reliquus corpus imito spes aufero sic is qui panaetius praetermitto propter is qui perficio praestantia nemo persequor


Quaerit etiam, si sapiens adulterinos nummos acceperit imprudens pro bonis, cum id rescierit, soluturusne sit eos, si cui debeat, pro bonis. Diogenes ait, Antipater negat, cui potius assentior.

quaero etiam si sapio adulterinus nummus accipio imprudens pro bonus cum is rescio solvo sum is si qui debeo pro bonus diogenes aio antipater nego qui potis assentior


Atque etiam hoc praeceptum officii diligenter tenendum est, ne quem umquam innocentem iudicio capitis arcessas; id enim sine scelere fieri nullo pacto potest. Nam quid est tam inhumanum quam eloquentiam a natura ad salutem hominum et ad conservationem datam ad bonorum pestem perniciemque convertere? Nec tamen, ut hoc fugiendum est, item est habendum religioni nocentem aliquando, modo ne nefarium impiumque, defendere; vult hoc multitudo, patitur consuetudo, fert etiam humanitas. Iudicis est semper in causis verum sequi, patroni non numquam veri simile, etiamsi minus sit verum, defendere; quod scribere, praesertim cum de philosophia scriberem, non auderem, nisi idem placeret gravissimo Stoicorum, Panaetio. Maxime autem et gloria paritur et gratia defensionibus, eoque maior, si quando accidit, ut ei subveniatur, qui potentis alicuius opibus circumveniri urguerique videatur, ut nos et saepe alias et adulescentes contra L. Sullae dominantis opes pro Sex. Roscio Amerino fecimus, quae, ut scis, exstat oratio.

atque etiam hic praeceptum officium diligenter teneo sum ne qui umquam innocens iudicium capio arcesso is enim sine scelus fio nullus pacisco possum nam quis sum tam inhumanus quam eloquentia ab natura ad salus homo et ad conservatio do ad bonus pestis pernicies converto neque tamen ut hic fugio sum item sum habeo religio noceo aliquando modo ne nefarius impius defendo volo hic multitudo patior consuetudo fero etiam humanitas judex sum semper in causa verus sequor patronus non numquam verus similis etiamsi paruus sum verus defendo qui scribo praesertim cum de philosophia scribo non audeo nisi idem placeo gravis stoicus panaetius magnus autem et gloria pario et gratia defensio eo magnus si quando accido ut is subvenio qui possum aliquis ops circumvenio urguerique video ut nos et saepe alius et adulescens contra l sulla dominor ops pro sex roscius amerinus facio qui ut scio exsto oratio


Iam, qui dolorem summum malum dicat, apud eum quem habet locum fortitudo, quae est dolorum laborumque contemptio? Quamvis enim multis locis dicat Epicurus, sicuti dicit, satis fortiter de dolore, tamen non id spectandum est, quid dicat, sed quid consentaneum sit ei dicere, qui bona voluptate terminaverit, mala dolore.

iam qui dolor superus malus dico apud is qui habeo locus fortitudo qui sum dolor labor contemptio quivis enim multus locus dico epicurus sicut dico satis fortis de dolor tamen non is specto sum quis dico sed quis consentaneus sum is dico qui bonus voluptas termino malus dolor


Sed haec, cum ad philosophiam cohortamur, accuratius disputari solent, quod alio quodam libro fecimus; hoc autem tempore tantum nobis declarandum fuit, cur orbati rei publicae muneribus ad hoc nos studium potissimum contulissemus.

sed hic cum ad philosophia cohorto accuro disputaris soleo qui alius quidam liber facio hic autem tempus tantus nos declaro sum cur orbo res publicus munus ad hic nos studium potis confero


Quamquam enim libri nostri complures non modo ad legendi, sed etiam ad scribendi studium excitaverunt, tamen interdum vereor, ne quibusdam bonis viris philosophiae nomen sit invisum mirenturque in ea tantum me operae et temporis ponere.

quamquam enim liber noster complures non modo ad lego sed etiam ad scribo studium excito tamen interdum vereor ne quidam bonus vis philosophia nomen sum invideo miro in is tantus ego opera et tempus pono


Admiratione autem afficiuntur ii, qui anteire ceteris virtute putantur et cum omni carere dedecore, tum vero iis vitiis, quibus alii non facile possunt obsistere. Nam et voluptates, blandissimae dominae. maioris partis animos a virtute detorquent et, dolorum cum admoventur faces, praeter modum plerique exterrentur; vita mors, divitiae paupertas omnes homines vehementissime permovent. Quae qui in utramque partem excelso animo magnoque despiciunt, cumque aliqua iis ampla et honesta res obiecta est, totos ad se convertit et rapit, tum quis non admiretur splendorem pulchritudinemque virtutis?

admiratio autem afficio is qui anteeo ceterus virtus puto et cum omnis careo dedecor tum verus is vitium qui alius non facilis possum obsisto nam et voluptas blandissimae domina magnus pars animus ab virtus detorqueo et dolor cum admoveo fax praeter modus plerusque exterreo vito mors divitiae paupertas omnis homo vehemens permoveo qui qui in uter pars excelsum animus magnus despicio cum aliqui is amplus et honestus res objecto sum totus ad sui converto et rapio tum quis non admiror splendor pulchritudo virtus


L. Minuci Basili, locupletis hominis, falsum testamentum quidam e Graecia Romamn attulerunt. Quod quo facilius optinerent, scripserunt heredes secum M. Crassum et Q. Hortensium, homines eiusdem aetatis potentissimos; qui cum illud falsum esse suspicarentur, sibi autem nullius essent conscii culpae, alieni facinoris munusculum non repudiaverunt. Quid ergo? satin est hoc, ut non deliquisse videantur? Mihi quidem non videtur, quamquam alterum vivum amavi, alterum non odi mortuum;

l minucius basilis locupletis homo falsus testamentum quidam e graecia romamn affero qui quo facilis obtineo scribo heres sui m crassus et q hortensius homo idem aetas potens qui cum ille falsus sum suspicor sui autem nullus sum conscius culpa alienus facinus munusculis non repudio quis ergo sero sum hic ut non delinquo video ego quidem non video quamquam alter vivus amo alter non odi mortuus


Magnam autem partem clementi castigatione licet uti, gravitate tamen adiuncta, ut severitas adhibeaturetcontumelia repellatur, atque etiam illud ipsum, quod acerbitatis habet obiurgatio, significandum est, ipsius id causa, qui obiurgetur, esse susceptum.

magnus autem pars clemens castigatio licet uti gravitas tamen adjungo ut severitas adhibeaturetcontumelia repello atque etiam ille ipse qui acerbitas habeo objurgatio significo sum ipse is causa qui objurgo sum suscipio


Quamquam id quidem cum saepe alias, tum Pyrrhi bello a C. Fabricio consule iterum et a senatu nostro iudicatum est. Cum enim rex Pyrrhus populo Romano bellum ultro intulisset, cumque de imperio certamen esset cum rege generoso ac potenti, perfuga ab eo venit in castra Fabrici eique est pollicitus, si praemium sibi proposuisset, se, ut clam venisset, sic clam in Pyrrhi castra rediturum et eum veneno necaturum. Hunc Fabricius reducendum curavit ad Pyrrhum, idque eius facturr laudatum a senatu est. Atqui, si speciem utilitatis opinionemque quaerimus, magnum illud bellum perfuga unus et gravem adversarium imperii sustulisset, sed magnum dedecus et flagitium, quicum laudis certamen fuisset, eum non virtute, sed scelere superatum.

quamquam is quidem cum saepe alius tum pyrrhus bellum ab que fabricius consul iterum et ab senatus noster iudico sum cos enim rex pyrrhus populus romanus bellum ultro infero cum de imperium certamen sum cum rex generosus atque potens perfuga ab is venio in castrum fabricius is sum polliceor si praemium sui propono sui ut clam venio sic clam in pyrrhus castrum redeo et is veneno neco hic fabricius reduco curo ad pyrrhus is is facturr laudo ab senatus sum atqui si species utilitas opinio quaero magnus ille bellum perfuga unus et gravis adversarius imperium tollo sed magnus dedecus et flagitium qui laus certamen sum is non virtus sed scelus supero


Et ille: Quid mirum? inquit, hoc loco est Syracusis quicquid est piscium, hic aquatio, hac villa isti carere non possunt.

et ille quis mirus inquam hic locus sum syracusae quisquis sum piscis hic aquatio hic villa iste careo non possum


Nam quod aiunt, quod valde utile sit, id fieri honestum, immo vero esse, non fieri. Est enim nihil utile, quod idem non honestum, nec, quia utile, honestum, sed, quia honestum, utile.

nam qui aio qui validus utilis sum is fio honestus immo verus sum non fio sum enim nihil utilis qui idem non honestus neque quia utilis honestus sed quia honestus utilis


Itaque vexatis ac perditis exteris nationibus ad exemplum amissi imperii portari in triumpho Massiliam vidimus et ex ea urbe triumphari, sine qua numquam nostri imperatores ex Transalpinis bellis triumpharunt. Multa praeterea commemorarem nefaria in socios, si hoc uno quicquam sol vidisset indignius, lure igitur plectimur. Nisi enim multorum impunita scelera tulissemus, numquam ad unum tanta pervenisset licentia; a quo quidem rei familiaris ad paucos, cupiditatum ad multos improbos venit hereditas.

itaque vexo atque perdo exter natio ad exemplum amitto imperium porto in triumphus massilia video et ex is urbs triumpharis sine qui numquam noster imperator ex transalpinus bellum triumpho multus praeterea commemoraris nefarius in socius si hic unus quisquam sol video indignus lure igitur plecto nisus enim multus impunitus scelus fero numquam ad unus tantus pervenio licentia ab quo quidem res familiaris ad paucus cupiditas ad multus improbus venio hereditas


Hac divisione, cum praeterire aliquid maximum vitium in dividendo sit, duo praetermissa sunt; nec enim solum utrum honestum an turpe sit, deliberari solet, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius, itemque duobus propositis utilibus utrum utilius. Ita, quam ille triplicem putavit esse rationem, in quinque partes distribui debere reperitur. Primum igitur est de honesto, sed dupliciter, tum pari ratione de utili, post de comparatione eorum disserendum.

hic divisio cum praetereo aliquis magnus vitium in divido sum duo praetermitto sum neque enim solus utrum honestus an turpis sum deliberaris soleo sed etiam duo propono honestus utrum honestus ito duo propono utilis utrum utilis ita quam ille triplex puto sum ratio in quinque pars distribuo debeo reperio primus igitur sum de honestus sed dupliciter tum par ratio de utilis post de comparatio is dissero


Ne noster quidem Gratidianus officio viri boni functus est tum, cum praetor esset collegiumque praetorium tribuni plebi adhibuissent, ut res nummaria de communi sententia constitueretur; iactabatur enim temporibus illis nummus sic, ut nemo posset scire, quid haberet. Conscripserunt communiter edictum cum poena atque iudicio constitueruntque, ut omnes simul in rostra post meridiem escenderent. Et ceteri quidem alius alio, Marius ab subselliis in rostra recta idque, quod communiter compositum fuerat, solus edixit. Et ea res, si quaeris, ei magno honori fuit; omnibus vicis statuae, ad eas tus, cerei; quid multa? nemo umquam multitudini fuit carior.

ne noster quidem gratidianus officium vir bonus fungor sum tum cum praetor sum collegium praetorium tribunus plebs adhibeo ut res nummarius de communis sententia constituo jacto enim tempus ille nummus sic ut nemo possum scio quis habeo conscribo communis edictum cum poena atque iudicium constituo ut omnis simul in rostrum post meridio escendo et ceterus quidem alius alius marius ab subsellium in rostrum recta is qui communis compono sum solus edico et is res si quaero is magnus honor sum omnis vicus statua ad is tus cereus quis multus nemo umquam multitudo sum carus


Sed omnium societatum nulla praestantior est, nulla firmior, quam cum viri boni moribus similes sunt familiaritate coniuncti; illud enim honestum quod saepe dicimus, etiam si in alio cernimus, nos movet atque illi, in quo id inesse videtur, amicos facit.

sed omnis societas nullus praesto sum nullus firmus quam cum vir bonus mos similis sum familiaritas conjungo ille enim honestus qui saepe dico etiam si in alius cerno nos moveo atque ille in quo is insum video amicus facio


Iam illud non sunt admonendi (est enim in promptu), ut animadvertant, cum iuvare alios velint, ne quos offendant. Saepe enim aut eos laedunt, quos non debent, aut eos, quos non expedit; si imprudentes, neglegentiae est, si scientes, temeritatis. Utendum etiam est excusatione adversus eos, quos invitus offendas, quacumque possis, quare id, quod feceris, necesse fuerit nec aliter facere potueris, ceterisque aperis et officiis erit id, quod violatum videbitur, compensandum.

iam ille non sum admoneo sum enim in promptus ut animadverto cum iuvaris alius volo ne qui offendo saepe enim aut is laedo qui non debeo aut is qui non expedio si imprudens neglegentia sum si scio temeritas utor etiam sum excusatio adverro is qui invitus offendo quicumque possum quare is qui facio necesse sum neque aliter facio possum ceter aperio et officium sum is qui violo video compenso


Illud autem sic est iudicandum, maximas geri res et maximi animi ab iis, qui res publicas regant, quod earum administratio latissime pateat ad plurimosque pertineat; esse autem magni animi et fuisse multos etiam in vita otiosa, qui aut investigarent aut conarentur magna quaedam seseque suarum rerum finibus continerent aut interiecti inter philosophos et eos, qui rem publicam administrarent, delectarentur re sua familiari non eam quidem omni ratione exaggerantes neque excludentes ab eius usu suos potiusque et amicis impertientes et rei publicae, si quando usus esset. Quae primum bene parta sit nullo neque turpi quaestu neque odioso, deinde augeatur ratione, diligentia, parsimonia, tum quam plurimis, modo dignis, se utilem praebeat nec libidini potius luxuriaeque quam liberalitati et beneficentiae pareat.

ille autem sic sum judico magnus gero res et magnus animus ab is qui res publicus rego qui is administratio fero pateo ad multus pertineo sum autem magnus animus et sum multus etiam in vito otiosus qui aut investigo aut conor magnus quidam sesequor suus res finis contineo aut interjacio inter philosophus et is qui res publicus administro delecto res suus familiaris non is quidem omnis ratio exaggero neque excludo ab is usus suus potis et amicus impertio et res publicus si quando utor sum qui primus bene pario sum nullus neque turpis quaestus neque odiosus deinde augeo ratio diligentia parsimonia tum quam multus modo dignus sui utilis praebeo neque libido potis luxuria quam liberalitas et beneficentia pareo


Atque haec differentia naturarum tantam habet vim, ut non numquam mortem sibi ipse consciscere alius debeat, alius non debeat. Num enim alia in causa M. Cato fuit, alia ceteri, qui se in Africa Caesari tradiderunt? Atqui ceteris forsitan vitio datum esset, si se interemissent, propterea quod lenior eorum vita et mores fuerant faciliores, Catoni cum incredibilem tribuisset natura gravitatem eamque ipse perpetua constantia roboravisset semperque in proposito susceptoque consilio permansisset, moriendum potius quam tyranni vultus aspiciendus fuit.

atque hic differentia naturaris tantus habeo vis ut non numquam mors sui ipse conscisco alius debeo alius non debeo num enim alius in causa m cato sum alius ceterus qui sui in africanus caesaris trado atqui ceterus forsitan vitio do sum si sui interimo propterea qui lenio is vito et mos sum facilis cato cum incredibilis tribuo natura gravitas eo ipse perpetuus constantia roboro semper in propono suscipio consilium permaneo morior potis quam tyrannus vultus aspicio sum


Omnino qui rei publicae praefuturi sunt, duo Platonis praecepta teneant, unum, ut utilitatem civium sic tueantur, ut, quaecumque agunt, ad eam referant obliti commodorum suorum, alterum, ut totum corpus rei publicae curent, ne, dum partem aliquam tuentur, reliquas deserant. Ut enim tutela, sic procuratio rei publicae ad eorum utilitatem, qui commissi sunt, non ad eorum, quibus commissa est, gerenda est. Qui autem parti civium consulunt, partem neglegunt, rem perniciosissimam in civitatem inducunt, seditionem atque discordiam; ex quo evenit, ut alii populares, alii studiosi optimi cuiusque videantur, pauci universorum.

omnino qui res publicus praesum sum duo plato praecipio teneo unus ut utilitas civis sic tueor ut quicumque ago ad is refero obliuiscor commodus suus alter ut totus corpus res publicus curo ne dum pars aliqui tueor reliquus desero ut enim tutela sic procuratio res publicus ad is utilitas qui committo sum non ad is qui committo sum gero sum qui autem pario civis consulo pars neglego res perniciosus in civitas induco seditio atque discordia ex quo evenio ut alius popularis alius studiosus bonus quisque video paucus universor


Quam ob rem necessaria praesidia vitae debentur iis maxime, quos ante dixi, vita autem victusque communis, consilia, sermones, cohortationes, consolationes, interdum etiam obiurgationes in amicitiis vigent maxime, estque ea iucundissima amicitia, quam similitudo morum coniugavit.

quam ob res necessarius praesidium vita debeo is magnus qui ante dico vito autem vinco communis consilium sermo cohortatio consolatio interdum etiam obiurgatio in amicitia vigeo magnus edo is jucundus amicitia quam similitudo mos conjugo


Longiores hoc loco sumus, quam necesse est. Quis est enim, cui non perspicua sint illa, quae pluribus verbis a Panaetio commemorantur, neminem neque ducem bello nec principem domi magnas res et salutares sine hominum studiis gerere potuisse? Commemoratur ab eo Themistocles, Pericles, Cyrus, Agesilaus, Alexander, quos negat sine adiumentis hominum tantas res efficere potuisse. Utitur in re non dubia testibus non necessariis.

longus hic locus sum quam necesse sum quis sum enim qui non perspicuus sum ille qui multus verbum ab panaetius commemoro nemo neque dux bellum neque princeps domus magnus res et salutaris sine homo studium gero possum commemoro ab is themistocles pericles cyrus agesilaus alexander qui nego sine adjumentum homo tantus res efficio possum uto in res non dubius testis non necessarius


Quocirca astutiae tollendae sunt eaque malitia, quae volt illa quidem videri se esse prudentiam, sed abest ab ea distatque plurimum. Prudentia est enim locata in dilectu bonorum et malorum, malitia, si omnia, quae turpia sunt, mala sunt, mala bonis ponit ante.

quocirca astutia tollo sum is malitia qui volo ille quidem video sui sum prudentia sed absum ab is disto multus prudentia sum enim loco in delectus bonus et malus malitia si omnis qui turpis sum malus sum malus bonus pono ante


Itemque magis est secundum naturam pro omnibus gentibus, si fieri possit, conservandis aut iuvandis maximos labores molestiasque suscipere imitantem Herculem illum, quem hominum fama beneficiorum memor in concilio caelestium collocavit, quam vivere in solitudine non modo sine ullis molestiis, sed etiam in maximis voluptatibus abundantem omnibus copiis, ut excellas etiam pulchritudine et viribus.

ito magis sum secundus natura pro omnis gens si fio possum conservo aut juvo magnus labor molestia suscipio imito herculis ille qui homo fama beneficus memor in concilio caelestis colloco quam vivo in solitudo non modo sine ullus molestia sed etiam in magnus voluptas abundo omnis copia ut excello etiam pulchritudo et vis


Quare cum hoc commune sit potentiae cupidorum cum iis, quos dixi, otiosis, alteri se adipisci id posse arbitrantur, si opes magnas habeant, alteri, si contenti sint et suo et parvo. In quo neutrorum omnino contemnenda sententia est, sed et facilior et tutior et minus aliis gravis aut molesta vita est otiosorum, fructuosior autem hominum generi et ad claritatem amplitudinemque aptior eorum, qui se ad rem publicam et ad magnas res gerendas accommodaverunt.

quaris cum hic communis sum potentia cupidus cum is qui dico otiosus alter sui adipisci is possum arbitror si ops magnus habeo alter si contendo sum et suus et parvus in quo neuter omnino contemno sententia sum sed et facilis et tueor et paruus alius gravis aut molestus vito sum otiosus fructuosus autem homo gener et ad claritas amplitudo aptus is qui sui ad res publicus et ad magnus res gero accommodo


Atque ut magnas utilitates adipiscimur conspiratione hominum atque consensu, sic nulla tam detestabilis pestis est, quae non homini ab homine nascatur. Est Dicaearchi liber de interitu hominum, Peripatetici magni et copiosi, qui collectis ceteris causis eluvionis, pestilentiae, vastitatis, beluarum etiam repentinae multitudinis, quarum impetu docet quaedam hominum genera esse consumpta, deinde comparat, quanto plures deleti sint homines hominum impetu, id est bellis aut seditionibus, quam omni reliqua calamitate.

atque ut magnus utilitas adipiscimur conspiratio homo atque consensus sic nullus tam detestabilis pestis sum qui non homo ab homo nasco sum dicaearchus liber de interitus homo peripateticus magnus et copiosus qui colligo ceterus causa eluvio pestilentia vastitas beluaris etiam repentinus multitudo qui impetus doceo quidam homo genus sum consumo deinde comparo quantus multus deleo sum homo homo impetus is sum bellum aut seditio quam omnis reliquus calamitas


Nec vero ulla vis imperii tanta est, quae premente metu possit esse diuturna.

neque verus ullus volo imperium tantus sum qui premo metus possum sum diuturnus


Erat igitur ex iis tribus, quae ad gloriam pertinerent, hoc tertium, ut cum admiratione hominum honore ab iis digni iudicaremur. Admirantur igitur communiter illi quidem omnia, quae magna et praeter opinionem suam animadverterunt, separatim autem, in singulis si perspiciunt necopinata quaedam bona. Itaque eos viros suspiciunt maximisque efferunt laudibus, in quibus existimant se excellentes quasdam et singulares perspicere virtutes, despiciunt autem eos et contemnunt, in quibus nihil virtutis, nihil animi, nihil nervorum putant. Non enim omnes eos contemnunt, de quibus male existimant. Nam quos improbos, maledicos, fraudulentos putant et ad faciendam iniuriam instructos, eos haud contemnunt quidem, sed de iis male existimant. Quam ob rem, ut ante dixi, contemnuntur ii, qui nec sibi nec alteri, ut dicitur, in quibus nullus labor, nulla industria, nulla cura est.

sum igitur ex is tres qui ad gloria pertineo hic tertius ut cum admiratio homo honor ab is dignus judico admiror igitur communis ille quidem omnis qui magnus et praeter opinio suus animadverto separatim autem in singuli si perspicio necopinatus quidam bonus itaque is vir suspicio magnus effero laus in qui existimo sui excello quidam et singularis perspicio virtus despicio autem is et contemno in qui nihil virtus nihil animus nihil nervus puto non enim omnis is contemno de qui malus existimo nam qui improbus maledicus fraudulentus puto et ad facio iniuria instruo is haud contemno quidem sed de is malus existimo quam ob res ut ante dico contemno is qui neque sui neque alter ut dico in qui nullus labor nullus industria nullus cura sum


Respondebit Diogenes fortasse sic: Aliud est celare, aliud tacere; neque ego nune te celo, si tibi non dico, quae natura deorum sit, qui sit finis bonorum, quae tibi plus prodessent cognita quam tritici vilitas; sed non, quicquid tibi audire utile est, idem mihi dicere necesse est.

respondeo diogenes fortasse sic alius sum celaris alius taceo neque ego nunc tu celo si tu non dico qui natura deus sum qui sum finis bonus qui tu multus prosum cognosco quam triticum vilito sed non quisquis tu audio utilis sum idem ego dico necesse sum


Exoritur Antipatri ratio ex altera parte: Quid ais? tu cum horninibus consulere debeas et servire humanae societati eaque lege natus sis et ea habeas principia naturae, quibus parere et quae sequi debeas, ut utilitas tua communis sit utilitas vicissimque communis utilitas tua sit, celabis homines, quid iis adsit commoditatis et copiae?

exorior antipater ratio ex alter pars quis aio tu cum horninibus consulo debeo et servio humanus societas is lex nascor sum et is habeo principia natura qui pareo et qui sequor debeo ut utilitas tuus communis sum utilitas vicissim communis utilitas tuus sum celo homo quis is adsum commoditas et copia


Atque hoc multo magis efficit ipsa naturae ratio, quae est lex divina et humana; cui parere qui velit (omnes autem parebunt, qui secundum naturam volent vivere), numquam committet, ut alienum appetat et id, quod alteri detraxerit, sibi adsumat.

atque hic multus magis efficio ipse natura ratio qui sum lex divino et humanus qui pareo qui volo omnis autem pareo qui secundus natura volo vivo numquam committo ut alienus appeto et is qui alter detraho sui adsumo


O virum magnum dignumque, qui in re publica nostra natus esset! Sic par est agere cum civibus, non, ut bis iam vidimus, hastam in foro ponere et bona civium voci subicere praeconis. At ille Graecus, id quod fuit sapientis et praestantis viri, omnibus consulendum putavit, eaque est summa ratio et sapientia boni civis, commoda civium non divellere atque omnis aequitate eadem continere. Habitent gratis in alieno. Quid ita? ut, cum ego emerim, aedificarim, tuear, impendam, tu me invito fruare meo? Quid est aliud aliis sua eripere, aliis dare aliena?

o vir magnus dignus qui in res publicus noster nascor sum sic par sum ago cum civis non ut bis iam video hasta in forum pono et bonus civis vox subicio praeco at ille graecus is qui sum sapio et praesto vir omnis consulo puto is sum summus ratio et sapientia bonus civis commodus civis non divello atque omnis aequitas idem contineo habito gratus in alienus quis ita ut cum ego emo aedifico tueor impendo tu ego invito fruor meus quis sum alius alius suus eripio alius do alienus


Atque illae quidem iniuriae, quae nocendi causa de industria inferuntur, saepe a metu proficiscuntur, cum is, qui nocere alteri cogitat, timet ne, nisi id fecerit, ipse aliquo afficiatur incommodo. Maximam autem partem ad iniuriam faciendam aggrediuntur, ut adipiscantur ea, quae concupiverunt; in quo vitio latissime patet avaritia.

atque ille quidem iniuria qui noceo causa de industria infero saepe ab metus proficisco cum is qui noceo alter cogito timeo ne nisi is facio ipse aliquis afficio incommodus maximus autem pars ad iniuria facio aggredio ut adipiscantur is qui concupio in quo vitio fero pateo avaritia


Quid? si pater fana expilet, cuniculos agat ad aerarium, indicetne id magistratibus filius?

quis si pater fanum expilo cuniculus ago ad aerarius indico is magistratus filius


Ac duabus iis personis, quas supra dixi, tertia adiungitur, quam casus aliqui aut tempus imponit; quarta etiam, quam nobismet ipsi iudicio nostro accommodamus. Nam regna, imperia, nobilitas, honores, divitiae, opes eaque, quae sunt his contraria, in casu sita temporibus gubernantur; ipsi autem gerere quam personam velimus, a nostra voluntate proficiscitur. Itaque se alii ad philosophiam, alii ad ius civile, alii ad eloquentiam applicant, ipsarumque virtutum in alia alius mavult excellere.

atque duo is persona qui supra dico tertius adjungo quam casus aliqui aut tempus impono quartus etiam quam nos ipse iudicium noster accommodo nam regnum imperium nobilitas honor divitiae ops is qui sum hic contrarius in casus sino tempus guberno ipse autem gero quam persona volo ab noster voluntas proficisco itaque sui alius ad philosophia alius ad ius civilis alius ad eloquentia applico ipse virtus in alius alius malo excello


Sed cum in hominibus iuvandis aut mores spectari aut fortuna soleat, dictu quidem est proclive, itaque volgo loquuntur, se in beneficiis collocandis mores hominum, non fortunam sequi. Honesta oratio est; sed quis est tandem, qui inopis et optimi viri causae non anteponat in opera danda gratiam fortunati et potentis? a quo enim expeditior et celerior remuneratio fore videtur, in eum fere est voluntas nostra propensior. Sed animadvertendum est diligentius, quae natura rerum sit. Nimirum enim inops ille, si bonus est vir, etiamsi referre gratiam non potest, habere certe potest. Commode autem, quicumque dixit, pecuniam qui habeat, non reddidisse, qui reddiderit, non habere, gratiam autem et, qui rettulerit, habere et, qui habeat, rettulisse.

sed cum in homo juvo aut mos specto aut fortuna soleo dico quidem sum proclivis itaque vulgo loquor sui in beneficium colloco mos homo non fortuna sequor honestus oratio sum sed quis sum tandem qui inops et bonus vir causa non antepono in opus do gratia fortuno et possum ab quo enim expedio et celer remuneratio sum video in is fere sum voluntas noster propendeo sed animadverto sum diligo qui natura res sum nimirum enim inops ille si bonus sum vir etiamsi refero gratia non possum habeo certus possum commodus autem quicumque dico pecunia qui habeo non reddo qui reddo non habeo gratia autem et qui refero habeo et qui habeo refero


Nullum igitur vitium taetrius est, ut eo, unde egressa est, referat se oratio, quam avaritia, praesertim in principibus et rem publicam gubernantibus. Habere enim quaestui rem publicam non modo turpe est, sed sceleratum etiam et nefarium. Itaque, quod Apollo Pythius oraclum edidit, Spartam nulla re alia nisi avaritia esse perituram, id videtur non solum Lacedaemoniis, sed etiam omnibus opulentis populis praedixisse. Nulla autem re conciliare facilius benivolentiam multitudinis possunt ii, qui rei publicae praesunt, quam abstinentia et continentia.

nullus igitur vitium taeter sum ut is unde egredior sum refero sui oratio quam avaritia praesertim in princeps et res publicus guberno habeo enim quaestus res publicus non modo turpis sum sed scelero etiam et nefarius itaque qui apollo pythius oraclum edo sparta nullus res alius nisi avaritia sum pereo is video non solus lacedaemonius sed etiam omnis opulentus populus praedico nullus autem res conciliaris facilis benevolentia multitudo possum is qui res publicus praesum quam abstinentia et continentia


Quodsi Aquiliana definitio vera est, ex omni vita simulatio dissimulatioque tollenda est. Ita, nec ut emat melius nec ut vendat, quicquam simulabit aut dissimulabit vir bonus. Atque iste dolus malus et legibus erat vindicatus, ut tutela duodecim tabulis, circumscriptio adulescentium lege Plaetoria, et sine lege iudiciis, in quibus additur EX FIDE BONA. Reliquorum autem iudiciorum haec verba maxime excellunt: in arbitrio rei uxoriae MELIUS AEQUIUS, in fiducia UT INTER BONOS BENE AGIER. Quid ergo? aut in eo, QUOD MELIUS AEQUIUS, potest ulla pars inesse fraudis? aut, cum dicitur INTER BONOS BENE AGIER, quicquam agi dolose aut malitiose potest? Dolus autem malus in simulatione, ut ait Aquilius, continetur. Tollendum est igitur ex rebus contrahendis omne mendacium; non illicitatorem venditor, non, qui contra se liceatur, emptor apponet; uterque, si ad eloquendum venerit, non plus quam semel eloquetur.

quodsi aquilianus definitio verus sum ex omnis vito simulatio dissimulatio tollo sum ita neque ut emo bonus neque ut vendo quisquam simulo aut dissimulo vir bonus atque iste dolus malus et lex sum vindico ut tutela duodecim tabula circumscriptio adulescens lex plaetorius et sine lex iudicium in qui addo ex fides bonus reliquus autem iudicium hic verbum magnus excello in arbitrium res uxorius bonus aequus in fiducia ut inter bonus bene ago quis ergo aut in is qui bonus aequus possum ullus pars insum fraus aut cum dico inter bonus bene ago quisquam ago dolosus aut malitiosus possum dolus autem malus in simulatio ut aio aquilius contineo tollo sum igitur ex res contraho omnis mendacium non illicitator vendito non qui contra sui liceo emptor appono uterque si ad eloquor venio non multus quam semel eloquor


Tabulae vero novae quid habent argumenti, nisi ut emas mea pecunia fundum, eum tu habeas, ego non habeam pecuniam?

tabula verus novus quis habeo argumentum nisi ut emo meus pecunia fundus is tu habeo ego non habeo pecunia


Deinceps de ordine rerum et de opportunitate temporum dicendum est. Haec autem scientia continentur ea, quam Graeci eu)taci/an nominant, non hanc, quam interpretamur modestiam, quo in verbo modus inest, sed illa est eu)taci/a, in qua intellegitur ordinis conservatio. Itaque, ut eandem nos modestiam appellemus, sic definitur a Stoicis, ut modestia sit scientia rerum earum, quae agentur aut dicentur, loco suo collocandarum. Ita videtur eadem vis ordinis et collocationis fore; nam et ordinem sic definiunt: compositionem rerum aptis et accommodatis locis; locum autem actionis opportunitatem temporis esse dicunt; tempus autem actionis opportunum Graece eu)kairi/a Latine appellatur occasio. Sic fit, ut modestia haec, quam ita interpretamur, ut dixi, scientia sit opportunitatis idoneorum ad agendum temporum.

deinceps de ordo res et de opportunitas tempus dico sum hic autem scientia contineo is quam graecum eu taci an nomino non hic quam interpretor modestia quo in verbum modus insum sed ille sum eu taci ab in qui intellego ordo conservatio itaque ut idem nos modestia appello sic definio ab stoicus ut modestia sum scientia res is qui ago aut dico locus suus collocandaris ita video idem volo ordo et collocatio sum nam et ordo sic definio compositio res aptus et accommodo locus locus autem actio opportunitas tempus sum dico tempus autem actio opportunus graecum eu kairi ab latinum appello occasio sic fio ut modestia hic quam ita interpretor ut dico scientia sum opportunitas idoneus ad ago tempus


Summa igitur et perfecta gloria constat ex tribus his: si diligit multitudo, si fidem habet, si cum admiratione quadam honore dignos putat. Haec autem, si est simpliciter breviterque dicendum, quibus rebus pariuntur a singulis, eisdem fere a multitudine. Sed est alius quoque quidam aditus ad multitudinem, ut in universorum animos tamquam influere possimus.

summus igitur et perficio gloria consto ex tres hic si diligo multitudo si fides habeo si cum admiratio quidam honor dignus puto hic autem si sum simplex brevis dico qui res pario ab singuli idem fere ab multitudo sed sum alius quoque quidam aditus ad multitudo ut in universor animus tamquam influo possum


Quare ex multis mirabilibus exemplis haud facile quis dixerit hoc exemplo aut laudabilius aut praestantius.

quaris ex multus mirabilis exemplum haud facilis quis dico hic exemplum aut laudabilis aut praesto


Cavendum est etiam, ne maior poena quam culpa sit, et ne isdem de causis alii plectantur, alii ne appellentur quidem. Prohibenda autem maxime est ira in puniendo; numquam enim, iratus qui accedet ad poenam, mediocritatem illam tenebit, quae est inter nimium et parum, quae placet Peripateticis, et recte placet, modo ne laudarent iracundiam et dicerent utiliter a natura datam. Illa vero omnibus in rebus repudianda est optandumque, ut ii, qui praesunt rei publicae, legum similes sint, quae ad puniendum non iracundia, sed aequitate dicuntur.

caveo sum etiam ne magnus poena quam culpa sum et ne idem de causa alius plecto alius ne appello quidem prohibeo autem magnus sum ira in punior numquam enim irascor qui accedo ad poena mediocritas ille teneo qui sum inter nimium et parum qui placeo peripateticus et rectus placeo modo ne laudo iracundia et dico utilis ab natura do ille verus omnis in res repudio sum opto ut is qui praesum res publicus lex similis sum qui ad punior non iracundia sed aequitas dico


Itaque nervosius qui ista disserunt, solum audent malum dicere id, quod turpe sit, qui autem remissius, ii tamen non dubitant summum malum dicere.

itaque nervosus qui iste dissero solus audeo malus dico is qui turpis sum qui autem remitto is tamen non dubito superus malus dico


Sed haec hactenus; multa enim saepe ad te cohortandi gratia scripsimus; nune ad reliquam partem propositae divisionis revertamur.

sed hic hactenus multus enim saepe ad tu cohorto gratia scribo nunc ad reliquus pars propono divisio revorto


Harum igitur duarum ad fidem faciendam iustitia plus pollet, quippe cum ea sine prudentia satis habeat auctoritatis, prudentia sine iustitia nihil valet ad faciendam fidem. Quo enim quis versutior et callidior, hoc invisior et suspectior est detracta opinione probitatis. Quam ob rem intellegentiae iustitia coniuncta, quantum volet, habebit ad faciendam fidem virium; iustitia sine prudentia multum poterit, sine iustitia nihil valebit prudentia.

haris igitur duaris ad fides facio iustitia multus polleo quippe cum is sine prudentia satis habeo auctoritas prudentia sine iustitia nihil valeo ad facio fides quo enim quis versutus et callidus hic invideo et suspicio sum detraho opinio probitas quam ob res intellegentia iustitia conjungo quantus volo habeo ad facio fides vis iustitia sine prudentia multus possum sine iustitia nihil valeo prudentia


Deinde, qui alterum violat, ut ipse aliquid commodi consequatur, aut nihil existimat se facere contra naturam aut magis fugiendam censet mortem, paupertatem, dolorem, amissionem etiam liberorum, propinquorum, amicorum quam facere cuiquam iniuriam. Si nihil existimat contra naturam fieri hominibus violandis, quid cum eo disseras, qui omnino hominem ex homine tollat? sin fugiendum id quidem censet, sed multo illa peiora, mortem, paupertatem, dolorem, errat in eo, quod ullum aut corporis aut fortunae vitium vitiis animi gravius existimat.

deinde qui alter violo ut ipse aliquis commodus consequor aut nihil existimo sui facio contra natura aut magis fugio censeo mors paupertas dolor amissio etiam liberi propinquus amicus quam facio quisquam iniuria si nihil existimo contra natura fio homo violo quis cum is dissero qui omnino homo ex homo tollo sin fugio is quidem censeo sed multus ille malus mors paupertas dolor erro in is qui ullus aut corpus aut fortuna vitium vitium animus gravis existimo


Magnam vim esse in fortuna in utramque partem, vel secundas ad res vel adversas, quis ignorat? Nam et, cum prospero flatu eius utimur, ad exitus pervehimur optatos et, cum reflavit, affligimur. Haec igitur ipsa fortuna ceteros casus rariores habet, primum ab inanimis procellas, tempestates, naufragia, ruinas, incendia, deinde a bestiis ictus, morsus, impetus; haec ergo, ut dixi, rariora.

magnus vis sum in fortuna in uter pars vel secundus ad res vel adverso quis ignoro nam et cum prosper flo is utor ad exitus perveho opto et cum reflo affligo hic igitur ipse fortuna ceterus casus rarus habeo primus ab inanimus procella tempestas naufragium ruina incendium deinde ab bestia iacio mordeo impetus hic ergo ut dico rarus


Quam ob rem nec ita claudenda res est familiaris, ut eam benignitas aperire non possit, nec ita reseranda, ut pateat omnibus; modus adhibeatur, isque referatur ad facultates. Omnino meminisse debemus, id quod a nostris hominibus saepissime usurpatum iam in proverbii consuetudinem venit, largitionem fundum non habere; etenim quis potest modus esse, cum et idem, qui consuerunt, et idem illud alii desiderent?

quam ob res neque ita claudeo res sum familiaris ut is benignitas aperio non possum neque ita resero ut pateo omnis modus adhibeo eo refero ad facultas omnino memini debeo is qui ab noster homo saepis usurpo iam in proverbium consuetudo venio largitio fundus non habeo etenim quis possum modus sum cum et idem qui consuo et idem ille alius desidero


Nam et medium quoddam officium dicitur et perfectum. Perfectum officium rectum, opinor, vocemus, quoniam Graeci kato/rqwma, hoc autem commune officium kaqh=kon vocant. Atque ea sic definiunt, ut, rectum quod sit, id officium perfectum esse definiant; medium autem officium id esse dicunt, quod cur factum sit, ratio probabilis reddi possit.

nam et medius quidam officium dico et perficio perficio officium recingo opinor voco quoniam graecum kato rqwma hic autem communis officium kaqh kon voco atque is sic definio ut recingo qui sum is officium perficio sum definio medius autem officium is sum dico qui cur facio sum ratio probabilis reddo possum


Haec sunt opera magni animi et excelsi et prudentia consilioque fidentis; temere autem in acie versari et manu cum hoste confligere immane quiddam et beluarum simile est; sed cum tempus necessitasque postulat, decertandum manu est et mors servituti turpitudinique anteponenda.

hic sum opus magnus animus et excello et prudentia consilior fido temere autem in acies versaris et manus cum hostis confligo immanis quidam et beluaris similis sum sed cum tempus necessitas postulo decerto manus sum et mors servitus turpitudo antepono


Atque huic arti finitima est dicendi facultas et gratior et ornatior. Quid enim eloquentia praestabilius vel admiratione audientium vel spe indigentium vel eorum, qui defensi sunt, gratia? Huic ergo a maioribus nostris est in toga dignitatis principatus datus. Diserti igitur hominis et facile laborantis, quodque in patriis est moribus, multorum causas et non gravate et gratuito defendentis beneficia et patrocinia late patent.

atque hic artus finitimus sum dico facultas et gratus et orno quis enim eloquentia praestabilis vel admiratio audio vel spes indigeo vel is qui defendo sum gratia hic ergo ab magnus noster sum in toga dignitas principatus do dissero igitur homo et facilis laboro quisque in patrius sum mos multus causa et non gravo et gratuitus defendo beneficium et patrocinium latus pateo


Hoc autem, de quo nune agimus, id ipsum est, quod utile appellatur. In quo verbo lapsa consuetudo deflexit de via sensimque eo deducta est, ut honestatem ab utilitate secernens constitueret esse honestum aliquid, quod utile non esset, et utile, quod non honestum, qua nulla pernicies maior hominum vitae potuit afferri.

hic autem de quo nunc ago is ipse sum qui utilis appello in quo verbum labor consuetudo deflecto de via sensim is deduco sum ut honestas ab utilitas secerno constituo sum honestus aliquis qui utilis non sum et utilis qui non honestus qui nullus pernicies magnus homo vita possum affero


Quae autem opera, non largitione beneficia dantur, haec tum in universam rem publicam, tum in singulos cives conferuntur. Nam in iure cavere atque hoc scientiae genere prodesse quam plurimis vehementer et ad opes augendas pertinet et ad gratiam.

qui autem opus non largitio beneficium do hic tum in universus res publicus tum in singuli civis confero nam in ius caveo atque hic scientia genus prosum quam multus vehemens et ad ops augeo pertineo et ad gratia


Quibus rebus intellegitur studiis officiisque scientiae praeponenda esse officia iustitiae, quae pertinent ad hominum utilitatem,qua nihil homini esse debet antiquius.

qui res intellego studium officium scientia praepono sum officium justitia qui pertineo ad homo utilitas qui nihil homo sum debeo antiquus


Principio generi animantium omni est a natura tributum, ut se, vitam corpusque tueatur, declinet ea, quae nocitura videantur, omniaque, quae sint ad vivendum necessaria, anquirat et paret, ut pastum, ut latibula, ut alia generis eiusdem. Commune item animantium omnium est coniunctionis adpetitus procreandi causa et cura quaedam eorum, quae procreata sint; sed inter hominem et beluam hoc maxime interest, quod haec tantum, quantum sensu movetur, ad id solum, quod adest quodque praesens est, se accommodat paulum admodum sentiens praeteritum aut futurum; homo autem, quod rationis est particeps, per quam consequentia cernit, causas rerum videt earumque praegressus et quasi antecessiones non ignorat, similitudines comparat rebusque praesentibus adiungit atque annectit futuras, facile totius vitae cursum videt ad eamque degendam praeparat res necessarias.

principium gener animo omnis sum ab natura tribuo ut sui vita corpus tueor declino is qui noceo video omne qui sum ad vivo necessarius anquiro et pareo ut pasco ut latibulum ut alius genus idem communis item animo omnis sum coniunctio appetitus procreo causa et cura quidam is qui procreo sum sed inter homo et belua hic magnus intersum qui hic tantus quantus sentio moveo ad is solus qui adsum quisque praesens sum sui accommodo paulus admodum sentio praetereo aut sum homo autem qui ratio sum particeps per quam consequor cerno causa res video is praegredior et quasi antecessio non ignoro similitudo comparo res praesens adjungo atque annectit sum facilis totus vita cursus video ad eo dego praeparo res necessaria


Extremum autem praeceptum in beneficiis operaque danda, ne quid contra aequitatem contendas, ne quid pro iniuria; fundamentum enim est perpetuae commendationis et famae iustitia, sine qua nihil potest esse laudabile.

exter autem praeceptum in beneficium opero do ne quis contra aequitas contendo ne quis pro iniuria fundamentum enim sum perpetuus commendatio et fama iustitia sine qui nihil possum sum laudabilis


Ac propter hoc iniuriae genus Lacedaemonii Lysandrum ephorum expulerunt, Agim regem, quod numquam antea apud eos acciderat, necaverunt, exque eo tempore tantae discordiae secutae sunt, ut et tyranni exsisterent et optimates exterminarentur et praeclarissime constituta res publica dilaberetur; nec vero solum ipsa cecidit, sed etiam reliquam Graeciam evertit contagionibus malorum, quae a Lacedaemoniis profectae manarunt latius. Quid? nostros Gracchos, Ti. Gracchi summi viri filios, Africani nepotes, nonne agrariae contentiones perdiderunt?

atque propter hic iniuria genus lacedaemonius lysander ephorus expello agim rex qui numquam antea apud is accido neco ex is tempus tantus discordia sequor sum ut et tyrannus exsisto et optimas extermino et praeclarus constituo res publicus dilabor neque verus solus ipse cado sed etiam reliquus graecia everto contagio malus qui ab lacedaemonius proficio mano fero quis noster gracchus tiberius gracchus superus vir filius africanus nepos nonne agrarius contentio perdo


In illo autem altero genere largiendi, quod a liberalitate proficiscitur, non uno modo in disparibus causis affecti esse debemus. Alia causa est eius, qui calamitate premitur, et eius, qui res meliores quaerit nullis suis rebus adversis.

in ille autem alter genus largior qui ab liberalitas proficisco non unus modo in dispar causa afficio sum debeo alius causa sum is qui calamitas premo et is qui res bonus quaero nullus suus res adverro


Sunt autem privata nulla natura, sed aut vetere occupatione, ut qui quondam in vacua venerunt, aut victoria, ut qui bello potiti sunt, aut lege, pactione, condicione, sorte; ex quo fit, ut ager Arpinas Arpinatium dicatur, Tusculanus Tusculanorum; similisque est privatarum possessionum discriptio. Ex quo, quia suum cuiusque fit eorum, quae natura fuerant communia, quod cuique obtigit, id quisque teneat; e quo si quis sibi appetet, violabit ius humanae societatis.

sum autem privo nullus natura sed aut veto occupatio ut qui quondam in vacuus venio aut victoria ut qui bellum potior sum aut lex pactio condicio sors ex quo fio ut ager arpinas arpinas dico tusculanus tusculanum similis sum privataris possessio discriptio ex quo quia suus quisque fio is qui natura sum commune qui quisque obtingo is quisque teneo e quo si quis sui appeto violo ius humanus societas


Sed cum duplex ratio sit orationis, quarum in altera sermo sit, in altera contentio, non est id quidem dubium, quin contentio maiorem vim habeat ad gloriam (ea est enim, quam eloquentiam dicimus); sed tamen difficile dictu est, quantopere conciliet animos comitas affabilitasque sermonis. Exstant epistulae et Philippi ad Alexandrum et Antipatri ad Cassandrum et Antigoni ad Philippum filium, trium prudentissimorum (sic enim accepimus); quibus praecipiunt, ut oratione benigna multitudinis animos ad benivolentiam alliciant militesque blande appellando deliniant. Quae autem in multitudine cum contentione habetur oratio, ea saepe universam excitat ; magna est enim admiratio copiose sapienterque dicentis; quem qui audiunt, intellegere etiam et sapere plus quam ceteros arbitrantur. Si vero inest in oratione mixta modestia gravitas, nihil admirabilius fieri potest, eoque magis, si ea sunt in adulescente.

sed cum duplex ratio sum oratio qui in alter sermo sum in alter contentio non sum is quidem dubius quin contentio magnus vis habeo ad gloria is sum enim quam eloquentia dico sed tamen difficilis dico sum quantopere concilio animus comito affabilitasque sermo exsto epistula et philippus ad alexander et antipater ad cassander et antigonus ad philippus filius tres prudens sic enim accipio qui praecipio ut oratio benignus multitudo animus ad benevolentia allicio milito blandus appello deliniant qui autem in multitudo cum contentio habeo oratio is saepe universus excito magnus sum enim admiratio copiosus sapienter dico qui qui audio intellego etiam et sapio multus quam ceterus arbitror si verus insum in oratio misceo modestia gravitas nihil admirabilis fio possum eo magis si is sum in adulescens


Addunt etiam, quicquid valde utile sit, id fieri honestum, etiamsi antea non videretur.

addo etiam quisquis validus utilis sum is fio honestus etiamsi antea non video


Haec sunt, quae conturbent in deliberatione non numquam, cum id, in quo violatur aequitas, non ita magnum, illud autem, quod ex eo paritur, permagnum videtur, ut Mario praeripere collegis et tribunis plebi popularem gratiam non ita turpe, consulem ob eam rem fieri, quod sibi tum proposuerat, valde utile videbatur. Sed omnium una regula est, quam tibi cupio esse notissimam, aut illud, quod utile videtur, turpe ne sit aut, si turpe est, ne videatur esse utile. Quod igitur? possumusne aut ilium Marium virum bonum iudicare aut hunc? Explica atque excute intellegentiam tuam, ut videas, quae sit in ea forma et notio viri boni. Cadit ergo in virum bonum mentiri emolumenti sui causa, criminari, praeripere, fallere? Nihil profecto minus.

hic sum qui conturbo in deliberatio non numquam cum is in quo violo aequitas non ita magnus ille autem qui ex is pario permagnus video ut marius praeripio collega et tribunus plebs popularis gratia non ita turpis consul ob is res fio qui sui tum propono validus utilis video sed omnis unus regula sum quam tu cupio sum nosco aut ille qui utilis video turpis ne sum aut si turpis sum ne video sum utilis qui igitur possum aut ille marius vir bonus iudicaris aut hic explico atque excutio intellegentia tuus ut video qui sum in is forma et notio vir bonus cado ergo in vir bonus mentior emolumentum suus causa criminaris praeripio fallo nihil profecto paruus


In huius modi causis aliud Diogeni Babylonio videri solet, magno et gravi Stoico, aliud Antipatro, discipulo eius, homini acutissimo. Antipatro omnia patefacienda, ut ne quid om-nino, quod venditor norit, emptor ignoret, Diogeni venditorem, quatenus iure civili constitutum sit, dicere vitia oportere, cetera sine insidiis agere et, quoniam vendat, velle quam optime vendere.

in hic modus causa alius diogenes babylonius video soleo magnus et gravis stoicus alius antipater discipulus is homo acuo antipater omnis patefacio ut ne quis om nino qui vendito nosco emptor ignoro diogenes venditor quatenus ius civilis constituo sum dico vitio oportet ceterus sine insidiae ago et quoniam vendo volo quam optume vendo


Nam si non modo utilitas, sed vita omnis beata corporis firma constitutione eiusque constitutionis spe explorata, ut a Metrodoro scriptum est, continetur, certe haec utilitas, et quidem summa (sic enim censent), cum honestate pugnabit. Nam ubi primum prudentiae locus dabitur? an ut conquirat undique suavitates? Quam miser virtutis famulatus servientis voluptati! Quod autem munus prudentiae? an legere intellegenter voluptates? Fac nihil isto esse iucundius, quid cogitari potest turpius?

nam si non modo utilitas sed vito omnis beatus corpus firmo constitutio is constitutio spes exploro ut ab metrodorus scribo sum contineo certus hic utilitas et quidem summus sic enim censeo cum honestas pugno nam ubi primus prudentia locus do an ut conquaero undique suavitas quam miser virtus famulo servio voluptas qui autem munus prudentia an lego intellegenter voluptas facio nihil iste sum jucundus quis cogito possum turpis


Nullum erit certamen, sed quasi sorte aut micando victus alteri cedet alter.

nullus sum certamen sed quasi sors aut mico vinco alter cedo alter


Omnis de officio duplex est quaestio: unum genus est, quod pertinet ad finem bonorum, alterum, quod positum est in praeceptis, quibus in omnis partis usus vitae conformari possit. Superioris generis huius modi sunt exempla: omniane officia perfecta sint, num quod officium aliud alio maius sit, et quae sunt generis eiusdem. Quorum autem officiorum praecepta traduntur, ea quamquam pertinent ad finem bonorum, tamen minus id apparet, quia magis ad institutionem vitae communis spectare videntur; de quibus est nobis his libris explicandum. Atque etiam alia divisio est officii.

omnis de officium duplex sum quaestio unus genus sum qui pertineo ad finis bonus alter qui pono sum in praecipio qui in omnis pars utor vita conformaris possum superus genus hic modus sum exemplum omne officium perficio sum num qui officium alius alius magnus sum et qui sum genus idem qui autem officium praecipio trado is quamquam pertineo ad finis bonus tamen paruus is appareo quia magis ad institutio vita communis specto video de qui sum nos hic liber explico atque etiam alius divisio sum officium


Quid igitur minuta colligimus, hereditates, mercaturas, venditiones fraudulentas? ecce tibi, qui rex populi Romani dominusque omnium gentium esse concupiverit idque perfecerit! Hanc cupiditatem si honestam quis esse dicit, amens est; probat enim legum et libertatis interitum earumque oppressionem taetram et detestabilem gloriosam putat. Qui autem fatetur honestum non esse in ea civitate, quae libera fuerit quaeque esse debeat, regnare, sed ei, qui id facere possit, esse utile, qua hunc obiurgatione aut quo potius convicio a tanto errore coner avellere? Potest enim, di immortales! cuiquam esse utile foedissimum et taeterrimum parricidium patriae, quamvis is, qui se eo obstrinxerit, ab oppressis civibus parens nominetur? Honestate igitur dirigenda utilitas est, et quidem sic, ut haec duo verbo inter se discrepare, re unum sonare videantur.

quis igitur minuo colligo hereditas mercor venditio fraudulentus ecce tu qui rex populus romanus dominus omnis gens sum concupio is perficio hic cupiditas si honestus quis sum dico amens sum probo enim lex et libertas interitus is oppressio taeter et detestabilis gloriosus puto qui autem fateor honestus non sum in is civitas qui liber sum quisque sum debeo regno sed is qui is facio possum sum utilis qui hic obiurgatio aut quo potis convicior ab tantus error conor avello possum enim deus immortalis quisquam sum utilis foedus et taeter parricidium patria quivis is qui sui is obstringo ab opprimo civis parens nomino honestas igitur dirigo utilitas sum et quidem sic ut hic duo verbum inter sui discreparis res unus sono video


Sed cum statuissem scribere ad te aliquid hoc tempore, multa posthac, ab eo ordiri maxime volui, quod et aetati tuae esset aptissimum et auctoritati meae. Nam cum multa sint in philosophia et gravia et utilia accurate copioseque a philosophis disputata, latissime patere videntur ea, quae de officiis tradita ab illis et praecepta sunt. Nulla enim vitae pars neque publicis neque privatis neque forensibus neque domesticis in rebus, neque si tecum agas quid, neque si cum altero contrahas, vacare officio potest, in eoque et colendo sita vitae est honestas omnis et neglegendo turpitudo.

sed cum statuo scribo ad tu aliquis hic tempus multus posthac ab is ordior magnus volo qui et aetas tuus sum aptus et auctoritas meus nam cum multus sum in philosophia et gravis et utilis accuro copiosus ab philosophus disputo fero pateo video is qui de officium trado ab ille et praecipio sum nullus enim vita pars neque publicus neque privo neque forensis neque domesticus in res neque si tu ago quis neque si cum alter contraho vacaris officium possum in eo et colo sino vita sum honestus omnis et neglego turpitudo


Quibus autem artibus aut prudentia maior inest aut non mediocris utilitas quaeritur, ut medicina, ut architectura, ut doctrina rerum honestarum, eae sunt iis, quorum ordini conveniunt, honestae. Mercatura autem, si tenuis est. sordida putanda est; sin magna et copiosa, multa undique apportans multisque sine vanitate impertiens, non est admodum vituperanda, atque etiam, si satiata quaestu vel contenta potius, ut saepe ex alto in portum, ex ipso portu se in agros possessionesque contulit, videtur iure optimo posse laudari. Omnium autem rerum, ex quibus aliquid acquiritur, nihil est agri cultura melius, nihil uberius, nihil dulcius, nihil homine libero dignius; de qua quoniam in Catone Maiore satis multa diximus, illim assumes, quae ad hunc locum pertinebunt.

qui autem ars aut prudentia magnus insum aut non mediocris utilitas quaero ut medicina ut architectura ut doctrina res honestaris is sum is qui ordo convenio honestus mercor autem si tenuis sum sordidus puto sum sin magnus et copiosus multus undique apporto multa sine vanitas impertiens non sum admodum vitupero atque etiam si satio quaestus vel contineo potis ut saepe ex altus in portus ex ipse portus sui in ager possessio confero video ius bonus possum laudo omnis autem res ex qui aliquis acquiro nihil sum ager cultura bonus nihil uber nihil dulcis nihil homo liber dignus de qui quoniam in cato magnus satis multus dico illim assumo qui ad hic locus pertineo


Sed quoniam operi inchoato, prope tamen absoluto tamquam fastigium imponimus, ut geometrae solent non omnia docere, sed postulare, ut quaedam sibi concedantur, quo facilius, quae volunt, explicent, sic ego a te postulo, mi Cicero, ut mihi concedas, si potes, nihil praeter id, quod honestum sit, propter se esse expetendum. Sin hoc non licet per Cratippum, at illud certe dabis, quod honestum sit, id esse maxime propter se expetendum. Mihi utrumvis satis est et tum hoc, tum illud probabilius videtur nec praeterea quicquam probabile.

sed quoniam operio incoho prope tamen absolvo tamquam fastigium impono ut geometres soleo non omnis doceo sed postulo ut quidam sui concedo quo facilis qui volo explico sic ego ab tu postulo ego cicero ut ego concedo si possum nihil praeter is qui honestus sum propter sui sum expeto sin hic non licet per cratippus at ille certus do qui honestus sum is sum magnus propter sui expeto ego utrum satis sum et tum hic tum ille probabilis video neque praeterea quisquam probabilis


Haec magnorum hominum sunt, haec apud maiores nostros factitata, haec genera officiorum qui persequentur, cum summa utilitate rei publicae magnam ipsi adipiscentur et gratiam et gloriam.

hic magnus homo sum hic apud magnus noster factito hic genus officium qui persequor cum summus utilitas res publicus magnus ipse adipiscentur et gratia et gloria


At in eo rege, qui urbem condidit, non item; species enim utilitatis animum pepulit eius;

at in is rex qui urbs condo non item species enim utilitas animus pello is


Sed ut facillime, quales simus, tales esse videamur, etsi in eo ipso vis maxima est, ut simus ii, qui haberi velimus, tamen quaedam praecepta danda sunt. Nam si quis ab ineunte aetate habet causam celebritatis et nominis aut a patre acceptam, quod tibi, mi Cicero, arbitror contigisse, aut aliquo casu atque fortuna, in hunc oculi omnium coniciuntur atque in eum, quid agat, quem ad modum vivat, inquiritur et, tamquam in clarissima luce versetur, ita nullum obscurum potest nec dictum eius esse nec factum.

sed ut facilis qualis sum talis sum video etsi in is ipse volo maximus sum ut sum is qui habeo volo tamen quidam praecipio do sum nam si quis ab ineo aetas habeo causa celebritas et nomen aut ab pater accipio qui tu ego cicero arbitror contingo aut aliquis casus atque fortuna in hic oculus omnis conicio atque in is quis ago qui ad modus vivo inquiro et tamquam in clarus lux verso ita nullus obscurus possum neque dico is sum neque facio


Sed quo modo in omni vita rectissime praecipitur, ut perturbationes fugiamus, id est motus animi nimios rationi non optemperantes, sic eius modi motibus sermo debet vacare, ne aut ira exsistat aut cupiditas aliqua aut pigritia aut ignavia aut tale aliquid appareat, maximeque curandum est, ut eos, quibuscum sermonem conferemus, et vereri et diligere videamur.

sed quo modo in omnis vito recingo praecipio ut perturbatio fugio is sum moueo animus nimius ratio non optemperantes sic is modus motus sermo debeo vacaris ne aut ira exsisto aut cupiditas aliqui aut pigritia aut ignavia aut talis aliquis appareo magnus curo sum ut is qui sermo confero et vereor et diligo video


Plenusestsextus liber de officiis Hecatonis talium quaestionum: sitne boni viri in maxima caritate annonae familiam non alere.

plenusestsextus liber de officium hecato talis quaestio sum bonus vir in maximus caritas annona familia non alo


Itaque lex ipsa naturae, quae utilitatem hominum conservat et continet, decernet profecto, ut ab homine inerti atque inutili ad sapientem, bonum, fortem virum transferantur res ad vivendum necessariae, qui si occiderit, multum de communi utilitate detraxerit, modo hoc ita faciat, ut ne ipse de se bene existimans seseque diligens hanc causam habeat ad iniuriam. Ita semper officio fungetur utilitati consulens hominum et ei, quam saepe commemoro, humanae societati.

itaque lex ipse natura qui utilitas homo conservo et contineo decerno profecto ut ab homo iners atque inutilis ad sapio bonus fortis vir transfero res ad vivo necessaria qui si occido multus de communis utilitas detraho modo hic ita facio ut ne ipse de sui bene existimo sesequor diligo hic causa habeo ad iniuria ita semper officium fungor utilitas consulo homo et is quam saepe commemoro humanus societas


Sed aliter leges, aliter philosophi tollunt astutias, leges, quatenus manu tenere possunt, philosophi, quatenus ratione et intellegentia. Ratio ergo hoc postulat, ne quid insidiose, ne quid simulate, ne quid fallaciter. Suntne igitur insidiae tendere plagas, etiarnsi excitaturus non sis nec agitaturus? ipsae enim ferae nullo insequente saepe incidunt. Sic tu aedes proscribas, tabulam tamquam plagam ponas, in ear aliquis incurrat imprudens?

sed aliter lex aliter philosophus tollo astutia lex quatenus manus teneo possum philosophus quatenus ratio et intellego ratio ergo hic postulo ne quis insidiosus ne quis simulo ne quis fallax sum igitur insidiae tendo plaga etiarnsi excito non sum neque agito ipse enim fera nullus insequor saepe incido sic tu aedes proscribo tabula tamquam plaga pono in ear aliquis incurro imprudens


Qui autem civium rationem dicunt habendam, externorum negant, ii dirimunt communem humani generis societatem; qua sublata beneficentia, liberalitas, bonitas, iustitia funditus tollitur; quae qui tollunt, etiam adversus deos immortales impii iudicandi sunt. Ab iis enim constitutam inter homines societatem evertunt, cuius societatis artissimum vinculum est magis arbitrari esse contra naturam hominem homini detrahere sui commodi causa quam omnia incommoda subire vel externa vel corporis vel etiam ipsius animi, quae vacent iustitia; haec enim una virtus omnium est domina et regina virtutum.

qui autem civis ratio dico habeo externus nego is dirimo communis humanus genus societas qui tollo beneficentia liberalitas bonitas iustitia fundus tollo qui qui tollo etiam adverro deus immortalis impius iudico sum ab is enim constituo inter homo societas everto qui societas artus vinculis sum magis arbitraris sum contra natura homo homo detraho suus commodus causa quam omnis incommodus subeo vel externus vel corpus vel etiam ipse animus qui vaco iustitia hic enim unus virtus omnis sum domina et regina virtus


Sed si contentio quaedam et comparatio fiat, quibus plurimum tribuendum sit officii, principes sint patria et parentes, quorum beneficiis maximis obligati sumus,proximi liberi totaque domus, quae spectat in nos solos neque aliud ullum potest habere perfugium, deinceps bene convenientes propinqui, quibuscum communis etiam fortuna plerumque est.

sed si contentio quidam et comparatio fio qui multus tribuo sum officium princeps sum patria et parens qui beneficium magnus obligo sum propior liber totus domus qui specto in nos solus neque alius ullus possum habeo perfugium deinceps bene convenio propinquus qui communis etiam fortuna plerusque sum


Reliqua deinceps persequemur.


Quam ob rem disces tu quidem a principe huius aetatis philosophorum, et disces, quam diu voles; tam diu autem velle debebis, quoad te, quantum proficias, non paenitebit; sed tamen nostra legens non multum a Peripateticis dissidentia, quoniam utrique Socratici et Platonici volumus esse, de rebus ipsis utere tuo iudicio (nihil enim impedio), orationem autem Latinam efficies profecto legendis nostris pleniorem. Nec vero hoc arroganter dictum existimari velim. Nam philosophandi scientiam concedens multis, quod est oratoris proprium, apte, distincte, ornate dicere, quoniam in eo studio aetatem consumpsi, si id mihi assumo, videor id meo iure quodam modo vindicare.

quam ob res disco tu quidem ab princeps hic aetas philosophus et disco quam diu volo tam diu autem volo debeo quoad tu quantus proficio non paeniteo sed tamen noster lego non multus ab peripateticus dissidentia quoniam uterque socraticus et platonicus volo sum de res ipse utor tuus iudicium nihil enim impedio oratio autem latinus efficio profecto lego noster plenus neque verus hic arroganter dico existimo volo nam philosophor scientia concedo multus qui sum orator proprius aptus distinguo orno dico quoniam in is studium aetas consumo si is ego assumo video is meus ius quidam modo vindicaris


Fortes igitur et magnanimi sunt habendi, non qui faciunt, sed qui propulsant iniuriam. Vera autem et sapiens animi magnitudo honestum illud, quod maxime natura sequitur, in factis positum, non in gloria iudicat principemque se esse mavult quam videri; etenim qui ex errore imperitae multitudinis pendet, hic in magnis viris non est habendus. Facillime autem ad res iniustas impellitur, ut quisque altissimo animo est, gloriae cupiditate; qui locus est sane lubricus, quod vix invenitur, qui laboribus susceptis periculisque aditis non quasi mercedem rerum gestarum desideret gloriam.

fortis igitur et magnanimus sum habeo non qui facio sed qui propulso iniuria verus autem et sapio animus magnitudo honestus ille qui magnus natura sequor in facio pono non in gloria iudico princeps sui sum malo quam video etenim qui ex error imperitus multitudo pendeo hic in magnus vis non sum habeo facilis autem ad res iniustus impello ut quisque alo animus sum gloria cupiditas qui locus sum sanus lubricus qui vix invenio qui labor suscipio periculum adeo non quasi merces res gero desidero gloria


Quam ob rem de iudicio Panaeti dubitari non potest; rectene autem hanc tertiam partem ad exquirendum officium adiunxerit an secus, de eo fortasse disputari potest. Nam, sive honestum solum bonum est, ut Stoicis placet, sive, quod honestum est, id ita summum bonum est, quem ad modum Peripateticis vestris videtur, ut omnia ex altera parte collocata vix minimi momenti instar habeant, dubitandum non est, quin numquam possit utilitas cum honestate contendere. Itaque accepimus Socratem exsecrari solitum eos, qui primum haec natura cohaerentia opinione distraxissent. Cui quidem ita sunt Stoici assensi, ut et, quicquid honestum esset, id utile esse censerent nec utile quicquam, quod non honestum.

quam ob res de iudicium panaetius dubitaris non possum recingo autem hic tertius pars ad exquiro officium adjungo an secus de is fortasse disputaris possum nam sive honestus solus bonus sum ut stoicus placeo sive qui honestus sum is ita superus bonus sum qui ad modus peripateticus vester video ut omnis ex alter pars colloco vix minimus momentum instar habeo dubito non sum quin numquam possum utilitas cum honestas contendo itaque accipio socrates exsecraris soleo is qui primus hic natura cohaereo opinio distraho qui quidem ita sum stoicus assentior ut et quisquis honestus sum is utilis sum censeo neque utilis quisquam qui non honestus


Itaque, ut sine ullo errore diiudicare possimus, si quando cum illo, quod honestum intellegimus, pugnare id videbitur, quod appellamus utile, formula quaedam constituenda est; quam si sequemur in comparatione rerum, ab officio numquam recedemus.

itaque ut sine ullus error diiudicaris possum si quando cum ille qui honestus intellego pugno is video qui appello utilis formula quidam constituo sum quam si sequor in comparatio res ab officium numquam recedo


Sed iam ad propositum revertamur.


Ac de bellicis quidem officiis satis dictum est.

atque de bellicus quidem officium satis dico sum


Quae res igitur gesta umquam in bello tanta? qui triumphus conferendus? licet enim mihi, M. fill, apud te gloriari, ad quem et hereditas huius gloriae et factorum imitatio pertinet. Mihi quidem certe vir abundans bellicis laudibus, Cn. Pompeius, multis audientibus hoc tribuit, ut diceret frustra se triumphum tertium deportaturum fuisse, nisi meo in rem publicam beneficio, ubi triumpharet, esset habiturus.

qui res igitur gero umquam in bellum tantus qui triumphus confero licet enim ego m fill apud tu glorior ad qui et hereditas hic gloria et factor imitatio pertineo ego quidem certus vir abundo bellicus laus cn pompejus multus audio hic tribuo ut dico frustra sui triumphus tertius deporto sum nisi meus in res publicus beneficium ubi triumpho sum habeo


Sed omittamus et fabulas et externa; ad rem factam nostramque veniamus. M. Atilius Regulus cum consul iterum in Africa ex insidiis captus esset duce Xanthippo Lacedaemonio, imperatore autem patre Hannibalis Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem. Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domui suae cum uxore, cum liberis, quam calamitatem accepisset in bello, communem fortunae bellicae iudicantem tenere consularis dignitatis gradum. Quis haec negat esse utilia? quem censes? Magnitudo animi et fortitudo negat.

sed omitto et fabula et externus ad res facio noster venio m atilius regulus cum consul iterum in africanus ex insidiae capio sum dux xanthippus lacedaemonius imperator autem pater hannibal hamilcaris juro mitto sum ad senatus ut nisi reddo sum poenus captivus nobilis quidam redeo ipse carthago is cum roma venio utilitas species video sed is ut res declaro falsus judico qui sum talis maneo in patria sum domo suus cum uxor cum liber quam calamitas accipio in bellum communis fortuna bellicus judico teneo consularis dignitas gradus quis hic nego sum utilis qui censeo magnitudo animus et fortitudo nego


Atque haec in moribus.


Sed expositis adulescentium officiis, quae valeant ad gloriam adipiscendam, deinceps de beneficentia ac de liberalitate dicendum est; cuius est ratio duplex; nam aut opera benigne fit indigentibus aut pecunia. Facilior est haec posterior, locupleti praesertim, sed illa lautior ac splendidior et viro forti claroque dignior. Quamquam enim in utroque inest gratificandi liberalis voluntas, tamen altera ex area, altera ex virtute depromitur, largitioque, quae fit ex re familiari, fontem ipsum benignitatis exhaurit. Ita benignitate benignitas tollitur; qua quo in plures usus sis, eo minus in multos uti possis.

sed expono adulescens officium qui valeo ad gloria adipiscendam deinceps de beneficentia atque de liberalitas dico sum qui sum ratio duplex nam aut opus benignus fio indigeo aut pecunia facilis sum hic posterus locupleti praesertim sed ille lavo atque splendidus et vir fortis clarus dignus quamquam enim in uterque insum gratificor liberalis voluntas tamen alter ex area alter ex virtus depromo largitio qui fio ex res familiaris fons ipse benignitas exhaurio ita benignitas benignitas tollo qui quo in multus utor sum is paruus in multus uti possum


Haec enim officia, de quibus his libris disputamus, media Stoici appellant; ea communia sunt et late patent; quae et ingenii bonitate multi assequuntur et progressione discendi. Illud autem officium, quod rectum idem appellant, perfectum atque absolutum est et, ut idem dicunt, omnes numeros habet nec praeter sapientem cadere in quemquam potest.

hic enim officium de qui hic liber disputo medius stoicus appello is commune sum et latus pateo qui et ingenium bonitas multus assequor et progressio disco ille autem officium qui recingo idem appello perficio atque absolvo sum et ut idem dico omnis numerus habeo neque praeter sapio cado in quisquam possum


Hunc igitur ipsum anulum si habeat sapiens, nihilo plus sibi licere putet peccare, quam si non haberet; honesta enim bonis viris, non occulta quaeruntur.

hic igitur ipse anulus si habeo sapio nihilum multus sui licet puto peccaris quam si non habeo honestus enim bonus vis non occulo quaero


magnum est enim eadem habere monumenta maiorum, eisdem uti sacris, sepulcra habere communia.

magnus sum enim idem habeo monumentum magnus idem uti sacrum sepulcrum habeo commune


Incidunt multae saepe causae, quae conturbent animos utilitatis specie, non cum hoc deliberetur, relinquendane sit honestas propter utilitatis magnitudinem (nam id quidem improbum est), sed illud, possitne id, quod utile videatur, fieri non turpiter. Cum Collatino collegae Brutus imperium abrogabat, poterat videri facere id iniuste; fuerat enim in regibus expellendis socius Bruti consiliorum et adiutor. Cum autem consilium hoc principes cepissent, cognationem Superbi nomenque Tarquiniorum et memoriam regni esse tollendam, quod erat utile, patriae consulere, id erat ita honestum, ut etiam ipsi Collatino placere deberet. Itaque utilitas valuit propter honestatem, sine qua ne utilitas quidem esse potuisset.

incido multus saepe causa qui conturbo animus utilitas species non cum hic delibero relinquo sum honestus propter utilitas magnitudo nam is quidem improbus sum sed ille possum is qui utilis video fio non turpis cos collatinus collega brutus imperium abrogo possum video facio is injustus sum enim in rex expello socius brutus consilium et adjuto cos autem consilium hic princeps capio cognatio superbus nomen tarquinius et memoria regnum sum tollo qui sum utilis patria consulo is sum ita honestus ut etiam ipse collatinus placeo debeo itaque utilitas valeo propter honestas sine qui ne utilitas quidem sum possum


Miserrima omnino est ambitio honorumque contentio, de qua praeclare apud eundem est Platonem, similiter facere eos, qui inter se contenderent, uter potius rem publicam administraret, ut si nautae certarent, quis eorum potissimum gubernaret. Idemque praecipit, ut eos adversaries existimemus, qui arma contra ferant, non eos, qui suo iudicio tueri rem publicam velint, qualis fuit inter P. Africanum et Q. Metellum sine acerbitate dissensio.

miser omnino sum ambitio honor contentio de qui praeclaris apud idem sum plato similis facio is qui inter sui contendo uter potis res publicus administro ut si nauta certo quis is potis guberno idem praecipio ut is adversaries existimo qui arma contra fero non is qui suus iudicium tueor res publicus volo qualis sum inter p africanus et q metellus sine acerbitas dissensio


Non enim falsum iurare periurare est, sed, quod EX ANIMI TUI SENTENTIA iuraris, sicut verbis concipitur more nostro, id non facere periurium est. Scite enim Euripides: Iurávi lingua, méntem iniuratám gero. Regulus vero non debuit condiciones pactionesque bellicas et hostiles perturbare periurio. Cum iusto enim et legitimo hoste res gerebatur, adversus quem et totum ius fetiale et multa sunt iura communia. Quod ni ita esset, numquam claros viros senatus vinctos hostibus dedidisset.

non enim falsus iuro periuraris sum sed qui ex animus tuus sententia iuraris sicut verbum concipio mos noster is non facio perjurium sum scio enim euripides iuravi lingua mentem iniuratam gero regulus verus non debeo condicio pactio bellicus et hostilis perturbaris periurium cos justus enim et legitimus hostis res gero adverro qui et totus ius fetial et multus sum ius commune qui ni ita sum numquam clarus vir senatus vincio hostis dedo


Quare hoc quidem effectum sit, in officiis deligendis id genus officiorum excellere, quod teneatur hominum societate.

quaris hic quidem efficio sum in officium deligo is genus officium excello qui teneo homo societas


Recte etiam a Theophrasto est laudata hospitalitas; est enim, ut mihi quidem videtur, valde decorum patere domus hominum illustrium hospitibus illustribus, idque etiam rei publicae est ornamento, homines externos hoc liberalitatis genere in urbe nostra non egere. Est autem etiam vehementer utile iis, qui honeste posse multum volunt, per hospites apud externos populos valere opibus et gratia. Theophrastus quidem scribit Cimonem Athenis etiam in suos curiales Laciadas hospitalem fuisse; ita enim instituisse et vilicis imperavisse, ut omnia praeberentur, quicumque Laciades in villam suam devertisset.

rectus etiam ab theophrastus sum laudo hospitalitas sum enim ut ego quidem video validus decorus pateo domus homo illustris hospes illustris is etiam res publicus sum ornamentum homo externus hic liberalitas genus in urbs noster non ago sum autem etiam vehemens utilis is qui honestus possum multus volo per hospes apud externus populus valeo ops et gratia theophrastus quidem scribo cimon athenae etiam in suus curial laciades hospital sum ita enim instituo et vilicus impero ut omnis praebeo quicumque laciades in villa suus deverto


Atque etiam in secundissimis rebus maxime est utendum consilio amicorum iisque maior etiam quam ante tribuenda auctoritas. Isdemque temporibus cavendum est, ne assentatoribus patefaciamus auris neve adulari nos sinamus, in quo falli facile est; tales enim nos esse putamus, ut iure laudemur; ex quo nascuntur innumerabilia peccata, cum homines inflati opinionibus turpiter irridentur et in maximis versantur erroribus.

atque etiam in secundus res magnus sum utor consilium amicus is magnus etiam quam ante tribuo auctoritas idem tempus caveo sum ne assentator patefacio auris neve adularis nos sino in quo fallo facilis sum talis enim nos sum puto ut ius laudo ex quo nascor innumerabilis pecco cum homo inflo opinio turpis irrideo et in magnus verso error