Quamquam Africanus maiorem laudem meo iudicio assequebatur. Nulla enim eius ingenii monumenta mandata litteris, nullum opus otii, nullum solitudinis munus exstat; ex quo intellegi debet illum mentis agitatione investigationeque earum rerum, quas cogitando consequebatur, nec otiosum nec solum umquam fuisse; nos autem, qui non tantum roboris habemus, ut cogitatione tacita a solitudine abstrahamur, ad hanc scribendi operam omne studium curamque convertimus. Itaque plura brevi tempore eversa quam multis annis stante re publica scripsimus.

quamquam africanus magnus laus meus iudicium assequor nullus enim is ingenium monumentum mandatum littera nullus opus otium nullus solitudo munus exsto ex quo intellego debeo ille mens agitatio investigatio is res qui cogito consequor neque otiosus neque solus umquam sum nos autem qui non tantus robur habeo ut cogitatio taceo ab solitudo abstraho ad hic scribo opera omnis studium cura converto itaque multus brevis tempus everro quam multus annus sto res publicus scribo


Minime vero assentior iis, qui negant eum locum a Panaetio praetermissum, sed consulto relictum, nec omnino scribendum fuisse, quia numquam posset utilitas cum honestate pugnare. De quo alterum potest habere dubitationem, adhibendumne fuerit hoc genus, quod in divisione Panaeti tertium est, an plane omittendum, alterum dubitari non potest, quin a Panaetio susceptum sit, sed relictum. Nam qui e divisione tripertita duas partes absolverit, huic necesse est restare tertiam; praeterea in extremo libro tertio de hac parte pollicetur se deinceps esse dicturum.

paruus verus assentior is qui nego is locus ab panaetius praetermitto sed consultum relinquo neque omnino scribo sum quia numquam possum utilitas cum honestas pugno de quo alter possum habeo dubitatio adhibeo sum hic genus qui in divisio panaetius tertius sum an planus omitto alter dubitaris non possum quin ab panaetius suscipio sum sed relinquo nam qui e divisio tripertita duo pars absolvo hic necesse sum resto tertius praeterea in exter liber tertius de hic pars polliceor sui deinceps sum dico


In his autem utilitatum praeceptis Antipater Tyrius Stoicus, qui Athenis nuper est mortuus, duo praeterita censet esse a Panaetio, valetudinis curationem et pecuniae; quas res a summo philosopho praeteritas arbitror, quod essent faciles; sunt certe utiles. Sed valetudo sustentatur notitia sui corporis et observatione, quae res aut prodesse soleant aut obesse, et continentia in victu omni atque cultu corporis tuendi causa , postremo arte eorum, quorum ad scientiam haec pertinent.

in hic autem utilitas praecipio antipater tyrius stoicus qui athenae nuper sum mortuus duo praetereo censeo sum ab panaetius valetudo curatio et pecunia qui res ab superus philosophus praetereo arbitror qui sum facilis sum certus utilis sed valetudo sustento notitia suus corpus et observatio qui res aut prosum soleo aut obsum et continentia in vinco omnis atque cultus corpus tueor causa postremo ars is qui ad scientia hic pertineo


At stulte, qui non modo non censuerit captivos remittendos, verum etiam dissuaserit.

at stultus qui non modo non censeo captivus remitto verus etiam dissuadeo


Sed incidunt saepe tempora, cum ea, quae maxime videntur digna esse iusto homine eoque, quem virum bonum dicimus, commutantur fiuntque contraria, ut reddere depositum, facere promissum quaeque pertinent ad veritatem et ad fidem, ea migrare interdum et non servare fit iustum. Referri enim decet ad ea, quae posui principio, fundamenta iustitiae, primum ut ne cui noceatur, deinde ut communi utilitati serviatur. Ea cum tempore commutantur, commutatur officium et non semper est idem.

sed incido saepe tempus cum is qui magnus video dignus sum justus homo eo qui vir bonus dico commuto fio contrarius ut reddo depono facio promitto quisque pertineo ad veritas et ad fides is migraris interdum et non servaris fio iustus refero enim decet ad is qui pono principium fundamentum justitia primus ut ne qui noceo deinde ut communis utilitas servio is cum tempus commuto commuto officium et non semper sum idem


Damonem et Phintiam Pythagoreos ferunt hoc animo inter se fuisse, ut, cum eorum alteri Dionysius tyrannus diem necis destinavisset et is, qui morti addictus esset, paucos sibi dies commendandorum suorum causa postulavisset, vas factus sit alter eius sistendi, ut, si ille non revertisset, moriendum esset ipsi. Qui cum ad diem se recepisset, admiratus eorum fidem tyrannus petivit, ut se ad amicitiam tertium ascriberent.

damon et phintia pythagorei fero hic animus inter sui sum ut cum is alter dionysius tyrannus dies nex destino et is qui mors addico sum paucus sui dies commendo suus causa postulo vas facio sum alter is sisto ut si ille non revorto morior sum ipse qui cum ad dies sui recipio admiror is fides tyrannus peto ut sui ad amicitia tertius ascriberent


Perspictum est iam, et quid mihi videatur, et quae sit inter eos philosophos, quos nominavi, controversia.

perspictum sum iam et quis ego video et qui sum inter is philosophus qui nomino controversia


Cavendum autem est, praesertim si ipse aedifices, ne extra modum sumptu et magnificentia prodeas; quo in genere multum mali etiam in exemplo est. Studiose enim plerique praesertim in hanc partem facta principum imitantur, ut L. Luculli, summi viri, virtutem quis? at quam multi villarum magnificentiam imitati! quarum quidem certe est adhibendus modus ad mediocritatemque revocandus. Eademque mediocritas ad omnem usum cultumque vitae transferenda est.

caveo autem sum praesertim si ipse aedifico ne extra modus sumo et magnificentia proeo quo in genus multus malus etiam in exemplum sum studiosus enim plerusque praesertim in hic pars facio princeps imito ut l lucullus superus vir virtus quis at quam multus villaris magnificentia imitor qui quidem certus sum adhibeo modus ad mediocritas revoco idem mediocritas ad omnis usus colo vita transfero sum


Placet igitur aptiora esse naturae ea officia, quae ex communitate, quam ea, quae ex cognitione ducantur, idque hoc argumento confirmari potest, quod, si contigerit ea vita sapienti, ut omnium rerum affluentibus copiis omnia, quae cognitione digna sint, summo otio secum ipse consideret et contempletur, tamen, si solitudo tanta sit, ut hominem videre non possit, excedat e vita. Princepsque omnium virtutum illa sapientia, quam sofi/an Graeci vocant—prudentiam enim, quam Graeci fro/nhsin dicunt, aliam quandam intellegimus, quae est rerum expetendarum fugiendarumque scientia; illa autem sapientia, quam principem dixi, rerum est divinarum et humanarum scientia, in qua continetur deorum et hominum communitas et societas inter ipsos; ea si maxima est, ut est certe, necesse est, quod a communitate ducatur officium, id esse maximum. Etenim cognitio contemplatioque naturae manca quodam modo atque inchoata sit, si nulla actio rerum consequatur. Ea autem actio in hominum commodis tuendis maxime cernitur; pertinet igitur ad societatem generis humani; ergo haec cognition anteponenda est.

placeo igitur aptus sum natura is officium qui ex communitas quam is qui ex cognitio duco is hic argumentum confirmaris possum qui si contingo is vito sapio ut omnis res affluo copia omnis qui cognitio dignus sum superus otium sui ipse consido et contemplo tamen si solitudo tantus sum ut homo video non possum excedo e vito princeps omnis virtus ille sapientia quam sofi an graecum voco prudentia enim quam graecum fro nhsin dico alius quidam intellego qui sum res expetendaris fugio scientia ille autem sapientia quam princeps dico res sum divinaris et humanus scientia in qui contineo deus et homo communio et societas inter ipse is si maximus sum ut sum certus necesse sum qui ab communitas duco officium is sum magnus etenim cognitio contemplatio natura mancus quidam modo atque incoho sum si nullus actium res consequor is autem actium in homo commodus tueor magnus cerno pertineo igitur ad societas genus humanus ergo hic cognition antepono sum


Sed ne quis sit admiratus, cur, cum inter omnes philosophos constet a meque ipso saepe disputatum sit, qui unam haberet, omnes habere virtutes, nune ita seiungam, quasi possit quisquam, qui non idem prudens sit, iustus esse, alia est illa, cum veritas ipsa limatur in disputatione, subtilitas, alia, cum ad opinionem communem omnis accommodatur oratio. Quam ob rem, ut volgus, ita nos hoc loco loquimur, ut alios fortes, alios viros bonos, alios prudentes esse dicamus; popularibus enim verbis est agendum et usitatis, cum loquimur de opinione populari, idque eodem modo fecit Panaetius. Sed ad propositum revertamur.

sed ne quis sum admiror cur cum inter omnis philosophus consto ab ego ipse saepe disputas sum qui unus habeo omnis habeo virtus nunc ita sejungo quasi possum quisquam qui non idem prudens sum iustus sum alius sum ille cum vereor ipse limo in disputatio subtilitas alius cum ad opinio communis omnis accommodo oratio quam ob res ut vulgus ita nos hic locus loquor ut alius fortis alius vir bonus alius prudens sum dico popularis enim verbum sum ago et usitas cum loquor de opinio populor is idem modo facio panaetius sed ad propono revorto


Atque utinam res publica stetisset, quo coeperat, statu nec in homines non tam commutandarum quam evertendarum rerum cupidos incidisset! Primum enim, ut stante re publica facere solebamus, in agendo plus quam in scribendo operae poneremus, deinde ipsis scriptis non ea, quae nunc, sed actiones nostras mandaremus, ut saepe fecimus. Cum autem res publica, in qua omnis mea cura, cogitatio, opera poni solebat, nulla esset omnino, illae scilicet litterae conticuerunt forenses et senatoriae.

atque utinam res publicus sto quo coepio status neque in homo non tam commutandaris quam evertendaris res cupidus incido primus enim ut sto res publicus facio soleo in ago multus quam in scribo opera pono deinde ipse scribo non is qui nunc sed actio noster mando ut saepe facio cos autem res publicus in qui omnis meus cura cogitatio opus pono soleo nullus sum omnino ille scilicet littera contaceo forensis et senatorius


Quem ad modum officia ducerentur ab honestate, Marce fili, atque ab omni genere virtutis, satis explicatum arbitror libro superiore. Sequitur, ut haec officiorum genera persequar, quae pertinent ad vitae cultum et ad earum rerum, quibus utuntur homines, facultatem, ad opes, ad copias . De quibus dicere aggrediar, si pauca prius de instituto ac de iudicio meo dixero.

qui ad modus officium duco ab honestas marcus filis atque ab omnis genus virtus satis explicatus arbitror liber superus sequor ut hic officium genus persequor qui pertineo ad vita cultus et ad is res qui uto homo facultas ad ops ad copia de qui dico aggredio si paucus prior de instituo atque de iudicium meus dico


Quam ob rem id quidem non dubium est, quin illa benignitas, quae constet ex opera et industria, et honestior sit et latius pateat et possit prodesse pluribus; non numquam tamen est largiendum, nec hoc benignitatis genus omnino repudiandum est et saepe idoneis hominibus indigentibus de re familiari impertiendum, sed diligenter atque moderate; multi enim patrimonia effuderunt inconsulte largiendo. Quid autem est stultius quam, quod libenter facias, curare, ut id diutius facere non possis? Atque etiam sequuntur largitionem rapinae; cum enim dando egere coeperunt, alienis bonis manus afferre coguntur. Ita, cum benivolentiae comparandae causa benefici esse velint, non tanta studia assequuntur eorum, quibus dederunt, quanta odia eorum, quibus ademerunt.

quam ob res is quidem non dubius sum quin ille benignitas qui consto ex opus et industria et honestus sum et fero pateo et possum prosum multus non numquam tamen sum largior neque hic benignitas genus omnino repudio sum et saepe idoneus homo indigeo de res familiaris impertio sed diligenter atque modero multus enim patrimonium effundo inconsultus largior quis autem sum stultus quam qui libet facio curo ut is diu facio non possum atque etiam sequor largitio rapina cum enim do ago coepio alienus bonus manus affero cogo ita cum benevolentia comparo causa beneficus sum volo non tantus studium assequor is qui do quantus odium is qui adimo


De evertendis autem diripiendisque urbibus valde considerandum est ne quid temere, ne quid crudeliter. Idque est magni viri, rebus agitatis punire sontes, multitudinem conservare, in omni fortuna recta atque honesta retinere. Ut enim sunt, quem ad modum supra dixi, qui urbanis rebus bellicas anteponant, sic reperias multos, quibus periculosa et calida consilia quietis et cogitatis splendidiora et maiora videantur.

de everto autem diripio urbs validus considero sum ne quis temere ne quis crudeliter is sum magnus vir res agitas punio sons multitudo conservaris in omnis fortuna recta atque honestus retineo ut enim sum qui ad modus supra dico qui urbanus res bellicus antepono sic reperio multus qui periculosus et calidum consilium quiesco et cogitas splendidus et magnus video


Ex quattuor autem locis, in quos honesti naturam vimque divisimus, primus ille, qui in veri cognitione consistit, maxime naturam attingit humanam. Omnes enim trahimur et ducimur ad cognitionis et scientiae cupiditatem, in qua excellere pulchrum putamus, labi autem, errare, nescire, decipi et malum et turpe ducimus. In hoc genere et naturali et honesto duo vitia vitanda sunt, unum, ne incognitapro cognitis habeamus iisque temere assentiamur; quod vitium effugere qui volet (omnes autem velle debent), adhibebit ad considerandas res et tempus et diligentiam.

ex quattuor autem locus in qui honestus natura vis divido primus ille qui in verus cognitio consisto magnus natura attingo humanus omnis enim traho et duco ad cognitio et scientia cupiditas in qui excello pulcher puto labor autem erro nescio decipio et malus et turpis duco in hic genus et natural et honestus duo vitio vito sum unus ne incognitapro cognosco habeo is temere assentior qui vitium effugio qui volo omnis autem volo debeo adhibeo ad considero res et tempus et diligentia


Quamquam hoc animi, illud etiam ingenii magni est, praecipere cogitatione futura et aliquanto ante constituere, quid accidere possit in utramque partem, et quid agendum sit, cum quid evenerit, nec committere, ut aliquando dicendum sit: Non putaram.

quamquam hic animus ille etiam ingenium magnus sum praecipio cogitatio sum et aliquantus ante constituo quis accido possum in uter pars et quis ago sum cum quis evenio neque committo ut aliquando dico sum non puto


Rectum est autem etiam in illis contentionibus, quae cum inimicissimis fiunt, etiamsi nobis indigna audiamus, tamen gravitatem retinere, iracundiam pellere. Quae enim cum aliqua perturbatione fiunt, ea nec constanter fieri possunt neque iis, qui adsunt, probari.

recingo sum autem etiam in ille contentio qui cum inimicus fio etiamsi nos indignus audio tamen gravitas retineo iracundia pello qui enim cum aliqui perturbatio fio is neque consto fio possum neque is qui adsum probaris


Quodsi is esset Panaetius, qui virtutem propterea colendam diceret, quod ea efficiens utilitatis esset, ut ii, qui res expetendas vel voluptate vel indolentia metiuntur, liceret ei dicere utilitatem aliquando cum honestate pugnare; sed cum sit is, qui id solum bonum iudicet, quod honestum sit, quae autem huic repugnent specie quadam utilitatis, eorum neque accessione meliorem vitam fieri nec decessione peiorem, non videtur debuisse eius modi deliberationem introducere, in qua, quod utile videretur, cum eo, quod honestum est, compararetur.

quodsi is sum panaetius qui virtus propterea colo dico qui is efficio utilitas sum ut is qui res expeto vel voluptas vel indoles metior licet is dico utilitas aliquando cum honestas pugno sed cum sum is qui is solus bonus iudico qui honestus sum qui autem hic repugno species quidam utilitas is neque accessio bonus vita fio neque decessio malus non video debeo is modus deliberatio introduco in qui qui utilis video cum is qui honestus sum comparo


Quaerit, si in mari iactura facienda sit, equine pretiosi potius iacturam faciat an servoli vilis. Hic alio res familiaris, alio ducit humanitas.

quaero si in mare iactura facio sum equinus pretiosus potis jacio facio an servulus vilis hic alius res familiaris alius duco humanitas


Nihil fuit in Catulis, ut eos exquisite iudicio putares uti litterarum, quamquam erant litterati; sed et alii; hi autem optime uti lingua Latina putabantur; sonus erat dulcis, litterae neque expressae neque oppressae, ne aut obscurum esset aut putidum, sine contentione vox nec languens nec canora. Uberior oratio L. Crassi nec minus faceta, sed bene loquendi de Catulis opinio non minor. Sale vero et facetiis Caesar, Catuli patris frater, vicit omnes, ut in illo ipso forensi genere dicendi contentiones aliorum sermone vinceret.

nihil sum in catulus ut is exquaero iudicium puto uti litteraris quamquam sum litteratus sed et alius hic autem optume uti lingua latinum puto sonus sum dulcis littera neque exprimo neque opprimo ne aut obscurus sum aut putidus sine contentio vox neque langueo neque canorus uber oratio l crassus neque paruus facetus sed bene loquor de catulus opinio non paruus sal verus et facetia caesar catulis pater frater vinco omnis ut in ille ipse forensis genus dico contentio alius sermo vinco


Atque illi, quorum studia vitaque omnis in rerum cognitione versata est, tamen ab augendis hominum utilitatibus et commodis non recesserunt; nam et erudiverunt multos, quo meliores cives utilioresque rebus suis publicis essent, ut Thebanum Epaminondam Lysis Pythagoreus, Syracosium Dionem Plato multique multos, nosque ipsi, quicquid ad rem publicam attulimus, si modo aliquid attulimus, a doctoribus atque doctrina instructi ad eam et ornati accessimus.

atque ille qui studium vito omnis in res cognitio verso sum tamen ab augeo homo utilitas et commodus non recedo nam et erudiverunt multus quo bonus civis utilis res suus publicus sum ut thebanus epaminondas lysis pythagoreus syracosius dio plato multus multus nos ipse quisquis ad res publicus affero si modo aliquis affero ab doctor atque doctrina instruo ad is et orno accedo


Res autem famniliaris quaeri debet iis rebus, a quibus abest turpitude, conservari autem diligentia et parsimonia, eisdem etiam rebus augeri. Has res commodissime Xenophon Socraticus persecutus est in eo libro, qui Oeconomicus inscribitur, quem nos, ista fere aetate cum essemus, qua es tu nunc, e Graeco in Latinum convertimus. Sed toto hoc de genere, de quaerenda, de collocanda pecunia (vellem etiam de utenda), commodius a quibusdam optimis viris ad Ianum medium sedentibus quam ab ullis philosophis ulla in schola disputatur. Sunt tamen ea cognoscenda; pertinent enim ad utilitatem, de qua hoc libro disputatum est.

res autem famniliaris quaero debeo is res ab qui absum turpitude conservaris autem diligentia et parsimonia idem etiam res augeo hic res commodus xenophon socraticus persequor sum in is liber qui oeconomicus inscribo qui nos iste fere aetas cum sum qui sum tu nunc e graecum in latinus converto sed totus hic de genus de quaero de colloco pecunia volo etiam de uto commodus ab quidam bonus vis ad janus medius sedeo quam ab ullus philosophus ullus in schola disputo sum tamen is cognosco pertineo enim ad utilitas de qui hic liber disputas sum


Sed nec hoc otium cum Africani otio nec haec solitudo cum illa comparanda est. Ille enim requiescens a rei publicae pulcherrimis muneribus otium sibi sumebat aliquando et e coetu hominum frequentiaque interdum tamquam in portum se in solitudinem recipiebat, nostrum autem otium negotii inopia, non requiescendi studio constitutum est. Exstincto enim senatu deletisque iudiciis quid est quod dignum nobis aut in curia aut in foro agere possimus?

sed neque hic otium cum africanus otium neque hic solitudo cum ille comparo sum ille enim requiesco ab res publicus pulcher munus otium sui sumo aliquando et e coitus homo frequens interdum tamquam in portus sui in solitudo recipio nos autem otium negotium inopia non requiesco studium constituo sum exstinguo enim senatus deleo iudicium quis sum qui dignus nos aut in curia aut in forum ago possum


Et cum iis, quos vi deviceris, consulendum est, tum ii, qui armis positis ad imperatorum fidem confugient, quamvis murum aries percusserit, recipiendi. In quo tantopere apud nostros iustitia culta est, ut ii, qui civitates aut nationes devictas bello in fidem recepissent, earum patroni essent more maiorum.

et cum is qui vis devinco consulo sum tum is qui arma pono ad imperator fides confugio quivis murus aries percutio recipio in quo tantopere apud noster iustitia colo sum ut is qui civitas aut natio devinco bellum in fides recipio is patronus sum mos magnus


Sed iniustitiae genera duo sunt, unum eorum, qui inferunt, alterum eorum, qui ab iis, quibus infertur, si possunt, non propulsant iniuriam. Nam qui iniuste impetum in quempiam facit aut ira aut aliqua perturbatione incitatus, is quasi manus afferre videtur socio; qui autem non defendit nec obsistit, si potest, iniuriae, tam est in vitio, quam si parentes aut amicos aut patriam deserat.

sed injustitia genus duo sum unus is qui infero alter is qui ab is qui infero si possum non propulso iniuria nam qui injustus impetus in qui facio aut ira aut aliqui perturbatio incito is quasi manus affero video socius qui autem non defendo neque obsisto si possum iniuria tam sum in vitio quam si parens aut amicus aut patria desero


Sunt his alii multum dispares, simplices et aperti. qui nihil ex occulto, nihil de insidiis agendum putant, veritatis cultores, fraudis inimici, itemque alii, qui quidvis perpetiantur, cuivis deserviant, dum, quod velint, consequantur, ut Sullam et M. Crassum videbamus. Quo in genere versutissimum et patientissimum Lacedaemonium Lysandrum accepimus, contraque Callicratidam, qui praefectus classis proximus post Lysandrum fuit; itemque in sermonibus alium , quamvis praepotens sit, efficere, ut unus de multis esse videatur; quod in Catulo, et in patre et in filio, itemque in Q. Mucio ° Mancia vidimus. Audivi ex maioribus natu hoc idem fuisse in P. Scipione Nasica, contraque patrem eius, illum qui Ti. Gracchi conatus perditos vindicavit, nullam comitatem habuisse sermonis ob eamque rem ipsam magnum et clarum fuisse.

sum hic alius multus disparis simplex et aperio qui nihil ex occulo nihil de insidiae ago puto veritas cultor fraus inimicus ito alius qui quivis perpetior quivis deservio dum qui volo consequor ut sulla et m crassus video quo in genus versutus et patior lacedaemonius lysander accipio contra callicratidam qui praefectus classis proximus post lysander sum ito in sermo alius quivis praepossum sum efficio ut unus de multus sum video qui in catulus et in pater et in filius ito in q mucius mancia video audio ex magnus natus hic idem sum in p scipio nasica contra pater is ille qui tiberius gracchus conor perdo vindico nullus comitas habeo sermo ob eo res ipse magnus et clarus sum


At vero, si qui voluerit animi sui complicatam notionem evolvere, iam se ipse doceat cum virum bonum esse, qui prosit, quibus possit, noceat nemini nisi lacessitus iniuria. Quid ergo? hic non noceat, qui quodam quasi veneno perficiat, ut veros heredes moveat, in eorum locum ipse succedat? Non igitur faciat, dixerit quis, quod utile sit, quod expediat? Immo intellegat nihil nec expedire nec utile esse, quod sit iniustum; hoc qui non didicerit, bonus vir esse non poterit.

at verus si qui volo animus suus complico notio evolvo iam sui ipse doceo cum vir bonus sum qui prosum qui possum noceo nemo nisi lacesso iniuria quis ergo hic non noceo qui quidam quasi veneno perficio ut verus heres moveo in is locus ipse succedo non igitur facio dico quis qui utilis sum qui expedio immo intellego nihil neque expedio neque utilis sum qui sum iniustus hic qui non disco bonus vir sum non possum


Quem ad modum igitur, si quando ea, quae videtur utilitas, honestati repugnat, diiudicanda res sit, satis est supra disputatum. Sin autem speciem utilitatis etiam voluptas habere dicetur, nulla potest esse ei cum honestate coniunctio. Nam, ut tribuamus aliquid voluptati, condimenti fortasse non nihil, utilitatis certe nihil habebit.

qui ad modus igitur si quando is qui video utilitas honestas repugno dijudico res sum satis sum supra disputas sin autem species utilitas etiam voluptas habeo dico nullus possum sum is cum honestas conjunctio nam ut tribuo aliquis voluptas condimentum fortasse non nihil utilitas certus nihil habeo


Quocirca nec id, quod vere honestum est, fas est cum utilitatis repugnantia comparari, nec id, quod communiter appellamus honestum, quod colitur ab iis, qui bonos se viros haberi volunt, cum emolumentis umquam est comparandum, tamque id honestum, quod in nostram intellegentiam cadit, tuendum conservandumque nobis est quam illud, quod proprie dicitur vereque est honestum, sapientibus; aliter enim teneri non potest, si qua ad virtutem est facta progressio.

quocirca neque is qui verus honestus sum fas sum cum utilitas repugno compararis neque is qui communis appello honestus qui colo ab is qui bonus sui vir habeo volo cum emolumentum umquam sum comparo tam is honestus qui in noster intellegentia cado tueor conservo nos sum quam ille qui proprius dico verus sum honestus sapio aliter enim teneo non possum si qui ad virtus sum facio progressio


At vero ille tenuis, cum, quicquid factum sit, se spectatum, non fortunam putet, non modo illi, qui est meritus, sed etiam illis, a quibus exspectat (eget enim multis), gratum se videri studet neque vero verbis auget suum munus, si quo forte fungitur, sed etiam extenuat. Videndumque illud est, quod, si opulentum fortunatumque defenderis, in uno illo aut, si forte, in liberis eius manet gratia; sin autem inopem, probum tamen et modestum, omnes non improbi humiles, quae magna in populo multitudo est, praesidium sibi paratum vident.

at verus ille tenuis cum quisquis facio sum sui spectas non fortuna puto non modo ille qui sum mereor sed etiam ille ab qui exspecto egeo enim multus gratus sui video studeo neque verus verbum augeo suus munus si quo fors fungor sed etiam extenuo video ille sum qui si opulentus fortuno defendo in unus ille aut si fors in liber is maneo gratia sin autem inops probus tamen et modestus omnis non improbus humilis qui magnus in populus multitudo sum praesidium sui paro video


potest autem ulli imperio, quod gloria debet fultum esse et benivolentia sociorum, utile esse odium et infamia?

possum autem ullus imperium qui gloria debeo fulcio sum et benevolens socius utilis sum odium et infamia


De iustitia satis dictum.


Utrum igitur utilius vel Fabricio, qui talis in hac urbe, qualis Aristides Athenis, fuit, vel senatui nostro, qui numquam utilitatem a dignitate seiunxit, armis cum hoste certare an venenis? Si gloriae causa imperium expetendum est, scelus absit, in quo non potest esse gloria; sin ipsae opes expetuntur quoquo modo, non poterunt utiles esse cum infamia.

utrum igitur utilis vel fabricius qui talis in hic urbs qualis aristides athenae sum vel senatus noster qui numquam utilitas ab dignitas sejungo arma cum hostis certo an venenum si gloria causa imperium expeto sum scelus absum in quo non possum sum gloria sin ipse ops expeto quisquis modo non possum utilis sum cum infamia


His igitur expositis, quale sit id, quod decere dicimus, intellectum puto.

hic igitur expono qualis sum is qui decet dico intellego puto


ex quo sunt illa communia: non prohibere aqua profluente, pati ab igne ignem capere, si qui velit, consilium fidele deliberanti dare, quae sunt iis utilia, qui accipiunt, danti non molesta. Quare et his utendum est et semper aliquid ad communem utilitatem afferendum. Sed quoniam copiae parvae singulorum sunt, eorum autem, qui his egeant, infinita est multitudo, vulgaris liberalitas referenda est ad illum Ennii finem: Nihilo minus ipsi lucet, ut facultas sit, qua in nostros simus liberales.

ex quo sum ille commune non prohibeo aqua profluo patior ab ignis ignis capio si qui volo consilium fidelis delibero do qui sum is utilis qui accipio do non molestus quaris et hic utor sum et semper aliquis ad communis utilitas affero sed quoniam copia parvus singulus sum is autem qui hic egeo infinitus sum multitudo vulgaris liberalitas refero sum ad ille ennius finis nihilum paruus ipse luceo ut facultas sum qui in noster sum liberalis


Atque ut apium examina non fingendorum favorum causa congregantur, sed, cum congregabilia natura sint, fingunt favos, sic homines, ac multo etiam magis, natura congregati adhibent agendi cogitandique sollertiam. Itaque, nisi ea virtus, quae constat ex hominibus tuendis, id est ex societate generis humani, attingat cognitionem rerum, solivaga cognitio et ieiuna videatur, itemque magnitudo animi remota communitate coniunctioneque humana feritas sit quaedam et immanitas. Ita fit, ut vincat cognitionis studium consociatio hominum atque communitas.

atque ut apis examino non fingo favor causa congrego sed cum congregabilis natura sum fingo favus sic homo atque multus etiam magis natura congrego adhibeo ago cogito sollertia itaque nisi is virtus qui consto ex homo tueor is sum ex societas genus humanus attingo cognitio res solivagus cognitio et jejuno video ito magnitudo animus remoueo communitas conjunctio humanus ferio sum quidam et immanitas ita fio ut vinco cognitio studium consociatio homo atque communio


Quid est igitur, quod me impediat ea, quae probabilia mihi videantur, sequi, quae contra, improbare atque affirmandi arrogantiam vitantem fugere temeritatem, quae a sapientia dissidet plurimum? Contra autem omnia disputatur a nostris, quod hoc ipsum probabile elucere non posset, nisi ex utraque parte causarum esset facta contentio.

quis sum igitur qui ego impedio is qui probabilis ego video sequor qui contra improbaris atque affirmandi arrogantia vito fugio temeritas qui ab sapientia dissideo multus contra autem omnis disputo ab noster qui hic ipse probabilis eluceo non possum nisi ex uter pars causaris sum facio contentio


Ergo unum debet esse omnibus propositum, ut eadem sit utilitas unius cuiusque et universorum; quam si ad se quisque rapiet, dissolvetur omnis humana consortio.

ergo unus debeo sum omnis propono ut idem sum utilitas unus quisque et universor quam si ad sui quisque rapio dissolvo omnis humanus consortio


Nec vero illa parva vis naturae est rationisque. quod unum hoc animal sentit, quid sit ordo, quid sit, quod deceat, in factis dictisque qui modus. Itaque eorum ipsorum, quae aspectu sentiuntur, nullum aliud animal pulchritudinem, venustatem, convenientiam partium sentit; quam similitudinem natura ratioque ab oculis ad animum transferens multo etiam magis pulchritudinem, constantiam, ordinem in consiliis factisque conservandam putat cavetque, ne quid indecore effeminateve faciat, tum in omnibus et opinionibus et factis ne quid libidinose aut faciat aut cogitet.

neque verus ille parvus volo natura sum ratio qui unus hic animal sentio quis sum ordo quis sum qui decet in facio dico qui modus itaque is ipse qui aspectus sentio nullus alius animal pulchritudo venustas convenientia pars sentio quam similitudo natura ratio ab oculus ad animus transfero multus etiam magis pulchritudo constantia ordo in consilium facio conservo puto caveo ne quis indecorus effemino facio tum in omnis et opinio et facio ne quis libidinosus aut facio aut cogito


Panaetius igitur, qui sine controversia de officiis accuratissime disputavit, quemque nos correctione quadam adhibita potissimum secuti sumus, tribus generibus propositis, in quibus deliberare homines et consultare de officio solerent, uno, cum dubitarent, honestumne id esset, de quo ageretur, an turpe, altero, utilene esset an inutile, tertio, si id, quod speciem haberet honesti, pugnaret cum eo, quod utile videretur, quo modo ea discerni oporteret, de duobus generibus primis tribus libris explicavit, de tertio autem genere deinceps se scripsit dicturum nec exsolvit id, quod promiserat.

panaetius igitur qui sine controversia de officium accuro disputo quisque nos correctio quidam adhibeo potis sequor sum tres genus propono in qui deliberaris homo et consulto de officium soleo unus cum dubito honestus is sum de quo ago an turpis alter utile sum an inutilis tertius si is qui species habeo honestus pugno cum is qui utilis video quo modo is discerno oportet de duo genus primus tres liber explicavit de tertius autem genus deinceps sui scribo dico neque exsolvo is qui promitto


cui cum visum esset utilius solum quam cum altero regnare, fratrem interemit. Omisit hic et pietatem et humanitatem, ut id, quod utile videbatur neque erat, assequi posset, et tamen muri causamopposuit, speciem honestatis nec probabilem nec sane idoneam. Peccavit igitur, pace vel Quirini vel Romuli dixerim.

qui cum video sum utilis solus quam cum alter regno frater interimo omitto hic et pietas et humanitas ut is qui utilis video neque sum assequor possum et tamen murus causamopposuit species honestas neque probabilis neque sanus idoneus pecco igitur pax vel quirinus vel romulis dico


Et quoniam magna vis orationis est, eaque duplex, altera contentionis, altera sermonis, contentio disceptationibus tribuatur iudiciorum, contionum, senatus, sermo in circulis, disputationibus, congressionibus familiarium versetur, sequatur etiam convivia. Contentionis praecepta rhetorum sunt, nulla sermonis, quamquam haud scio an possint haec quoque esse. Sed discentium studiis inveniuntur magistri, huic autem qui studeant, sunt nulli, rhetorum turba referta omnia; quamquam, quae verborum sententiarumque praecepta sunt, eadem ad sermonem pertinebunt.

et quoniam magnus volo oratio sum is duplex alter contentio alter sermo contentio disceptatio tribuo iudicium contio senatus sermo in circulus disputatio congressio familiaris verso sequor etiam convivium contentio praecipio rhetor sum nullus sermo quamquam haud scio an possum hic quoque sum sed disco studium invenio magister hic autem qui studeo sum nullus rhetor turba refercio omnis quamquam qui verbum sententia praecipio sum idem ad sermo pertineo


De benivolentia autem, quam quisque habeat erga nos, primum illud est in officio, ut ei plurimum tribuamus, a quo plurimum diligamur, sed benivolentiam non adulescentulorum more ardore quodam amoris, sed stabilitate potius et constantia iudicemus. Sin erunt merita, ut non ineunda, sed referenda sit gratia, maior quaedam cura adhibenda est; nullum enim officium referenda gratia magis necessarium est.

de benevolens autem quam quisque habeo erga nos primus ille sum in officium ut is multus tribuo ab quo multus diligo sed benevolentia non adulescentulus mos ardor quidam amor sed stabilitas potis et constantia judico sin sum mereo ut non ineo sed refero sum gratia magnus quidam cura adhibeo sum nullus enim officium refero gratia magis necessarius sum


At enim, cum permagna praemia sunt, est causa peccandi.

at enim cum permagnus praemium sum sum causa pecco


Cum autem duobus modis, id est aut vi aut fraude, fiat iniuria, fraus quasi vulpeculae, vis leonis videtur; utrumque homine alienissimum, sed fraus odio digna maiore. Totius autem iniustitiae nulla capitalior quam eorum, qui tum, cum maxime fallunt, id agunt, ut viri boni esse videantur.

cos autem duo modus is sum aut vis aut fraus fio iniuria fraus quasi vulpecula volo leo video uterque homo alienus sed fraus odium dignus magnus totus autem injustitia nullus capitalis quam is qui tum cum magnus fallo is ago ut vir bonus sum video


Intellegendum etiam cst duabus quasi nos a natura indutos esse personis; quarum una communis est ex eo, quod omnes participes sumus rationis praestantiaeque eius, qua antecellimus bestiis, a qua omne honestum decorumque trahitur, et ex qua ratio inveniendi officii exquiritur, altera autem, quae proprie singulis est tributa. Ut enim in corporibus magnae dissimilitudines sunt (alios videmus velocitate ad cursum, alios viribus ad luctandum valere, itemque in formis aliis dignitatem inesse, aliis venustatem), sic in animis exsistunt maiores etiam varietates.

intellego etiam cst duo quasi nos ab natura induo sum persona qui unus communis sum ex is qui omnis particeps sum ratio praestantia is qui antecello bestia ab qui omnis honestus decorus traho et ex qui ratio invenio officium exquiro alter autem qui proprius singuli sum tribuo ut enim in corpus magnus dissimilitudo sum alius video velocitas ad cursus alius vis ad luctor valeo ito in forma alius dignitas insum alius venustas sic in animus exsisto magnus etiam varietas


Negat, quia sit iniurium.


Quam ob rem ne sit aes alienum, quod rei publicae noceat, providendum est, quod multis rationibus caveri potest, non, si fuerit, ut locupletes suum perdant, debitores lucrentur alienum; nec enim ulla res vehementius rem publicam continet quam fides, quae esse nulla potest, nisi erit necessaria solutio rerum creditarum. Numquam vehementius actum est quam me consule, ne solveretur; armis et castris temptata res est ab omni genere hominum et ordine; quibus ita restiti, ut hoc totum malum de re publica tolleretur. Numquam nec maius aes alienum fuit nec melius nec facilius dissolutum est; fraudandi enim spe sublata solvendi necessitas consecuta est. At vero hic nunc victor, tum quidem victus, quae cogitarat, ea perfecit, cum eius iam nihil interesset. Tanta in eo peccandi libido fuit, ut hoc ipsum eum delectaret, peccare, etiamsi causa non esset.

quam ob res ne sum aes alienus qui res publicus noceo provideo sum qui multus ratio caveri possum non si sum ut locuples suus perdo debitor lucror alienus neque enim ullus res vehemens res publicus contineo quam fides qui sum nullus possum nisi sum necessarius solutio res creditaris numquam vehemens ago sum quam ego consul ne solvo arma et castrum tento res sum ab omnis genus homo et ordo qui ita resto ut hic totus malus de res publicus tollo numquam neque magnus aes alienus sum neque bonus neque facilis dissoluo sum fraudo enim spes tollo solvo necessitas consequor sum at verus hic nunc victor tum quidem vinco qui cogito is perficio cum is iam nihil intersum tantus in is pecco libido sum ut hic ipse is delecto peccaris etiamsi causa non sum


Sed haec hactenus.


Propensior benignitas esse debebit in calamitosos, nisi forte erunt digni calamitate. In iis tamen, qui se adiuvari volent, non ne affligantur, sed ut altiorem gradum ascendant, restricti omnino esse nullo modo debemus, sed in deligendis idoneis iudicium et diligentiam adhibere. Nam praeclare Ennius: Bene fácta male locáta male facta árbitror.

propendeo benignitas sum debeo in calamitosus nisi fors sum dignus calamitas in is tamen qui sui adiuvaris volo non ne affligantur sed ut alo gradus ascendo restringo omnino sum nullus modo debeo sed in deligo idoneus iudicium et diligentia adhibeo nam praeclaris ennius bene facta malus locata malus facio arbitror


Intelligendum autem est, cum proposita sint genera quattuor, e quibus honestas officiumque manaret, splendidissimum videri, quod animo magno elatoque humanasque res despiciente factum sit. Itaque in probris maxime in promptu est si quid tale dici potest: Vós enim, iuvenes, ánimum geritis múliebrem, ílla virgo viri et si quid eius modi: Salmácida, spolia sÍne sudore et sánguine. Contraque in laudibus, quae magno animo et fortiter excellenterque gesta sunt, ea nescio quo modo quasi pleniore ore laudamus. Hinc rhetorum campus de Marathone, Salamine, Plataeis, Thermopylis, Leuctris, hine noster Cocles, hinc Decii, hinc Cn. et P. Scipiones, hinc M. Marcellus, innumerabiles alii, maximeque ipse populus Romanus animi magnitudine excellit. Declaratur autem studium bellicae gloriae, quod statuas quoque videmus ornatu fere militari.

intellego autem sum cum propono sum genus quattuor e qui honestus officium mano splendidus video qui animus magnus effero humanus res despicio facio sum itaque in probrum magnus in promptus sum si quis talis dico possum vos enim juvenis animum gero muliebrem illa virgo vir et si quis is modus salmacida spolium sine sudor et sanguine contra in laus qui magnus animus et fortis excellenter gero sum is nescio quo modo quasi plenus os laudo hinc rhetor campus de marathon salaminus plataeae thermopylae leuctra hic noster cocles hinc decius hinc cn et p scipio hinc m marcellus innumerabilis alius magnus ipse populus romanus animus magnitudo excello declaro autem studium bellicus gloria qui statua quoque video orno fere militaris


Sed illud maximum: octo hominum milia tenebat Hannibal, non quos in acie cepisset, aut qui periculo mortis diffugissent, sed qui relicti in castris fuissent a Paulo et a Varrone consulibus. Eos senatus non censuit redimendos, cum id parva pecunia fieri posset, ut esset insitum militibus nostris aut vincere aut emori. Qua quidem re audita fractum animum Hannibalis scribit idem, quod senatus populusque Romanus rebus afflictis tam excelso animo fuisset. Sic honestatis comparatione ea, quae videntur utilia, vincuntur.

sed ille magnus octo homo mille teneo hannibal non qui in acies capio aut qui periculum mors diffugio sed qui relinquo in castrum sum ab paulus et ab varro consul is senatus non censeo redimo cum is parvus pecunia fio possum ut sum inquiro miles noster aut vinco aut emorior qui quidem res audio frango animus hannibal scribo idem qui senatus populus romanus res affligo tam excelsum animus sum sic honestas comparatio is qui video utilis vinco


Videsne hoc proverbio neque Gygi illi posse veniam dari neque huic, quem paulo ante fingebam digitorum percussione hereditates omnium posse converrere? Ut enim, quod turpe est, id, quamvis occultetur, tamen honestum fieri nullo modo potest, sic, quod honestum non est, id utile ut sit, effici non potest adversante et repugnante natura.

video hic proverbium neque gygi ille possum venio do neque hic qui paulus ante fingo digitor percussio hereditas omnis possum converro ut enim qui turpis sum is quivis occulto tamen honestus fio nullus modo possum sic qui honestus non sum is utilis ut sum efficio non possum adverso et repugno natura


Sunt autem multi, et quidem cupidi splendoris et gloriae, qui eripiunt aliis, quod aliis largiantur, iique arbitrantur se beneficos in suos amicos visum iri, si locupletent eos quacumque ratione. Id autem tantum abest ab officio, ut nihil magis officio possit esse contrarium. Videndum est igitur, ut ea liberalitate utamur, quae prosit amicis, noceat nemini. Quare L. Sullae, C. Caesaris pecuniarum translatio a iustis dominis ad alienos non debet liberalis videri; nihil est enim liberale, quod non idem iustum.

sum autem multus et quidem cupidus splendor et gloria qui eripio alius qui alius largior eo arbitror sui beneficus in suus amicus video eo si locupleto is quicumque ratio is autem tantus absum ab officium ut nihil magis officium possum sum contrarius video sum igitur ut is liberalitas uto qui prosum amicus noceo nemo quaris l sulla que caesar pecunia translatio ab iustus dominus ad alienus non debeo liberalis video nihil sum enim liberal qui non idem iustus


Quinque igitur rationibus propositis officii persequendi, quarum duae ad decus honestatemque pertinerent, duae ad commoda vitae, copias, opes, facultates, quinta ad eligendi iudicium, si quando ea, quae dixi, pugnare inter se viderentur, honestatis pars confecta est, quam quidem tibi cupio esse notissimam.

quinque igitur ratio propono officium persequor qui duo ad decus honestas pertineo duo ad commodus vita copia ops facultas quintus ad eligo iudicium si quando is qui dico pugno inter sui video honestas pars conficio sum quam quidem tu cupio sum nosco


Huic igitur viro bono, quem Fimbria etiam, non modo Socrates noverat, nullo modo videri potest quicquam esse utile, quod non honestum sit. Itaque talis vir non modo facere, sed ne cogitare quidem quicquam audebit, quod non audeat praedicare. Haec non turpe est dubitare philosophos, quae ne rustici quidem dubitent? a quibus natum est id, quod iam contritum est vetustate, proverbium. Cum enim fidem alicuius bonitatemque laudant, dignum esse dicunt, quicum in tenebris mices. Hoc quam habet vim nisi illam, nihil expedire, quod non deceat, etiamsi id possis nullo refellente optinere?

hic igitur vir bonus qui fimbria etiam non modo socrates nosco nullus modo video possum quisquam sum utilis qui non honestus sum itaque talis vir non modo facio sed ne cogito quidem quisquam audeo qui non audeo praedico hic non turpis sum dubitaris philosophus qui ne rusticus quidem dubito ab qui natus sum is qui iam contero sum vetustas proverbium cos enim fides aliquis bonitas laudo dignus sum dico qui in tenebrae mico hic quam habeo vis nisi ille nihil expedio qui non decet etiamsi is possum nullus refello obtineo


Non est autem consentaneum, qui metu non frangatur, eum frangi cupiditate nec, qui invictum se a labore praestiterit, vinci a voluptate. Quam ob rem et haec vitanda et pecuniae fugienda cupiditas; nihil enim est tam angusti animi tamque parvi quam amare divitias, nihil honestius magnificentiusque quam pecuniam contemnere, si non habeas, si habeas, ad beneficentiam liberalitatemque conferre.

non sum autem consentaneus qui metus non frango is frango cupiditas neque qui invictus sui ab labor praesto vinco ab voluptas quam ob res et hic vito et pecunia fugio cupiditas nihil enim sum tam angustus animus tam parvus quam amo divitiae nihil honestus magnificentiusque quam pecunia contemno si non habeo si habeo ad beneficentia liberalitas confero


Expetuntur autem divitiae cum ad usus vitae necessarios, tum ad perfruendas voluptates. In quibus autem maior est animus, in iis pecuniae cupiditas spectat ad opes et ad gratificandi facultatem, ut nuper M. Crassus negabat ullam satis magnam pecuniam esse ei, qui in re publica princeps vellet esse, cuius fructibus exercitum alere non posset. Delectant etiam magnifici apparatus vitaeque cultus cum elegantia et copia; quibus rebus effectum est, ut infinita pecuniae cupiditas esset. Nec vero rei familiaris amplificatio nemini nocens vituperanda est, sed fugienda semper iniuria est.

expeto autem divitiae cum ad utor vita necessarius tum ad perfruor voluptas in qui autem magnus sum animus in is pecunia cupiditas specto ad ops et ad gratificor facultas ut nuper m crassus nego ullus satis magnus pecunia sum is qui in res publicus princeps volo sum qui fructus exercitus alo non possum delecto etiam magnificus apparatus vita cultus cum elegantia et copia qui res efficio sum ut infinitus pecunia cupiditas sum neque verus res familiaris amplificatio nemo noceo vitupero sum sed fugio semper iniuria sum


Ad rem gerendam autem qui accedit, caveat, ne id modo consideret, quam illa res honesta sit, sed etiam ut habeat efficiendi facultatem; in quo ipso considerandum est, ne aut temere desperet propter ignaviam aut nimis confidat propter cupiditatem. In omnibus autem negotiis, prius quam aggrediare, adhibenda est praeparatio diligens.

ad res gero autem qui accedo caveat ne is modo consido quam ille res honestus sum sed etiam ut habeo efficio facultas in quo ipse considero sum ne aut temere despero propter ignavio aut nimis confido propter cupiditas in omnis autem negotium prior quam aggrediaris adhibeo sum praeparatio diligo


Sed ea animi elatio, quae cernitur in periculis et laboribus, si iustitia vacat pugnatque non pro salute communi, sed pro suis commodis, in vitio est; non modo enim id virtutis non est, sed est potius immanitatis omnem humanitatem repellentis. Itaque probe definitur a Stoicis fortitudo, cum eam virtutem esse dicunt propugnantem pro aequitate. Quocirca nemo, qui fortitudinis gloriam consecutus est insidiis et malitia, laudem est adeptus; nihil enim honestum esse potest, quod iustitia vacat.

sed is animus elatio qui cerno in periculum et labor si iustitia vaco pugno non pro salus communis sed pro suus commodus in vitio sum non modo enim is virtus non sum sed sum potis immanitas omnis humanitas repello itaque probus definio ab stoicus fortitudo cum is virtus sum dico propugno pro aequitas quocirca nemo qui fortitudo gloria consequor sum insidiae et malitia laus sum adipiscor nihil enim honestus sum possum qui iustitia vaco


In omni autem actione suscipienda tria sunt tenenda, primum ut appetitus rationi pareat, quo nihil est ad officia conservanda accommodatius, deinde ut animadvertatur, quanta illa res sit, quam efficere velimus, ut neve maior neve minor cura et opera suscipiatur, quam causa postulet. Tertium est, ut caveamus, ut ea, quae pertinent ad liberalem speciem et dignitatem, moderata sint. Modus autem est optimus decus ipsum tenere, de quo ante diximus, nec progredi longius. Horum tamen trium praestantissimum est appetitum optemperare rationi.

in omnis autem actio suscipio tres sum teneo primus ut appeto ratio pareo quo nihil sum ad officium conservo accommodo deinde ut animadverto quantus ille res sum quam efficio volo ut neve magnus neve paruus cura et opus suscipio quam causa postulo tertius sum ut caveamus ut is qui pertineo ad liberal species et dignitas modero sum modus autem sum bonus decus ipse teneo de quo ante dico neque progredior longus horus tamen tres praesto sum appeto optemperaris ratio


Formam quidem ipsam, Marce fili, et tamquam faciem honesti vides, quae si oculis cerneretur, mirabiles amores, ut ait Plato, excitaret sapientiae. Sed omne, quod est honestum, id quattuor partium oritur ex aliqua: aut enim in perspicientia veri sollertiaque versatur aut in hominum societate tuenda tribuendoque suum cuique et rerum contractarum fide aut in animi excelsi atque invicti magnitudine ac robore aut in omnium, quae fiunt quaeque dicuntur, ordine et modo, in quo inest modestia et temperantia.

forma quidem ipse marcus filis et tamquam facies honestus video qui si oculus cerno mirabilis amor ut aio plato excito sapientia sed omnis qui sum honestus is quattuor pars orior ex aliqui aut enim in perspicio verus sollertia verso aut in homo societas tueor tribuo suus quisque et res contractaris fides aut in animus excello atque invictus magnitudo atque robur aut in omnis qui fio quisque dico ordo et modo in quo insum modestia et tempero


M. quidem Catonis senis est epistula ad M. filium, in qua scribit se audisse eum missum factum esse a consule, cum in Macedonia bello Persico miles esset. Monet igitur, ut caveat, ne proelium ineat; negat enim ius esse, qui miles non sit, cum hoste pugnare.

m quidem cato senex sum epistula ad m filius in qui scribo sui audio is mitto facio sum ab consul cum in macedonius bellum persicus miles sum moneo igitur ut caveat ne proelium ineo nego enim ius sum qui miles non sum cum hostis pugno


Ornanda enim est dignitas domo, non ex domo tota quaerenda, nec domo dominus, sed domino domus honestanda est, et, ut in ceteris habenda ratio non sua solum, sed etiam aliorum, sic in domo clari hominis, in quam et hospites multi recipiendi et admittenda hominum cuiusque modi multitudo, adhibenda cura est laxitatis; aliter ampla domus dedecori saepe domino fit, si est in ea solitudo, et maxime, si aliquando alio domino solita est frequentari. Odiosum est enim, cum a praetereuntibus dicitur: O domus ántiqua, heu quam dispari domináre domino! quod quidem his temporibus in multis licet dicere.

orno enim sum dignitas domus non ex domus totus quaero neque domus dominus sed dominus domus honesto sum et ut in ceterus habeo ratio non suus solus sed etiam alius sic in domus clarus homo in quam et hospes multus recipio et admitto homo quisque modus multitudo adhibeo cura sum laxitas aliter amplus domus dedecor saepe dominus fio si sum in is solitudo et magnus si aliquando alius dominus soleo sum frequentaris odiosus sum enim cum ab praetereo dico o domus antiqua heu quam disparus dominare dominus qui quidem hic tempus in multus licet dico


Vides in hac tota disceptatione non illud dici: Quamvis hoc turpe sit, tamen, quoniam expedit, faciam, sed ita expedire, ut turpe non sit, ex altera autem parte, ea re, quia turpe sit, non esse faciendum.

video in hic totus disceptatio non ille dico quivis hic turpis sum tamen quoniam expedio facio sed ita expedio ut turpis non sum ex alter autem pars is res quia turpis sum non sum facio


C. Marius cum a spe consulatus longe abesset et iam septimum annum post praeturam iaceret, neque petiturus umquam consulatum videretur, Q. Metellum, cuius legatus erat, summum virum et civem, cum ab eo, imperatore suo, Romam missus esset, apud populum Romanum criminatus est bellum illum ducere; si se consulem fecissent, brevi tempore aut vivum aut mortuum Iugurtham se in potestatem populi Romani redacturum. Itaque factus est ille quidem consul, sed a fide iustitiaque discessit, qui optimum et gravissimum civem, cuius legatus et a quo missus esset, in invidiam falso crimine adduxerit.

que marius cum ab spes consulatus longus absum et iam septimus annus post praetorqueo iaceo neque peto umquam consulatus video q metellus qui legatus sum superus vir et civis cum ab is imperator suus roma mitto sum apud populus romanus crimino sum bellum ille duco si sui consul facio brevis tempus aut vivus aut mortuus jugurtha sui in potestas populus romanus redigo itaque facio sum ille quidem consul sed ab fides justitia discedo qui bonus et gravis civis qui legatus et ab quo mitto sum in invidia fallo crimen adduco


Maxime autem perturbantur officia in amicitiis, quibus et non tribuere, quod recte possis, et tribuere, quod non sit aequum, contra officium est. Sed huius generis totius breve et non difficile praeceptum est. Quae enim videntur utilia, honores, divitiae, voluptates, cetera generis eiusdem, haec amicitiae numquam anteponenda sunt. At neque contra rem publicam neque contra ius iurandum ac fidem amici causa vir bonus faciet, ne si iudex quidem erit de ipso amico; ponit enim personam amici, cum induit iudicis. Tantum dabit amicitiae, ut veram amici causam esse malit, ut orandae litis tempus, quoad per leges liceat, accommodet.

magnus autem perturbo officium in amicitia qui et non tribuo qui rectus possum et tribuo qui non sum aequus contra officium sum sed hic genus totus brevis et non difficilis praeceptum sum qui enim video utilis honor divitiae voluptas ceterus genus idem hic amicitia numquam antepono sum at neque contra res publicus neque contra ius iuro atque fides amicus causa vir bonus facio ne si iudex quidem sum de ipse amicus pono enim persona amicus cum induo judex tantus do amicitia ut verus amicus causa sum malo ut oro lis tempus quoad per lex licet accommodo


At vero interitus exercituum, ut proxime trium, saepe multorum, clades imperatorum, ut nuper summi et singularis viri, invidiae praeterea multitudinis atque ob eas bene meritorum saepe civium expulsiones, calamitates, fugae, rursusque secundae res, honores, imperia, victoriae, quamquam fortuita sunt, tamen sine hominum opibus et studiis neutram in partem effici possunt.

at verus intereo exercitus ut propior tres saepe multus clades imperator ut nuper superus et singularis vir invidia praeterea multitudo atque ob is bene meritor saepe civis expulsio calamitas fuga rursus secundus res honor imperium victoria quamquam fortuitus sum tamen sine homo ops et studium neuter in pars efficio possum


Innumerabiles aliae dissimilitudines sunt naturae morumque, minime tamen vituperandorum.

innumerabilis alius dissimilitudo sum natura morus paruus tamen vitupero


Commutato autem genere vitae omni ratione curandum est, ut id bono consilio fecisse videamur.

commuto autem genus vita omnis ratio curo sum ut is bonus consilium facio video


Occurritur autem nobis, et quidem a doctis et eruditis quaerentibus, satisne constanter facere videamur, qui, cum percipi nihil posse dicamus, tamen et aliis de rebus disserere soleamus et hoc ipso tempore praecepta officii persequamur. Quibus vellem satis cognita esset nostra sententia. Non enim sumus ii, quorum vagetur animus errore nec habeat umquam, quid sequatur. Quae enim esset ista mens vel quae vita potius non modo disputandi, sed etiam vivendi ratione sublata? Nos autem, ut ceteri alia certa, alia incerta esse dicunt, sic ab his dissentientes alia probabilia, contra alia dicimus.

occurro autem nos et quidem ab doceo et erudio quaero sero consto facio video qui cum percipio nihil possum dico tamen et alius de res dissero soleo et hic ipse tempus praecipio officium persequor qui volo satis cognosco sum noster sententia non enim sum is qui vago animus error neque habeo umquam quis sequor qui enim sum iste mens vel qui vito potis non modo disputo sed etiam vivo ratio tollo nos autem ut ceterus alius certus alius incertus sum dico sic ab hic dissentio alius probabilis contra alius dico


Quid? qui omnia recta et honesta neglegunt, dum modo potentiam consequantur, nonne idem faciunt, quod is, qui etiam socerum habere voluit eum, cuius ipse audacia potens esset? Utile ei videbatur plurimum posse alterius invidia; id quam iniustum in patriam et quam turpe esset, non videbat. Ipse autem socer in ore semper Graecos versus de Phoenissis habebat, quos dicam, ut potero, incondite fortasse, sed tamen, ut res possit intellegi: Nam sí violandum est Iús, regnandi grátia Violándum est; aliis rébus pietatém colas. Capitalis , qui id unum, quod omnum sceleratissimum fuerit, exceperit!

quis qui omnis recta et honestus neglego dum modo potentia consequor nonne idem facio qui is qui etiam socer habeo volo is qui ipse audacia possum sum utilis is video multus possum alter invidia is quam iniustus in patria et quam turpis sum non video ipse autem socer in os semper graeci verro de phoenissa habeo qui dico ut possum inconditus fortasse sed tamen ut res possum intellego nam si violo sum ius regno gratia violandum sum alius rebus pietatem colo capital qui is unus qui omnum scelero sum excipio


Alterum est vitium, quod quidam nimis magnum studium multamque operam in res obscuras atque difficiles conferunt easdemque non necessarias.

alter sum vitium qui quidam nimis magnus studium multa opera in res obscuro atque difficilis confero idem non necessaria


Qui igitur adipisci veram gloriam volet, iustitiae fungatur officiis. Ea quae essent, dictum est in libro superiore.

qui igitur adipisci verus gloria volo justitia fungor officium is qui sum dico sum in liber superus


Ergo et haec animi despicientia admirabilitatem magnam facit et maxime iustitia, ex qua una virtute viri boni appellantur, mirifica quaedam multitudini videtur, nec iniuria; nemo enim iustus esse potest, qui mortem, qui dolorem, qui exsilium, qui egestatem timet, aut qui ea, quae sunt his contraria, aequitati anteponit. Maximeque admirantur eum, qui pecunia non movetur; quod in quo viro perspectum sit, hunc igni spectatum arbitrantur.

ergo et hic animus despicio admirabilitas magnus facio et magnus iustitia ex qui unus virtus vir bonus appello mirificus quidam multitudo video neque iniuria nemo enim iustus sum possum qui mors qui dolor qui exsilium qui egestas timeo aut qui is qui sum hic contrarius aequitas antepono magnus admiror is qui pecunia non moveo qui in quo vir perspicio sum hic ignis spectas arbitror


Quamquam praeclare Socrates hanc viam ad gloriam proximam et quasi compendiariam dicebat esse, si quis id ageret, ut, qualis haberi vellet, talis esset. Quodsi qui simulatione et inani ostentatione et ficto non modo sermone, sed etiam voltu stabilem se gloriam consequi posse rentur, vehementer errant. Vera gloria radices agit atque etiam propagatur, ficta omnia celeriter tamquam flosculi decidunt, nee simulatum potest quicquam esse diuturnum. Testes sunt permulti in utramque partem, sed brevitatis causa familia contenti erimus una. Ti. enim Gracchus P. f. tam diu laudabitur, dum memoria rerum Romanarum manebit; at eius filii nec vivi probabantur bonis et mortui numerum optinent iure caesorum.

quamquam praeclaris socrates hic via ad gloria propior et quasi compendiaria dico sum si quis is ago ut qualis habeo volo talis sum quodsi qui simulatio et inanis ostentatio et fingo non modo sermo sed etiam vultus stabilis sui gloria consequor possum reor vehemens erro verus gloria radix ago atque etiam propago fictum omnis celer tamquam flosculis decido nee simulo possum quisquam sum diuturnus testis sum permultus in uter pars sed brevitas causa familia contendo sum unus tiberius enim gracchus p f tam diu laudo dum memoria res romanaris maneo at is filius neque vivo probo bonus et mortuus numerus obtineo ius caesor


Quid? si tyrannidem occupare, si patriam prodere conabitur pater, silebitne filius?

quis si tyrannis occuparis si patria prodo conor pater sileo filius


Acceptorum autem beneficiorum sunt dilectus habendi, nec dubium, quin maximo cuique plurimum debeatur. In quo tamen in primis, quo quisque animo, studio, benivolentia fecerit, ponderandum est. Multi enim faciunt multa temeritate quadam sine iudicio vel morbo in omnes vel repentino quodam quasi vento impetu animi incitati; quae beneficia aeque magna non sunt habenda atque ea, quae iudicio, considerate constanterque delata sunt.

acceptor autem beneficus sum delectus habeo neque dubius quin maximus quisque multus debeo in quo tamen in primus quo quisque animus studium benevolens facio pondero sum multus enim facio multus temeritas quidam sine iudicium vel morbus in omnis vel repentinus quidam quasi venio impetus animus incitas qui beneficium aequus magnus non sum habeo atque is qui iudicium considero constanter defero sum


Ergo et promissa non facienda non numquam, neque semper deposita reddenda. Si gladium quis apud te sana mente deposuerit, repetat insaniens, reddere peccatum sit, officium non reddere. Quid? si is, qui apud te pecuniam deposuerit, bellum inferat patriae, reddasne depositum? Non credo; facias enim contra rem publicam, quae debet esse carissima. Sic multa, quae honesta natura videntur esse, temporibus fiunt non honesta; facere promissa, stare conventis, reddere deposita commutata utilitate fiunt non honesta.

ergo et promitto non facio non numquam neque semper depono reddo si gladius quis apud tu sano mens depono repeto insanio reddo peccatum sum officium non reddo quis si is qui apud tu pecunia depono bellum infero patria reddo depono non credo facio enim contra res publicus qui debeo sum carus sic multus qui honestus natura video sum tempus fio non honestus facio promitto sto convenio reddo depono commuto utilitas fio non honestus


Omnino duo sunt genera largorum, quorum alteri prodigi, alteri liberales: prodigi, qui epulis et viscerationibus et gladiatorum muneribus, ludorum venationumque apparatu pecunias profundunt in eas res, quarum memoriam aut brevem aut nullam omnino sint relicturi,

omnino duo sum genus largus qui alter prodigo alter liberalis prodigo qui epulis et visceratio et gladiator munus ludus venatio apparatus pecunia profundo in is res qui memoria aut brevis aut nullus omnino sum relinquo


Ut, cum in arce augurium augures acturi essent iussissentque Ti. Claudium Centumalum, qui aedes in Caelio monte habebat, demoliri ea, quorum altitudo officeret auspiciis, Claudius proscripsit insulam , emit P. Calpurnius Lanarius. Huic ab auguribus illud idem denuntiatum est. Itaque Calpurnius cum demolitus esset cognossetque Claudium aedes postea proscripsisse, quam esset ab auguribus demoliri iussus, arbitrum ilium adegit, QUICQUID SIBI DARE FACERE OPORTERET EX FIDE BONA. M. Cato sententiam dixit, huius nostri Catonis pater (ut enim ceteri ex patribus, sic hic, qui illud lumen progenuit, ex filio est nominandus)—is igitur iudex ita pronuntiavit: cum in vendendo rem eam scisset et non pronuntiasset, emptori damnum praestari oportere.

ut cum in arx augurium auguro ago sum jubeo tiberius claudius centumal qui aedes in caelius mons habeo demolio is qui altitudo officio auspicium claudus proscribo insula emo p calpurnius lanarius hic ab augur ille idem denuntio sum itaque calpurnius cum demolio sum cognosco claudius aedes postea proscribo quam sum ab augur demolio iubeo arbiter ille adigo quisquis sui do facio oportet ex fides bonus m cato sententia dico hic noster cato pater ut enim ceterus ex pater sic hic qui ille lumen progigno ex filius sum nomino is igitur iudex ita pronuntio cum in vendo res is scio et non pronuntio emptor damnum praestaris oportet


Illi vero non modo cum hostibus, verum etiam cum fluctibus, id quod fecit, dimicare melius fuit quam deserere consentientem Graeciam ad bellum barbaris inferendum.

ille verus non modo cum hostis verus etiam cum fluctus is qui facio dimicaris bonus sum quam desero consentio graecia ad bellum barbaris infero


Periclitemur, si placet, et in iis quidem exemplis, in quibus peccari volgus hominum fortasse non putet. Neque enim de sicariis, veneficis, testamentariis, furibus, peculatoribus hoc loco disserendum est, qui non verbis sunt et disputatione philosophorum, sed vinclis et carcere fatigandi, sed haec consideremus, quae faciunt ii, qui habentur boni.

periclitor si placeo et in is quidem exemplum in qui peccaris vulgus homo fortasse non puto neque enim de sicarius veneficus testamentarius fur peculator hic locus dissero sum qui non verbum sum et disputatio philosophus sed vinclum et carcer fatigo sed hic considero qui facio is qui habeo bonus


Maxime autem adducuntur plerique, ut eos iustitiae capiat oblivio, cum in imperiorum, honorum, gloriae cupiditatem inciderunt. Quod enim est apud Ennium: Núlla sancta sócietas Néc fides regni ést. id latius patet. Nam quicquid eius modi est, in quo non possint plures excellere, in eo fit plerumque tanta contentio, ut difficillimum sit servare sanctam societatem. Declaravit id modo temeritas C. Caesaris, qui omnia iura divina et humana pervertit propter eum, quem sibi ipse opinionis errore finxerat, principatum. Est autem in hoc genere molestum, quod in maximis animis splendidissimisque ingeniis plerumque exsistunt honoris, imperii, potentiae, gloriae cupiditates. Quo magis cavendum est, ne quid in eo genere peccetur.

magnus autem adduco plerusque ut is justitia capio oblivio cum in imperium honor gloria cupiditas incido qui enim sum apud ennius nulla sancio societas nec fides regnum est is fero pateo nam quisquis is modus sum in quo non possum multus excello in is fio plerusque tantus contentio ut difficilis sum servaris sancio societas declaro is modo temeritas que caesar qui omnis ius divino et humanus perverto propter is qui sui ipse opinio error fingo principatus sum autem in hic genus molestus qui in magnus animus splendidus ingenium plerusque exsisto honor imperium potentia gloria cupiditas quo magis caveo sum ne quis in is genus pecco


Ac mea quidem sententia omnis ratio atque institutio vitae adiumenta hominum desiderat, in primisque ut habeat, quibuscum possit familiares conferre sermones; quod est difficile, nisi speciem prae te boni viri feras. Ergo etiam solitario homini atque in agro vitam agenti opinio iustitiae necessaria est, eoque etiam magis, quod, eam si non habebunt, nullis praesidiis saepti multis afficientur iniuriis.

atque meus quidem sententia omnis ratio atque institutio vita adjumentum homo desidero in primus ut habeo qui possum familiaris confero sermo qui sum difficilis nisi species prae tu bonus vir ferus ergo etiam solitarius homo atque in ager vita ago opinio justitia necessarius sum eo etiam magis qui is si non habeo nullus praesidium saepio multus afficio iniuria


Sed quoniam a quattuor fontibus honestatis primo libro officia duximus, in eisdem versemur, cum docebimus ea, quae videantur esse utilia tneque sint, quam sint virtutis inimica. Ac de prudentia quidem, quam vult imitari malitia, itemque de iustitia, quae semper est utilis, disputatum est. Reliquae sunt duae partes honestatis, quarum altera in animi excellentis magnitudine et praestantia cernitur, altera in conforrnatione et moderatione continentiae et temperantiae.

sed quoniam ab quattuor fons honestas primus liber officium duco in idem verso cum doceo is qui video sum utilis tneque sum quam sum virtus inimicus atque de prudentia quidem quam volo imitor malitia ito de iustitia qui semper sum utilis disputas sum reliquus sum duo pars honestas qui alter in animus excello magnitudo et praesto cerno alter in conforrnatio et moderatio continentia et temperantia


Sed ut pecuniae non quaerendae solum ratio est, verum etiam collocandae, quae perpetuos sumptus suppeditet, nec solum necessaries, sed etiam liberales, sic gloria et quaerenda et collocanda ratione est.

sed ut pecunia non quaero solus ratio sum verus etiam colloco qui perpetuus sumptus suppedito neque solus necessaries sed etiam liberalis sic gloria et quaero et colloco ratio sum


Stomachari Canius; sed quid faceret? nondum enim C. Aquilius, collega et familiaris meus, protulerat de dolo malo formulas; in quibus ipsis, cum ex eo quaereretur, quid esset dolus malus, respondebat: cum esset aliud simulatum, aliud actum. Hoc quidem sane luculente ut ab homine perito definiendi. Ergo et Pythius et omnes aliud agentes, aliud simulantes perfidi, improbi, malitiosi. Nullum igitur eorum factum potest utile esse, cum sit tot vitiis inquinatum.

stomacharis canus sed quis facio nondum enim que aquilius collega et familiaris meus profero de dolus malus formula in qui ipse cum ex is quaero quis sum dolus malus respondeo cum sum alius simulo alius ago hic quidem sanus luculentus ut ab homo pereo definio ergo et pythius et omnis alius ago alius simulo perfidus improbus malitiosus nullus igitur is facio possum utilis sum cum sum tot vitium inquino


Ab hoc igitur genere largitionis, ut aliis detur, aliis auferatur, aberunt ii, qui rem publicam tuebuntur, in primisque operam dabunt, ut iuris et iudiciorum aequitate suum quisque teneat et neque tenuiores propter humilitatem circumveniantur neque locupletibus ad sua vel tenenda vel recuperanda obsit invidia, praeterea, quibuscumque rebus vel belli vel domi poterunt, rem publicam augeant imperio, agris, vectigalibus.

ab hic igitur genus largitio ut alius do alius aufero abeo is qui res publicus tueor in primus opera do ut ius et iudicium aequitas suus quisque teneo et neque tenuis propter humilitas circumvenio neque locupletibus ad suus vel teneo vel recipero obsum invidia praeterea quicumque res vel bellum vel domus possum res publicus augeo imperium ager vectigal


Quo modo stulte? etiamne, si rei publicae conducebat? potest autem, quod inutile rei publicae sit, id cuiquam civi utile esse?

quo modo stultus etiam si res publicus conduco possum autem qui inutilis res publicus sum is quisquam cieo utilis sum


Etenim quod summum bonum a Stoicis dicitur, convenienter naturae vivere, id habet hanc, ut opinor, sententiam: cum virtute congruere semper, cetera autem, quae secundum naturam essent, ita legere, si ea virtuti non repugnarent. Quod cum ita sit, putant quidam hanc comparationem non recte introductam, nec omnino de eo genere quicquam praecipiendum fuisse.

etenim qui superus bonus ab stoicus dico convenienter natura vivo is habeo hic ut opinor sententia cum virtus congruo semper ceterus autem qui secundus natura sum ita lego si is virtus non repugno qui cum ita sum puto quidam hic comparatio non rectus introduco neque omnino de is genus quisquam praecipio sum


Si tabulam de naufragio stultus arripuerit, extorquebitne eam sapiens, si potuerit?

si tabula de naufragium stultus arripio extorqueo is sapio si possum


Immo vero, inquiet ille, necesse est, siquidem meministi esse inter homines natura coniunctam societatem.

immo verus inquam ille necesse sum siquidem memini sum inter homo natura conjungo societas


Sed ea, quae multum ab humanitate discrepant, ut si qui in foro cantet, aut si qua est alia magna perversitas, facile apparet nec magnopere admonitionem et praecepta desiderat; quae autem parva videntur esse delicta neque a multis intellegi possunt, ab iis est diligentius declinandum. Ut in fidibus aut tibiis, quamvis paulum discrepent, tamen id a sciente animadverti solet, sic videndum est in vita ne forte quid diserepet, vel multo etiam magis, quo maior et melior actionum quam sonorum concentus est.

sed is qui multus ab humanitas discrepo ut si qui in forum canto aut si qui sum alius magnus perversitas facilis appareo neque magnopere admonitio et praecipio desidero qui autem parvus video sum delictum neque ab multus intellego possum ab is sum diligo declino ut in fides aut tibia quivis paulus discrepo tamen is ab scio animadverto soleo sic video sum in vito ne fors quis diserepet vel multus etiam magis quo magnus et bonus actio quam sonorus concentus sum


Haec praescripta servantem licet magnifice, graviter animoseque vivere atque etiam simpliciter, fideliter, ° vere hominum amice.

hic praescribo servo licet magnificus gravis animosus vivo atque etiam simplex fidelis verus homo amicus


Sed utilitatum comparatio, quoniam hic locus erat quartus, a Panaetio praetermissus, saepe est necessaria. Nam et corporis commoda cum externis et ipsa inter se corporis et externa cum externis comparari solent. Cum externis corporis hoc modo comparantur, valere ut malis quam dives esse, ipsa inter se corporis sic, ut bona valetudo voluptati anteponatur, vires celeritati, externorum autem, ut gloria divitiis, vectigalia urbana rusticis.

sed utilitas comparatio quoniam hic locus sum quartus ab panaetius praetermitto saepe sum necessarius nam et corpus commodus cum externus et ipse inter sui corpus et externus cum externus compararis soleo cos externus corpus hic modo comparo valeo ut malus quam dives sum ipse inter sui corpus sic ut bonus valetudo voluptas antepono vireo celeritas externus autem ut gloria divitiae vectigalis urbanus rusticus


Ut, si unum quodque membrum sensum hunc haberet, ut posse putaret se valere, si proximi membri valetudinem ad se traduxisset, debilitari et interire totum corpus necesse esset, sic, si unus quisque nostrum ad se rapiat commoda aliorum detrahatque, quod cuique possit, emolumenti sui gratia, societas hominum et communitas evertatur necesse est. Nam sibi ut quisque malit, quod ad usum vitae pertineat, quam alteri acquirere, concessum est non repugnante natura, illud natura non patitur, ut aliorum spoliis nostras facultates, copias, opes augeamus.

ut si unus quisque membrum sensus hic habeo ut possum puto sui valeo si propior membrum valetudo ad sui traduco debilitaris et intereo totus corpus necesse sum sic si unus quisque nos ad sui rapio commodus alius detraho qui quisque possum emolumentum suus gratia societas homo et communio everto necesse sum nam sui ut quisque malo qui ad usus vita pertineo quam alter acquiro concedo sum non repugno natura ille natura non patior ut alius spolium noster facultas copia ops augeo


Haec quidem ratio non magis contra Reguli quam contra omne ius iurandum valet. Sed in iure iurando non qui metus, sed quae vis sit, debet intellegi; est enim ius iurandum affirmatio religiosa; quod autem affirmate quasi deo teste promiseris, id tenendum est. Iam enim non ad iram deorum, quae nulla est, sed ad iustitiam et ad fidem pertinet. Nam praeclare Ennius: Ó Fides alma ápta pinnis ét ius iurandúm Iovis! Qui ius igitur iurandum violat, is Fidem violat, quam in Capitolio vicinam Iovis optimi maximi, ut in Catonis oratione est, maiores nostri esse voluerunt.

hic quidem ratio non magis contra regulis quam contra omnis ius iuro valeo sed in ius iuro non qui metus sed qui volo sum debeo intellego sum enim ius iuro affirmatio religiosus qui autem affirmo quasi deus testis promitto is teneo sum iam enim non ad ira deus qui nullus sum sed ad iustitia et ad fides pertineo nam praeclaris ennius o fides almus apta pinna et ius iurandum iuppiter qui ius igitur iuro violo is fides violo quam in capitolium vicina iuppiter bonus magnus ut in cato oratio sum magnus noster sum volo


Itaque, si vir bonus habeat hanc vim, ut, si digitis concrepuerit, possit in locupletium testamenta nomen eius inrepere, hac vi non utatur, ne si exploratum quidem habeat id omnino neminem umquam suspicaturum. At dares hanc vim M. Crasso, ut digitorum percussione heres posset scriptus esse, qui re vera non esset heres, in foro, mihi crede, saltaret. Homo autem iustus isque, quem sentimus virum bonum, nihil cuiquam, quod in se transferat, detrahet. Hoc qui admiratur, is se, quid sit vir bonus, nescire fateatur.

itaque si vir bonus habeo hic vis ut si digitus concrepo possum in locuples testamentum nomen is inrepo hic vis non uto ne si exploro quidem habeo is omnino nemo umquam suspicor at do hic vis m crassus ut digitor percussio heres possum scribo sum qui res verus non sum heres in forum ego credo saltaret homo autem iustus eo qui sentio vir bonus nihil quisquam qui in sui transfero detraho hic qui admiror is sui quis sum vir bonus nescio fateor


Haec igitur omnia, cum quaerimus, quid deceat, complecti animo et cogitatione debemus; in primis autem constituendum est, quos nos et quales esse velimus et in quo genere vitae, quae deliberatio est omnium difficillima. Ineunte enim adulescentia, cum est maxima imbecillitas consilii, tur id sibi quisque genus aetatis degendae constituit, quod maxime adamavit; itaque ante implicatur aliquo certo genere cursuque vivendi, quam potuit, quod optimum esset, iudicare.

hic igitur omnis cum quaero quis decet complector animus et cogitatio debeo in primus autem constituo sum qui nos et qualis sum volo et in quo genus vita qui deliberatio sum omnis difficilis ineo enim adulescentia cum sum maximus imbecillitas consilium tur is sui quisque genus aetas dego constituo qui magnus adamo itaque ante implico aliquis certus genus curro vivo quam possum qui bonus sum iudicaris


Bene ministrum et praebitorem, quia sordidum regi, melius etiam, quod largitionem corruptelam dixit esse; fit enim deterior, qui accipit, atque ad idem semper exspectandum paratior.

bene minister et praebitor quia sordidus rex bonus etiam qui largitio corruptela dico sum fio enim deterior qui accipio atque ad idem semper exspecto paro


Officium autem, quod ab eo ducitur, hanc primum habet viam, quae deducit ad convenientiam conservationemque naturae; quam si sequemur ducem, numquam aberrabimus sequemurque et id, quod acutum et perspicax natura est, et id, quod ad hominum consociationem accommodatum, et id, quod vehemens atque forte. Sed maxima vis decori in hac inest parte, de qua disputamus; neque enim solum corporis, qui ad naturam apti sunt, sed multo etiam magis animi motus probandi, qui item ad naturam accommodati sunt.

officium autem qui ab is duco hic primus habeo via qui deduco ad convenientia conservatio natura quam si sequor dux numquam aberro sequor et is qui acutus et perspicax natura sum et is qui ad homo consociatio accommodo et is qui vehemens atque fors sed maximus volo decorus in hic insum pars de qui disputo neque enim solus corpus qui ad natura aptus sum sed multus etiam magis animus moueo probo qui item ad natura accommodo sum


Atque etiam illae impensae meliores, muri, navalia, portus, aquarum ductus omniaque, quae ad usum rei publicae pertinent. Quamquam, quod praesens tamquam in manum datur, iucundius est; tamen haec in posterum gratiora. Theatra, porticus, nova templa verecundius reprehendo propter Pompeium, sed doctissimi non probant, ut et hic ipse Panaetius, quem nultum in his libris secutus sum, non interpretatus, et Phalereus Demetrius, qui Periclem, principem Graeciae, vituperat, quod tantam pecuniam in praeclara illa propylaea coniecerit. Sed de hoc genere toto in iis libris, quos de re publica scripsi, diligenter est disputatum.

atque etiam ille impendo bonus murus navale portus aqua duco omne qui ad usus res publicus pertineo quamquam qui praesens tamquam in manus do jucundus sum tamen hic in posterus gratus theatrum porticus novo templum verecundus reprehendo propter pompejus sed doceo non probo ut et hic ipse panaetius qui nultum in hic liber sequor sum non interpretor et phalereus demetrius qui periclem princeps graecia vitupero qui tantus pecunia in praeclarus ille propylaeum conicio sed de hic genus totus in is liber qui de res publicus scribo diligenter sum disputas


Omnino si quicquam est decorum, nihil est profecto magis quam aequabilitas cum universae vitae, tum singularum actionum, quam conservare non possis, si aliorum naturam imitans omittas tuam. Ut enim sermone eo debemus uti, qui innatus est nobis, ne, ut quidam, Graeca verba inculcantes iure optimo rideamur, sic in actiones omnemque vitam nullam discrepantiam conferre debemus.

omnino si quisquam sum decorus nihil sum profecto magis quam aequabilitas cum universus vita tum singularis actio quam conservaris non possum si alius natura imito omitto tuus ut enim sermo is debeo uti qui innascor sum nos ne ut quidam graecum verbum inculco ius bonus rideo sic in actio omnis vita nullus discrepantia confero debeo


Nullae, quod sciam, inquit; sed hic piscari nulli solent; itaque heri mirabar, quid accidisset.

nullus qui scio inquam sed hic piscaris nullus soleo itaque heri miro quis accido


Illud forsitan quaerendum sit, num haec communitas, quae maxime est apta naturae, sit etiam moderationi modestiaeque semper anteponenda. Non placet; sunt enim quaedam partim ita foeda, partim ita flagitiosa, ut ea ne conservandae quidem patriae causa sapiens facturus sit. Ea Posidonius collegit permulta, sed ita taetra quaedam, ita obscena, ut dictu quoque videantur turpia. Haec igitur non suscipiet rei publicae causa, ne res publica quidem pro se suscipi volet. Sed hoc commodius se res habet, quod non potest accidere tempus, ut intersit rei publicae quicquam illorum facere sapientem.

ille forsitan quaero sum num hic communio qui magnus sum apto natura sum etiam moderatio modestia semper antepono non placeo sum enim quidam pars ita foedus pars ita flagitiosus ut is ne conservo quidem patria causa sapio facio sum is posidonius colligo permultus sed ita taeter quidam ita obscenus ut dico quoque video turpis hic igitur non suscipio res publicus causa ne res publicus quidem pro sui suscipio volo sed hic commodus sui res habeo qui non possum accido tempus ut intersum res publicus quisquam ille facio sapio


Atque etiam ex omni deliberatione celandi et occultandi spes opinioque removenda est. Satis enim nobis, si modo in philosophia aliquid profecimus, persuasum esse debet, si omnes deos hominesque celare possimus, nihil tamen avare, nihil iniuste, nihil libidinose, nihil incontinenter esse faciendum.

atque etiam ex omnis deliberatio celo et occulto spes opinio removeo sum satis enim nos si modo in philosophia aliquis proficio persuadeo sum debeo si omnis deus homo celaris possum nihil tamen avaris nihil injustus nihil libidinosus nihil incontinenter sum facio


Equidem etiam illud animadverto, quod, qui proprio nomine perduellis esset, is hostis vocaretur, lenitate verbi rei tristitiam mitigatam. Hostis enim apud maiores nostros is dicebatur, quem nunc peregrinum dicimus. Indicant duodecim tabulae: aut status dies cum hoste, itemque: adversus hostem aeterna auctoritas. Quid ad hanc mansuetudinem addi potest, eum, quicum bellum geras, tam molli nomine appellare? Quamquam id nomen durius effect iam vetustas; a peregrino enim recessit et proprie in eo, qui arma contra ferret, remansit.

equidem etiam ille animadverto qui qui proprius nomen perduellis sum is hostis voco lenitas verbum res tristitia mitigo hostus enim apud magnus noster is dico qui nunc peregrinus dico indico duodecim tabula aut status dies cum hostis ito adverro hostis aeternus auctoritas quis ad hic mansuetudo addo possum is qui bellum gero tam mollis nomen appello quamquam is nomen durus effect iam vetustus ab peregrinus enim recedo et proprius in is qui arma contra fero remaneo


Quanto Aristoteles gravius et verius nos reprehendit! qui has pecuniarum effusiones non admiremur, quae fiunt ad multitudinem deliniendam. Ait enim, qui ab hoste obsidentur, si emere aquae sextarium cogerentur mina, hoc primo incredibile nobis videri, omnesque mirari, sed cum attenderint, veniam necessitati dare, in his immanibus iacturis infinitisque sumptibus nihil nos magnopere mirari, cum praesertim neque necessitati subveniatur nec dignitas augeatur ipsaque illa delectatio multitudinis ad breve exiguumque tempus capiatur, eaque a levissimo quoque, in quo tamen ipso una cum satietate memoria quoque moriatur voluptatis.

quantus aristotelis gravis et verus nos reprehendo qui hic pecunia effusio non admiror qui fio ad multitudo deliniendam aio enim qui ab hostis obsido si emo aqua sextarius cogo mino hic primus incredibilis nos video omnes miror sed cum attenderint venio necessitas do in hic immanis jacio infinitus sumptus nihil nos magnopere miror cum praesertim neque necessitas subvenio neque dignitas augeo ipse ille delectatio multitudo ad brevis exiguus tempus capio is ab levis quoque in quo tamen ipse unus cum satietas memoria quoque morior voluptas


Caput autem est in omni procuratione negotii et muneris publici, ut avaritiae pellatur etiam minima suspicio. Utinam, inquit C. Pontius Samnis, ad illa tempora me fortuna reservavisset et tum essem natus, quando Romani dona accipere coepissent! non essem passus diutius eos imperare. Ne illi multa saecula exspectanda fuerunt; modo enim hoc malum in hanc rem publicam invasit. Itaque facile patior tum potius Pontium fuisse, siquidem in illo tantum fuit roboris. Nondum centum et decem anni sunt, cum de pecuniis repetundis a L. Pisone lata lex est, nulla antea cum fuisset. At vero postea tot leges et proximae quaeque duriores, tot rei, tot damnati, tantum bellum propter iudiciorum metum excitatum, tanta sublatis legibus et iudiciis expilatio direptioque sociorum, ut imbecillitate aliorum, non nostra virtute valeamus.

caput autem sum in omnis procuratio negotium et munus publicus ut avaritia pello etiam minimus suspicio utinam inquam que pontius samnis ad ille tempus ego fortuna reservo et tum sum nascor quando romanus donum accipio coepio non sum patior diu is impero ne ille multus saeculum exspecto sum modo enim hic malus in hic res publicus invado itaque facilis patior tum potis pontius sum siquidem in ille tantus sum robur nondum centum et decem annus sum cum de pecunia repeto ab l piso fero lex sum nullus antea cum sum at verus postea tot lex et proximus quisque durus tot res tot damno tantus bellum propter iudicium metus excitas tantus tollo lex et iudicium expilatio direptio socius ut imbecillitas alius non noster virtus valeo


Eius modi igitur credo res Panaetium persecuturum fuisse, nisi aliqui casus aut occupatio eius consilium peremisset. Ad quas ipsas consultationes superioribus libris satis multa praecepta sunt, ex quibus perspici possit, quid sit propter turpitudinen fugiendum, quid sit, quod idcirco fugiendum non sit, quod omnino turpe non sit.

is modus igitur credo res panaetius persequor sum nisi aliqui casus aut occupatio is consilium peremo ad qui ipse consultatio superus liber satis multus praecipio sum ex qui perspicio possum quis sum propter turpitudinen fugio quis sum qui idcirco fugio non sum qui omnino turpis non sum


Ac ne illa quidem promissa servanda sunt, quae non sunt iis ipsis utilia, quibus illa promiseris. Sol Phaëthonti filio, ut redeamus ad fabulas, facturum se esse dixit, quicquid optasset; optavit, ut in currum patris tolleretur; sublatus est. Atque is, ante quam constitit, ictu fulminis deflagravit. Quanto melius fuerat in hoc promissum patris non esse servatum! Quid, quod Theseus exegit promissum a Neptuno? cui cum tres optationes Neptunus dedisset, optavit interitum Hippolyti filii, cum is patri suspectus esset de noverca; quo optato impetrato Theseus in maximis fuit luctibus.

atque ne ille quidem promitto servo sum qui non sum is ipse utilis qui ille promitto sol phaethonti filius ut redeo ad fabula facio sui sum dico quisquis opto opto ut in currus pater tollo tollo sum atque is ante quam consto ictus fulmen deflagro quantus bonus sum in hic promitto pater non sum servo quis qui theseus exigo promitto ab neptunus qui cum tres optatio neptunus do opto interitus hippolytus filius cum is pater suspicio sum de noverca quo opto impetro theseus in magnus sum luctus


Pacta et promissa semperne servanda sint, QUAE NEC VI NEC DOLO MALO, ut praetores solent, FACTA SINT.

paciscor et promitto semper servo sum qui neque vis neque dolus malus ut praetor soleo facio sum


Nec tamen nostrae nobis utilitates omittendae sunt aliisque tradendae, cum iis ipsi egeamus, sed suae cuique utilitati, quod sine alterius iniuria fiat, serviendum est. Scite Chrysippus, ut multa: Qui stadium, inquit, currit, eniti et contendere debet, quam maxime possit, ut vincat, supplantare eum, quicum certet, aut manu depellere nullo modo debet; sic in vita sibi quemque petere, quod pertineat ad usum, non iniquum est, alteri deripere ius non est.

neque tamen noster nos utilitas omitto sum alius trado cum is ipse egeo sed suus quisque utilitas qui sine alter iniuria fio servio sum scio chrysippus ut multus qui stadium inquam curro enitor et contendo debeo quam magnus possum ut vinco supplantaris is qui certo aut manus depello nullus modo debeo sic in vito sui quisque peto qui pertineo ad usus non iniquus sum alter deripio ius non sum


Hinc apud Atheniensis magnae discordiae, in nostra re publica non solum seditiones, sed etiam pestifera bella civilia; quae gravis et fortis civis et in re publica dignus principatu fugiet atque oderit tradetque se totum rei publicae neque opes aut potentiam consectabitur totamque eam sic tuebitur, ut omnibus consulat; nec vero criminibus falsis in odium aut invidiam quemquam vocabit omninoque ita iustitiae honestatique adhaerescet, ut, dum ea conservet, quamvis graviter offendat mortemque oppetat potius quam deserat illa, quae dixi.

hinc apud atheniensis magnus discordia in noster res publicus non solus seditio sed etiam pestifer bellum civile qui gravis et fortis civis et in res publicus dignus principatus fugio atque odi trado sui totus res publicus neque ops aut potentia consector totus is sic tueor ut omnis consulo neque verus crimen falsum in odium aut invidia quisquam voco omnino ita justitia honesto adhaeresco ut dum is conservo quivis gravis offendo mors oppeto potis quam desero ille qui dico


Danda etiam opera est, ne, quod apud maiores nostros saepe fiebat propter aerarii tenuitatem assiduitatemque bellorum, tributum sit conferendum, idque ne eveniat, multo ante erit providendum. Sin quae necessitas huius muneris alicui rei publicae obvenerit (malo enim quam nostrae ominari; neque tamen de nostra, sed de omni re publica disputo), danda erit opera, ut omnes intellegant, si salvi esse velint, necessitati esse parendum. Atque etiam omnes, qui rem publicam gubernabunt, consulere debebunt, ut earum rerum copia sit, quae sunt necessariae. Quarum qualis comparatio fieri soleat et debeat, non est necesse disputare; est enim in promptu; tantum locus attingendus fuit.

do etiam opus sum ne qui apud magnus noster saepe fio propter aerarius tenuitas assiduitas bellum tribuo sum confero is ne evenio multus ante sum provideo sin qui necessitas hic munus aliqui res publicus obvenio malus enim quam noster ominaris neque tamen de noster sed de omnis res publicus disputo do sum opus ut omnis intellego si salvus sum volo necessitas sum pareo atque etiam omnis qui res publicus guberno consulo debeo ut is res copia sum qui sum necessaria quaris qualis comparatio fio soleo et debeo non sum necesse disputaris sum enim in promptus tantus locus attingo sum


Iam de artificiis et quaestibus, qui liberales habendi, qui sordidi sint, haec fere accepimus. Primum improbantur ii quaestus, qui in odia hominum incurrunt, ut portitorum, ut faeneratorum. Illiberales autem et sordidi quaestus mercennariorum omnium, quorum operae, non quorum artes emuntur; est enim in illis ipsa merces auctoramentum servitutis. Sordidi etiam putandi, qui mercantur a mercatoribus, quod statim vendant; nihil enim proficiant, nisi admodum mentiantur; nec vero est quicquam turpius vanitate. Opificesque omnes in sordida arte versantur; nec enim quicquam ingenuum habere potest officina. Minimeque artes eae probandae, quae ministrae sunt voluptatum: Cetárii, lanií, coqui, fartóres, piscatóres, ut ait Terentius; adde hue, si placet, unguentarios, saltatores totumque ludum talarium.

iam de artificium et quaestus qui liberalis habeo qui sordidus sum hic fere accipio primus improbo is quaestus qui in odium homo incurro ut portitor ut faenerator illiberal autem et sordidus quaestus mercenarius omnis qui opera non qui ars emo sum enim in ille ipse merces auctoramentum servitus sordidus etiam puto qui mercor ab mercator qui statim vendo nihil enim proficio nisi admodum mentior neque verus sum quisquam turpis vanitas opifex omnis in sordidus ars verso neque enim quisquam ingenuus habeo possum officina minimus ars is probo qui minister sum voluptas cetarii lanii coquo fartores piscatores ut aio tero addo hue si placeo unguentarius saltator totus ludus talarius


Quid? dominus navis eripietne suum?


Habes a patre munus, Marce fili, mea quidem sententia magnum, sed perinde erit, ut acceperis. Quamquam hi tibi tres libri inter Cratippi commentarios tamquam hospites erunt recipiendi; sed, ut, si ipse venissem Athenas (quod quidem esset factum, nisi me e medio cursu clara voce patria revocasset), aliquando me quoque audires, sic, quoniam his voluminibus ad te profecta vox est mea, tribues iis temporis quantum poteris, poteris autem, quantum voles. Cum vero intellexero te hoc scientiae genere gaudere, tum et praesens tecum propediem, ut spero, et, dum aberis, absens loquar.

habeo ab pater munus marcus filis meus quidem sententia magnus sed perinde sum ut accipio quamquam hic tu tres liber inter cratippus commentarius tamquam hospes sum recipio sed ut si ipse venio athenae qui quidem sum facio nisi ego e medium cursus clarus vox patria revoco aliquando ego quoque audio sic quoniam hic volumen ad tu proficio vox sum meus tribuo is tempus quantus possum possum autem quantus volo cos verus intellego tu hic scientia genus gaudeo tum et praesens tu propediem ut spero et dum absum absum loquor


Et quamquam omnis virtus nos ad se allicit facitque, ut eos diligamus, in quibus ipsa inesse videatur, tamen iustitia et liberalitas id maxime efficit. Nihil autem est amabilius nec copulatius quam morum similitudo bonorum; in quibus enim eadem studia sunt, eaedem voluntates, in iis fit ut aeque quisque altero delectetur ac se ipso, efficiturque id, quod Pythagoras vult in amicitia, ut unus fiat ex pluribus.

et quamquam omnis virtus nos ad sui allicio facio ut is diligo in qui ipse insum video tamen iustitia et liberalitas is magnus efficio nihil autem sum amabilis neque copulatus quam mos similitudo bonus in qui enim idem studium sum idem voluntas in is fio ut aequus quisque alter delecto atque sui ipse efficio is qui pythagoras volo in amicitia ut unus fio ex multus


Sed cum plerique arbitrentur res bellicas maiores esse quam urbanas, minuenda est haec opinio. Multi enim bella saepe quaesiverunt propter gloriae cupiditatem, atque id in magnis animis ingeniisque plerumque contingit, eoque magis, si sunt ad rem militarem apti et cupidi bellorum gerendorum; vere autem si volumus iudicare, multae res exstiterunt urbanae maiores clarioresque quam bellicae.

sed cum plerusque arbitror res bellicus magnus sum quam urbanus minuo sum hic opinio multus enim bellum saepe quaero propter gloria cupiditas atque is in magnus animus ingenium plerusque contingo eo magis si sum ad res militaris aptus et cupidus bellum gero verus autem si volo iudicaris multus res exsisto urbanus magnus clarus quam bellicus


Itaque illa tria, quae proposita sunt ad gloriarm omnia iustitia conficit, et benivolentiam, quod prodesse vult plurimis, et ob eandem causam fidem et admirationem, quod eas res spernit et neglegit, ad quas plerique inflammati aviditate rapiuntur.

itaque ille tres qui propono sum ad gloriarm omnis iustitia confacio et benevolentia qui prosum volo multus et ob idem causa fides et admiratio qui is res sperno et neglego ad qui plerusque inflammo aviditas rapio


Haec ita intellegi possumus existimare ex eo decoro, quod poetae sequuntur; de quo alio loco plura dici solent. Sed tum servare illud poëtas, quod deceat, dicimus, cum id, quod quaque persona dignum est, et fit et dicitur; ut, si Aeacus aut Minos diceret: óderint, dum métuant, aut: natís sepulchre ipse ést parens, indecorum videretur, quod eos fuisse iustos accepimus; at Atreo dicente plausus excitantur; est enim digna persona oratio. Sed poëtae, quid quemque deceat, ex persona iudicabunt; nobis autem personam imposuit ipsa natura magna cum excellentia praestantiaque animantium reliquarum.

hic ita intellego possum existimaris ex is decoro qui poeta sequor de quo alius locus multus dico soleo sed tum servaris ille poetas qui decet dico cum is qui quisque persono dignus sum et fio et dico ut si aeacus aut minos dico oderint dum metuant aut natis sepulchre ipse est parens indecorus video qui is sum iustus accipio at atreus dico plaudo excito sum enim dignus persono oratio sed poetae quis quisque decet ex persono iudico nos autem persona impono ipse natura magnus cum excello praesto animo reliquus


Ac latissime quidem patens hominibus inter ipsos, omnibus inter omnes societas haec est; in qua omnium rerum, quas ad communem hominum usum natura genuit, est servanda communitas, ut, quae discripta sunt legibus et iure civili, haec ita teneantur, ut sit constitutum legibus ipsis, cetera sic observentur, ut in Graecorum proverbio est, amicorum esse communia omnia. Omnium autem communia hominum videntur ea, quae sunt generis eius, quod ab Ennio positum in una re transferri in permultas potest: Homó, qui erranti cómiter monstrát viam, Quasi lúmen de suo lúmine accendát, facit. Nihiló minus ipsi lúcet, cum illi accénderit. Una ex re satis praecipit, ut, quicquid sine detrimento commodari possit, id tribuatur vel ignoto;

atque fero quidem pateo homo inter ipse omnis inter omnis societas hic sum in qui omnis res qui ad communis homo usus natura gigno sum servo communio ut qui discribo sum lex et ius civilis hic ita teneo ut sum constituo lex ipse ceterus sic observo ut in graecum proverbium sum amicus sum commune omnis omnis autem commune homo video is qui sum genus is qui ab ennius pono in unus res transfero in permultus possum homo qui erro comiter monstrat via quasi lumen de suus lumine accendat facio nihilo paruus ipse lucet cum ille accenderit unus ex res satis praecipio ut quisquis sine detrimentum commodaris possum is tribuo vel ignosco


Cum igitur hie locus nihil habeat dubitationis, quin homines plurimum hominibus et prosint et obsint, proprium hoc statuo esse virtutis, conciliare animos hominum et ad usus suos adiungere. Itaque, quae in rebus inanimis quaeque in usu et tractatione beluarum fiunt utiliter ad hominum vitam, artibus ea tribuuntur operosis, hominum autem studia ad amplificationem nostrarum rerum prompta ac parata sapientia et virtute excitantur.

cos igitur hic locus nihil habeo dubitatio quin homo multus homo et prosum et obsum proprius hic statuo sum virtus conciliaris animus homo et ad utor suus adiungo itaque qui in res inanimus quisque in usus et tractatio beluaris fio utilis ad homo vita ars is tribuo operosus homo autem studium ad amplificatio nostraris res promptus atque paro sapientia et virtus excito


Gradus autem plures sunt societatis hominum. Ut enim ab illa infinita discedatur, propior est eiusdem gentis, nationis, linguae, qua maxime homines coniunguntur; interius etiam est eiusdem esse civitatis; multa enim sunt civibus inter se communia, forum, fana, porticus, viae, leges, iura: iudicia, suffragia, consuetudines praeterea et familiaritates multisque cum multis res rationesque contractae.

gradus autem multus sum societas homo ut enim ab ille infinitus discedo propior sum idem gens natio lingua qui magnus homo conjungo interior etiam sum idem sum civitas multus enim sum civis inter sui commune forum fanum porticus via lex ius iudicium suffragium consuetudo praeterea et familiaritas multa cum multus res ratio contraho