Q. quidem Scaevola P. f., cum postulasset, ut sibi fundus, cuius emptor erat, semel indicaretur idque venditor ita fecisset, dixit se pluris aestimare; addidit centum milia. Nemo est, qui hoc viri boni fuisse neget, sapientis negant, ut si minoris, quam potuisset, vendidisset. Haec igitur est illa pernicies, quod alios bonos, alios sapientes existimant. Ex quo Ennius nequiquam sapere sapientem, qui ipse sibi prodesse non quiret. Vere id quidem, si, quid esset prodesse, mihi cum Ennio conveniret.

q quidem scaevola p f cum postulo ut sui fundus qui emptor sum semel indico is vendito ita facio dico sui multus aestimaris addo centum mille nemo sum qui hic vir bonus sum nego sapio nego ut si paruus quam possum vendo hic igitur sum ille pernicies qui alius bonus alius sapio existimo ex quo ennius nequiquam sapio sapio qui ipse sui prosum non quiret verus is quidem si quis sum prosum ego cum ennius convenio


Erit autem haec formula Stoicorum rationi disciplinaeque maxime consentanea; quam quidem his libris propterea sequimur, quod, quamquam et a veteribus Academicis et a Peripateticis vestris, qui quondam idem erant, qui Academici, quae honesta sunt, anteponuntur iis, quae videntur utilia, tamen splendidius haec ab eis disseruntur, quibus, quicquid honestum est, idem utile videtur nec utile quicquam, quod non honestum, quam ab iis, quibus et honestum aliquid non utile et utile non honestum. Nobis autem nostra Academia magnam licentiam dat, ut, quodcumque maxime probabile occurrat, id nostro iure liceat defendere. Sed redeo ad formulam.

sum autem hic formula stoicus ratio disciplina magnus consentaneus quam quidem hic liber propterea sequor qui quamquam et ab vetus academicus et ab peripateticus vester qui quondam idem sum qui academicus qui honestus sum antepono is qui video utilis tamen splendidus hic ab is dissero qui quisquis honestus sum idem utilis video neque utilis quisquam qui non honestus quam ab is qui et honestus aliquis non utilis et utilis non honestus nos autem noster academia magnus licentia do ut quicumque magnus probabilis occurro is noster ius licet defendo sed redeo ad formula


In primis autem videndum erit ei, qui rem publicam administrabit, ut suum quisque teneat neque de bonis privatorum publice deminutio fiat. Perniciose enim Philippus, in tribunatu cum legem agrariam ferret, quam tamen antiquari facile passus est et in eo vehementer se moderatum praebuit—sed cum in agendo multa populariter, tum illud male, non esse in civitate duo milia hominum, qui rem baberent. Capitalis oratio est, ad aequationem bonorum pertinens; qua peste quae potest esse maior? Hanc enim ob causam maxime, ut sua tenerentur, res publicae civitatesque constitutae sunt. Nam, etsi duce natura congregabantur hominess, tamen spe custodiae rerum suarum urbium praesidia quaerebant.

in primus autem video sum is qui res publicus administro ut suus quisque teneo neque de bonus privator publicus deminutio fio perniciosus enim philippus in tribunatus cum lex agrarius fero quam tamen antiquaris facilis patior sum et in is vehemens sui modero praebeo sed cum in ago multus popularis tum ille malus non sum in civitas duo mille homo qui res baberent capital oratio sum ad aequatio bonus pertineo qui pestis qui possum sum magnus hic enim ob causa magnus ut suus teneo res publicus civitas constituo sum nam etsi dux natura congrego hominess tamen spes custodia res suus urbs praesidium quaero


Hanc naturae tam diligentem fabricam imitata est hominum verecundia. Quae enim natura occultavit, eadem omnes, qui sana mente sunt, removent ab oculis ipsique necessitati dant operam ut quam occultissime pareant; quarumque partium corporis usus sunt necessarii, eas neque partes neque earum usus suis nominibus appellant; quodque facere turpe non est, modo occulte, id dicere obscenum est. Itaque nec actio rerum illarum aperta petulantia vacat nec orationis obscenitas.

hic natura tam diligo fabrica imito sum homo verecundia qui enim natura occulto idem omnis qui sano mens sum removeo ab oculus ipse necessitas do opera ut quam occulo pareo quisque pars corpus utor sum necessarius is neque pars neque is utor suus nomen appello quisque facio turpis non sum modo occulte is dico obscenus sum itaque neque actium res ille apertus petulantia vaco neque oratio obscenitas


Vitanda tamen suspicio est avaritiae. Mamerco, homini divitissimo, praetermissio aedilitatis consulatus repulsam attulit. Quare et, si postulatur a populo, bonis viris si non desiderantibus, at tamen approbantibus faciundum est, modo pro facultatibus, nos ipsi ut fecimus, et, si quando aliqua res maior atque utilior populari largitione acquiritur, ut Oresti nuper prandia in semitis decumae nomine magno honori fuerunt. Ne M. quidem Seio vitio datum est, quod in caritate asse modium populo dedit; magna enim se et inveterata invidia nec turpi iactura, quando erat aedilis, nec maxima liberavit. Sed honori summo nuper nostro Miloni fuit, qui gladiatoribus emptis rei publicae causa, quae salute nostra continebatur, omnes P. Clodi conatus furoresque compressit.

vito tamen suspicio sum avaritia mamercus homo divitissimo praetermissio aedilitas consulatus repello affero quaris et si postulo ab populus bonus vis si non desidero at tamen approbo facio sum modo pro facultas nos ipse ut facio et si quando aliqui res magnus atque utilis populor largitio acquiro ut orestes nuper prandium in semita decimus nomen magnus honor sum ne m quidem sejus vitio do sum qui in caritas assis modius populus do magnus enim sui et invetero invidia neque turpis iactura quando sum aedilis neque maximus libero sed honor superus nuper noster milo sum qui gladiator emo res publicus causa qui salus noster contineo omnis p claudius conor furor comprimo


Praeclare in epistula quadam Alexandrum filium Philippus accusat, quod largitione benivolentiam Macedonum consectetur:Quae te, malum! inquit, ratio in istam spem induxit, ut eos tibi fideles putares fore, quos pecunia corrupisses? An tu id agis, ut Macedones non te regem suum, sed ministrum et praebitorem sperent fore?

praeclaris in epistula quidam alexander filius philippus accuso qui largitio benevolentia macedones consector qui tu malus inquam ratio in iste spes induco ut is tu fidelis puto sum qui pecunia conrumpo an tu is ago ut macedones non tu rex suus sed minister et praebitor spero sum


Sed utilitatis specie in re publica saepissime peccatur, ut in Corinthi disturbatione nostri; durius etiam Athenienses, qui sciverunt, ut Aeginetis, qui classe valebant, pollices praeciderentur. Hoc visum est utile; nimis enim imminebat propter propinquitatem Aegina Piraeo. Sed nihil, quod crudele, utile; est enim hominum naturae, quam sequi debemus, maxime inimica crudelitas.

sed utilitas species in res publicus saepis pecco ut in corinthius disturbatio noster durus etiam atheniensis qui scio ut aegineta qui classis valeo pollex praecido hic video sum utilis nimis enim immineo propter propinquitas aegina piraceus sed nihil qui crudelis utilis sum enim homo natura quam sequor debeo magnus inimicus crudelitas


Nec vero audiendi, qui graviter inimicis irascendum putabunt idque magnanimi et fortis viri esse censebunt; nihil enim laudabilius, nihil magno et praeclaro viro dignius placabilitate atque clementia. In liberis vero populis et in iuris aequabilitate exercenda etiam est facilitas et altitudo animi, quae dicitur, ne, si irascamur aut intempestive accedentibus aut impudenter rogantibus, in morositatem inutilem et odiosam incidamus. Et tamen ita probanda est mansuetudo atque dementia, ut adhibeatur rei publicae causa severitas, sine qua administrari civitas non potest. Omnis autem et animadversio et castigatio contumelia vacare debet neque ad eius, qui punitur aliquem aut verbis castigat, sed ad rei publicae utilitatem referri.

neque verus audio qui gravis inimicus irasco puto is magnanimus et fortis vir sum censeo nihil enim laudabilis nihil magnus et praeclarus vir dignus placabilitas atque clemens in liber verus populus et in ius aequabilitas exerceo etiam sum facilitas et altitudo animus qui dico ne si irasco aut intempestivus accedo aut impudens rogo in morositas inutilis et odiosus incido et tamen ita probo sum mansuetudo atque dementia ut adhibeo res publicus causa severitas sine qui administraris civitas non possum omnis autem et animadversio et castigatio contumelia vacaris debeo neque ad is qui punior aliquis aut verbum castigo sed ad res publicus utilitas refero


Quod autem tributum est bono viro et grato, in eo cum ex ipso fructus est, tum etiam ex ceteris. Temeritate enim remota gratissima est liberalitas, eoque eam studiosius plerique laudant, quod summi cuiusque bonitas commune perfugium est omnium. Danda igitur opera est, ut iis beneficiis quam plurimos afficiamus, quorum memoria liberis posterisque prodatur, ut iis ingratis esse non liceat. Omnes enim immemorem beneficii oderunt eamque iniuriam in deterrenda liberalitate sibi etiam fieri eumque, qui faciat, communem hostem tenuiorum putant.

qui autem tribuo sum bonus vir et gratus in is cum ex ipse fructus sum tum etiam ex ceterus temeritas enim remoueo gratus sum liberalitas eo is studiosus plerusque laudo qui superus quisque bonitas communis perfugium sum omnis do igitur opus sum ut is beneficium quam multus afficiamus qui memoria liber posterus prodo ut is ingratus sum non licet omnis enim immemor beneficium odi eo iniuria in deterreo liberalitas sui etiam fio is qui facio communis hostis tenuis puto


In primisque hominis est propria veri inquisitio atque investigatio. Itaque cum sumus necessariis negotiis curisque vacui, tum avemus aliquid videre, audire, addiscere cognitionemque rerum aut occultarum aut admirabilium ad beate vivendum necessariam ducimus. Ex quo intellegitur, quod verum, simplex sincerumque sit, id esse naturae hominis aptissimum. Huic veri videndi cupiditati adiuncta est appetitio quaedam principatus, ut nemini parere animus bene informatus a natura velit nisi praecipienti aut docenti aut utilitatis causa iuste et legitime imperanti; ex quo magnitudo animi exsistit humanarumque rerum contemptio.

in primus homo sum proprius verus inquisitio atque investigatio itaque cum sum necessarius negotium cura vacuus tum aveo aliquis video audio addisco cognitio res aut occultaris aut admirabilis ad beatus vivo necessaria duco ex quo intellego qui verus simplex sincerus sum is sum natura homo aptus hic verus video cupiditas adjungo sum appetitio quidam principatus ut nemo pareo animus bene informo ab natura volo nisi praecipio aut doceo aut utilitas causa justus et legitimus impero ex quo magnitudo animus exsisto humanus res contemptio


Ea enim ipsa, quae inanima diximus, pleraque sunt hominum operis effecta; quae nec haberemus, nisi manus et ars accessisset, nec iis sine hominum administratione uteremur. Neque enim valetudinis curatio neque navigatio neque agri cultura neque frugum fructuumque reliquorum perceptio et conservatio sine hominum opera ulla esse potuisset.

is enim ipse qui inanimus dico plerusque sum homo opus efficio qui neque habeo nisi manus et ars accedo neque is sine homo administratio uto neque enim valetudo curatio neque navigatio neque ager cultura neque frugum fructus reliquus perceptio et conservatio sine homo opus ullus sum possum


At non debuit ratum esse, quod erat actum per vim.—Quasi vero forti viro vis possit adhiberi.

at non debeo reor sum qui sum ago per vis quasi verus fortis vir volo possum adhibeo


sed, cum Basilus M. Satrium, sororis filium, nomen suum ferre voluisset eumque fecisset heredem (hunc dico patronum agri Piceni et Sabini; o turpem notam temporum !), non erat aequum principes civis rem habere, ad Satrium nihil praeter nomen pervenire. Etenim, si is, qui non defendit iniuriam neque propulsat, cum potest, iniuste facit, ut in primo libro disserui, qualis habendus est is, qui non modo non repellit, set etiam adiuvat iniuriam? Mihi quidem etiam verae hereditates non honestae videntur, si sunt malitiosis blanditiis, officiorum non veritate, sed simulatione quaesitae.

sed cum basilus m satrium soror filius nomen suus fero volo is facio heres hic dico patronus ager picenus et sabinum o turpis nota tempus non sum aequus princeps civis res habeo ad satrium nihil praeter nomen pervenio etenim si is qui non defendo iniuria neque propulso cum possum injustus facio ut in primus liber disservio qualis habeo sum is qui non modo non repello sed etiam adjuvo iniuria ego quidem etiam verus hereditas non honestus video si sum malitiosus blanditia officium non veritas sed simulatio quaero


Laudat Africanum Panaetius, quod fuerit abstinens. Quidni laudet? Sed in illo alia maiora; laus abstinentiae non hominis est solum, sed etiam temporum illorum. Omni Macedonum gaza, quae fuit maxima, potitus Paulus tantum in aerarium pecuniae invexit, ut unius imperatoris praeda finem attulerit tributorum. At hic nihil domum suam intulit praeter memoriam nominis sempiternam. Imitatus patrem Africanus nihilo locupletior Carthagine eversa. Quid? qui eius collega fuit in censura. L. Mummius, numquid copiosior, cum copiosissimam urbem funditus sustulisset? Italiam ornare quam domum suam maluit; quamquam Italia ornata domus ipsa mihi videtur ornatior.

laudo africanus panaetius qui sum abstineo quis laudo sed in ille alius magnus laus abstinentia non homo sum solus sed etiam tempus ille omnis macedones gaza qui sum maximus potior paulus tantus in aerarius pecunia inveho ut unus imperator praeda finis affero tributor at hic nihil domus suus infero praeter memoria nomen sempiternus imitor pater africanus nihilum locupletior carthago everro quis qui is collega sum in censeo l mummius numquid copiosus cum copiosus urbs fundus tollo italia ornaris quam domus suus malo quamquam italia orno domus ipse ego video orno


Quorum ratio duplex est. Nam ex accusatione et ex defensione constat; quarum etsi laudabilior est defensio, tamen etiam accusatio probata persaepe est. Dixi paulo ante de Crasso; idem fecit adulescens M. Antonius. Etiam P. Sulpici eloquentiam accusatio illustravit, cum seditiosum et inutilem civem, C. Norbanum, in iudicium vocavit.

qui ratio duplex sum nam ex accusatio et ex defensio consto qui etsi laudabilis sum defensio tamen etiam accusatio probo persaepe sum dico paulus ante de crassus idem facio adulescens m antonius etiam p sulpicius eloquentia accusatio illustravit cum seditiosus et inutilis civis que norbanus in iudicium voco


Quae ergo ad vitam hominum tuendam pertinent, partim sunt inanima, ut aurum, argentum, ut ea, quae gignuntur e terra, ut alia generis eiusdem, partim animalia, quae habent suos impetus et rerum appetitus. Eorum autem alia rationis expertia sunt, alia ratione utentia; expertes rationis equi, boves, reliquae pecudes, quarum opere efficitur aliquid ad usum hominum atque vitam; ratione autem utentium duo genera ponunt, deorum unum, alterum hominum. Deos placatos pietas efficiet et sanctitas, proxime autem et secundum deos homines hominibus maxime utiles esse possunt.

qui ergo ad vita homo tueor pertineo pars sum inanimus ut aurum argentum ut is qui gigno e terra ut alius genus idem pars animal qui habeo suus impetus et res appeto eos autem alius ratio expers sum alius ratio uto expers ratio equus bos reliquus pecus qui opus efficio aliquis ad usus homo atque vita ratio autem uto duo genus pono deus unus alter homo deus placo pietas efficio et sanctitas propior autem et secundus deus homo homo magnus utilis sum possum


Sed ex tota hac laude Reguli unum illud est admiratione dignum, quod captivos retinendos censuit. Nam quod rediit, nobis nunc mirabile videtur, illis quidem temporibus aliter facere non potuit; itaque ista laus non est hominis, sed temporum. Nullum enim vinculum ad astringendam fidem iure iurando maiores artius esse voluerunt. Id indicant leges in duodecim tabulis, indicant sacratae, indicant foedera, quibus etiam cum hoste devincitur fides, indicant notiones animadversionesque censorum, qui nulla de re diligentius quam de iure iurando iudicabant.

sed ex totus hic laus regulis unus ille sum admiratio dignus qui captivus retineo censeo nam qui redeo nos nunc mirabilis video ille quidem tempus aliter facio non possum itaque iste laus non sum homo sed tempus nullus enim vinculis ad astringo fides ius iuro magnus artus sum volo is indico lex in duodecim tabula indico sacro indico foedero qui etiam cum hostis devincio fides indico notio animadversio censor qui nullus de res diligo quam de ius iuro judico


Artior vero colligatio est societatis propinquorum; ab illa enim immensa societate humani generis in exiguum angustumque concluditur.

artus verus colligatio sum societas propinquus ab ille enim immensus societas humanus genus in exiguus angustus concludo


Quamvis enim Themistocles iure laudetur et sit eius nomen quam Solonis illustrius citcturque Salamis clarissimae testis victoriae, quae anteponatur consilio Solonis ei, quo primum constituit Areopagitas, non minus praeclarum hoc quam illud iudicandum est; illud enim semel profuit, hoc semper proderit civitati; hoc consilio leges Atheniensium, hoc maiorum instituta servantur; et Themistocles quidem nihil dixerit, in quo ipse Areopagum adiuverit, at ille vere a se adiutum Themistoclem; est enim bellum gestum consilio senatus eius, qui a Solone erat constitutus.

quivis enim themistocles ius laudo et sum is nomen quam solon illustris citcturque salamis clarus testis victoria qui antepono consilium solon is quo primus constituo areopagites non paruus praeclaris hic quam ille judico sum ille enim semel prosum hic semper prosum civitas hic consilium lex atheniensis hic magnus institutum servo et themistocles quidem nihil dico in quo ipse areopagus adjuvo at ille verus ab sui adjuvo themistoclem sum enim bellum gero consilium senatus is qui ab solon sum constituo


Similis est ratio fortitudinis. Quod enim viriliter animoque magno fit, id dignum viro et decorum videtur, quod contra, id ut turpe, sic indecorum.

similis sum ratio fortitudo qui enim virilis animo magnus fio is dignus vir et decorus video qui contra is ut turpis sic indecorus


Nam quodHerculem Prodicus dicit, ut est apud Xenophontem, cum primum pubesceret, quod tempus a natura ad deligendum, quam quisque viam vivendi sit ingressurus, datum est, exisse in solitudinem atque ibi sedentem diu secum multumque dubitasse, cum duas cerneret vias, unam Voluptatis, alteram Virtutis, utram ingredi melius esset, hoc Herculi Iovis satu edito potuit fortasse contingere, nobis non item, qui imitamur, quos cuique visum est, atque ad eorum studia institutaque impellimur; plerumque autem parentium praeceptis imbuti ad eorum consuetudinem moremque deducimur; alii multitudinis iudicio feruntur, quaeque maiori parti pulcherrima videntur, ea maxime exoptant; non nulli tamen sive felicitate quadam sive bonitate naturae sine parentium disciplina rectam vitae secuti sunt viam.

nam quodherculis prodicus dico ut sum apud xenophon cum primus pubesco qui tempus ab natura ad deligo quam quisque via vivo sum ingredior do sum exeo in solitudo atque ibi sedeo diu sui multus dubito cum duo cerno via unus voluptas alter virtus uter ingredior bonus sum hic herculis iuppiter sero edo possum fortasse contingo nos non item qui imito qui quisque video sum atque ad is studium instituo impello plerusque autem pareo praecipio imbuo ad is consuetudo mos deduco alius multitudo iudicium fero quisque magnus pario pulcher video is magnus exopto non nullus tamen sive felicitas quidam sive bonitas natura sine pareo disciplina recingo vita sequor sum via


Quam ob rem magnopere te hortor, mi Cicero, ut non solum orationes meas, sed hos etiam de philosophia libros, qui iam illis fere se aequarunt, studiose legas; vis enim maior in illis dicendi, sed hoc quoque colendum est aequabile et temperatum orationis genus. Et id quidem nemini video Graecorum adhuc contigisse, ut idem utroque in genere elaboraret sequereturque et illud forense dicendi et hoc quietum disputandi genus, nisi forte Demetrius Phalereus in hoc numero haberi potest, disputator subtilis, orator parum vehemens, dulcis tamen, ut Theophrasti discipulum possis agnoscere. Nos autem quantum in utroque profecerimus, aliorum sit iudicium, utrumque certe secuti sumus.

quam ob res magnopere tu hortor ego cicero ut non solus oratio meus sed hic etiam de philosophia liber qui iam ille fere sui aequo studiosus lego volo enim magnus in ille dico sed hic quoque colo sum aequabilis et tempero oratio genus et is quidem nemo video graecum adhuc contingo ut idem uterque in genus elaboro sequor et ille forensis dico et hic quiesco disputo genus nisi fors demetrius phalereus in hic numerus habeo possum disputator subtilis orator parum vehemens dulcis tamen ut theophrastus discipulis possum agnosco nos autem quantus in uterque proficio alius sum iudicium uterque certus sequor sum


Nec vero in praediis solum ius civile ductum a natura malitiam fraudemque vindicat, sed etiam in mancipiorum venditione venditoris fraus omnis excluditur. Qui enim scire debuit de sanitate, de fuga, de furtis, praestat edicto aedilium. Heredum alia causa est.

neque verus in praedium solus ius civilis duco ab natura malitia fraudo vindico sed etiam in mancipium venditio venditor fraus omnis excludo qui enim scio debeo de sanitas de fuga de furtum praesto edictum aedilis heres alius causa sum


Atque iis etiam, qui vendunt emunt, conducunt locant contrahendisque negotiis implicantur, iustitia ad rem gerendam necessaria est, cuius tanta vis est, ut ne illi quidem, qui maleficio et scelere pascuntur, possint sine ulla particula iustitiae vivere. Nam qui eorum cuipiam, qui una latrocinantur, furatur aliquid aut eripit, is sibi ne in latrocinio quidem relinquit locum, ille autem, qui archipirata dicitur, nisi aequabiliter praedam dispertiat, aut interficiatur a sociis aut relinquatur; quin etiam leges latronum esse dicuntur, quibus pareant, quas observent. Itaque propter aequabilem praedae partitionem et Bardulis Illyrius latro, de quo est apud Theopompum, magnas opes habuit et multo maiores Viriathus Lusitanus; cui quidem etiam exercitus nostri imperatoresque cesserunt; quem C. Laelius, is qui Sapiens usurpatur, praetor fregit et comminuit ferocitatemque eius ita repressit, ut facile bellum reliquis traderet.

atque is etiam qui vendo emo conduco loco contraho negotium implico iustitia ad res gero necessarius sum qui tantus volo sum ut ne ille quidem qui maleficium et scelus pasco possum sine ullus particula justitia vivo nam qui is qui qui unus latrocinor furo aliquis aut eripio is sui ne in latrocinium quidem relinquo locus ille autem qui archipirata dico nisi aequabilis praeda dispertiat aut interfacio ab socius aut relinquo quin etiam lex latro sum dico qui pareo qui observo itaque propter aequabilis praeda partitio et bardulis illyrius latro de quo sum apud theopompos magnus ops habeo et multus magnus viriathus lusitanus qui quidem etiam exercitus noster imperator cedo qui que laelius is qui sapio usurpo praetor frango et comminuo ferocitas is ita reprimo ut facilis bellum reliquus trado


Sed iam ad instituta pergamus.


Sed potest eadem esse prudentiae definitio, de qua principio diximus; hoc autem loco de moderatione et temperantia et harum similibus virtutibus quaerimus. Itaque, quae erant prudentiae propria, suo loco dicta sunt; quae autem harum virtutum, de quibus iam diu loquimur, quae pertinent ad verecundiam et ad eorum approbationem, quibuscum vivimus, nunc dicenda sunt.

sed possum idem sum prudentia definitio de qui principium dico hic autem locus de moderatio et tempero et haris similis virtus quaero itaque qui sum prudentia proprius suus locus dictum sum qui autem haris virtus de qui iam diu loquor qui pertineo ad verecundia et ad is approbatio qui vivo nunc dico sum


Periculosae autem rerum actiones partim iis sunt, qui eas suscipiunt, partim rei publicae. Itemque alii de vita, alii de gloria et benivolentia civium in discrimen vocantur. Promptiores igitur debemus esse ad nostra pericula quam ad communia dimicareque paratius de honore et gloria quam de ceteris commodis.

periculosus autem res actio pars is sum qui is suscipio pars res publicus ito alius de vito alius de gloria et benevolens civis in discrimen voco promptus igitur debeo sum ad noster periculum quam ad commune dimico paro de honor et gloria quam de ceterus commodus


Nam cum sit hoc natura commune animantium, ut habeant libidinem procreandi, prima societas in ipso coniugio est, proxima in liberis, deinde una domus, communia omnia; id autem est principium urbis et quasi seminarium rei publicae. Sequuntur fratrum coniunctiones, post consobrinorum sobrinorumque, qui cum una domo iam capi non possint, in alias domos tamquam in colonias exeunt. Sequuntur conubia et affinitates, ex quibus etiam plures propinqui; quae propagatio et suboles origo est rerum publicarum. Sanguinis autem coniunctio et benivolentia devincit homines et caritate;

nam cum sum hic natura communis animo ut habeo libido procreo primus societas in ipse conjugium sum propior in liber deinde unus domus commune omnis is autem sum principium urbs et quasi seminarium res publicus sequor frater coniunctio post consobrinus sobrinus qui cum unus domus iam capio non possum in alius domus tamquam in colonia exeo sequor conubium et affinitas ex qui etiam multus propinquus qui propagatio et suboles origo sum res publicaris sanguis autem conjunctio et benevolens devincio homo et caritas


Cum autem pulchritudinis duo genera sint, quorum in altero venustas sit, in altero dignitas, venustatem muliebrem ducere debemus, dignitatem virilem. Ergo et a forma removeatur omnis viro non dignus ornatus, et huic simile vitium in gestu motuque caveatur. Nam et palaestrici motus sunt saepe odiosiores, et histrionum non nulli gestus ineptiis non vacant, et in utroque genere quae sunt recta et simplicia, laudantur. Formae autem dignitas coloris bonitate tuenda est, color exercitationibus corporis. Adhibenda praeterea munditia est non odiosa neque exquisita nimis, tantum quae fugiat agrestem et inhumanam neglegentiam. Eadem ratio est habenda vestitus, in quo, sicut in plerisque rebus, mediocritas optima est.

cos autem pulchritudo duo genus sum qui in alter venustus sum in alter dignitas venustas muliebris duco debeo dignitas virilis ergo et ab forma removeo omnis vir non dignus orno et hic similis vitium in gestus moveo caveatur nam et palaestrix moueo sum saepe odiosus et histrio non nullus gero ineptia non vaco et in uterque genus qui sum recta et simplicia laudo forma autem dignitas color bonitas tueor sum color exercitatio corpus adhibeo praeterea munditia sum non odiosus neque exquaero nimis tantus qui fugio agrestis et inhumanus neglegentia idem ratio sum habeo vestio in quo sicut in plerusque res mediocritas bonus sum


Hoc ille filio, sed praeceptum putemus omnibus.

hic ille filius sed praeceptum puto omnis


Ac de primo quidem officii fonte diximus.

atque de primus quidem officium fons dico


Equidem et Platonem existimo, si genus forense dicendi tractare voluisset, gravissime et copiosissime potuisse dicere, et Demosthenem, si illa, quae a Platone didicerat, tenuisset et pronuntiare voluisset, ornate splendideque facere potuisse; eodemque modo de Aristotele et Isocrate iudico, quorum uterque suo studio delectatus contempsit alterum.

equidem et plato existimo si genus forensis dico tractaris volo gravis et copiosus possum dico et demosthenes si ille qui ab plato disco teneo et pronuntiaris volo orno splendidus facio possum idem modo de aristotelis et isocrates judico qui uterque suus studium delector contemno alter


Duplex omnino est iocandi genus, unum illiberale, petulans, flagitiosum, obscenum, alterum elegans, urbanum, ingeniosum, facetum. Quo genere non modo Plautus noster et Atticorum antiqua comoedia, sed etiam philosophorum Socraticorum libri referti sunt, multaque multorum facete dicta, ut ea, quae a sene Catone collecta sunt, quae vocant a)pofqe/gmata. Facilis igitur est distinctio ingenui et illiberalis ioci. Alter est, si tempore fit, ut si remisso animo, gravissimo homine dignus, alter ne libero quidem, si rerum turpitudini adhibetur verborum obscenitas.

duplex omnino sum jocor genus unus illiberal petulans flagitiosus obscenus alter elego urbanus ingeniosus facetus quo genus non modo plautus noster et atticus antiquus comoedia sed etiam philosophus socraticus liber refercio sum multo multus facetus dictum ut is qui ab seni cato colligo sum qui voco ab pofqe gmata facilis igitur sum distinctio ingenuus et illiberal jocus alter sum si tempus fio ut si remitto animus gravis homo dignus alter ne liber quidem si res turpitudo adhibeo verbum obscenitas


At vero T. Veturius et Sp. Postumius cum iterum consules essent, quia, cum male pugnatum apud Caudium esset, legionibus nostris sub iugum missis pacem cum Samnitibus fecerant, dediti sunt iis; iniussu enim populi senatusque fecerant. Eodemque tempore Ti. Nurnicius, Q. Maelius, qui tum tribuni pl. erant, quod eorum auctoritate pax erat facta, dediti sunt, ut pax Samnitium repudiaretur; atque huius deditionis ipse Postumius, qui dedebatur, suasor et auctor fuit.

at verus t veturius et spurius postumus cum iterum consul sum quia cum malus pugno apud caudium sum legio noster sub iugum mitto pax cum samnites facio dedo sum is injussus enim populus senatus facio eos tempus tiberius nurnicius q maelius qui tum tribunus pl sum qui is auctoritas pax sum facio dedo sum ut pax samnites repudio atque hic deditio ipse postumus qui dedo suasor et auctor sum


Non habeo, ad volgi opinionem quae maior utilitas quam regnandi esse possit; nihil contra inutilius ei, qui id iniuste consecutus sit,invenio,cum ad veritatem coepi revocare rationem. Possunt enim cuiquam esse utiles angores, sollicitudines, diurni et nocturni metus, vita insidiarur periculorumque plenissima? Múlti iniqui atque ínfideles régno, pauci bénivoli, inquit Accius. At cui regno? Quod a Tantalo et Pelope proditum iure optinebatur. Nam quanto pluris ei regi putas, qui exercitu populi Romani populum ipsum Romanum oppressisset civitatemque non modo liberam, sed etiam gentibus imperantem servire sibi coëgisset?

non habeo ad vulgus opinio qui magnus utilitas quam regno sum possum nihil contra inutilis is qui is injustus consequor sum invenio cum ad veritas coepio revocaris ratio possum enim quisquam sum utilis angor sollicitudo diurnus et nocturnus metus vito insidiarur periculum plenus multi iniquus atque infidelis regno paucus benivoli inquam attius at qui regnum qui ab tantalus et pelops prodeo ius obtineo nam quantus multus is rex puto qui exercitus populus romanus populus ipse romanus opprimo civitas non modo liber sed etiam gens impero servio sui coegisset


Ac primum in hoc Panaetius defendendus est, quod non utilia cum honestis pugnare aliquando posse dixerit (neque enim ei fas erat), sed ea, quae viderentur utilia. Nihil vero utile, quod non idem honestum, nihil honestum, quod non idem utile sit, saepe testatur negatque ullam pestem maiorem in vitam hominum invasisse quam eorum opinionem, qui ista distraxerint. Itaque, non ut aliquando anteponeremus utilia honestis, sed ut ea sine errore diiudicaremus, si quando incidissent, induxit earn, quae videretur esse, non quae esset, repugnantiam. Hanc igitur partem relictam explebimus nullis adminiculis, sed, ut dicitur, Marte nostro. Neque enim quicquam est de hac parte post Panaetium explicatum, quod quidem mihi probaretur, de iis, quae in manus meas venerunt.

atque primus in hic panaetius defendo sum qui non utilis cum honestus pugno aliquando possum dico neque enim is fas sum sed is qui video utilis nihil verus utilis qui non idem honestus nihil honestus qui non idem utilis sum saepe testor nego ullus pestis magnus in vita homo invado quam is opinio qui iste distraho itaque non ut aliquando antepono utilis honestus sed ut is sine error dijudico si quando incido induco earn qui video sum non qui sum repugnantia hic igitur pars relinquo expleo nullus adminiculis sed ut dico mars noster neque enim quisquam sum de hic pars post panaetius explicatus qui quidem ego probo de is qui in manus meus venio


Ille vero, inquit Antipater; quid est enim aliud erranti viam non monstrare, quod Athenis exsecrationibus publicis sanctum est, si hoc non est, emptorem pati ruere et per errorem in maximam fraudem incurrere? Plus etiam est quam viam non monstrare; nam est scientem in errorem alterum inducere.

ille verus inquam antipater quis sum enim alius erro via non monstraris qui athenae exsecratio publicus sancio sum si hic non sum emptor patior ruo et per error in maximus fraudo incurro multus etiam sum quam via non monstraris nam sum scio in error alter induco


Non igitur videtur nec frumentarius ille Rhodios nec hic aedium venditor celare emptores debuisse. Neque enim id est celare, quicquid reticeas, sed cum, quod tu scias, id ignorare emolumenti tui causa velis eos, quorum intersit id scire. Hoc autem celandi genus quale sit et cuius hominis, quis non videt? Certe non aperti, non simplicis, non ingenui, non iusti, non viri boni, versuti potius, obscuri, astuti, fallacis, malitiosi, callidi, veteratoris, vafri. Haec tot et alia plura nonne inutile est vitiorum subire nomina?

non igitur video neque frumentarius ille rhodii neque hic aedes vendito celaris emptor debeo neque enim is sum celaris quisquis reticeo sed cum qui tu scio is ignoro emolumentum tuus causa velis is qui intersum is scio hic autem celo genus qualis sum et qui homo quis non video certus non aperio non simplex non ingenuus non justus non vir bonus versutus potis obscurus astus fallax malitiosus callidus veterator vafri hic tot et alius multus nonne inutilis sum vitium subeo nomen


L. Manlio A. f., cum dictator fuisset, M. Pomponius tr. pl. diem dixit, quod is paucos sibi dies ad dictaturam gerendam addidisset; criminabatur etiam, quod Titum filium, qui postea est Torquatus appellatus, ab hominibus relegasset et ruri habitare iussisset. Quod cum audivisset adulescens filius, negotium exhiberi patri, accurrisse Romam et cum primo luci Pomponi domum venisse dicitur. Cui cum esset nuntiatum, qui illum iratum allaturum ad se aliquid contra patrem arbitraretur, surrexit e lectulo remotisque arbitris ad se adulescentem iussit venire. At ille, ut ingressus est, confestim gladium destrinxit iuravitque se illum statim interfecturum, nisi ius iurandum sibi dedisset se patrem missum esse facturum. Iuravit hoc terrore coactus Pomponius; rem ad populum detulit, docuit, cur sibi causa desistere necesse esset, Manlium missum fecit. Tantum temporibus illis ius iurandum valebat.

l manlius ab f cum dictator sum m pomponius tr pl dies dico qui is paucus sui dies ad dictatura gero addo crimino etiam qui titus filius qui postea sum torquatus appello ab homo relego et rus habito iubeo qui cum audio adulescens filius negotium exhibeo pater adcurro roma et cum primus lucius pomponius domus venio dico qui cum sum nuntio qui ille irascor affero ad sui aliquis contra pater arbitror surgo e lectulus removeo arbiter ad sui adulescens iubeo venio at ille ut ingredior sum confestim gladius destringo juro sui ille statim interfacio nisi ius iuro sui do sui pater mitto sum facio juro hic terror cogo pomponius res ad populus defero doceo cur sui causa desisto necesse sum manlius mitto facio tantus tempus ille ius iuro valeo


Quid? si qui sapiens rogatus sit ab eo, qui eum heredem faciat, cum ei testamento sestertium milies relinquatur, ut, ante quam hereditatem adeat, luce palam in foro saltet, idque se facturum promiserit, quod aliter heredem eum scripturus ille non esset, faciat, quod promiserit, necne? Promisisse nollem et id arbitror fuisse gravitatis; quoniam promisit, si saltare in foro turpe ducet, honestius mentietur, si ex hereditate nihil ceperit, quam si ceperit, nisi forte eam pecuniam in rei publicae magnum aliquod tempus contulerit, ut vel saltare, cum patriae consulturus sit, turpe non sit.

quis si qui sapio rogo sum ab is qui is heres facio cum is testamentum sestertius millies relinquo ut ante quam hereditas adeo lux palam in forum salto is sui facio promitto qui aliter heres is scribo ille non sum facio qui promitto necne promitto nolo et is arbitror sum gravitas quoniam promitto si salto in forum turpis duco honestus mentior si ex hereditas nihil capio quam si capio nisi fors is pecunia in res publicus magnus aliqui tempus confero ut vel salto cum patria consulo sum turpis non sum


Haec fere contra Regulum. Sed prima quaeque videamus.

hic fere contra regulis sed primus quisque video


Neque vero hoc solum natura, id est iure gentium, sed etiam legibus populorum, quibus in singulis civitatibus res publica continetur, eodem modo constitutum est, ut non liceat sui commodi causa nocere alteri; hoc enim spectant leges, hoc volunt, incolumem esse civium coniunctionem; quam qui dirimunt, eos morte, exsilio, vinclis, damno coërcent.

neque verus hic solus natura is sum ius gens sed etiam lex populus qui in singuli civitas res publicus contineo idem modo constituo sum ut non licet suus commodus causa noceo alter hic enim specto lex hic volo incolumis sum civis coniunctio quam qui dirimo is mors exsilium vinclum damnum coercent


Sed in his omnibus officiis tribuendis videndum erit, quid cuique maxime necesse sit, et quid quisque vel sine nobis aut possit consequi aut non possit. Ita non iidem erunt necessitudinum gradus, qui temporum; suntque officia, quae aliis magis quam aliis debeantur; ut vicinum citius adiuveris in fructibus percipiendis quam aut fratrem aut familiarem, at, si lis in iudicio sit, propinquum potius et amicum quam vicinum defenderis. Haec igitur et talia circumspicienda sunt in omni officio , ut boni ratiocinatores officiorum esse possimus et addendo deducendoque videre, quae reliqui summa fiat, ex quo, quantum cuique debeatur, intellegas.

sed in hic omnis officium tribuo video sum quis quisque magnus necesse sum et quis quisque vel sine nos aut possum consequor aut non possum ita non eo sum necessitudo gradus qui tempus sum officium qui alius magis quam alius debeo ut vicinus cieo adjuvo in fructus percipio quam aut frater aut familiaris at si lis in iudicium sum propinquus potis et amicus quam vicinus defendo hic igitur et talis circumspicio sum in omnis officium ut bonus ratiocinator officium sum possum et addo deduco video qui reliquus summus fio ex quo quantus quisque debeo intellego


Quae quattuor quamquam inter se colligata atque implicata sunt, tamen ex singulis certa officiorum genera nascuntur, velut ex ea parte, quae prima discripta est, in qua sapientiam et prudentiam ponimus, inest indagatio atque inventio veri, eiusque virtutis hoc munus est proprium.

qui quattuor quamquam inter sui colligo atque implicata sum tamen ex singuli certus officium genus nascor velut ex is pars qui primus discribo sum in qui sapientia et prudentia pono insum indagatio atque inventio verus is virtus hic munus sum proprius


Sequitur, ut de una reliqua parte honestatis dicendum sit, in qua verecundia et quasi quidam ornatus vitae, temperantia et modestia omnisque sedatio perturbationum animi et rerum modus cernitur. Hoc loco continetur id, quod dici Latine decorum potest; Graece enim pre/pon dicitur. Huius vis ea est, ut ab honesto non queat separari;

sequor ut de unus reliquus pars honestas dico sum in qui verecundia et quasi quidam orno vita tempero et modestia omne sedatio perturbatio animus et res modus cerno hic locus contineo is qui dico latinum decorus possum graecum enim pre pon dico hic volo is sum ut ab honestus non queo separaris


Neque solum vivi atque praesentes studiosos discendi erudiunt atque docent, sed hoc idem etiam post mortem monumentis litterarum assequuntur. Nec enim locus ullus est praetermissus ab iis, qui ad leges, qui ad mores, qui ad disciplinam rei publicae pertineret, ut otium suum ad nostrum negotium contulisse videantur. Ita illi ipsi doctrinae studiis et sapientiae dediti ad hominum utilitatem suam prudentiam intellegentiamque potissimum conferunt; ob eamque etiam causam eloqui copiose, modo prudenter, melius est quam vel acutissime sine eloquentia cogitare, quod cogitatio in se ipsa vertitur, eloquentia complectitur eos, quibuscum communitate iuncti sumus.

neque solus vivo atque praesens studiosi disco erudio atque doceo sed hic idem etiam post mors monumentum litteraris assequor neque enim locus ullus sum praetermitto ab is qui ad lex qui ad mos qui ad disciplina res publicus pertineo ut otium suus ad nos negotium confero video ita ille ipse doctrina studium et sapientia dedo ad homo utilitas suus prudentia intellegentia potis confero ob eo etiam causa eloquor copiosus modo prudens bonus sum quam vel acuo sine eloquentia cogito qui cogitatio in sui ipse verto eloquentia complector is qui communitas jungo sum


Sed hoc quidem non est saepe faciendum nec umquam nisi aut rei publicae causa, ut ii, quos ante dixi, aut ulciscendi, ut duo Luculli, aut patrocinii, ut nos pro Siculis, pro Sardis in Albucio Iulius. In accusando etiam M'. Aquilio L. Fufi cognita industria est. Semel igitur aut non saepe certe. Sin erit, cui faciendum sit saepius, rei publicae tribuat hoc muneris, cuius inimicos ulcisci saepius non est reprehendendum; modus tamen adsit. Duri enim hominis vel potius vix hominis videtur periculum capitis inferre multis. Id cum periculosum ipsi est, tum etiam sordidum ad famam, committere, ut accusator nominere; quod contigit M. Bruto summo genere nato, illius filio, qui iuris civilis in primis peritus fuit.

sed hic quidem non sum saepe facio neque umquam nisi aut res publicus causa ut is qui ante dico aut ulciscor ut duo lucullus aut patrocinium ut nos pro siculis pro sardus in albucius iulius in accuso etiam m aquilius l fufius cognosco industria sum semel igitur aut non saepe certus sin sum qui facio sum saepis res publicus tribuo hic munus qui inimicus ulciscor saepis non sum reprehendo modus tamen adsum durius enim homo vel potis vix homo video periculum capio infero multus is cum periculosus ipse sum tum etiam sordidus ad fama committo ut accusator nomino qui contingo m brutus superus genus natus ille filius qui ius civilis in primus pereo sum


Illud autem maxime rarum genus est eorum, qui aut excellenti ingenii magnitudine aut praeclara eruditione atque doctrina aut utraque re ornati spatium etiam deliberandi habuerunt, quem potissimum vitae cursum sequi vellent; in qua deliberatione ad suam cuiusque naturam consilium est omne revocandum. Nam cum in omnibus, quae aguntur, ex eo, quo modo quisque natus est, ut supra dictum est, quid deceat, exquirimus, tum in tota vita constituenda multo est ei rei cura maior adhibenda, ut constare in perpetuitate vitae possimus nobismet ipsis nec in ullo officio claudicare.

ille autem magnus raris genus sum is qui aut excello ingenium magnitudo aut praeclarus eruditio atque doctrina aut uter res orno spatium etiam delibero habeo qui potis vita cursus sequor volo in qui deliberatio ad suus quisque natura consilium sum omnis revoco nam cum in omnis qui ago ex is quo modo quisque nascor sum ut supra dico sum quis decet exquiro tum in totus vito constituo multus sum is res cura magnus adhibeo ut constaris in perpetuitas vita possum nos ipse neque in ullus officium claudicaris


Ego vero istam contemnendam et abiciendam, quoniam, quae honesta non sit, ne utilem quidem esse arbitror.

ego verus iste contemno et abicio quoniam qui honestus non sum ne utilis quidem sum arbitror


Ac belli quidem aequitas sanctissime fetiali populi Romani iure perscripta est. Ex quo intellegi potest nullum bellum esse iustum, nisi quod aut rebus repetitis geratur aut denuntiatum ante sit et indictum.

atque bellum quidem aequitas sancio fetial populus romanus ius perscribo sum ex quo intellego possum nullus bellum sum iustus nisi qui aut res repeto gero aut denuntio ante sum et indico


male enim se res habet, cum, quod virtute effici debet, id temptatur pecunia. Sed quoniam non numquam hoc subsidium necessarium est, quem ad modum sit utendum eo, dicemus, si prius iis de rebus, quae virtuti propiores sunt, dixerimus.

malus enim sui res habeo cum qui virtus efficio debeo is tento pecunia sed quoniam non numquam hic subsidium necessarius sum qui ad modus sum utor is dico si prior is de res qui virtus propiores sum dico


Huius generis quaestiones sunt omnes eae, in quibus ex tempore officium exquiritur.

hic genus quaestio sum omnis is in qui ex tempus officium exquiro


Falso; nam eadem utilitatis, quae honestatis, est regula. Qui hoc non perviderit, ab hoc nulla fraus aberit, nullum facinus. Sic enim cogitans: Est istuc quidem honestum, verum hoc expedit, res a natura copulatas audebit errore divellere, qui fons est fraudium, maleficiorum, scelerum omnium.

fallo nam idem utilitas qui honestas sum regula qui hic non pervideo ab hic nullus fraus absum nullus facinus sic enim cogito sum iste quidem honestus verus hic expedio res ab natura copulo audeo error divello qui fons sum fraudium maleficus scelus omnis


Sed illud odiosum est, quod in hac elatione et magnitudine animi facillime pertinacia et nimia cupiditas principatus innascitur. Ut enim apud Platonem est, omnem morem Lacedaemoniorum inflammatum esse cupiditate vincendi, sic, ut quisque animi magnitudine maxime excellet, ita maxime vult princeps omnium vel potius solus esse. Difficile autem est, cum praestare omnibus concupieris, servare aequitatem, quae est iustitiae maxime propria. Ex quo fit, ut neque disceptatione vinci se nec ullo publico ac legitimo iure patiantur, exsistuntque in re publica plerumque largitores et factiosi, ut opes quam maximas consequantur et sint vi potius superiores quam iustitia pares. Sed quo difficilius, hoc praeclarius; nullum enim est tempus, quod iustitia vacare debeat.

sed ille odiosus sum qui in hic elatio et magnitudo animus facilis pertinacia et nimius cupiditas principatus innascor ut enim apud plato sum omnis mos lacedaemonius inflammo sum cupiditas vinco sic ut quisque animus magnitudo magnus excello ita magnus volo princeps omnis vel potis solus sum difficilis autem sum cum praesto omnis concupio servaris aequitas qui sum justitia magnus proprius ex quo fio ut neque disceptatio vinco sui neque ullus publicus atque legitimus ius patior exsistuntque in res publicus plerusque largitor et factiosus ut ops quam magnus consequor et sum vis potis superus quam iustitia par sed quo difficilis hic praeclarus nullus enim sum tempus qui iustitia vacaris debeo


Atque etiam si quid singuli temporibus adducti hosti promiserunt, est in eo ipso fides conservanda, ut primo Punico bello Regulus captus a Poenis cum de captivis commutandis Romam missus esset iurassetque se rediturum, primum, ut venit, captivos reddendos in senatu non censuit, deinde, cum retineretur a propinquis et ab amicis, ad supplicium redire maluit quam fidem hosti datam fallere.

atque etiam si quis singuli tempus adduco hostis promitto sum in is ipse fides conservo ut primus punicus bellum regulus capio ab poenus cum de captivus commuto roma mitto sum juro sui redeo primus ut venio captivus reddo in senatus non censeo deinde cum retineo ab propinquus et ab amicus ad supplicium redeo malo quam fides hostis do fallo


Cur igitur ad senatum proficiscebatur, cum praesertim de captivis dissuasurus esset?

cur igitur ad senatus proficisco cum praesertim de captivus dissuadeo sum


Sed, ut laudandus Regulus in conservando iure iurando, sic decem illi, quos post Cannensem pugnam iuratos ad senatum misit Hannibal se in castra redituros ea, quorum erant potiti Poeni, nisi de redimendis captivis impetravissent, si non redierunt, vituperandi. De quibus non omnes uno modo; nam Polybius, bonus auctor in primis, ex decem nobilissimis, qui tum erant missi, novem revertisse dicit re a senatu non impetrata; unum ex decem, qui paulo post, quam erat egressus e castris, redisset, quasi aliquid esset oblitus, Romae remansisse; reditu enim in castra liberatum se esse iure iurando interpretabatur, non recte; fraus enim astringit, non dissolvit periurium. Fuit igitur stulta calliditas perverse imitata prudentiam. Itaque decrevit senatus, ut ille veterator et callidus vinctus ad Hannibalem duceretur.

sed ut laudo regulus in conservo ius iuro sic decem ille qui post cannensis pugna juro ad senatus mitto hannibal sui in castrum redeo is qui sum potior poenus nisi de redimo captivus impetro si non redeo vitupero de qui non omnis unus modo nam polybius bonus auctor in primus ex decem nobilis qui tum sum mitto novo revorto dico res ab senatus non impetro unus ex decem qui paulus post quam sum egredior e castrum redeo quasi aliquis sum obliuiscor roma remaneo reditus enim in castrum libero sui sum ius iuro interpretor non rectus fraus enim astringo non dissolvo perjurium sum igitur stultus calliditas perverto imito prudentia itaque decerno senatus ut ille veterator et callidus vincio ad hannibal duco


Numquam omnino periculi fuga committendum est, ut imbelles timidique videamur, sed fugiendum illud etiam, ne offeramus nos periculis sine causa, quo esse nihil potest stultius. Quapropter in adeundis periculis consuetudo imitanda medicorum est, qui leviter aegrotantes leniter curant, gravioribus autem morbis periculosas curationes et ancipites adhibere coguntur. Quare in tranquillo tempestatem adversam optare dementis est, subvenire autem tempestati quavis ratione sapientis, eoque magis, si plus adipiscare re explicata boni quam addubitata mali.

numquam omnino periculum fuga committo sum ut imbellis timidus video sed fugio ille etiam ne offertor nos periculum sine causa quo sum nihil possum stultus quapropter in adeo periculum consuetudo imito medicus sum qui levis aegroto lenis curo gravis autem morbus periculosus curatio et anceps adhibeo cogo quaris in tranquillus tempestas adverro optaris demo sum subvenio autem tempestas quivis ratio sapio eo magis si multus adipiscaris res explicata bonus quam addubito malus


Non fuit Iuppiter metuendus ne iratus noceret, qui neque irasci solet nec nocere.

non sum iuppiter metuo ne irascor noceo qui neque irascor soleo neque noceo


Etenim qui se metui volent, a quibus metuentur, eosdem metuant ipsi necesse est.

etenim qui sui metuo volo ab qui metuo idem metuo ipse necesse sum


Placet igitur, quoniam omnis disputatio de officio futura est, ante definire, quid sit officium; quod a Panaetio praetermissum esse miror. Omnis enim, quae ratione suscipitur de aliqua re institutio, debet a definitione proficisci, ut intellegatur, quid sit id, de quo disputetur

placeo igitur quoniam omnis disputatio de officium sum sum ante definio quis sum officium qui ab panaetius praetermitto sum miro omnis enim qui ratio suscipio de aliqui res institutio debeo ab definitio proficisco ut intellego quis sum is de quo disputo


Hunc tu quas conscientiae labes in animo censes habuisse, quae vulnera? Cuius autem vita ipsi potest utilis esse, eum eius vitae ea condicio sit, ut, qui illam eripuerit, in maxima et gratia futurus sit et gloria? Quodsi haec utilia non sunt, quae maxime videntur, quia plena sunt dedecoris ac turpitudinis, satis persuasum esse debet nihil esse utile, quod non honestum sit.

hic tu qui conscientia labo in animus censeo habeo qui vulnero qui autem vito ipse possum utilis sum is is vita is condicio sum ut qui ille eripio in maximus et gratia sum sum et gloria quodsi hic utilis non sum qui magnus video quia plenus sum dedecor atque turpitudo satis persuadeo sum debeo nihil sum utilis qui non honestus sum


Quid enim censemus superiorem ilium Dionysium quo cruciatu timoris angi solitum, qui cultros metuens tonsorios candente carbone sibi adurebat capillum? quid Alexandrum Pheraeum quo animo vixisse arbitramur? qui, ut scriptum legimus, cum uxorem Theben admodum diligeret, tamen ad ear ex epulis in cubiculum veniens barbarum, et eum quidem, ut scriptum est, compunctum notis Thraeciis, destricto gladio iubebat anteire praemittebatque de stipatoribus suis, qui scrutarentur arculas muliebres et, ne quod in vestimentis telum occultaretur, exquirerent. O miserum, qui fideliorem et barbarum et stigmatiam putaret quam coniugem! Nec eum fefellit; ab ea est enim ipsa propter pelicatus suspicionem interfectus.

quis enim censeo superus ille dionysius quo crucio timor ango soleo qui culter metuo tonsorius candeo carbo sui aduro capillus quis alexander pheraeus quo animus vivo arbitror qui ut scribo lego cum uxor thebe admodum diligo tamen ad ear ex epulis in cubiculum venio barbaris et is quidem ut scribo sum compunctum nosco thraeciis destringo gladius jubeo anteeo praemitto de stipator suus qui scrutor arcula muliebris et ne qui in vestimentum telis occulto exquiro o miser qui fidelis et barbaris et stigmatias puto quam coniunx neque is fallo ab is sum enim ipse propter pelicatus suspicio interficio


Cavenda etiam est gloriae cupiditas, ut supra dixi; eripit enim libertatem, pro qua magnanimis viris omnis debet esse contentio. Nee vero imperia expetenda ac potius aut non accipienda interdum aut deponenda non numquam.

caveo etiam sum gloria cupiditas ut supra dico eripio enim libertas pro qui magnanimus vis omnis debeo sum contentio nee verus imperium expeto atque potis aut non accipio interdum aut depono non numquam


Quibus vitiis declinatis quod in rebus honestis et cognitione dignis operae curaeque ponetur, id iure laudabitur, ut in astrologia C. Sulpicium audivimus, in geometria Sex. Pompeium ipsi cognovimus, multos in dialecticis, plures in iure civili, quae omnes artes in veri investigatione versantur; cuius studio a rebus gerendis abduci contra officium est. Virtutis enim laus omnis in actione consistit; a qua tamen fit intermissio saepe multique dantur ad studia reditus; tum agitatio mentis, quae numquam acquiescit, potest nos in studiis cognitionis etiam sine opera nostra continere. Omnis autem cogitatio motusque animi aut in consiliis capiendis de rebus honestis et pertinentibus ad bene beateque vivendum aut in studiis scientiae cognitionisque versabitur.

qui vitium declino qui in res honestus et cognitio dignus opera cura pono is ius laudo ut in astrologia que sulpicius audio in geometria sex pompejus ipse cognosco multus in dialectica multus in ius civilis qui omnis ars in verus investigatio verso qui studium ab res gero abduco contra officium sum virtus enim laus omnis in actio consisto ab qui tamen fio intermissio saepe multus do ad studium redeo tum agitatio mens qui numquam acquiescit possum nos in studium cognitio etiam sine opus noster contineo omnis autem cogitatio moveo animus aut in consilium capio de res honestus et pertineo ad bene beatus vivo aut in studium scientia cognitio verso


Sit ergo hic sermo, in quo Socratici maxime excellunt, lenis minimeque pertinax, insit in eo lepos; nec vero, tamquam in possessionem suam venerit, excludat alios, sed cum reliquis in rebus, tum in sermone communi vicissitudinem non iniquam putet; ac videat in primis, quibus de rebus loquatur; si seriis, severitatem adhibeat, si iocosis, leporem; in primisque provideat, ne sermo vitium aliquod indicet inesse in moribus; quod maxime tum solet evenire, cum studiose de absentibus detrahendi causa aut per ridiculum aut severe maledice contumelioseque dicitur.

sum ergo hic sermo in quo socraticus magnus excello lenis minimus pertinax insum in is lepos neque verus tamquam in possessio suus venio excludo alius sed cum reliquus in res tum in sermo communis vicissitudo non iniquus puto atque video in primus qui de res loquor si serius severitas adhibeo si jocosus lepor in primus provideo ne sermo vitium aliqui indico insum in mos qui magnus tum soleo evenio cum studiosus de absum detraho causa aut per ridiculus aut sero maledico contumeliosus dico


Honore et gloria et benivolentia civium fortasse non aeque omnes egent, sed tamen, si cui haec suppetunt, adiuvant aliquantum cum ad cetera, tum ad amicitias comparandas.

honor et gloria et benevolens civis fortasse non aequus omnis egeo sed tamen si qui hic suppeto adjuvo aliquantus cum ad ceterus tum ad amicitia comparo


Quare expetenda quidem magis est decernendi ratio quam decertandi fortitudo, sed cavendum, ne id bellandi magis fuga quam utilitatis ratione faciamus. Bellum autem ita suscipiatur, ut nihil aliud nisi pax quaesita videatur.

quaris expeto quidem magis sum decerno ratio quam decerto fortitudo sed caveo ne is bellor magis fuga quam utilitas ratio facio bellum autem ita suscipio ut nihil alius nisi pax quaero video


Cum igitur aliqua species utilitatis obiecta est, commoveri necesse est; sed si, cum animum attenderis, turpitudinem videas adiunctam ei rei, quae speciem utilitatis attulerit, tum non utilitas relinquenda est, sed intellegendum, ubi turpitude sit, ibi utilitatem esse non posse. Quodsi nihil est tam contra naturam quam turpitudo (recta enim et convenientia et constantia natura desiderat aspernaturque contraria) nihilque tam secundum naturam quam utilitas, certe in eadem re utilitas et turpitudo esse non potest.

cos igitur aliqui species utilitas objecto sum commoveo necesse sum sed si cum animus attendo turpitudo video adjungo is res qui species utilitas affero tum non utilitas relinquo sum sed intellego ubi turpitude sum ibi utilitas sum non possum quodsi nihil sum tam contra natura quam turpitudo recta enim et convenio et constantia natura desidero aspernor contrarius nihil tam secundus natura quam utilitas certus in idem res utilitas et turpitudo sum non possum


Quid enim auditurum putas fuisse Ulixem,si in illa simulatione perseveravisset? qui cummaximas res gesserit in bello, tamen haec audiat ab Aiace: Cuius ípse princeps iúris iurandí fuit, Quod ómnes scitis, sólus neglexít fidem; Furere ássimulare, né coiret, ínstitit. Quodní Palamedi pérspicax prudéntia Istíus percepset málitiosam audáciam, Fidé sacratae iús perpetuo fálleret.

quis enim audio puto sum ulixes si in ille simulatio perseveravisset qui cummaximas res gero in bellum tamen hic audio ab ajax qui ipse princeps iuris iurandi sum qui omnes scio solus neglexit fides furo assimularis ne coeo institit quodni palamedes perspicax prudentia istius percepset malitiosam audaciam fide sacro ius perpetuus falleret


Itaque cum multa praeclara maiorum, tum quod optime constituti iuris civilis summo semper in honore fuit cognitio atque interpretatio; quam quidem ante hanc confusionem temporum in possessione sua principes retinuerunt, nunc, ut honores, ut omnes dignitatis gradus, sic huius scientiae splendor deletus est, idque eo indignius, quod eo tempore hoc contigit, cum is esset, qui omnes superiores, quibus honore par esset, scientia facile vicisset. Haec igitur opera grata multis et ad beneficiis obstringendos homines accommodata.

itaque cum multus praeclarus magnus tum qui optume constituo ius civilis superus semper in honor sum cognitio atque interpretatio quam quidem ante hic confusio tempus in possessio suus princeps retineo nunc ut honor ut omnis dignitas gradus sic hic scientia splendor deleo sum is is indignus qui is tempus hic contingo cum is sum qui omnis superus qui honor par sum scientia facilis vinco hic igitur opus gratus multus et ad beneficium obstringo homo accommodo


Ego autem, quam diu res publica per eos gerebatur, quibus se ipsa commiserat, omnis meas curas cogitationesque in eam conferebam; cum autem dominatu unius omnia tenerentur neque esset usquam consilio aut auctoritati locus, socios denique tuendae rei publicae, summos viros, amisissem, nec me angoribus dedidi, quibus essem confectus, nisi iis restitissem, nec rursum indignis homine docto voluptatibus.

ego autem quam diu res publicus per is gero qui sui ipse committo omnis meus cura cogitatio in is confero cum autem dominor unus omnis teneo neque sum usquam consilium aut auctoritas locus socius denique tueor res publicus summus vir amitto neque ego angor dedo qui sum conficio nisi is resto neque rursum indignus homo doceo voluptas


Fundamentum autem est iustitiae fides, id est dictorum conventorumque constantia et veritas. Ex quo, quamquam hoc videbitur fortasse cuipiam durius, tamen audeamus imitari Stoicos, qui studiose exquirunt, unde verba sint ducta, credamusque, quia fiat, quod dictum est, appellatam fidem.

fundamentum autem sum justitia fides is sum dico convenio constantia et vereor ex quo quamquam hic video fortasse qui durus tamen audeo imitor stoicus qui studiosus exquiro unde verbum sum duco credo quia fio qui dico sum appello fides


Pervertunt homines ea, quae sunt fundamenta naturae, cum utilitatem ab honestate seiungunt. Omnes enim expetimus utilitatem ad eamque rapimur nec facere aliter ullo modo possumus. Nam quis est, qui utilia fugiat? aut quis potius, qui ea non studiosissime persequatur? Sed quia nusquam possumus nisi in laude, decore, honestate utilia reperire, propterea illa prima et summa habemus, utilitatis nomen non tam splendidum quam necessarium ducimus.

perverto homo is qui sum fundamentum natura cum utilitas ab honestas sejungo omnis enim expeto utilitas ad eo rapio neque facio aliter ullus modo possum nam quis sum qui utilis fugio aut quis potis qui is non studiosus persequor sed quia nusquam possum nisi in laus decus honestas utilis reperio propterea ille primus et summus habeo utilitas nomen non tam splendidus quam necessarius duco


Deforme etiam est de se ipsum praedicare falsa praesertim et cum irrisione audientium imitari militem gloriosum.

deformis etiam sum de sui ipse praedico fallo praesertim et cum irrisio audio imitor miles gloriosus


Omnino fortis animus et magnus duabus rebus maxime cernitur, quarum una in rerum externarum despicientia ponitur, cum persuasum est nihil hominem, nisi quod honestum decorumque sit, aut admirari aut optare aut expetere oportere nullique neque homini neque perturbationi animi nec fortunae succumbere. Altera est res, ut, cum ita sis affectus animo, ut supra dixi, res geras magnas illas quidem et maxime utiles, sed vehementer arduas plenasque laborum et periculorum cum vitae, tum multarum rerum, quae ad vitam pertinent.

omnino fortis animus et magnus duo res magnus cerno qui unus in res externaris despicio pono cum persuadeo sum nihil homo nisi qui honestus decorus sum aut admiraris aut optaris aut expeto oportet nullus neque homo neque perturbatio animus neque fortuna succumbo alter sum res ut cum ita sum afficio animus ut supra dico res gero magnus ille quidem et magnus utilis sed vehemens arduus plenus labor et periculum cum vita tum multus res qui ad vita pertineo


Atque haec quidem hactenus. Patefactus enim locus est ipse, ut non difficile sit in exquirendo officio, quid cuique sit praeponendum, videre. In ipsa autem communitate sunt gradus officiorum, ex quibus, quid cuique praestet, intellegi possit, ut prima dis immortalibus, secunda patriae, tertia parentibus, deinceps gradatim reliquis debeantur.

atque hic quidem hactenus patefacio enim locus sum ipse ut non difficilis sum in exquiro officium quis quisque sum praepono video in ipse autem communitas sum gradus officium ex qui quis quisque praesto intellego possum ut primus deus immortalis secundus patria tertius parens deinceps gradatim reliquus debeo


Praetermittendae autem defensionis deserendique officii plures solent esse causae; nam aut inimicitias aut laborem aut sumptus suscipere nolunt aut etiam neglegentia, pigritia, inertia aut suis studiis quibusdam occupationibusve sic impediuntur, ut eos, quos tutari debeant, desertos esse patiantur. Itaque videndum est, ne non satis sit id, quod apud Platonem est in philosophos dictum, quod in veri investigatione versentur quodque ea, quae plerique vehementer expetant, de quibus inter se digladiari soleant, contemnant et pro nihilo putent, propterea iustos esse. Nam alterum assequuntur, ut inferenda ne cui noceant iniuria, in alterum incidunt; discendi enim studio impediti, quos tueri debent, deserunt. Itaque eos ne ad rem publicam quidem accessuros putat nisi coactos. Aequius autem erat id voluntate fieri; namhoc ipsum ita iustum est, quod recte fit, si est voluntarium.

praetermitto autem defensio desero officium multus soleo sum causa nam aut inimicitia aut labor aut sumptus suscipio nolo aut etiam neglegentia pigritia inertia aut suus studium quidam occupatio sic impedio ut is qui tutaris debeo desero sum patior itaque video sum ne non satis sum is qui apud plato sum in philosophus dico qui in verus investigatio verso quisque is qui plerusque vehemens expeto de qui inter sui digladiaris soleo contemno et pro nihilum puto propterea iustus sum nam alter assequor ut infero ne qui noceo iniuria in alter incido disco enim studium impedio qui tueor debeo desero itaque is ne ad res publicus quidem accedo puto nisi cogo aequus autem sum is voluntas fio namhoc ipse ita iustus sum qui rectus fio si sum voluntarius


Sed cum sint plura causarum genera, quae eloquentiam desiderent, multique in nostra re publica adulescentes et apud iudices et apud populum et apud senatum dicendo laudem assecuti sint, maxima est admiratio in iudiciis.

sed cum sum multus causaris genus qui eloquentia desidero multus in noster res publicus adulescens et apud iudex et apud populus et apud senatus dico laus adsequor sum maximus sum admiratio in iudicium


Ut igitur in reliquis rebus multo maiora opera sunt animi quam corporis, sic eae res, quas ingenio ac ratione persequimur, gratiores sunt quam illae, quas viribus. Prima igitur commendatio proficiscitur a modestia cum pietate in parentes, in suos benivolentia. Facillime autem et in optimam partem cognoscuntur adulescentes, qui se ad claros et sapientes viros bene consulentes rei publicae contulerunt; quibuscum si frequentes sunt, opinionem afferunt populo eorum fore se similes, quos sibi ipsi delegerint ad imitandum.

ut igitur in reliquus res multus magnus opus sum animus quam corpus sic is res qui ingenium atque ratio persequor gratus sum quam ille qui vis primus igitur commendatio proficisco ab modestia cum pietas in parens in suus benevolens facilis autem et in bonus pars cognosco adulescens qui sui ad clarus et sapio vir bene consulo res publicus confero qui si frequens sum opinio affero populus is sum sui similis qui sui ipse deligo ad imito


Itemque, si ad honestatem nati sumus eaque aut sola expetenda est, ut Zenoni visum est, aut certe omni pondere gravior habenda quam reliqua omnia, quod Aristoteli placet, necesse est, quod honestum sit, id esse aut solum aut summum bonum; quod autem bonum, id certe utile; ita, quicquid honestum, id utile.

ito si ad honestas nascor sum is aut solus expeto sum ut zeno video sum aut certus omnis pondus gravis habeo quam reliquus omnis qui aristotelis placeo necesse sum qui honestus sum is sum aut solus aut superus bonus qui autem bonus is certus utilis ita quisquis honestus is utilis


Sed iis, qui habent a natura adiumenta rerum gerendarum, abiecta omni cunctatione adipiscendi magistratus et gerenda res publica est; nec enim aliter aut regi civitas aut declarari animi magnitudo potest. Capessentibus autem rem publicam nihilo minus quam philosophis, haud scio an magis etiam et magnificentia et despicientia adhibenda est rerum humanarum, quam saepe dico, et tranquillitas animi atque securitas, siquidem nec anxii futuri sunt et cum gravitate constantiaque victuri.

sed is qui habeo ab natura adjumentum res gerendaris abicio omnis cunctatio adipiscendi magistratus et gero res publicus sum neque enim aliter aut rex civitas aut declararis animus magnitudo possum capesso autem res publicus nihilum paruus quam philosophus haud scio an magis etiam et magnificentia et despicio adhibeo sum res humanus quam saepe dico et tranquillitas animus atque securitas siquidem neque anxius sum sum et cum gravitas consto vinco


Quapropter et iis forsitan concedendum sit rem publicam non capessentibus, qui excellenti ingenio doctrinae sese dediderunt, et iis, qui aut valetudinis imbecillitate aut aliqua graviore causa impediti a re publica recesserunt, cum eius administrandae potestatem aliis laudemque concederent. Quibus autem talis nulla sit causa, si despicere se dicant ea, quae plerique mirentur, imperia et magistratus, iis non modo non laudi, verum etiam vitio dandum puto; quorum iudicium in eo, quod gloriam contemnant et pro nihilo putent, difficile factu est non probare; sed videntur labores et molestias, tum offensionum et repulsarum quasi quandam ignominiam timere et infamiam. Sunt enim, qui in rebus contrariis parum sibi constent, voluptatem severissime contemnant, in dolore sint molliores, gloriam neglegant, frangantur infamia, atque ea quidem non satis constanter.

quapropter et is forsitan concedo sum res publicus non capesso qui excello ingenium doctrina sui dedo et is qui aut valetudo imbecillitas aut aliqui gravis causa impedio ab res publicus recedo cum is administro potestas alius laudo concedo qui autem talis nullus sum causa si despicio sui dico is qui plerusque miro imperium et magistratus is non modo non laus verus etiam vitio do puto qui iudicium in is qui gloria contemno et pro nihilum puto difficilis factus sum non probaris sed video labor et molestia tum offensio et repulsaris quasi quidam ignominia timeo et infamia sum enim qui in res contrarius parum sui consto voluptas severus contemno in dolor sum mollis gloria neglego frango infamia atque is quidem non satis consto


Habentur autem plerumque sermones aut de domesticis negotiis aut de re publica aut de artium studiis atque doctrina. Danda igitur opera est, ut, etiamsi aberrare ad alia coeperit, ad haec revocetur oratio, sed utcumque aderunt; neque enim isdem de rebus nec omni tempore nec similiter delectamur. Animadvertendum est etiam, quatenus sermo delectationem habeat, et, ut incipiendi ratio fuerit, ita sit desinendi modus.

habeo autem plerusque sermo aut de domesticus negotium aut de res publicus aut de ars studium atque doctrina do igitur opus sum ut etiamsi aberraris ad alius coepio ad hic revoco oratio sed utcumque adeo neque enim idem de res neque omnis tempus neque similis delecto animadverto sum etiam quatenus sermo delectatio habeo et ut incipio ratio sum ita sum desino modus


Mihi quidem non apud Medos solum, ut ait Herodotus, sed etiam apud maiores nostros iustitiae fruendae causa videntur olim bene morati reges constituti. Nam cum premeretur inops multitudo ab iis, qui maiores opes habebant, ad unum aliquem confugiebant virtute praestantem; qui cum prohiberet iniuria tenuiores, aequitate constituenda summos cum infimis pari iure retinebat. Eademque constituendarum legum fuit causa, quae regum.

ego quidem non apud medi solus ut aio herodotus sed etiam apud magnus noster justitia fruor causa video olim bene moror rex constituo nam cum premo inops multitudo ab is qui magnus ops habeo ad unus aliquis confugio virtus praesto qui cum prohibeo iniuria tenuis aequitas constituo summus cum infimus par ius retineo idem constituendaris lex sum causa qui rex


Sed cum orationis indicem vocem habeamus, in voce autem duo sequamur, ut clara sit, ut suavis, utrumque omnino a natura petundum est, verum alterum exercitatio augebit, alterum imitatio presse loquentium et leniter.

sed cum oratio index voco habeo in vox autem duo sequor ut clarus sum ut suavis uterque omnino ab natura peto sum verus alter exercitatio augeo alter imitatio premo loquor et lenis


His idem propositum fuit, quod regibus, ut ne qua re egerent, ne cui parerent, libertate uterentur, cuius proprium est sic vivere, ut velis.

hic idem propono sum qui rex ut ne qui res egeo ne qui pario libertas uto qui proprius sum sic vivo ut velis


Atque haec benignitas etiam rei publicae est utilis, redimi e servitute captos, locupletari tenuiores; quod quidem volgo solitum fieri ab ordine nostro in oratione Crassi scriptum copiose videmus. Hanc ergo consuetudinem benignitatis largitioni munerum longe antepono; haec est gravium hominum atque magnorum, illa quasi assentatorum populi multitudinis levitatem voluptate quasi titillantium.

atque hic benignitas etiam res publicus sum utilis redimo e servitus capio locupletaris tenuis qui quidem vulgo soleo fio ab ordo noster in oratio crassus scribo copiosus video hic ergo consuetudo benignitas largitio munus longus antepono hic sum gravis homo atque magnus ille quasi assentator populus multitudo levitas voluptas quasi titillo


Sed iustitiae primum munus est, ut ne cui quis noceat nisi lacessitus iniuria, deinde ut communibus pro communibus utatur, privatis ut suis.

sed justitia primus munus sum ut ne qui quis noceo nisi lacesso iniuria deinde ut communis pro communis uto privo ut suus


Non igitur patria praestat omnibus officiis?

non igitur patria praesto omnis officium


Nec verum est, quod dicitur a quibusdam, propter necessitatem vitae, quod ea, quae natura desideraret, consequi sine aliis atque efficere non possemus, idcirco initam esse cum hominibus communitatem et societatem; quodsi omnia nobis, quae ad victum cultumque pertinent, quasi virgula divina, ut aiunt, suppeditarentur, tum optimo quisque ingenio negotiis omnibus omissis totum se in cognitione et scientia collocaret. Non est ita; nam et solitudinem fugeret et socium studii quaereret, tum docere tum discere vellet, tum audire tum dicere. Ergo omne officium, quod ad coniunctionem hominum et ad societatem tuendam valet, anteponendum est illi officio, quod cognitione et scientia continetur.

neque verus sum qui dico ab quidam propter necessitas vita qui is qui natura desidero consequor sine alius atque efficio non possum idcirco ineo sum cum homo communitas et societas quodsi omnis nos qui ad vinco colo pertineo quasi virgula divino ut aio suppedito tum bonus quisque ingenium negotium omnis omitto totus sui in cognitio et scientia colloco non sum ita nam et solitudo fugio et socius studium quaero tum doceo tum disco volo tum audio tum dico ergo omnis officium qui ad coniunctio homo et ad societas tueor valeo antepono sum ille officium qui cognitio et scientia contineo


Conveniet autem cum in dando munificum esse, tum in exigendo non acerbum in omnique re contrahenda, vendundo emendo, conducendo locando, vicinitatibus et confiniis, aequum, facilem, multa multis de suo iure cedentem, a litibus vero, quantum liceat et nescio an paulo plus etiam, quam liceat, abhorrentem. Est enim non modo liberale paulum non numquam de suo iure decedere, sed interdum etiam fructuosum. Habenda autem ratio est rei familiaris, quam quidem dilabi sinere flagitiosum est, sed ita, ut illiberalitatis avaritiaeque absit suspicio; posse enim liberalitate uti non spoliantem se patrimonio nimirum est pecuniae fructus maximus.

convenio autem cum in do munificus sum tum in exigo non acerbus in omne res contraho vendo emo conduco loco vicinitas et confinius aequus facilis multus multus de suus ius cedo ab lis verus quantus licet et nescio an paulus multus etiam quam licet abhorreo sum enim non modo liberal paulus non numquam de suus ius decedo sed interdum etiam fructuosus habeo autem ratio sum res familiaris quam quidem dilabor sino flagitiosus sum sed ita ut illiberalitas avaritia absum suspicio possum enim liberalitas uti non spolio sui patrimonium nimirum sum pecunia fructus magnus


Potest igitur quicquam utile esse, quod sit huic talium virtutum choro contrarium? Atqui ab Aristippo Cyrenaici atque Annicerii philosophi nominati omne bonum in voluptate posuerunt virtutemque censuerunt ob eam em esse laudandam, quod efficiens esset voluptatis. Quibus obsoletis floret Epicurus, eiusdem fere adiutor auctorque sententiae. Cum his viris equisque, ut dicitur, si honestatem tueri ac retinere sententia est, decertandum est.

possum igitur quisquam utilis sum qui sum hic talis virtus chorus contrarius atqui ab aristippus cyrenaicus atque annicerii philosophus nomino omnis bonus in voluptas pono virtus censeo ob is em sum laudo qui efficio sum voluptas qui obsolesco floreo epicurus idem fere adjuto auctor sententia cos hic vis equus ut dico si honestas tueor atque retineo sententia sum decerto sum


Utile videbatur Ulixi, ut quidem poëtae tragici prodiderunt (nam apud Homerum, optimum auctorem, talis de Ulixe nulla suspicio est), sed insimulant eum tragoediae simulatione insaniae militiam subterfugere voluisse. Non honestum consilium, at utile, ut aliquis fortasse dixerit, regnare et Ithacae vivere otiose cum parentibus, cum uxore, cum filio. Ullum tu decus in cotidianis laboribus et periculis cum hac tranquillitate conferendum putas?

utilis video ulixes ut quidem poetae tragicus prodo nam apud homerus bonus auctor talis de ulixes nullus suspicio sum sed insimulo is tragoedia simulatio insania militia subterfugio volo non honestus consilium at utilis ut aliquis fortasse dico regno et ithaca vivo otiosus cum parens cum uxor cum filius ullus tu decus in cottidianus labor et periculum cum hic tranquillitas confero puto


Nam ut utilitatem nullam esse docuimus, quae honestati esset contraria, sic omnem voluptatem dicimus honestati esse contrariam. Quo magis reprehendendos Calliphontem et Dinomachum iudico, qui se dirempturos controversiam putaverunt, si cum honestate voluptatem tamquam cum homine pecudem copulavissent. Non recipit istam coniunctionem honestas, aspernatur, repellit. Nec vero finis bonorum , qui simplex esse debet, ex dissimillimis rebus misceri et temperari potest. Sed de hoc (magna enim res est) alio loco pluribus; nunc ad propositum.

nam ut utilitas nullus sum doceo qui honestas sum contrarius sic omnis voluptas dico honestas sum contrarius quo magis reprehendo calliphontem et dinomachus judico qui sui disredimo controversia puto si cum honestas voluptas tamquam cum homo pecus copulo non recipio iste coniunctio honestus aspernor repello neque verus finis bonus qui simplex sum debeo ex dissimilis res misceo et temperaris possum sed de hic magnus enim res sum alius locus multus nunc ad propono


Quid est igitur, dixerit quis, in iure iurando? num iratum timemus lovem? At hoc quidem commune est omnium philosophorum, non eorum modo, qui deum nihil habere ipsum negotii dicunt, nihil exhibere alteri, sed eorum etiam, qui deum semper agere aliquid et moliri volunt, numquam nec irasci deum nec nocere. Quid autem iratus Iuppiter plus nocere potuisset, quam nocuit sibi ipse Regulus Nulla igitur vis fuit religionis, quae tantam utilitatem perverteret.

quis sum igitur dico quis in ius iuro num irascor timeo lovem at hic quidem communis sum omnis philosophus non is modo qui deus nihil habeo ipse negotium dico nihil exhibeo alter sed is etiam qui deus semper ago aliquis et molior volo numquam neque irascor deus neque noceo quis autem irascor iuppiter multus noceo possum quam noceo sui ipse regulus nullus igitur volo sum religio qui tantus utilitas perverto


Forsitan quispiam dixerit: Nonne igitur sapiens, si fame ipse conficiatur, abstulerit cibum alteri homini ad nullam rem utili? Quid? si Phalarim, crudelem tyrannum et immanem, vir bonus, ne ipse frigore conficiatur, vestitu spoliare possit, nonne faciat?

forsitan quispiam dico nonne igitur sapio si fames ipse confacio aufero cibus alter homo ad nullus res utilis quis si phalarim crudelis tyrannus et immanis vir bonus ne ipse frigor confacio vestio spolio possum nonne facio


Erat in L. Crasso, in L. Philippo multus lepos, maior etiam magisque de industria in C. Caesare L. filio; at isdem temporibus in M. Scauro et in M. Druso adulescente singularis severitas, in C. Laelio multa hilaritas, in eius familiari Scipione ambitio maior, vita tristior. De Graecis autem dulcem et facetum festivique sermonis atque in omni oratione simulatorem, quem ei)/rwna Graeci nominarunt, Socratem accepimus, contra Pythagoram et Periclem summam auctoritatem consecutos sine ulla hilaritate. Callidum Hannibalem ex Poenorum, ex nostris ducibus Q. Maximum accepimus, facile celare, tacere, dissimulare, insidiari, praeripere hostium consilia. In quo genere Graeci Themistoclem et Pheraeum Iasonem ceteris anteponunt; in primisque versutum et callidum factum Solonis, qui, quo et tutior eius vita esset et plus aliquanto rei publicae prodesset, furere se simulavit.

sum in l crassus in l philippus multus lepos magnus etiam magus de industria in que caesaris l filius at idem tempus in m scaurus et in m drusus adulescens singularis severitas in que laelius multus hilaritas in is familiaris scipio ambitio magnus vito tristis de graecum autem dulcis et facetus festivus sermo atque in omnis oratio simulator qui is rwna graecum nomino socrates accipio contra pythagoras et periclem summa auctoritas consequor sine ullus hilaritas callidus hannibal ex poenus ex noster dux q magnus accipio facilis celaris taceo dissimulo insidior praeripio hostis consilium in quo genus graecum themistoclem et pheraeus iason ceterus antepono in primus versutus et callidus facio solon qui quo et tueor is vito sum et multus aliquantus res publicus prosum furo sui simulo


Eos autem, quorum vita perspecta in rebus honestis atque magnis est, bene de re publica sentientes ac bene meritos aut merentes sic ut aliquo honore aut imperio affectos observare et colere debemus, tribuere etiam multum senectuti, cedere iis, qui magistratum habebunt, habere dilectum civis et peregrini in ipsoque peregrino, privatimne an publice venerit. Ad summam, ne agam de singulis, communem totius generis hominum conciliationem et consociationem colere, tueri, servare debemus.

is autem qui vito perspicio in res honestus atque magnus sum bene de res publicus sentio atque bene mereo aut mereo sic ut aliquis honor aut imperium afficio observaris et colo debeo tribuo etiam multus senectus cedo is qui magistratus habeo habeo dilectus civis et peregrinus in ipse peregrinus privatim an publicus venio ad summa ne ago de singuli communis totus genus homo conciliatio et consociatio colo tueor servaris debeo


Num locupletiores quaeris auctores? Harum enim est virtutum proprium nihil extimescere, omnia humana despicere, nihil, quod homini accidere possit, intolerandum putare. Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret recusavit, quam diu iure iurando hostium teneretur, non esse se senatorem. Atque illud etiam (O stultum hominem, dixerit quispiam, et repugnantem utilitati suae!), reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute. Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit, neque eum caritas patriae retinuit nec suorum. Neque vero tur ignorabat se ad crudelissimum hostem et ad exquisita supplicia proficisci, sed ius iurandum conservandum putabat. Itaque turn, cum vigilando necabatur, erat in meliore causa, quam si domi senex captivus, periurus consularis remansisset.

num locupletiores quaero auctor haris enim sum virtus proprius nihil extimesco omnis humanus despicio nihil qui homo accido possum intolero puto itaque quis facio in senatus venio mandatum expono sententia ne dico recuso quam diu ius iuro hostis teneo non sum sui senator atque ille etiam o stultus homo dico quispiam et repugno utilitas suus reddo captivus nego sum utilis ille enim adulescens sum et bonus dux sui iam conficio senectus qui cum valeo auctoritas captivus retendo sum ipse carthago redeo neque is careo patria retineo neque suus neque verus tur ignoro sui ad crudelis hostis et ad exquaero supplicium proficisco sed ius iuro conservo puto itaque turn cum vigilo neco sum in bonus causa quam si domus senex captivus perjurus consularis remaneo


Peregrini autem atque incolae officium est nihil praeter suum negotium agere, niihil de alio anquirere minimeque esse in aliena re publica curiosum.

peregrinus autem atque incola officium sum nihil praeter suus negotium ago niihil de alius anquiro minimus sum in alienus res publicus curiosus


Tum Canius: Quaeso, inquit, quid est hoc, Pythi? tantumne piscium? tantumne cumbarum?

tum canus quaeso inquam quis sum hic pythius tantus piscis tantus cumbaris


Conferamus igitur in pauca.


Atque etiam, si hoc natura praescribit, ut homo homini, quicumque sit, ob eam ipsam causam, quod is homo sit, consultum velit, necesse est secundum eandem naturam omnium utilitatem esse communem. Quod si ita est, una continemur omnes et eadem lege naturae, idque ipsum si ita est, certe violare alterum naturae lege prohibemur. Verum autem primum; verum igitur extremum.

atque etiam si hic natura praescribo ut homo homo quicumque sum ob is ipse causa qui is homo sum consulo volo necesse sum secundus idem natura omnis utilitas sum communis qui si ita sum unus contineo omnis et idem lex natura is ipse si ita sum certus violaris alter natura lex prohibeo verus autem primus verus igitur exter


Sed quoniam decorum il!id in omnibus factis, dictis, in corporis denique motu et statu cernitur idque positum est in tribus rebus, formositate, ordine, ornatu ad actionem apto, difficilibus ad eloquendum, sed satis erit intellegi, in his autem tribus continetur cura etiam illa, ut probemur iis, quibuscum apud quosque vivamus, his quoque de rebus pauca dicantur.

sed quoniam decorus il is in omnis facio dictum in corpus denique motus et status cerno is pono sum in tres res formositas ordo orno ad actio apto difficilis ad eloquor sed satis sum intellego in hic autem tres contineo cura etiam ille ut probo is qui apud quisque vivo hic quoque de res paucus dico


Haec igitur officia, de quibus his libris disserimus, quasi secunda quaedam honesta esse dicunt, non sapientium modo propria, sed cum omni hominum genere communia.

hic igitur officium de qui hic liber dissero quasi secundus quidam honestus sum dico non sapiens modo proprius sed cum omnis homo genus commune


Adhibenda est igitur quaedam reverentia adversus homines et optimi cuiusque et reliquorum. Nam neglegere, quid de se quisque sentiat, non solum arrogantis est, sed etiam omnino dissoluti. Est autem, quod differat in hominum ratione habenda inter iustitiam et verecundiam. Iustitiae partes sunt non violare homines, verecundiae non offendere; in quo maxime vis perspicitur decori.

adhibeo sum igitur quidam reverendus adverro homo et bonus quisque et reliquus nam neglego quis de sui quisque sentio non solus arrogo sum sed etiam omnino dissolvo sum autem qui differo in homo ratio habeo inter iustitia et verecundia justitia pars sum non violaris homo verecundia non offendo in quo magnus volo perspicio decorus


Quorum vero patres aut maiores aliqua gloria praestiterunt, ii student plerumque eodem in genere laudis excellere, ut Q. Mucius P. f. in iure civili, Pauli filius Africanus in re militari. Quidam autem ad eas laudes, quas a patribus acceperunt, addunt aliquam suam, ut hic idem Africanus eloquentia cumulavit bellicam gloriam; quod idem fecit Timotheus Cononis filius, qui cum belli laude non inferior fuisset quam pater, ad eam laudem doctrinae et ingenii gloriam adiecit. Fit autem interdum, ut non nulli omissa imitatione maiorum suum quoddam institutum consequantur, maximeque in eo plerumque elaborant ii, qui magna sibi proponunt obscuris orti maioribus.

qui verus pater aut magnus aliqui gloria praesto is studeo plerusque idem in genus laus excello ut q mucius p f in ius civilis paulis filius africanus in res militaris quidam autem ad is laus qui ab pater accipio addo aliqui suus ut hic idem africanus eloquentia cumulo bellicus gloria qui idem facio timotheus conon filius qui cum bellum laus non inferus sum quam pater ad is laus doctrina et ingenium gloria adiicio fio autem interdum ut non nullus omitto imitatio magnus suus quidam institus consequor magnus in is plerusque elaboro is qui magnus sui propono obscurus orior magnus


Quibus ex rebus breviter disputatis intellegi potest non solum id homines solere dubitare, honestumne an turpe sit, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius sit. Hie locus a Panaetio est, ut supra dixi, praetermissus. Sed iam ad reliqua pergamus.

qui ex res brevis disputas intellego possum non solus is homo soleo dubitaris honestus an turpis sum sed etiam duo propono honestus utrum honestus sum hic locus ab panaetius sum ut supra dico praetermitto sed iam ad reliquus pergo


Optime autem societas hominum coniunctioque servabitur, si, ut quisque erit coniunctissimus, ita in eum benignitatis plurimum conferetur.

optume autem societas homo conjunctio servo si ut quisque sum conjungo ita in is benignitas multus confero


Obiurgationes etiam non numquam incidunt necessariae, in quibus utendum est fortasse et vocis contentione maiore et verborum gravitate acriore, id agendum etiam, ut ea facere videamur irati. Sed, ut ad urendum et secandum, sic ad hoc genus castigandi raro invitique veniemus nec umquam nisi necessario, si nulla reperietur alia medicina; sed tamen ira procul absit,cum qua nihil recte fieri, nihil considerate potest.

obiurgatio etiam non numquam incido necessaria in qui utor sum fortasse et vox contentio magnus et verbum gravitas acer is ago etiam ut is facio video irascor sed ut ad uro et seco sic ad hic genus castigo rarus invitus venio neque umquam nisi necessarius si nullus reperio alius medicina sed tamen ira procul absum cum qui nihil rectus fio nihil considero possum


Sed de amicitia alio libro dictum est, qui inscribitur Laelius; nunc dicamus de gloria, quamquam ea quoque de re duo sunt nostri libri, sed attingamus, quandoquidem ea in rebus maioribus administrandis adiuvat plurimum.

sed de amicitia alius liber dico sum qui inscribo laelius nunc dico de gloria quamquam is quoque de res duo sum noster liber sed attingo quandoquidem is in res magnus administro adjuvo multus


Quare pertinet quidem ad omnem honestatem hoc, quod dico, decorum, et ita pertinet, ut non recondita quadam ratione cernatur, sed sit in promptu. Est enim quiddam, idque intellegitur in omni virtute, quod deceat; quod cogitatione magis a virtute potest quam re separari. Ut venustas et pulchritudo corporis secerni non potest a valetudine, sic hoc, de quo loquimur, decorum totum illud quidem est cum virtute confusum, sed mente et cogitatione distinguitur.

quaris pertineo quidem ad omnis honestas hic qui dico decorus et ita pertineo ut non recondo quidam ratio cerno sed sum in promptus sum enim quidam is intellego in omnis virtus qui decet qui cogitatio magis ab virtus possum quam res separaris ut venustus et pulchritudo corpus secerno non possum ab valetudo sic hic de quo loquor decorus totus ille quidem sum cum virtus confundo sed mens et cogitatio distinguo


Meminerimus autem etiam adversus infimos iustitiam esse servandam. Est autem infima condicio et fortuna servorum, quibus non male praecipiunt qui ita iubent uti, ut mercennariis: operam exigendam, iusta praebenda.

memini autem etiam adverro infimos iustitia sum servo sum autem infimus condicio et fortuna servus qui non malus praecipio qui ita iubeo uti ut mercenarius opera exigo iustus praebeo


Atque in re publica maxime conservanda sunt iura belli. Nam cum sint duo genera decertandi, unum per disceptationem, alterum per vim, cumque illud proprium sit hominis, hoc beluarum, confugiendum est ad posterius, si uti non licet superiore.

atque in res publicus magnus conservo sum ius bellum nam cum sum duo genus decerto unus per disceptatio alter per vis cum ille proprius sum homo hic beluaris confugio sum ad posterus si uti non licet superus


Quaecumque igitur homines homini tribuunt ad eum augendum atque honestandum, aut benivolentiae gratia faciunt, cum aliqua de causa quempiam diligunt, aut honoris, si cuius virtutem suspiciunt, quemque dignum fortuna quam amplissima putant, aut cui fidem habent et bene rebus suis consulere arbitrantur, aut cuius opes metuunt, aut contra, a quibus aliquid exspectant, ut cum reges popularesve homines largitiones aliquas proponunt, aut postremo pretio ac mercede ducuntur, quae sordidissima, est illa quidem ratio et inquinatissima et iis, qui ea tenentur, et illis, qui ad eam confugere conantur;

quicumque igitur homo homo tribuo ad is augeo atque honesto aut benevolentia gratia facio cum aliqui de causa qui diligo aut honor si qui virtus suspicio quisque dignus fortuna quam amplus puto aut qui fides habeo et bene res suus consulo arbitror aut qui ops metuo aut contra ab qui aliquis exspecto ut cum rex populo homo largitio aliqui propono aut postremo pretium atque merces duco qui sordidus sum ille quidem ratio et inquino et is qui is teneo et ille qui ad is confugio conor


Nam illud quidem: Néque dedi neque do ínfideli cuíquam idcirco recte a poeta, quia, cum tractaretur Atreus, personae serviendum fuit. Sed si hoc sibi sument, nullam esse fidem, quae infideli data sit, videant, ne quaeratur latebra periurio.

nam ille quidem neque do neque do infidelis cuiquam idcirco rectus ab poeta quia cum tracto atreus persona servio sum sed si hic sui sumo nullus sum fides qui infidelis do sum video ne quaero latebra periurium


Male etiam, qui peregrinos urbibus uti prohibent eosque exterminant, ut Pennus apud patres nostros, Papius nuper. Nam esse pro cive, qui civis non sit, rectum est non licere; quam legem tulerunt sapientissimi consules Crassus et Scaevola; usu vero urbis prohibere peregrinos sane inhumanum est.

mal etiam qui peregrinus urbs uti prohibeo is conrumpo ut pennus apud pater noster papius nuper nam sum pro civis qui civis non sum recingo sum non licet quam lex fero sapio consul crassus et scaevola usus verus urbs prohibeo peregrinus sanus inhumanus sum


Alter locus erat cautionis, ne benignitas maior esset quam facultates, quod, qui benigniores volunt esse, quam res patitur, primum in eo peccant, quod iniuriosi sunt in proximos; quas enim copias his et suppeditari aequius est et relinqui, eas transferunt ad alienos. Inest autem in tali liberalitate cupiditas plerumque rapiendi et auferendi per iniuriam, ut ad largiendum suppetant copiae. Videre etiam licet plerosque non tam natura liberales quam quadam gloria ductos, ut benefici videantur, facere multa, quae proficisci ab ostentatione magis quam a voluntate videantur. Talis autem sinulatio vanitati est coniunctior quam aut liberalitati aut honestati.

alter locus sum cautio ne benignitas magnus sum quam facultas qui qui benignus volo sum quam res patior primus in is pecco qui injuriosus sum in propior qui enim copia hic et suppeditaris aequus sum et relinquo is transfero ad alienus insum autem in talis liberalitas cupiditas plerusque rapio et aufero per iniuria ut ad largior suppeto copia video etiam licet plerus non tam natura liberalis quam quidam gloria duco ut beneficus video facio multus qui proficisco ab ostentatio magis quam ab voluntas video tal autem sinulatio vanitas sum conjungo quam aut liberalitas aut honestas


Sunt autem quaedam officia etiam adversus eos servanda, a quibus iniuriam acceperis. Est enim ulciscendi et puniendi modus; atque haud scio an satis sit eum, qui lacessierit, iniuriae suae paenitere, ut et ipse ne quid tale posthac et ceteri sint ad iniuriam tardiores.

sum autem quidam officium etiam adverro is servo ab qui iniuria accipio sum enim ulciscor et punior modus atque haud scio an satis sum is qui lacesso iniuria suus paeniteo ut et ipse ne quis talis posthac et ceterus sum ad iniuria tardus


Quod idem multis annis post C. Mancinus, qui, ut Numantinis, quibuscum sine senatus auctoritate foedus fecerat, dederetur, rogationem suasit ear, quam L. Furius, Sex. Atilius ex senatus consulto ferebant; qua accepta est hostibus deditus. Honestius hic quam Q. Pompeius, quo, cum in eadem causa esset, deprecante accepta lex non est. Hic ea, quae videbatur utilitas, plus valuit quam honestas, apud superiores utilitatis species falsa ab honestatis auctoritate superata est.

qui idem multus annus post que mancinus qui ut numantinus qui sine senatus auctoritas foedus facio dedo rogatio suadeo ear quam l furius sex atilius ex senatus consultum fero qui accipio sum hostis dedo honestus hic quam q pompejus quo cum in idem causa sum deprecor accipio lex non sum hic is qui video utilitas multus valeo quam honestus apud superus utilitas species fallo ab honestas auctoritas supero sum


Quibus in rebus duo maxime sunt fugienda, ne quid effeminatum aut molle et ne quid durum aut rusticum sit. Nec vero histrionibus oratoribusque concedendum est, ut iis haec apta sint, nobis dissoluta. Scaenicorum quidem mos tantam habet vetere disciplina verecundiam, ut in scaenam sine subligaculo prodeat nemo; verentur enim, ne, si quo casn evenerit, ut corporis partes quaedam aperiantur, aspiciantur non decore. Nostro quidem more cum parentibus puberes filii, cum soceris generi non lavantur. Retinenda igitur est huius generis verecundia, praesertim natura ipsa magistra et duce.

qui in res duo magnus sum fugio ne quis effemino aut mollis et ne quis durus aut rusticus sum neque verus histrio orator concedo sum ut is hic apto sum nos dissolvo scaenicus quidem mos tantus habeo veto disciplina verecundia ut in scaena sine subligaculum proeo nemo vereor enim ne si quo casn evenio ut corpus pars quidam aperio aspicio non decus noster quidem mos cum parens pubes filius cum socer gener non lavo retineo igitur sum hic genus verecundia praesertim natura ipse magistro et dux


Motus autem animorum duplices sunt, alteri cogitationis, alteri appetitus; cogitatio in vero exquirendo maxime versatur, appetitus impellit ad agendum. Curandum est igitur, ut cogitatione ad res quam optimas utamur, appetitum rationi oboedientem praebeamus.

moueo autem animus duplex sum alter cogitatio alter appeto cogitatio in verus exquiro magnus verso appeto impello ad ago curo sum igitur ut cogitatio ad res quam bonus uto appeto ratio oboedio praebeo


est enim difficilis cura rerum alienarum. Quamquam Terentianus ille Chremes humani nihil a se alienum putat; sed tamen, quia magis ea percipimus atque sentimus, quae nobis ipsis aut prospera aut adversa eveniunt, quam illa, quae ceteris, quae quasi longo intervallo interiecto videmus, aliter de illis ac de nobis iudicamus. Quocirca bene praecipiunt, qui vetant quicquam agere, quod dubites aequum sit an iniquum. Aequitas enim lucet ipsa per se, dubitatio cogitationem significat iniuriae.

sum enim difficilis cura res alienaris quamquam terentianus ille chremes humanus nihil ab sui alienus puto sed tamen quia magis is percipio atque sentio qui nos ipse aut prosper aut adverso evenio quam ille qui ceterus qui quasi longus intervallum interiacio video aliter de ille atque de nos judico quocirca bene praecipio qui veto quisquam ago qui dubito aequus sum an iniquus aequitas enim luceo ipse per sui dubitatio cogitatio significo iniuria


Vendat aedes vir bonus propter aliqua vitia, quae ipse norit, ceteri ignorent, pestilentes sint et habeantur salubres, ignoretur in omnibus cubiculis apparere serpentes, male materiatae sint, ruinosae, sed hoc praeter dominum nemo sciat; quaero, si haec emptoribus venditor non dixerit aedesque vendiderit pluris multo, quam se venditurun putarit, num id iniuste aut improbe fecerit.

vendo aedes vir bonus propter aliqui vitio qui ipse nosco ceterus ignoro pestilens sum et habeo salubris ignoro in omnis cubiculis appareo serpo malus materio sum ruinosus sed hic praeter dominus nemo scio quaero si hic emptor vendito non dico aedes vendo multus multus quam sui venditurun puto num is injustus aut improbus facio