C. Acilius autem, qui Graece scripsit historiam, plures ait fuisse, qui in castra revertissent eadem fraude, ut iure iurando liberarentur, eosque a censoribus omnibus ignominiis notatos.

que acilius autem qui graecum scribo historia multus aio sum qui in castrum revorto idem fraus ut ius iuro libero is ab censor omnis ignominia noto


Cum autem aliquid actum est, in quo media officia compareant, id cumulate videtur esse perfectum, propterea quod volgus quid absit a perfecto, non fere intellegit; quatenus autem intellegit, nihil putat praetermissum; quod idem in poematis, in picturis usu venit in aliisque compluribus, ut delectentur imperiti laudentque ea, quae laudanda non sint, ob eam, credo, causam, quod insit in iis aliquid probi, quod capiat ignaros, qui quidem, quid in una quaque re vitii sit, nequeant iudicare; itaque, cum sunt docti a peritis, desistunt facile sententia.

cos autem aliquis ago sum in quo medius officium compareo is cumulo video sum perficio propterea qui vulgus quis absum ab perficio non fere intellego quatenus autem intellego nihil puto praetermitto qui idem in poema in pingo usus venio in alius complures ut delecto imperitus laudo is qui laudo non sum ob is credo causa qui insum in is aliquis probus qui capio ignarus qui quidem quis in unus quisque res vitium sum nequeo iudicaris itaque cum sum doceo ab peritus desisto facilis sententia


Quamquam intellego in nostra civitate inveterasse iam bonis temporibus, ut splendor aedilitatum ab optimis viris postuletur. Itaque et P. Crassus cum cognomine dives, tum copiis functus est aedilicio maximo munere, et paulo post L. Crassus cum omnium hominum moderatissimo Q. Mucio magnificentissima aedilitate functus est, deinde C. Claudius App. f., multi post, Luculli, Hortensius, Silanus; omnes autem P. Lentulus me consule vicit superiores; hunc est Scaurus imitatus; magnificentissima vero nostri Pompei munera secundo consulatu; in quibus omnibus quid mihi placeat, vides.

quamquam intellego in noster civitas inveterasco iam bonus tempus ut splendor aedilitas ab bonus vis postulo itaque et p crassus cum cognomen dives tum copia fungor sum aedilicius maximus munus et paulus post l crassus cum omnis homo moderatus q mucius magnificentissima aedilitas fungor sum deinde que claudus app f multus post lucullus hortensius silanus omnis autem p lentulus ego consul vinco superus hic sum scaurus imitor magnificentissima verus noster pompejus munus secundus consulatus in qui omnis quis ego placeo video


Atque etiam in rebus prosperis et ad voluntatem nostram fluentibus superbiam magnopere, fastidium arrogantiamque fugiamus. Nam ut adversas res, sic secundas immoderate ferre levitatis est, praeclaraque est aequabilitas in omni vita et idem semper vultus eademque frons, ut de Socrate itemque de C. Laelio accepimus. Philippum quidem, Macedonum regem, rebus gestis et gloria superatum a filio, facilitate et humanitate video superiorem fuisse; itaque alter semper magnus, alter saepe turpissimus; ut recte praecipere videantur, qui monent, ut, quanto superiores simus, tanto nos geramus summissius. Panaetius quidem Africanum, auditorem et familiarem suum, solitum ait dicere, ut equos propter crebras contentiones proeliorum ferocitate exsultantes domitoribus tradere soleant, ut iis facilioribus possint uti, sic homines secundis rebus effrenatos sibique praefidentes tamquam in gyrum rationis et doctrinae duci oportere, ut perspicerent rerum humanarum imbecillitatem varietatemque fortunae.

atque etiam in res prosper et ad voluntas noster fluo superbia magnopere fastidium arrogantia fugio nam ut adverso res sic secundus immoderatus fero levitas sum praeclarus sum aequabilitas in omnis vito et idem semper vultus idem frons ut de socrates ito de que laelius accipio philippus quidem macedones rex res gero et gloria supero ab filius facilitas et humanitas video superus sum itaque alter semper magnus alter saepe turpis ut rectus praecipio video qui moneo ut quantus superus sum tantus nos gero summitto panaetius quidem africanus auditor et familiaris suus soleo aio dico ut equus propter creber contentio proelium ferocitas exsulto domitor trado soleo ut is facilis possum uti sic homo secundus res effreno sui praefido tamquam in gyrus ratio et doctrina duco oportet ut perspicio res humanus imbecillitas varietas fortuna


Ex quibus illud intellegitur, ut ad officii formam revertamur, appetitus omnes contrahendos sedandosque esse excitandamque animadversionem et diligentiam, ut ne quid temere ac fortuito, inconsiderate neglegenterque agamus. Neque enim ita generati a natura sumus, ut ad ludum et iocum facti esse videamur, ad severitatem potius et ad quaedam studia graviora atque maiora. Ludo autem et ioco uti illo quidem licet, sed sicut somno et quietibus ceteris tum, cum gravibus seriisque rebus satis fecerimus. Ipsumque genus iocandi non profusum nec immodestum, sed ingenuum et facetum esse debet. Ut enim pueris non omnem ludendi licentiam damus, sed eam, quae ab honestatis actionibus non sit aliena, sic in ipso ioco aliquod probi ingenii lumen eluceat.

ex qui ille intellego ut ad officium forma revorto appeto omnis contraho sedo sum excito animadversio et diligentia ut ne quis temere atque fortuitus inconsideratus neglegenter ago neque enim ita genero ab natura sum ut ad ludus et iocus facio sum video ad severitas potis et ad quidam studium gravis atque magnus ludo autem et iocus uti ille quidem licet sed sicut somnus et quies ceterus tum cum gravis serius res satis facio ipse genus jocor non profundo neque immodestus sed ingenuus et facetus sum debeo ut enim puer non omnis ludo licentia do sed is qui ab honestas actio non sum alienus sic in ipse iocus aliqui probus ingenium lumen eluceo


P. Rutili adulescentiam ad opinionem et innocentiae et iuris scientiae P. Muci commendavit domus. Nam L. quidem Crassus, cum esset admodum adulescens, non aliunde mutuatus est, sed sibi ipse peperit maximam laudem ex illa accusatione nobili et gloriosa, et, qua aetate qui exercentur, laude affici solent, ut de Demosthene accepimus, ea aetate L. Crassus ostendit id se in foro optime iam facere, quod etiam tum poterat domi cum laude meditari.

p rutilis adulescentia ad opinio et innocentia et ius scientia p mucius commendo domus nam l quidem crassus cum sum admodum adulescens non aliunde mutuo sum sed sui ipse pario maximus laus ex ille accusatio nobilis et gloriosus et qui aetas qui exerceo laus afficio soleo ut de demosthenes accipio is aetas l crassus ostendo is sui in forum optume iam facio qui etiam tum possum domus cum laus meditaris


Advexi, exposui, vendo meum non pluris quain ceteri, fortasse etiam minoris, cum maior est copia. Cui fit iniuria?

adveho expono vendo meus non multus quain ceterus fortasse etiam paruus cum magnus sum copia qui fio iniuria


Si quis aurum vendens orichalcum se putet vendere, indicetne ei vir bonus aurum illud esse an emat denario, quod sit mille denarium?

si quis aurum vendo orichalcum sui puto vendo indico is vir bonus aurum ille sum an emo denarius qui sum mille denarius


Quid? si una tabula sit, duo naufragi, eique sapientes, sibine uterque rapiat, an alter cedat alteri?

quis si unus tabula sum duo naufragus is sapio sui uterque rapio an alter cedo alter


Talis est igitur ordo actionum adhibendus, ut, quem ad modum in oratione constanti, sic in vita omnia sint apta inter se et convenientia; turpe enimn valdeque vitiosum in re severa convivio digna aut delicatum aliquem inferre sermonem. Bene Pericles, cum haberet collegam in praetura Sophoclem poëtam iique de communi officio convenissent et casu formosus puer praeteriret dixissetque Sophocles: O puerum pulchrum, Pericle! At enim praetorem, Sophocle, decet non solum manus, sed etiam oculos abstinentes habere. Atqui hoc idem Sophocles si in athletarum probatione dixisset, iusta reprehensione caruisset. Tanta vis est et loci et temporis. Ut, si qui, cum causam sit acturus, in itinere aut in ambulatione secum ipse meditetur, aut si quid aliud attentius cogitet, non reprehendatur, at hoc idem si in convivio faciat, inhumanus videatur inscitia temporis.

tal sum igitur ordo actio adhibeo ut qui ad modus in oratio consto sic in vito omnis sum apto inter sui et convenio turpis enimn validus vitiosus in res severus convivium dignus aut delicatus aliquis infero sermo bene pericles cum habeo collega in praetura sophoclem poetam eo de communis officium convenio et casus formosus puer praetereo dico sophocles o puer pulcher periculum at enim praetor sophocle decet non solus manus sed etiam oculus abstineo habeo atqui hic idem sophocles si in athleta probatio dico iustus reprehensio careo tantus volo sum et locus et tempus ut si qui cum causa sum ago in iter aut in ambulatio sui ipse meditor aut si quis alius attendo cogito non reprehendo at hic idem si in convivium facio inhumanus video inscitia tempus


Exsistunt etiam saepe iniuriae calumnia quadam et nimis callida, sed malitiosa iuris interpretatione. Ex quo illud Summum ius summa iniuria factum est iam tritum sermone proverbium. Quo in genere etiam in re publica multa peccantur, ut ille, qui, cum triginta dierum essent cum hoste indutiae factae, noctu populabatur agros, quod dierum essent pactae, non noctium indutiae. Ne noster quidem probandus, si verum est Q. Fabium Labeonem seu quem alium (nihil enim habeo praeter auditum) arbitrum Nolanis et Neapolitanis de finibus a senatu datum, cum ad locum venisset, cum utrisque separatim locutum, ne cupide quid agerent, ne appetenter, atque ut regredi quam progredi mallent. Id cum utrique fecissent, aliquantum agri in medio relictum est. Itaque illorum finis sic, ut ipsi dixerant, terminavit; in medio relictum quod erat, populo Romano adiudicavit. Decipere hoc quidem est, non iudicare. Quocirca in omni est re fugienda talis sollertia.

exsisto etiam saepe iniuria calumnia quidam et nimis callidus sed malitiosus ius interpretatio ex quo ille superus ius summus iniuria facio sum iam tero sermo proverbium quo in genus etiam in res publicus multus pecco ut ille qui cum triginta dies sum cum hostis indutiae facio nox populo ager qui dies sum paciscor non nox indutiae ne noster quidem probo si verus sum q fabius labeo seu qui alius nihil enim habeo praeter audio arbiter nolanus et neapolitanus de finis ab senatus do cum ad locus venio cum uterque separatim loquor ne cupidus quis ago ne appetenter atque ut regredior quam progredior malo is cum uterque facio aliquantus ager in medium relinquo sum itaque ille finis sic ut ipse dico termino in medium relinquo qui sum populus romanus adjudico decipio hic quidem sum non iudicaris quocirca in omnis sum res fugio talis sollertia


Praeclarum igitur illud Platonis: Non, inquit, solum scientia, quae est remota ab iustitia, calliditas potius quam sapientia est appellanda, verum etiam animus paratus ad periculum, si sua cupiditate, non utilitate communi impellitur, audaciae potius nomen habeat quam fortitudinis. Itaque viros fortes et magnanimnos eosdem bonos et simplices, veritatis amicos minimeque fallaces esse volumus; quae sunt ex media laude iustitiae.

praeclaris igitur ille plato non inquam solus scientia qui sum remoueo ab iustitia calliditas potis quam sapientia sum appello verus etiam animus paro ad periculum si suus cupiditas non utilitas communis impello audacia potis nomen habeo quam fortitudo itaque vir fortis et magnanimnos idem bonus et simplex veritas amicus minimus fallax sum volo qui sum ex medius laus justitia


Quid enumerem artium multitudinem, sine quibus vita omnino nulla esse potuisset? Qui enim aegris subveniretur, quae esset oblectatio valentium, qui victus aut cultus, nisi tam multae nobis artes ministrarent? quibus rebus exculta hominum vita tantum distat a victu et cultu bestiarum. Urbes vero sine hominum coetu non potuissent nec aedificari nec frequentari; ex quo leges moresque constituti, tum iuris aequa discriptio certaque vivendi disciplina; quas res et mansuetudo animorum consecuta et verecundia est effectumque, ut esset vita munitior, atque ut dando et accipiendo mutuandisque facultatibus et commodandis nulla re egeremus.

quis enumero ars multitudo sine qui vito omnino nullus sum possum qui enim aeger subvenio qui sum oblectatio valeo qui vinco aut cultus nisi tam multus nos ars ministro qui res excolo homo vito tantus disto ab vinco et cultus bestia urbs verus sine homo coitus non possum neque aedificaris neque frequentaris ex quo lex mos constituo tum ius aequus discriptio certo vivo disciplina qui res et mansuetudo animus consequor et verecundia sum efficio ut sum vito munio atque ut do et accipio mutuandisque facultas et commodandis nullus res egeo


Efficiendum autem est, ut appetitus rationi oboediant eamque neque praecurrant nee propter pigritiam aut ignaviam deserant sintque tranquilli atque omni animi perturbatione careant; ex quo elucebit omnis constantia omnisque moderatio. Nam qui appetitus longius evagantur et tamquam exsultantes sive cupiendo sive fugiendo non satis a ratione retinentur, ii sine dubio finem et modum transeunt; relinquunt enim et abiciunt oboedientiam nec rationi parent, cui sunt subiecti lege naturae; a quibus non modo animi perturbantur, sed etiam corpora. Licet ora ipsa cernere iratorum aut eorum, qui aut libidine aliqua aut metu commoti sunt aut voluptate nimia gestiunt; quorum omnium voltus, voces, motus statusque mutantur.

efficio autem sum ut appeto ratio oboedio eo neque praecurro nee propter pigritia aut ignavio desero sum tranquillus atque omnis animus perturbatio careo ex quo eluceo omnis constantia omne moderatio nam qui appeto longus evago et tamquam exsulto sive cupio sive fugio non satis ab ratio retineo is sine dubius finis et modus transeo relinquo enim et abicio oboedientia neque ratio pareo qui sum subicio lex natura ab qui non modo animus perturbo sed etiam corpus licet os ipse cerno irator aut is qui aut libido aliqui aut metus commoveo sum aut voluptas nimius gestio qui omnis vultus voco moueo sto muto


Sed haec quidem hactenus.


Sunt igitur domesticae fortitudines non inferiores militaribus; in quibus plus etiam quam in his operae studiique ponendum est.

sum igitur domesticus fortitudo non inferus militaris in qui multus etiam quam in hic opera studium pono sum


Nec vero umquam bellorum civilium semen et causa deerit, dum homines perditi hastam illam cruentam et meminerint et sperabunt; quam P. Sulla cum vibrasset dictatore propinquo suo, idem sexto tricesimo anno post a sceleratiore hasta non recessit; alter autem, qui in illa dictatura scriba fuerat, in hac fuit quaestor urbanus. Ex quo debet intellegi talibus praemiis propositis numquam defutura bella civilia.

neque verus umquam bellum civilis semen et causa desum dum homo perdo hasta ille cruentus et memini et spero quam p sulla cum vibro dictator propinquo suus idem sextus tricesimo annus post ab scelero hasta non recedo alter autem qui in ille dicto scriba sum in hic sum quaestor urbanus ex quo debeo intellego talis praemium propono numquam desum bellum civile


Nec vero alienum est ad ea eligenda, quae dubitationem afferunt, adhibere doctos homines vel etiam usu peritos et, quid iis de quoque officii genere placeat, exquirere. Maior enim pars eo fere deferri solet, quo a natura ipsa deducitur. In quibus videndum est, non modo quid quisque loquatur, sed etiam quid quisque sentiat atque etiam de qua causa quisque sentiat. Ut enim pictores et ii, qui signa fabricantur, et vero etiam poeitae suum quisque opus a vulgo considerari vult, ut, si quid reprehensum sit a pluribus, id corrigatur, iique et secum et ab aliis, quid in eo peccatum sit, exquirunt, sic aliorum iudicio permulta nobis et facienda et non facienda et mutanda et corrigenda sunt.

neque verus alienus sum ad is eligo qui dubitatio affero adhibeo doceo homo vel etiam usus pereo et quis is de quoque officium genus placeo exquiro magnus enim pars is fere defero soleo quo ab natura ipse deduco in qui video sum non modo quis quisque loquor sed etiam quis quisque sentio atque etiam de qui causa quisque sentio ut enim pictor et is qui signum fabrico et verus etiam poeitae suus quisque opus ab vulgo consideraris volo ut si quis reprehendo sum ab multus is corrigo eo et sui et ab alius quis in is peccatum sum exquiro sic alius iudicium permultus nos et facio et non facio et muto et corrigo sum


Et quoniam officia non eadem disparibus aetatibus tribuuntur aliaque sunt iuvenum, alia seniorum, aliquid etiam de hac distinctione dicendum est.

et quoniam officium non idem dispar aetas tribuo alius sum juvenis alius senex aliquis etiam de hic distinctio dico sum


Itaque, ut in fidibus musicorum aures vel minima sentiunt, sic nos, si acres ac diligentes esse volumus animadversores vitiorum, magna saepe intellegemus ex parvis. Ex oculorum optutu, superciliorum aut remissione aut contractione, ex maestitia, ex hilaritate, ex risu, ex locutione, ex reticentia, ex contentione vocis, ex summissione, ex ceteris similibus facile iudicabimus, quid eorum apte fiat, quid ab officio naturaque discrepet. Quo in genere non est incommodum, quale quidque eorum sit, ex aliis iudicare, ut, si quid dedeceat in illis, vitemus ipsi; fit enim nescio quo modo, ut magis in aliis cernamus quam in nobismet ipsis, si quid delinquitur. Itaque facillime corriguntur in discendo, quorum vitia imitantur emendandi causa magistri.

itaque ut in fides musicus auris vel minimus sentio sic nos si acer atque diligo sum volo animadversor vitium magnus saepe intellego ex parvus ex oculus obtueor supercilium aut remissio aut contractio ex maestitia ex hilaritas ex rideo ex locutio ex reticeo ex contentio vox ex summissio ex ceterus similis facilis iudico quis is aptus fio quis ab officium natura discrepo quo in genus non sum incommodus qualis quisque is sum ex alius iudicaris ut si quis dedecet in ille vito ipse fio enim nescio quo modo ut magis in alius cerno quam in nos ipse si quis delinquo itaque facilis corrigo in disco qui vitio imito emendo causa magister


Quare suscipienda quidem bella sunt ob eam causam, ut sine iniuria in pace vivatur, parta autem victoria conservandi ii, qui non crudeles in bello, non immanes fuerunt, ut maiores nostri Tusculanos, Aequos, Volscos, Sabinos, Hernicos in civitatem etiam acceperunt, at Carthaginem et Numantiam funditus sustulerunt; nollem Corinthum, sed credo aliquid secutos, opportunitatem loci maxime, ne posset aliquando ad bellum faciendum locus ipse adhortari. Mea quidem sententia paci, quae nihil habitura sit insidiarum, semper est consulendum. In quo si mihi esset optemperatum, si non optimam, at aliquam rem publicam, quae nunc nulla est, haberemus.

quaris suscipio quidem bellum sum ob is causa ut sine iniuria in pax vivo pario autem victoria conservo is qui non crudelis in bellum non immanis sum ut magnus noster tusculani aequi volsci sabini hernici in civitas etiam accipio at carthago et numantia fundus tollo nolo corinthus sed credo aliquis sequor opportunitas locus magnus ne possum aliquando ad bellum facio locus ipse adhortaris meus quidem sententia pax qui nihil habeo sum insidiaris semper sum consulo in quo si ego sum optemperatum si non bonus at aliqui res publicus qui nunc nullus sum habeo


Cedat vero, sed ei, cuius magis intersit vel sua vel rei publicae causa vivere.

cedo verus sed is qui magis intersum vel suus vel res publicus causa vivo


Saepe enim tempore fit, ut, quod turpe plerumque haberi soleat, inveniatur non esse turpe; exempli causa ponatur aliquid, quod pateat latius: Quod potest maius esse scelus quam non modo hominem, sed etiam familiarem hominem occidere? Num igitur se astrinxit scelere, si qui tyrannum occidit quamvis familiarem? Populo quidem Romano non videtur, qui ex omnibus praeclaris factis illud pulcherrimum existimat. Vicit ergo utilitas honestatem? Immo vero honestas utilitatem secuta est.

saepe enim tempus fio ut qui turpis plerusque habeo soleo invenio non sum turpis exemplum causa pono aliquis qui pateo fero qui possum magnus sum scelus quam non modo homo sed etiam familiaris homo occaedes num igitur sui astringo scelus si qui tyrannus occido quivis familiaris populus quidem romanus non video qui ex omnis praeclaris facio ille pulcher existimo vinco ergo utilitas honestas immo verus honestus utilitas sequor sum


Hoc igitur cognito dicendum est, quonam modo hominum studia ad utilitates nostras allicere atque excitare possimus. Quae si longior fuerit oratio, cum magnitudine utilitatis comparetur; ita fortasse etiam brevior videbitur.

hic igitur cognosco dico sum quonam modo homo studium ad utilitas noster allicio atque excitaris possum qui si longus sum oratio cum magnitudo utilitas comparo ita fortasse etiam brevis video


Numquam igitur est utile peccare, quia semper est turpe, et, quia semper est honestum virum bonum esse, semper est utile.

numquam igitur sum utilis peccaris quia semper sum turpis et quia semper sum honestus vir bonus sum semper sum utilis


Atque illud quidem honestum, quod proprie vereque dicitur, id in sapientibus est solis neque a virtute divelli umquam potest; in iis autem, in quibus sapientia perfecta non est, ipsum illud quidem perfectum honestum nullo modo, similitudines honesti esse possunt.

atque ille quidem honestus qui proprius verus dico is in sapio sum sol neque ab virtus divello umquam possum in is autem in qui sapientia perficio non sum ipse ille quidem perficio honestus nullus modo similitudo honestus sum possum


Sed haec explanata sunt in Academicis nostris satis, ut arbitror, diligenter. Tibi autem, mi Cicero, quamquam in antiquissima nobilissimaque philosophia Cratippo auctore versaris iis simillimo, qui ista praeclara pepererunt, tamen haec nostra finitima vestris ignota esse nolui.

sed hic explano sum in academicus noster satis ut arbitror diligenter tu autem ego cicero quamquam in antiquus nobilis philosophia cratippus auctor versaris is similis qui iste praeclarus pario tamen hic noster finitimus vester ignotus sum nolo


Quibus autem rationibus hanc facultatem assequi possimus, ut hominum studia complectamur eaque teneamus, dicemus, neque ita multo post, sed pauca ante dicenda sunt.

qui autem ratio hic facultas assequor possum ut homo studium complector is teneo dico neque ita multus post sed paucus ante dico sum


Sed quoniam, ut praeclare scriptum est a Platone, non nobis solum nati sumus ortusque nostri partem patria vindicat, partem amici, atque, ut placet Stoicis, quae in terris gignantur, ad usum hominum omnia creari, homines autem hominum causa esse generatos, ut ipsi inter se aliis alii prodesse possent, in hoc naturam debemus ducem sequi, communes utilitates in medium afferre mutatione officiorum, dando accipiendo, tum artibus, tum opera, tum facultatibus devincire hominum inter homines societatem.

sed quoniam ut praeclaris scribo sum ab plato non nos solus nascor sum orior noster pars patria vindico pars amicus atque ut placeo stoicus qui in terra gigno ad usus homo omnis creo homo autem homo causa sum genero ut ipse inter sui alius alius prosum possum in hic natura debeo dux sequor communis utilitas in medius affero mutatio officium do accipio tum ars tum opus tum facultas devincio homo inter homo societas


Senibus autem labores corporis minuendi, exercitationes animi etiam augendae videntur; danda vero opera, ut et amicos et iuventutem et maxime rem publicam consilio et prudentia quam plurimum adiuvent. Nihil autem magis cavendum est senectuti, quam ne languori se desidiaeque dedat; luxuria vero cum omni aetati turpis, tum senectuti foedissima est; sin autem etiam libidinum intemperantia accessit, duplex malum est, quod et ipsa senectus dedecus concipit et facit adulescentium impudentioren intemperantiarn.

senex autem labor corpus minuo exercitatio animus etiam augeo video do verus opus ut et amicus et iuventus et magnus res publicus consilium et prudentia quam multus adjuvo nihil autem magis caveo sum senectus quam ne languor sui desidia dedo luxuria verus cum omnis aetas turpis tum senectus foedus sum sin autem etiam libido intemperantia accedo duplex malus sum qui et ipse senectus dedecus concipio et facio adulescens impudentioren intemperantiarn


Quae faciliora sunt philosophis, quo minus multa patent in eorum vita, quae fortuna feriat, et quo minus multis rebus egent, et quia, si quid adversi eveniat, tam graviter cadere non possunt. Quocirca non sine causa maiores motus animorum concitantur maioraque studia efficiendi rem publicam gerentibus quam quietis, quo magis iis et magnitudo est animi adhibenda et vacuitas ab angoribus.

qui facilis sum philosophus quo paruus multus pateo in is vito qui fortuna ferio et quo paruus multus res egeo et quia si quis adverro evenio tam gravis cado non possum quocirca non sine causa magnus moueo animus concito magnus studium efficio res publicus gero quam quiesco quo magis is et magnitudo sum animus adhibeo et vacuitas ab angor


Cum igitur statuisset opus esse ad eam rem constituendam pecunia, Alexandream se proficisci velle dixit remque integram ad reditum suum iussit esse, isque celeriter ad Ptolomaeum, suum hospitem, venit, qui tum regnabat alter post Alexandream conditam. Cui cum exposuisset patriam se liberare velle causamque docuisset, a rege opulento vir summus facile impetravit, ut grandi pecunia adiuvaretur. Quam cum Sicyonem attulisset, adhibuit sibi in consilium quindecim principes, cum quibus causas cognovit et eorum, qui aliena tenebant, et eorum, qui sua amiserant, perfecitque aestimandis possessionibus, ut persuaderet aliis, ut pecuniam accipere mallent, possessionibus cederent, aliis, ut commodius putarent numerari sibi, quod tanti esset, quam suum recuperare. Ita perfectum est, ut omnes concordia constituta sine querella discederent.

cos igitur statuo opus sum ad is res constituo pecunia alexandrea sui proficisco volo dico res integer ad redeo suus iubeo sum eo celer ad ptolomaeus suus hospes venio qui tum regno alter post alexandrea condo qui cum expono patria sui liberaris volo causa doceo ab rex opulentus vir summus facilis impetro ut grandis pecunia adjuvo quam cum sicyon affero adhibeo sui in consilium quindecim princeps cum qui causa cognosco et is qui alienus teneo et is qui suus amitto perficio aestimo possessio ut persuadeo alius ut pecunia accipio malo possessio cedo alius ut commodus puto numeraris sui qui tantus sum quam suus recuperaris ita perficio sum ut omnis concordia constituo sine querela discedo


Sed incidunt, ut supra dixi, saepe causae, cum repugnare utilitas honestati videatur, ut animadvertendum sit, repugnetne plane an possit cum honestate coniungi. Eius generis hae sunt quaestiones: si exempli gratia vir bonus Alexandrea Rhodum magnum frumenti nurerum advexerit in Rhodiorum inopia et fame summaque annonae caritate, si idem sciat complures mercatores Alexandrea solvisse navesque in cursu frumento onustas petentes Rhodum viderit, dicturusne sit id Rhodiis an silentio suum quam plurimo venditurus. Sapientem et bonum virum fingimus; de eius deliberatione et consultatione quaerimus, qui celaturus Rhodios non sit, si id turpe iudicet, sed dubitet, an turpe non sit.

sed incido ut supra dico saepe causa cum repugnaris utilitas honestas video ut animadverto sum repugnetne planus an possum cum honestas conjungo is genus hic sum quaestio si exemplum gratia vir bonus alexandrea rhodos magnus frumentum nurerum adveho in rhodius inopia et fames summum annona caritas si idem scio complures mercator alexandrea solvo navo in cursus frumentum onustus peto rhodos video dico sum is rhodius an silentium suus quam multus vendo sapio et bonus vir fingo de is deliberatio et consultatio quaero qui celo rhodii non sum si is turpis iudico sed dubito an turpis non sum


An ne turpiter faceret? Primum minima de malis. Num igitur tantum mali turpitude ista habebat, quantum ille cruciatus? Deinde illud etiam apud Accium: Fregistín fidem? Néque dedi neque do ínfideli cuíquam quamquam ab impio rege dicitur, luculente tamen dicitur.

an ne turpis facio primus minimus de malus num igitur tantus malus turpitude iste habeo quantus ille cruciatus deinde ille etiam apud attius fregistin fides neque do neque do infidelis cuiquam quamquam ab impius rex dico luculentus tamen dico


Si quis medicamentum cuipiam dederit ad aquam intercutem pepigeritque, si eo medicamento sanus factus esset, ne illo medicamento umquam postea uteretur, si eo medicamento sanus factus sit et annis aliquot post incident in eundem morbum nec ab eo, quicumpepigerat, impetret,ut iterum eo liccat uti, quid faciendum sit. Cum sit is inhumanus, qui non concedat, nec ei quicquam fiat iniuriae, vitae et saluti consulendum.

si quis medicamentum qui do ad aqua intercutem pepigeritque si is medicamentum sanus facio sum ne ille medicamentum umquam postea uto si is medicamentum sanus facio sum et annus aliquot post incido in idem morbus neque ab is quicumpepigerat impetro ut iterum is liccat uti quis facio sum cos sum is inhumanus qui non concedo neque is quisquam fio iniuria vita et salus consulo


Magna etiam illa communitas est, quae conficitur ex beneficiis ultro et citro datis acceptis, quae et mutua et grata dum sunt, inter quos ea sunt, firma devinciuntur societate.

magnus etiam ille communio sum qui confacio ex beneficium ultro et citer do accipio qui et mutuus et gratus dum sum inter qui is sum firmo devincio societas


Cum igitur id, quod utile videtur in amicitia, cum eo, quod honestum est, comparatur, iaceat utilitatis species, valeat honestas; cum autem in amicitia, quae honesta non sunt, postulabuntur, religio et fides anteponatur amicitiae. Sic habebitur is, quem exquirimus, dilectus officii.

cos igitur is qui utilis video in amicitia cum is qui honestus sum comparo jaceo utilitas species valeo honestus cum autem in amicitia qui honestus non sum postulo religio et fides antepono amicitia sic habeo is qui exquiro delectus officium


Themistocles post victoriam eius belli, quod cum Persis fuit, dixit in contione se habere consilium rei publicae salutare, sed id sciri non opus ese; postulavit, ut aliquem populus daret, quicum communicaret; datus est Aristides; huic ille, classem Lacedaemoniorum, quae subducta esset ad Gytheum, clam incendi posse, quo facto frangi Lacedaemoniorum opes necesse esset. Quod Aristides cum audisset, in contionem magna exspectatione venit dixitque perutile esse consilium, quod Themistocles afferret, sed minime honestum. Itaque Athenienses, quod honestum non esset, id ne utile quidem putaverunt totamque ear rem, quam ne audierant quidem, auctore Aristide repudiaverunt. Melius hi quam nos, qui piratas immunes, socios vectigales habemus.

themistocles post victoria is bellum qui cum persa sum dico in contio sui habeo consilium res publicus salutaris sed is scio non opus ese postulo ut aliquis populus do qui communico do sum aristides hic ille classis lacedaemonius qui subduco sum ad gytheum clam incendo possum quo facio frango lacedaemonius ops necesse sum qui aristides cum audio in contio magnus exspectatio venio dico perutilis sum consilium qui themistocles affero sed paruus honestus itaque atheniensis qui honestus non sum is ne utilis quidem puto totus ear res quam ne audio quidem auctor aristides repudio bonus hic quam nos qui pirata immunis socius vectigal habeo


In his autem ipsis mediocritatis regula optima est. L. quidem Philippus Q. f., magno vir ingenio in primisque clarus, gloriari solebat se sine ullo munere adeptum esse omnia, quae haberentur amplissima. Dicebat idem Cotta, Curio. Nobis quoque licet in hoc quodam modo gloriari; nam pro amplitudine honorum, quos cunctis suffragiis adepti sumus nostro quidem anno, quod contigit eorum nemini, quos modo nominavi, sane exiguus sumptus aedilitatis fuit.

in hic autem ipse mediocritas regula bonus sum l quidem philippus q f magnus vir ingenium in primus clarus glorior soleo sui sine ullus munus adeptum sum omnis qui habeo amplus dico idem cotta curius nos quoque licet in hic quidam modo glorior nam pro amplitudo honor qui cunctus suffragium adipiscor sum noster quidem annus qui contingo is nemo qui modo nomino sanus exiguus sumptus aedilitas sum


Danda omnino opera est, ut omni generi satis facere possimus; sed si res in contentionem veniet, nimirum Themistocles est auctor adhibendus; qui cum consuleretur, utrum bono viro pauperi an minus probato diviti filiam collocaret: Ego vero, inquit, malo virum, qui pecunia egeat, quam pecuniam, quae viro. Sed corrupti mores depravatique sunt admiratione divitiarum; quarum magnitudo quid ad unum quemque nostrum pertinet? Illum fortasse adiuvat, qui habet. Ne id quidem semper; sed fac iuvare; utentior sane sit, honestior vero quo modo? Quodsi etiam bonus erit vir, ne impediant divitiae, quo minus iuvetur, modo ne adiuvent, sitque omne iudicium, non quam locuples, sed qualis quisque sit!

do omnino opus sum ut omnis gener satis facio possum sed si res in contentio venio nimirum themistocles sum auctor adhibeo qui cum consulo utrum bonus vir pauper an paruus probo dives filia colloco ego verus inquam malus vir qui pecunia egeo quam pecunia qui vir sed corrumpo mos depravo sum admiratio divitiaris qui magnitudo quis ad unus quisque nos pertineo ille fortasse adjuvo qui habeo ne is quidem semper sed facio iuvaris uto sanus sum honestus verus quo modo quodsi etiam bonus sum vir ne impedio divitiae quo paruus juvo modo ne adjuvo sum omnis iudicium non quam locuples sed qualis quisque sum


Ergo ad fidem bonam statuit pertinere notum esse emptori vitium, quod nosset venditor. Quod si recte iudicavit, non recte frumentarius ille, non recte aedium pestilentium venditor tacuit. Sed huius modi reticentiae iure civili conlprehendi non possunt; quae autem possunt, diligenter tenentur. M. Marius Gratidianus, propinquus noster, C. Sergio Oratae vendiderat aedes eas, quas ab eodem ipse paucis ante annis emerat. Eae serviebant, sed hoc in mancipio Marius non dixerat. Adducta res in iudicium est. Oratam Crassus, Gratidianum defendebat Antonius. Ius Crassus urguebat, quod vitii venditor non dixisset sciens, id oportere praestari,aequitatem Antonius, quoniam id vitium ignotum Sergio non fuisset, qui illas aedes vendidisset, nihil fuisse necesse dici, nec eum esse deceptum, qui, id, quod emerat, quo iure esset, teneret.

ergo ad fides bonus statuo pertineo notus sum emptor vitium qui nosco vendito qui si rectus judico non rectus frumentarius ille non rectus aedes pestilens vendito taceo sed hic modus reticentia ius civilis conlprehendi non possum qui autem possum diligenter teneo m marius gratidianus propinquus noster que sergius orata vendo aedes is qui ab idem ipse paucus ante annus emo is servio sed hic in mancipium marius non dico adduco res in iudicium sum orata crassus gratidianus defendo antonius ius crassus urgeo qui vitium vendito non dico scio is oportet praestaris aequitas antonius quoniam is vitium ignotus sergius non sum qui ille aedes vendo nihil sum necesse dico neque is sum decipio qui is qui emo quo ius sum teneo


Atque hoc loco philosoplis quidam, minime mali illi quidem, sed non satis acuti, fictam et commenticiam fabulam prolatam dicunt a Platone; quasi vero ille aut factum id esse aut fieri potuisse defendat! Ilaec est vis huius anuli et huius exempli: si nemo sciturus, nemo ne suspicaturus quidemn sit, cum aliquid divitiarum, potentiae, dominationis, libidinis causa feceris, si id dis hominibusque futurum sit semper ignotuml, sisne facturus. Negant id fieri posse. Nequaquam potest id quidem; sed quaero, quod negant posse, id si posset, quidnam facerent. Urguent rustice sane; negant enim posse et in eo perstant; hoc verbum quid valeat, non vident. Cum enim quaerimus, si celare possint, quid facturi sint, non quaerimus, possintne celare, sed tamquam tormenta quaedam adhibemus, ut, si responderint se impunitate proposita facturos, quod expediat, facinorosos se esse fateantur, si negent, omnia turpia per se ipsa fugienda esse concedant.

atque hic locus philosoplis quidam paruus malus ille quidem sed non satis acuo fingo et commenticius fabula profero dico ab plato quasi verus ille aut facio is sum aut fio possum defendo ilaec sum volo hic anulis et hic exemplum si nemo scio nemo ne suspicor quidemn sum cum aliquis divitiaris potentia dominatio libido causa facio si is deus homo sum sum semper ignotuml sum facio nego is fio possum nequaquam possum is quidem sed quaero qui nego possum is si possum quisnam facio urgeo rusticus sanus nego enim possum et in is persto hic verbum quis valeo non video cos enim quaero si celaris possum quis facio sum non quaero possum celaris sed tamquam tormentum quidam adhibeo ut si respondeo sui impunitas propono facio qui expedio facinorosus sui sum fateor si nego omnis turpis per sui ipse fugio sum concedo


Ac ne illud quidem alienum est, de magistratuum, de privatorum, de peregrinorum officiis dicere.

atque ne ille quidem alienus sum de magistratus de privator de peregrinus officium dico


Qui vinum fugiens vendat sciens, debeatne dicere. Non necesse putat Diogenes, Antipater viri boni existimat. Haec sunt quasi controversa iura Stoicorum. In mancipio vendendo dicendane vitia, non ea, quae nisi dixeris, redhibeatur mancipium iure civili, sed haec, mendacem esse, aleatorem, furacem, ebriosum? Alteri dicenda videntur, alteri non videntur.

qui vinum fugio vendo scio debeo dico non necesse puto diogenes antipater vir bonus existimo hic sum quasi controversa ius stoicus in mancipium vendo dico vitio non is qui nisi dico redhibeatur mancipium ius civilis sed hic mendacem sum aleator furax ebriosus alter dico video alter non video


At qui opera, id est virtute et industria, benefici et liberales erunt, primum, quo pluribus profuerint, eo plures ad benigne faciendum adiutores habebunt, dein consuetudine beneficentiae paratiores erunt et tamquam exercitatiores ad bene de multis promerendum.

at qui opus is sum virtus et industria beneficus et liberalis sum primus quo multus prosum is multus ad benignus facio adiutor habeo deinde consuetudo beneficentia paro sum et tamquam exercito ad bene de multus promereo


Quam ob rem hoc quidem deliberantium genus pellatur e medio (est enim totum sceleratum et impium), qui deliberant, utrum id sequantur, quod honestum esse videant, an se scientes scelere contaminent; in ipsa enim dubitatione facinus inest, etiamsi ad id non pervenerint. Ergo ea deliberanda omnlino non sunt, in quibus est turpis ipsa deliberatio.

quam ob res hic quidem delibero genus pello e medium sum enim totus scelero et impius qui delibero utrum is sequor qui honestus sum video an sui scio scelus contamino in ipse enim dubitatio facinus insum etiamsi ad is non pervenio ergo is delibero omnlino non sum in qui sum turpis ipse deliberatio


Est autem eius discriptio duplex; nam et generale quoddam decorum intellegimus, quod in omni honestate versatur, et aliud huic subiectum, quod pertinet ad singulas partes honestatis. Atque illud superius sic fere definiri solet: decorum id esse, quod consentaneum sithominis excellentiae in eo, in quo natura eius a reliquis animantibus differat. Quae autem pars subiecta generi est, eam sic definiunt, ut id decorum velint esse, quod ita naturae consentaneum sit, ut in eo moderatio et temperantia appareat cum specie quadam liberali.

sum autem is discriptio duplex nam et general quidam decorus intellego qui in omnis honestas verso et alius hic subicio qui pertineo ad singulus pars honestas atque ille superus sic fere definio soleo decorus is sum qui consentaneus sithominis excellentiae in is in quo natura is ab reliquus animo differo qui autem pars subiectum gener sum is sic definio ut is decorus volo sum qui ita natura consentaneus sum ut in is moderatio et tempero appareo cum species quidam liberal