Brutus illis luctu occupatis cultrum ex volnere Lucretiae extractum manantem cruore prae se tenens, per hunc, inquit, castissimum ante regiam iniuriam sanguinem iuro, vosque, di, testes facio, me L. Tarquinium Superbum cum scelerata coniuge et omni liberorum stirpe ferro, igni, quacumque denique vi possim, exsecuturum nec illos nec alium quemquam regnare Romae passurum. cultrum deinde Collatino tradit, inde Lucretio ac Valerio, stupentibus miraculomiraeulo rei, unde novum in Bruti pectore ingenium. ut praeceptum erat iurant; totique ab luctu versi in iram, Brutum iam inde ad expugnandum regnum vocantem sequuntur ducem. elatum domo Lucretiae corpus in forum deferunt concientque miraculo, ut fit, rei novae atque indignitate homines. pro se quisque scelus regium ac vim queruntur. movet cum patris maestitia, tum Brutus castigator lacrimarum atque inertium querellarum auctorque quod viros, quod Romanos deceret, arma capiendi adversus hostilia ausos. ferocissimus quisque iuvenum cum armis voluntarius adest; sequitur et cetera iuventus. inde patre praeside relicto Collatiae custodibusque datis, ne quis eum motum regibus nuntiaret, ceteri armati duce Bruto Romam profecti. ubi eo ventum est, quacumque incedit armata multitude pavorem ac tumultum facit; rursus ubi anteire primores civitatis vident, quidquid sit haud temere esse rentur. nec minorem motum animorum Romae tam atrox res facit quam Collatiae fecerat. ergo ex omnibus locis urbis in forum curritur. quo simul ventum est, praeco ad tribunum celerum, in quo tum magistratu forte Brutus erat, populum advocavit. ibi oratio habita nequaquam eius pectoris ingeniique quod simulatum ad eam diem fuerat, de vi ac libidine Sex. Tarquini , de stupro infando Lucretiae et miserabili caede, de orbitate Tricipitini, cui morte filiae causa mortis indignior ac miserabilior esset. addita superbia ipsius regis miseriaeque et labores plebis in fossas cloacasque exhauriendas demersae; Romanos homines, victores omnium circa populorum, opifices ac lapicidas pro bellatoribus factos. indigna Ser. Tulli regis memorata caedes et invecta corpori patris nefando vehiculo filia, invocatique ultores parentum di. his atrocioribusque, credo, aliis, quae praesens rerum indignitas haudquaquam relatu scriptoribus facilia subicit, memoratis incensam multitudinem perpulit ut imperium regi abrogaret exsulesque esse iuberet L. Tarquinium cum coniuge ac liberis. ipse iunioribus, qui ultro nomina dabant, lectis armatisque ad concitandum inde adversus regem exercitum Ardeam in castra est profectus: imperium in urbe Lucretio, praefecto urbis iam ante ab rege institute, relinquit. inter hunc tumultum Tullia domo profugit exsecrantibus, quacumque incedebat, invocantibusque parentum furias viris mulieribusque.

brutus ille luctus occupo culter ex vulnus lucretius extraho mano cruor prae sui teneo per hic inquam castus ante regia iniuria sanguis iuro tu deus testis facio ego l tarquinius superbus cum scelero coniunx et omnis liberi stirps ferrum ignis quicumque denique vis possum exsequor neque ille neque alius quisquam regno roma patior culter deinde collatinus trado inde lucretius atque valerius stupeo miraculomiraeulo res unde novus in brutus pectus ingenium ut praeceptum sum juro totus ab luctus verro in ira brutus iam inde ad expugno regnum voco sequor dux effero domus lucretius corpus in forum defero concieo miraculum ut fio res novus atque indignitas homo pro sui quisque scelus regius atque vis queror moveo cum pater maestitia tum brutus castigator lacrimaris atque iners querellaris auctor qui vir qui romanus decet arma capio adverro hostilis audeo ferox quisque juvenis cum arma voluntarius adsum sequor et ceterus juventus inde pater praeses relinquo collatia custos do ne quis is motus rex nuntio ceterus armatus dux brutus roma proficiscor ubi is venio sum quicumque incedo armo multitudo pavor atque tumultus facio rursus ubi anteeo primoris civitas video quisquis sum haud temere sum reor neque paruus motus animus roma tam atrox res facio quam collatia facio ergo ex omnis locus urbs in forum curro quo simul venio sum praeco ad tribunus celerum in quo tum magistratus fors brutus sum populus advoco ibi oratio habeo nequaquam is pectus ingenium qui simulo ad is dies sum de vis atque libido sex tarquinius de stuprum infer lucretius et miserabilis caedes de orbitas tricipitinus qui mors filia causa mors indignus atque miserabilis sum addo superbia ipse rex miseria et labor plebs in fossa cloaca exhaurio demergo romanus homo victor omnis circa populus opifex atque lapicida pro bellator facio indignus seruius tullius rex memoro caedes et inveho corpus pater nefandus vehiculum filia invocatique ultor parens deus hic atrox credo alius qui praesens res indignitas haudquaquam refero scriptor facilis subicio memoro incendo multitudo perpello ut imperium rex abrogo exsulo sum iubeo l tarquinius cum coniunx atque liber ipse iunioribus qui ultro nomen do lectus armo ad concito inde adverro rex exercitus ardea in castrum sum proficiscor imperium in urbs lucretius praeficio urbs iam ante ab rex institus relinquo inter hic tumultus tullia domus profugio exsecror quicumque incedo invocantibusque parens furio vis mulier


muro quoque lapideo circumdare urbem parabat, cum Sabinum bellum coeptis intervenit. adeoque ea subita res fuit, ut prius Anienem transirent hostes quam obviam ire ac prohibere exercitus Romanus posset. itaque trepidatum Romae est, et primo dubia victoria magna utrimque caede pugnatum est. reductis deinde in castra hostium copiis datoque spatio Romanis ad comparandum de integro bellum, Tarquinius, equitem maxime suis deesse viribus ratus, ad Ramnes, Titienses, Luceres, quas centurias Romulus scripserat, addere alias constituit suoque insignes relinquere nomine. id quia inaugurato Romulus fecerat, negare Attus Navius, inclitus ea tempestate augur, neque mutari neque novum constitui, nisi aves addixissent, posse. ex eo ira regi mota, eludensque artem, ut ferunt, age dum, inquit, divine tu, inaugura fierine possit, quod nunc ego mente concipio. cum ille augurio rem expertus profecto futuram dixisset, atqui hoc animo agitavi, inquit, te novacula cotem discissurum; cape haec et perage quod aves tuae fieri posse portendunt. tum illumilium haud cunctanter discidisse cotem ferunt. statua Atti capite velato, quo in loco res acta est, in comitio in gradibus ipsis ad laevam curiae fuit; cotem quoque eodem loco sitam fuisse memorant, ut esset ad posteros miraculi eius monumentum. auguriis certe sacerdotioque augurum tantus honos accessit ut nihil belli domique postea nisi auspicato gereretur, concilia populi, exercitus vocati, summa rerum, ubi aves non admisissent, dirimerentur. neque tum Tarquinius de equitum centuriis quicquam mutavit; numero alterum tantum adiecit, ut mille et octingenti equites in tribus centuriis essent. posteriores modo sub iisdem nominibus, qui additi erant, appellati sunt; quas nunc, quia geminatae sunt, sex vocant centurias.

murus quoque lapideus circumdo urbs paro cum sabinus bellum coepio intervenio adeo is subeo res sum ut prior anienem transeo hostis quam obvius eo atque prohibeo exercitus romanus possum itaque trepido roma sum et primus dubius victoria magnus utrimque caedes pugno sum reduco deinde in castrum hostis copia do spatium romanus ad comparo de integer bellum tarquinius eques magnus suus desum vis reor ad ramnes titiensis luceo qui centurio romulus scribo addo alius constituo suo insignis relinquo nomen is quia inauguro romulus facio nego attus navus inclutus is tempestas augur neque muto neque novus constituo nisi aveo addico possum ex is ira rex moueo eludo ars ut fero ago dum inquam divinus tu inauguro fio possum qui nunc ego mens concipio cum ille augurium res experior profecto sum dico atqui hic animus agito inquam tu novacula cotem discindo capio hic et perago qui aveo tuus fio possum portendo tum illumilium haud cunctanter discindo cotem fero statua attius caput velo quo in locus res ago sum in comitium in gradus ipse ad laeva curia sum cotem quoque idem locus sino sum memoro ut sum ad posterus miraculis is monumentum augurium certus sacerdotium augur tantus honor accedo ut nihil bellum domus postea nisi auspico gero concilio populus exercitus voco summus res ubi aveo non admitto dirimo neque tum tarquinius de eques centuria quisquam muto numerus alter tantus adiicio ut mille et octingenti eques in tres centuria sum posterus modo sub idem nomen qui addo sum appello sum qui nunc quia gemino sum sex voco centurio


iniurias et non redditas res ex foedere quae repetitae sint et ego regem nostrum Cluilium causam huiusce esse belli audisse videor nec te dubito, Tulle, eadem prae te ferre; sed si vera potius quam dictu speciosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos vicinosque populos ad arma stimulat. neque recte an perperam interpretor; fuerit ista eius deliberatio qui bellum suscepit; me Albani gerendo bello ducem creavere. illud te, Tulle, monitum velim. etrusca res quanta circa nos teque maxime sit, quo propior es, hoc magis scis. multum illi terra, plurimum mari pollent. memormemory esto, iam cum signum pugnae dabis, has duas acies spectaculo fore, ut fessos confectosque, simul victorem ac victum, adgrediantur. itaque , sinos di amant, quoniam non contenti libertate certa in dubiam imperii servitiique aleam imus, ineamus aliquam viam qua utri utris imperent, sine magna clade, sine multo sanguine utriusque populi decerni possit.

injuria et non reddo res ex foedus qui repeto sum et ego rex nos cluilius causa hic sum bellum audio video neque tu dubito tullus idem prae tu fero sed si verus potis quam dico speciosus dico sum cupido imperium duo cognatus vicinus populus ad arma stimulo neque rectus an perperam interpretor sum iste is deliberatio qui bellum suscipio ego albanus gero bellum dux creo ille tu tullus moneo volo etrusca res quantus circa nos tu magnus sum quo propior sum hic magis scio multus ille terra multus mare polleo memormemory sum iam cum signum pugna do hic duo acies spectaculum sum ut fatisco confacio simul victor atque vinco aggredior itaque sinos deus amo quoniam non contendo libertas certus in dubius imperium servitiique alea imus ineo aliqui via qui uter uter impero sine magnus clades sine multus sanguis uterque populus decerno possum


tum Sabinae mulieres, quarum ex iniuria bellum ortum erat, crinibus passis scissaque veste victo malis muliebri pavore, ausae se inter tela volantia inferre, ex transverso impetu facto dirimere infestas acies, dirimere iras, hinc patres hinc viros orantes ne se sanguine nefando soceri generique respergerent, ne parricidio macularent partus suos, nepotum illi, hi liberum progeniem. si adfinitatis inter vos, si conubii piget, in nos vertite iras; nos causa belli, nos volnerum ac caedium viris ac parentibus sumus; melius peribimus quam sine alteris vestrum viduae aut orbae vivemus. movet res cum multitudinem tum duces; silentium et repentina fit quies; inde ad foedus faciendum duces prodeunt; nec pacem modo, sed civitatem unam ex duabus faciunt. regnum consociant: imperium omne conferunt Romam. ita geminata urbe, ut Sabinis tamen aliquid daretur, Quirites a Curibus appellati. monumentum eius pugnae, ubi primum ex profunda emersus palude equus Curtium in vado statuit, Curtium lacum appellarunt.

tum sabina mulier qui ex iniuria bellum orior sum crinis patior scissus vestis vinco malus muliebris pavor audeo sui inter telum volo infero ex transverto impetus facio dirimo infestus acies dirimo ira hinc pater hinc vir oro ne sui sanguis nefandus socer gener respergo ne parricidium maculo pario suus nepos ille hic liber progenies si adfinitas inter tu si conubium pigeo in nos verto ira nos causa bellum nos vulnus atque caedium vis atque parens sum bonus pereo quam sine alter vester vidua aut orbus vivo moveo res cum multitudo tum dux silentium et repentinus fio quies inde ad foedus facio dux proeo neque pax modo sed civitas unus ex duo facio regnum consocio imperium omnis confero roma ita gemino urbs ut sabinum tamen aliquis do quiris ab cures appello monumentum is pugna ubi primus ex profundus emergo palus equus curtius in vado statuo curtius lacus appello


excepit deinde eum lentius spe bellum, quo Gabios, propinquam urbem, nequiquam vi adortus, cum obsidendi quoque urbem spes pulso a moenibus adempta esset, postremo minime arte Romana, fraude ac dolo, adgressus est. nam cum velut posito bello fundamentis templi iaciendis aliisque urbanis operibus intentum se esse simularet, Sextus filius eius, qui minimus ex tribus erat, transfugit ex composito Gabios, patris in se saevitiam intolerabilem conquerens: iam ab alienis in suos vertisse superbiam, et liberorum quoque eum frequentiae taedere, ut quam in curia solitudinem fecerit domi quoque faciat, ne quam stirpem, ne quem heredem regni relinquat. se quidem inter tela et gladios patris elapsum nihil usquam sibi tutum nisi apud hostes L. Tarquini credidisse. nam ne errarent, manere iis bellum quod positum simuletur, et per occasionem eum incautos invasurum. quod si apud eos supplicibus locus non sit, pererraturum se omne Latium, Volscosque inde et Aequos et Hernicos petiturum, donec ad eos perveniat qui a patrum crudelibus atque impiis suppliciis tegere liberos sciant. forsitan etiam ardoris aliquid ad bellum armaque se adversus superbissimum regem ac ferocissimum populum inventurum. cum , si nihil morarentur, infensus ira porro inde abiturus videretur, benigne ab Gabinis excipitur. vetant mirari si, qualis in cives, qualis in socios, talis ad ultimum in liberos esset; in se ipsum postremo saeviturum, si alia desint. sibi vero gratum adventum eius esse, futurumque credere brevi ut illo adiuvante a portis Gabinis sub Romana moenia bellum transferatur.

excipio deinde is lentus spes bellum quo gabii propinqua urbs nequiquam vis adorior cum obsido quoque urbs spes pulso ab moenia adimo sum postremo paruus ars romanus fraus atque dolus aggredior sum nam cum velut pono bellum fundamentum templum jacio alius urbanus opus intentus sui sum simulo sextus filius is qui minimus ex tres sum transfugio ex compono gabii pater in sui saevitia intolerabilis conqueror iam ab alienus in suus verto superbia et liberi quoque is frequentia taedet ut quam in curia solitudo facio domus quoque facio ne quam stirps ne qui heres regnum relinquo sui quidem inter telum et gladius pater elabor nihil usquam sui tueor nisi apud hostis l tarquinius credo nam ne erro maneo is bellum qui pono simulo et per occasio is incautus invado qui si apud is supplex locus non sum pererro sui omnis latius volsci inde et aequi et hernici peto donec ad is pervenio qui ab pater crudelis atque impius supplicium tego liber scio forsitan etiam ardor aliquis ad bellum armo sui adverro superbus rex atque ferox populus invenio cum si nihil moror infensus ira porro inde abeo video benignus ab gabinus excipio veto miror si qualis in civis qualis in socius talis ad ulter in liber sum in sui ipse postremo saeviturum si alius desum sui verus gratus advenio is sum sum credo brevis ut ille adjuvo ab porta gabinus sub romanus moenia bellum transfero


inter haec iam praemissi Albam erant equites qui multitudinem traducerent Romam. legiones deinde ductae ad diruendam urbem. quae ubi intravere portas, non quidem fuit tumultus ille nec pavor, qualis captarum esse urbium solet, cum effractis portis stratisve ariete muris aut arce vi capta clamor hostilis et cursus per urbem armatorum omnia ferro flammaque miscet; sed silentium triste ac tacita maestitia ita defixit omnium animos ut prae metu quid relinquerent, quid secum ferrent deficiente consilio rogitantesque alii alios nunc in liminibus starent, nunc errabundi domos suas ultimum illud visuri pervagarentur. ut vero iam equitum clamor exire iubentium instabat, iam fragor tectorum quae diruebantur ultimis urbis partibus audiebatur, pulvisque ex distantibus locis ortus velut nube inducta omnia impleverat, raptim quibus quisque poterat elatis, cum larem ac penates tectaque in quibus natus quisque educatusque esset relinquentes exirent, iam continens agmen migrantium impleverat vias, et conspectus aliorum mutua miseratione integrabat lacrimas, vocesque etiam miserabiles exaudiebantur mulierum praecipue, cum obsessa ab armatis templa augusta praeterirent ac velut captos relinquerent deos. egressis urbe Albanis Romanus passim publica privataque omnia tecta adaequat solo, unaque hora quadringentorum annorum opus quibus Alba steterat excidio ac ruinis dedit; templis tamen deum —ita enim edictum ab rege fuerat—temperatum est.

inter hic iam praemitto alba sum eques qui multitudo traduco roma legio deinde duco ad diruo urbs qui ubi intro porta non quidem sum tumultus ille neque pavor qualis captaris sum urbs soleo cum effringo porta stratisve aries murus aut arx vis capio clamor hostilis et curro per urbs armator omnis ferrum flammo misceo sed silentium tristis atque taceo maestitia ita defigo omnis animus ut prae metus quis relinquo quis sui fero deficio consilium rogito alius alius nunc in limen sto nunc errabundus domus suus ulter ille video pervagarentur ut verus iam eques clamor exeo jubeo insto iam fragor tector qui diruo ulter urbs pars audio pulvis ex disto locus ortus velut nubes induco omnis impleo raptim qui quisque possum effero cum lar atque penates tego in qui nascor quisque educo sum relinquo exeo iam contineo agmen migro impleo via et conspicio alius mutuus miseratio integro lacrima voco etiam miserabilis exaudio mulier praecipuus cum obsedeo ab armo templum augustus praetereo atque velut capio relinquo deus egredior urbs albanus romanus passim publicus privo omnis tectum adaequo solum unus hora quadringentor annus opus qui alba sto excidium atque ruina do templum tamen deus ita enim edictum ab rex sum tempero sum


Ancus demandata cura sacrorum flaminibus sacerdotibusque aliis, exercitu novo conscripto profectus, Politorium, urbem Latinorum, vi cepit, secutusque morem regum priorum, qui rem Romanam auxerant hostibus in civitatem accipiendis, multitudinem omnem Romam traduxit, et cum circa Palatium, sedem veterum Romanorum, Sabini Capitolium atque arcem, Caelium montem Albani implessent, Aventinum novae multitudini datum. additi eodem haud ita multo post, Tellenis Ficanaque captis, novi cives. Politorium inde rursus bello repetitum, quod vacuum occupaverant Prisci Latini; eaque causa diruendae urbis eius fuit Romanis, ne hostium semper receptaculum esset. postremo omni bello Latino Medulliam compulso aliquamdiu ibi Marte incerto, varia victoria pugnatum est; nam et urbs tuta munitionibus praesidioque firmata valido erat, et castris in aperto positis aliquotiens exercitus Latinus comminus cum Romanis signa contulerat. ad ultimum omnibus copiis conisus Ancus acie primum vincit; inde ingenti praeda potens Romam redit, tum quoque multis milibus Latinorum in civitatem acceptis, quibus, ut iungeretur Palatio Aventinum, ad Murciae datae sedes. Ianiculum quoque adiectum, non inopia loci, sed ne quando ea arx hostium esset. id non muniri solum sed etiam ob commoditatem itineris ponte sublicio, tum primum in Tiberi facto, coniungi urbi placuit. Quiritium quoque fossa, haud parvum munimentum a planioribus aditu locis, Anci regis opus est.

ancus demando cura sacer flamen sacerdos alius exercitus novo conscribo proficiscor politorium urbs latinum vis capio sequor mos rex prior qui res romanus augeo hostis in civitas accipio multitudo omnis roma traduco et cum circa palatium sedes vetus romanus sabinum capitolium atque arx caelius mons albanus impleo aventinus novus multitudo do addo idem haud ita multus post tellena ficana capio nosco civis politorium inde rursus bellum repeto qui vacuus occupo priscus latinum is causa diruo urbs is sum romanus ne hostis semper receptaculis sum postremo omnis bellum latinum medullia compello aliquamdiu ibi mars incertum vario victoria pugno sum nam et urbs tueor munitio praesidium firmo validus sum et castrum in aperio pono aliquoties exercitus latinus comminus cum romanus signum confero ad ulter omnis copia conitor ancus acies primus vincio inde ingens praeda possum roma redeo tum quoque multus mille latinum in civitas accipio qui ut jungo palatium aventinus ad murcia do sedes ianiculis quoque adiectus non inopia locus sed ne quando is arx hostis sum is non munio solus sed etiam ob commoditas iter pons sublicius tum primus in tiberis facio conjungo urbs placeo quiris quoque fossa haud parvus munimentum ab planus aditus locus ancus rex opus sum


harum rerum nuntiis in castra perlatis cum re nova trepidus rex pergeret Romam ad comprimendos motus, flexit viam Brutus—senserat enim adventum—ne obvius fieret; eodemque fere tempore diversis itineribus Brutus Ardeam, Tarquinius Romam venerunt. Tarquinio clausae portae exsiliumque indictum: liberatorem urbis laeta castra accepere, exactique inde liberi regis. duo patrem secuti sunt, qui exsulatum Caere in Etruscos ierunt. Sex . Tarquinius Gabios tamquam in suum regnum profectus ab ultoribus veterum simultatium, quas sibi ipse caedibus rapinisque conciveratconcierat , est interfectus.

haris res nuntius in castrum perfero cum res novo trepidus rex pergo roma ad comprimo moueo flecto via brutus sentio enim advenio ne obvius fio idem fere tempus diverto iter brutus ardea tarquinius roma venio tarquinius claudo porta exsilium indico liberator urbs laetus castrum accipio exigo inde liber rex duo pater sequor sum qui exsulo caere in etrusci eo sex tarquinius gabii tamquam in suus regnum proficiscor ab ultor vetus simultas qui sui ipse caedes rapina conciveratconcierat sum interficio


nec diu pax Albana mansit. invidia volgi, quod tribus militibus fortuna publica commissa fuerit, vanum ingenium dictatoris corrupit, et, quoniam recta consilia haud bene evenerant, pravis reconciliare popularium animos coepit. igitur , ut prius in bello pacem, sic in pace bellum quaerens, quia suae civitati animorum plus quam virium cernebat esse, ad bellum palam atque ex edicto gerundum alios concitat populos, suis per speciem societatis proditionem reservat. Fidenates colonia Romana Veientibus sociis consilii adsumptis pacto transitionis Albanorum ad bellum atque arma incitantur. cum Fidenae aperte descissent, Tullus Mettio exercituque eius ab Alba accito contra hostes ducit. ubi Anienem transiit, ad confluentis conlocat castra. inter eum locum et Fidenas Veientium exercitus Tiberim transierat. hi in acie prope flumen tenuere dextrum cornu: in sinistro Fidenates propius montes consistunt. Tullus adversus Veientem hostem derigit suos, Albanos contra legionem Fidenatium conlocat. Albano non plus animi erat quam fidei. nec manere ergo nec transire aperte ausus sensim ad montes succedit; inde, ubi satis subisse sese ratus est, erigit totam aciem, fluctuansque animo ut tereret tempus ordines explicat. consilium erat, qua fortuna rem daret ea inclinare vires. miraculo primo esse Romanis qui proximi steterant, ut nudari latera sua sociorum digressu senserunt; inde eques citato equo nuntiat regi abire Albanos. Tullus in re trepida duodecim vovit Salios fanaque Pallori ac Pavori. equitem clara increpans voce, ut hostes exaudirent, redire in proelium iubet: nihil trepidatione opus esse; suo iussu circumduci Albanum exercitum, ut Fidenatium nuda terga invadant; idem imperat ut hastas equites erigerent. id factum magnae parti peditum Romanorum conspectum abeuntis Albani exercitus intersaepsit: qui viderant, id quod ab rege auditum erat rati, eo acrius pugnant. terror ad hostes transit; et audiverant clara voce dictum, et magna pars Fidenatium, ut quibus coloni additi Romani essent, Latine sciebant. itaque , ne subito ex collibus decursu Albanorum intereluderentur ab oppido, terga vertunt. instat Tullus fusoque Fidenatium cornu in Veientem alieno pavore perculsum ferocior redit. nec illi tulere impetum, sed ab effusa fuga flumen obiectum ab tergo arcebat. quo postquam fuga inclinavit, alii arma foedefoedle iactantes in aquam caeci ruebant, alii, dum cunctantur in ripis, inter fugae pugnaeque consilium oppressi. non alia ante Romana pugna atrocior fuit.

neque diu pax albanus maneo invidia vulgus qui tres miles fortuna publicus committo sum vanus ingenium dictator conrumpo et quoniam recta consilium haud bene evenio pravus reconciliaris popularis animus coepio igitur ut prior in bellum pax sic in pax bellum quaero quia suus civitas animus multus quam vis cerno sum ad bellum palam atque ex edictum gero alius concito populus suus per species societas proditio reservo fidenates colonia romanus veiens socius consilium adsumo pacisco transitio albanus ad bellum atque arma incito cum fidena apertus descio tullus mettio exerceo is ab alba accio contra hostis duco ubi anienem transeo ad confluo conloco castrum inter is locus et fidena veiens exercitus tiberis transeo hic in acies prope flumen teneo dexter cornu in sinister fidenates propius mons consisto tullus adverro veiens hostis derego suus albani contra legio fidenates conloco albanus non multus animus sum quam fides neque maneo ergo neque transeo apertus audeo sensim ad mons succedo inde ubi satis subeo sui reor sum erigo totus acies fluctuo animus ut tero tempus ordo explico consilium sum qui fortuna res do is inclinaris vireo miraculum primus sum romanus qui propior sto ut nudaris latus suus socius digressus sentio inde eques cito equus nuntio rex abeo albani tullus in res trepido duodecim voveo salii fanum pallor atque pavori eques clarus increpo vox ut hostis exaudio redeo in proelium iubeo nihil trepidatio opus sum suus iussus circumduco albanus exercitus ut fidenates nudo tergum invado idem impero ut hasta eques erigo is facio magnus pario pedes romanus conspectus abeo albanus exercitus intersaepio qui video is qui ab rex audio sum reor is acer pugno terror ad hostis transeo et audio clarus vox dico et magnus pars fidenates ut qui colonus addo romanus sum latinum scio itaque ne subeo ex collis decurro albanus intereluderentur ab oppidum tergum verto insto tullus fundo fidenates cornu in veiens alienus pavor percello ferox redeo neque ille fero impetus sed ab effundo fuga flumen obicio ab tergum arceo quo postquam fuga inclino alius arma foedefoedle jacto in aqua caecus ruo alius dum cunctor in ripa inter fuga pugna consilium opprimo non alius ante romanus pugno atrox sum


haec Aricinus in regem Romanum increpans ex concilio abiit. quam rem Tarquinius aliquanto quam videbatur aegrius ferens confestim Turno necem machinatur, ut eundem terrorem quo civium animos domi oppresserat Latinis iniceret. et quia pro imperio palam interfici non poterat, oblato falso crimine insontem oppressit. per adversae factionis quosdam Aricinos servum Turni auro corrupit, ut in deversorium eius vim magnam gladiorum inferri clam sineret. ea cum una nocte perfecta essent, Tarquinius paulo ante lucem accitis ad se principibus Latinorum quasi re nova perturbatus, moram suam hesternam, velut deorum quadam providentia inlatam, ait saluti sibi atque illis fuisse. ab Turno dici sibi et primoribus populorum parari necem ut Latinorum solus imperium teneat. adgressurum fuisse hesterno die in concilio; dilatam rem esse, quod auctor concilii afuerit, quem maxime peteret. inde illam absentis insectationem esse natam, quod morando spem destituerit. non dubitare, si vera deferantur, quin prima luce, ubi ventum in concilium sit, instructus cum coniuratorum manu armatusque venturus sit. dici gladiorum ingentem esse numerum ad eum convectum. id vanum necne sit extemplo sciri posse. rogare eos ut inde secum ad Turnum veniant. suspectam fecit rem et ingenium Turni ferox et oratio hesterna et mora Tarquini, quod videbatur ob eam differri caedes potuisse. eunt inclinatis quidem ad credendum animis, tamen nisi gladiis deprehensis cetera vana existimaturi. ubi est eo ventum, Turnum ex somno excitatum circumsistunt custodes; comprehensisque servis, qui caritate domini vim parabant, cum gladii abditi ex omnibus locis deverticuli protraherentur, enimvero manifesta res visa, iniectaeque Turno catenae; et confestim Latinorum concilium magno cum tumultu advocatur. ibi tam atrox invidia orta est gladiis in medio positis ut indicta causa, novo genere leti, deiectus ad caput aquae Ferentinae crate superne iniecta saxisque congestis mergeretur.

hic aricia in rex romanus increpo ex concilio abeo quam res tarquinius aliquantus quam video aeger fero confestim turnus nex machinor ut idem terror quo civis animus domus opprimo latinum inicio et quia pro imperium palam interficio non possum offertor fallo crimen insons opprimo per adverro factio quidam aricini servus turnus aurum conrumpo ut in deversorium is vis magnus gladius infero clam sino is cum unus nox perficio sum tarquinius paulus ante lux accio ad sui princeps latinum quasi res novo perturbo mora suus hesternus velut deus quidam provideo infero aio salus sui atque ille sum ab turnus dico sui et primoris populus paro nex ut latinum solus imperium teneo aggredior sum hesternus dies in concilio differo res sum qui auctor concilium asum qui magnus peto inde ille absum insectatio sum nata qui moror spes destituo non dubitaris si verus defero quin primus lux ubi venio in concilium sum instruo cum coniurati manus armo venio sum dico gladius ingens sum numerus ad is conveho is vanus necne sum extemplo scio possum rogo is ut inde sui ad turnus venio suspicio facio res et ingenium turnus ferox et oratio hesternus et mora tarquinius qui video ob is differo caedes possum eo inclino quidem ad credo animus tamen nisi gladius deprehendo ceterus vanus existimo ubi sum is venio turnus ex somnus excitas circumsisto custos comprehendo servio qui caritas dominus vis paro cum gladius abdo ex omnis locus deverticulis protraho enimvero manifestus res video injacio turnus catena et confestim latinum concilium magnus cum tumultus advoco ibi tam atrox invidia orior sum gladius in medium pono ut indico causa novo genus letum deicio ad caput aqua ferentinus creo supernus inicio saxum congero mergo


plus tamen vis potuit quam voluntas patris aut verecundia aetatis: pulso fratre Amulius regnat. addit sceleri scelus: stirpem fratris virilem interemit : fratris filiae Reae Silviae per speciem honoris, cum Vestalem eam legisset, perpetua virginitate spem partus adimit.

multus tamen volo possum quam voluntas pater aut verecundia aetas pulso frater amulius regno addo scelus scelus stirps frater virilis interimo frater filia rea silviae per species honor cum vestal is lego perpetuus virginitas spes pario adimo


his inmortalibus editis operibus cum ad exercitum recensendum contionem in campo ad Caprae paludem haberet, subito coorta tempestas cum magno fragore tonitribusque tam denso regem operuit nimbo ut conspectum eius contioni abstulerit; nec deinde in terris Romulus fuit. Romana pubes sedato tandem pavore, postquam ex tam turbido die serena et tranquilla lux rediit, ubi vacuam sedem regiam vidit, etsi satis credebat patribus, qui proximi steterant, sublimem raptum procella, tamen velut orbitatis metu icta maestum aliquamdiu silentium obtinuit. deinde a paucis initio facto deum deo natum, regem parentemque urbis Romanae salvere universi Romulum iubent; pacem precibus exposcunt, uti volens propitius suam semper sospitet progeniem. fuisse credo tum quoque aliquos qui discerptum regem patrum manibus taciti arguerent; manavit enim haec quoque sed perobscura fama; illam alteram admiratio viri et pavor praesens nobilitavit. et consilio etiam unius hominis addita rei dicitur fides. namque Proculus Iulius, sollicita civitate desiderio regis et infensa patribus, gravis, ut traditur, quamvis magnae rei auctor, in contionem prodit. Romulus inquit, Quirites , parens urbis huius, prima hodierna luce caelo repente delapsus se mihi obvium dedit. cum perfusus horrore venerabundus adstitissem, petens precibus ut contra intueri fas esset, 'Abi, nuntia,' inquit 'Romanis caelestes ita velle ut mea Roma caput orbis terrarum sit; proinde rem militarem colant, sciantque et ita posteris tradant nullas opes humanas armis Romanis resistere posse.' haec , inquit, locutus sublimis abiit. mirum quantum illi viro nuntianti haec fides fuerit, quamque desiderium Romuli apud plebem exercitumque facta fide inmortalitatis lenitum sit.

hic immortalis edo opus cum ad exercitus recenseo contio in campus ad capra palus habeo subeo coorior tempestas cum magnus fragor tonitrus tam densus rex operio nimbus ut conspectus is contio aufero neque deinde in terra romulus sum romanus pubes sedo tandem pavor postquam ex tam turbidus dies serenus et tranquillus lux redeo ubi vacuus sedes regia video etsi satis credo pater qui propior sto sublimo rapio procella tamen velut orbitas metus iacio maestus aliquamdiu silentium obtineo deinde ab paucus initium facio deus deus natus rex pareo urbs romanus salvo universus romulis iubeo pax prex exposco uti volo propitius suus semper sospito progenies sum credo tum quoque aliquis qui discerpo rex pater manus taceo arguo mano enim hic quoque sed perobscurus fama ille alter admiratio vir et pavor praesens nobilito et consilium etiam unus homo addo res dico fides namque proculus iulius sollicito civitas desiderium rex et infensus pater gravis ut trado quivis magnus res auctor in contio prodeo romulus inquam quiris parens urbs hic primus hodiernus lux caelum repens delabor sui ego obvius do cum perfundo horror venerabundus assisto peto prex ut contra intueor fas sum abeo nuntia inquam romanus caelestis ita volo ut meus roma caput orbis terra sum proinde res militaris colo scio et ita posterus trado nullus ops humanus arma romanus resisto possum hic inquam loquor sublimis abeo mirus quantus ille vir nuntio hic fides sum quisque desiderium romulis apud plebs exerceo facio fides inmortalitas lenio sum


et cum his quidem insperata pax erat: aliud multo propius atque in ipsis prope portis bellum ortum. Fidenates nimis vicinas prope se convalescere opes rati, priusquam tantum roboris esset quantum futurum apparebat, occupant bellum facere. iuventute armata immissa vastatur agri quod inter urbem ac Fidenas est. inde ad laevam versi, quia dextra Tiberis arcebat, cum magna trepidatione agrestium populantur; tumultusque repens ex agris in urbem inlatus pro nuntio fuit. excitus Romulus—neque enim dilationem pati tam vicinum bellum poterat— exercitum educit, castra a Fidenis mille passuum locat. ibi modico praesidio relicto egressus omnibus copiis partem militum locis circa densa virgulta obscuris subsidere in insidiis iussit; cum parte maiore atque omni equitatu profectus, id quod quaerebat, tumultuoso et minaci genere pugnae, adequitando ipsis prope portis hostem excivit. fugae quoque, quae simulanda erat, eadem equestris pugna causam minus mirabilem dedit. et cum, velut inter pugnae fugaeque consilium trepidante equitatu, pedes quoque referret gradum, plenis repente portis effusi hostes impulsa Romana acie studio instandi sequendique trahuntur ad locum insidiarum. inde subito exorti Romani transversam invadunt hostium aciem; addunt pavorem mota e castris signa eorum qui in praesidio relicti fuerant; ita multiplici terrore perculsi Fidenates prius paene quam Romulus quique avehi cum eo visi erant circumagerent frenis equos, terga vertunt; multoque effusius, quippe vera fuga, qui simulantes paulo ante secuti erant, oppidum repetebant. non tamen eripuere se hosti: haerens in tergo Romanus, priusquam fores portarum obicerentur, velut agmine uno inrumpit.

et cum hic quidem insperatus pax sum alius multus propius atque in ipse prope porta bellum orior fidenates nimis vicina prope sui convalesco ops reor priusquam tantus robur sum quantus sum appareo occupo bellum facio iuventus armo immitto vasto ager qui inter urbs atque fidena sum inde ad laeva verro quia dextera tiberis arceo cum magnus trepidatio agrestis populo tumultus repo ex ager in urbs infero pro nuntio sum excio romulus neque enim dilatio patior tam vicinus bellum possum exercitus educo castrum ab fidena mille passus loco ibi modicus praesidium relinquo egredior omnis copia pars miles locus circa densus virgultus obscurus subsido in insidiae iubeo cum pars magnus atque omnis equitatus proficiscor is qui quaero tumultuosus et minax genus pugna adequito ipse prope porta hostis excio fuga quoque qui simulo sum idem equester pugno causa paruus mirabilis do et cum velut inter pugna fuga consilium trepido equitatus pes quoque refero gradus plenus repens porta effundo hostis impello romanus acies studium insto sequor traho ad locus insidiaris inde subeo exorior romanus transverto invado hostis acies addo pavor moueo e castrum signum is qui in praesidium relinquo sum ita multiplex terror percello fidenates prior paene quam romulus quisque aveho cum is video sum circumago frenum equus tergum verto multus effundo quippe verus fuga qui simulo paulus ante sequor sum oppidum repeto non tamen eripio sui hostis haereo in tergum romanus priusquam foris portaris obicio velut agmen unus irrumpo


iam tum in Palatio monte Lupercal hoc fuisse ludicrum ferunt et a Pallanteo, urbe Arcadica, Pallantium, dein PalatiumPalatiuni montem appellatum. ibi EuandrumEuandrunl , qui ex eo genere Arcadum multis ante tempestatibus tenuerit loca, sollemne adlatum ex Arcadia instituisse ut nudi iuvenes Lycaeum Pana venerantes per lusum atque lasciviam currerent, quem Romani deinde vocarunt Inuum. huic deditis ludicro, cum sollemne notum esset, insidiatos ob iram praedae amissae latrones, cum Romulus vi se defendisset, RemumRernum cepisse, captum regi Amulio tradidisse ultro accusantes. crimini maxime dabant in Numitoris agros ab iis impetus fieri; inde eoscos collecta iuvenum manu hostilem in modum praedas agere. sic Numitori ad supplicium Remus deditur. iam inde ab initio Faustulo spes fuerat regiam stirpem apud se educari; nam et expositos iussu regis infantes sciebat, et tempus quo ipse eos sustulisset ad id ipsum congruere; sed rem inmaturam nisi aut per occasionem aut per necessitatem aperireapcrire noluerat. necessitas prior venit; ita metu subactus Romulo rem aperit. forte et Numitori, cum in custodia Remum haberet audissetque geminos esse fratres, comparando et aetatem eorum et ipsam minime servilem indolem tetigerat animum memoria nepotum; sciscitandoque eodem pervenit, ut haud procul esset quin Remum agnosceret. ita undique regi dolus nectitur. Romulus non cum globo iuvenum—nec enim erat ad vim apertam par—sed aliis alio itinere iussis certo tempore ad regiam venire pastoribus ad regem impetum facit, et a domo Numitoris alia comparata manu adiuvat Remus. ita regem obtruncat. Numitor inter primum tumultum hostis invasisse urbem atque adortos regiam dictitans, cum pubem Albanam in arcem praesidio armisque obtinendam avocasset, postquam iuvenes perpetrata caede pergere ad se gratulantes vidit, extemplo advocato concilio scelera in se fratris, originem nepotum, ut geniti, ut educati, ut cogniti essent, caedem deinceps tyranni seque eius auctorem ostendit. iuvenes per mediam contionem agmine ingressi cum avum regem salutassent, secuta ex omni multitudine consentiens vox ratum nomen imperiumque regi efficit.

iam tum in palatium mons lupercal hic sum ludicrum fero et ab pallanteus urbs arcadicus pallantius deinde palatiumpalatiuni mons appello ibi euandrumeuandrunl qui ex is genus arcades multus ante tempestas teneo locum sollemnis affero ex arcadius instituo ut nudus juvenis lycaeus pana veneror per lusus atque lascivia curro qui romanus deinde voco inuus hic dedo ludicer cum sollemnis notus sum insidior ob ira praeda amitto latro cum romulus vis sui defendo remumrernum capio capio rex amulius trado ultro accuso crimen magnus do in numitor ager ab is impetus fio inde eoscos colligo juvenis manus hostilis in modus praeda ago sic numitor ad supplicium remus dedo iam inde ab initium faustulus spes sum regia stirps apud sui educaris nam et expono iussus rex infer scio et tempus quo ipse is tollo ad is ipse congruo sed res immaturus nisi aut per occasio aut per necessitas aperireapcrire nolo necessitas prior venio ita metus subigo romulus res aperio fors et numitor cum in custodia remus habeo audio geminus sum frater comparo et aetas is et ipse paruus servilis indoles tango animus memoria nepos sciscitor idem pervenio ut haud procul sum quin remus agnosco ita undique rex dolus necto romulus non cum globus juvenis neque enim sum ad vis aperio par sed alius alius iter iussum certus tempus ad regia venio pastor ad rex impetus facio et ab domus numitor alius comparo manus adjuvo remus ita rex obtrunco numitor inter primus tumultus hostis invado urbs atque adorior regia dictito cum pubes albana in arx praesidium armus obtineo avocasset postquam juvenis perpetro caedes pergo ad sui gratulor video extemplo advoco concilio scelus in sui frater origo nepos ut gigno ut educo ut cognosco sum caedes deinceps tyrannus sequor is auctor ostendo juvenis per medius contio agmen ingredior cum avus rex saluto sequor ex omnis multitudo consentio vox reor nomen imperium rex efficio


Ardeam Rutuli habebant, gens ut in ea regione atque in ea aetate divitiis praepollens. eaque ipsa causa belli fuit, quod rex Romanus cum ipse ditari, exhaustus magnificentia publicorum operum, tum praeda delenire popularium animos studebat, praeter aliam superbiam regno infestos etiam quod se in fabrorum ministeriis ac servili tam diu habitos opere ab rege indignabantur. temptata res est si primo impetu capi Ardea posset. ubi id parum processit, obsidione munitionibusque coepti premi hostes. in his stativis, ut fit longo magis quam acri bello, satis liberi commeatus erant, primoribus tamen magis quam militibus; regii quidem iuvenes interdum otium conviviis comisationibusque inter se terebant. forte potantibus his apud Sex. Tarquinium , ubi et Collatinus cenabat Tarquinius Egerii filius, incidit de uxoribus mentio; suam quisque laudare miris modis. inde certamine accenso Collatinus negat verbis opus esse, paucis id quidem horis posse sciri, quantum ceteris praestet Lucretia sua. quin , si vigor iuventae inest, conscendimus equos invisimusque praesentes nostrarum ingenia? id cuique spectatissimum sit quod necopinato viri adventu occurrerit oculis. incaluerant vino; age sane! omnes; citatis equis avolant Romam. quo cum primis se intendentibus tenebris pervenissent, pergunt inde Collatiam, ubi Lucretiam haudquaquam ut regias nurus, quas in convivio luxuque cum aequalibus viderant tempus terentes, sed nocte sera deditam lanae inter lucubrantes ancillas in medio aedium sedentem inveniunt. Muliebris certaminis laus penes Lucretiam fuit. adveniens vir Tarquiniique excepti benigne; victor maritus comiter invitat regios iuvenes. ibi Sex. Tarquinium mala libido Lucretiae per vim stuprandae capit; cum forma tum spectata castitas incitat. et tum quidem ab nocturno iuvenali ludo in castra redeunt.

ardea rutulis habeo gens ut in is regio atque in is aetas divitiae praepolleo is ipse causa bellum sum qui rex romanus cum ipse ditaris exhaurio magnificentia publicus opus tum praeda delenio popularis animus studeo praeter alius superbia regnum infestus etiam qui sui in faber ministerium atque servilis tam diu habeo opus ab rex indignor tento res sum si primus impetus capio ardea possum ubi is parum procedo obsidio munitio coepio premo hostis in hic stativus ut fio longus magis quam acer bellum satis liber commeatus sum primoris tamen magis quam miles regius quidem juvenis interdum otium convivium comisationibusque inter sui tero fors poto hic apud sex tarquinius ubi et collatinus ceno tarquinius egerii filius incido de uxor mentior suus quisque laudo mirus modus inde certamen accendo collatinus nego verbum opus sum paucus is quidem hora possum scio quantus ceterus praesto lucretius suus quin si vigor juventa insum conscendo equus invisimusque praesens nostraris ingenium is quisque specto sum qui necopinatus vir advenio occurro oculus incaleo vinum ago sanus omnis citas equus avolant roma quo cum primus sui intendo tenebrae pervenio pergo inde collatia ubi lucretius haudquaquam ut regia nurus qui in convivium luxus cum aequal video tempus tero sed nox serus dedo lana inter lucubro ancilla in medium aedes sedeo invenio muliebris certamen laus penis lucretius sum advenio vir tarquinius excipio benignus victor maritus comis invito regius juvenis ibi sex tarquinius malus libido lucretius per vis stupro capio cum forma tum specto castitas incito et tum quidem ab nocturnus iuvenal ludo in castrum redeo


mortuo Tullo res, ut institutum iam inde ab initio erat, ad patres redierat, hique interregem nominaverant. quo comitia habente Ancum Marcium regem populus creavit; patres fuere auctores. Numae Pompili regis nepos, filia ortus, Ancus Marcius erat. qui ut regnare coepit, et avitae gloriae memor et quia proximum regnum, cetera egregium, ab una parte haud satis prosperum fuerat, aut neglectis religionibus aut prave cultis, longe antiquissimum ratus sacra publica ut ab Numa instituta erant facere, omnia ea ex commentariis regis pontificem in album relata proponere in publico iubet. inde et civibus otii cupidis et finitimis civitatibus facta spes in avi mores atque instituta regem abiturum. igitur Latini, cum quibus Tullo regnante ictum foedus erat, sustulerant animos, et cum incursionem in agrum Romanum fecissent, repetentibus res Romanis superbe responsum reddunt, desidem Romanum regem inter sacella et aras acturum esse regnum rati. medium erat in Anco ingenium, et Numae et Romuli memor; et praeterquam quod avi regno magis necessariam fuisse pacem credebat cum in novo tum feroci populo, etiam quod illi contigisset otium sine iniuria, id se haud facile habiturum; temptari patientiam et temptatam contemni, temporaque esse Tullo regi aptiora quam Numae. ut tamen, quoniam Numa in pace religiones instituisset, a se bellicae caerimoniae proderentur, nec gererentur solum sed etiam indicerentur bella aliquo ritu, ius ab antiqua gente Aequicolis, quod nunc fetiales habent, descripsit quo res repetuntur.

mortuus tullus res ut institus iam inde ab initium sum ad pater redeo hic interregem nominaverant quo comitium habeo ancus marcius rex populus creo pater sum auctor numa pompilis rex nepos filia ortus ancus marcius sum qui ut regno coepio et avitus gloria memor et quia propior regnum ceterus egregius ab unus pars haud satis prosper sum aut neglego religio aut pravus colo longus antiquus reor sacer publicus ut ab numa institutum sum facio omnis is ex commentarius rex pontifex in albus refero propono in publicus iubeo inde et civis otium cupidus et finitimus civitas facio spes in avus mos atque institutum rex abeo igitur latinum cum qui tullus regno ictus foedus sum tollo animus et cum incursio in ager romanus facio repeto res romanus superbus responsum reddo desidem romanus rex inter sacellum et ara ago sum regnum reor medius sum in ancus ingenium et numa et romulis memor et praeterquam qui avus regnum magis necessaria sum pax credo cum in novo tum ferox populus etiam qui ille contingo otium sine iniuria is sui haud facilis habeo temptaris patientia et tento contemno tempus sum tullus rex aptus quam numa ut tamen quoniam numa in pax religio instituo ab sui bellicus caerimonia prodo neque gero solus sed etiam indico bellum aliquis ritus ius ab antiquus gens aequicolis qui nunc fetial habeo describo quo res repeto


Ser . Tullius regnavit annos quattuor et quadraginta ita ut bono etiam moderatoque succedenti regi difficilis aemulatio esset. ceterum id quoque ad gloriam accessit quod cum illo simul iusta ac legitima regna occiderunt. id ipsum tam mite ac tam moderatum imperium tamen, quia unius esset, deponere eum in animo habuisse quidam auctores sunt, ni scelus intestinum liberandae patriae consilia agitanti intervenisset.

seruius tullius regno annus quattuor et quadraginta ita ut bonus etiam modero succedo rex difficilis aemulatio sum ceterum is quoque ad gloria accedo qui cum ille simul iustus atque legitimus regnum occido is ipse tam mitis atque tam modero imperium tamen quia unus sum depono is in animus habeo quidam auctor sum ni scelus intestinus libero patria consilium agito intervenio


paucis interiectis diebus Sex. Tarquinius inscio Collatino cum comite uno Collatiam venit ubi exceptus benigne ab ignaris consilii cum post cenam in hospitale cubiculum deductus esset, amore ardens, postquam satis tuta circa sopitique omnes videbantur, stricto gladio ad dormientem Lucretiam venit sinistraque manu mulieris pectore oppresso tace , Lucretia, inquit; Sex . Tarquinius sum; ferrum in manu est; moriere, si emiseris vocem. cum pavida ex somno mulier nullam opem, prope mortem imminentem videret, tum Tarquinius fateri amorem, orare, miscere precibus minas, versare in omnes partes muliebrem animum. ubi obstinatam videbat et ne mortis quidem metu inclinari, addit ad metum dedecus: cum mortua iugulatum servum nudum positurum ait, ut in sordido adulterio necata dicatur. quo terrore cum vicisset obstinatam pudicitiam velut vi victrix libido, profectusque inde Tarquinius ferox expugnato decore muliebri esset, Lucretia maesta tanto malo nuntium Romam eundem ad patrem Ardeamque ad virum mittit, ut cum singulis fidelibus amicis veniant; ita facto maturatoque opus esse; rem atrocem incidisse. Sp . Lucretius cum P. Valerio Volesi filio, Collatinus cum L. Iunio Bruto venit, cum quo forte Romam rediens ab nuntio uxoris erat conventus. Lucretiam sedentem maestam in cubiculo inveniunt. adventu suorum lacrimae obortae, quaerentique viro satin salve? minime , inquit; quid enim salvi est mulieri amissa pudicitia? vestigia viri alieni, Collatine, in lecto sunt tuo; ceterum corpus est tantum violatum, animus insons; mors testis erit. sed date dexteras fidemque haud inpune adultero fore. Sex . est Tarquinius, qui hostis pro hospite priore nocte vi armatus mihi sibique, si vos viri estis, pestiferum hinc abstulit gaudium. dant ordine omnes fidem; consolantur aegram animi avertendo noxam ab coacta in auctorem delicti: mentem peccare, non corpus, et unde consilium afuerit, culpam abesse. vos , inquit, videritis, quid illi debeatur: ego me etsi peccato absolvo, supplicio non libero; nec ulla deinde inpudica Lucretiae exemplo vivet. cultrum , quem sub veste abditum habebat, eum in corde defigit prolapsaque in volnus moribunda cecidit. conclamat vir paterque.

paucus interjacio dies sex tarquinius inscius collatinus cum comes unus collatia venio ubi excipio benignus ab ignaris consilium cum post cena in hospital cubiculum deduco sum amor ardeo postquam satis tueor circa sopio omnis video stringo gladius ad dormio lucretius venio sinister manus mulier pectus opprimo taceo lucretius inquam sex tarquinius sum ferrum in manus sum morior si emitto voco cum pavidus ex somnus mulier nullus ops prope mors immineo video tum tarquinius fateor amor oro misceo prex minae versaris in omnis pars muliebris animus ubi obstinatus video et ne mors quidem metus inclinaris addo ad metus dedecus cum morior jugulo servus nudus pono aio ut in sordidus adulterium neco dico quo terror cum vinco obstinatus pudicitia velut vis victrix libido proficio inde tarquinius ferox expugno decus muliebris sum lucretius maestus tantus malus nuntius roma idem ad pater ardea ad vir mitto ut cum singuli fidelis amicus venio ita facio maturo opus sum res atrox incido spurius lucretius cum p valerius volesus filius collatinus cum l junius brutus venio cum quo fors roma redeo ab nuntio uxor sum convenio lucretius sedeo maestus in cubiculum invenio advenio suus lacrima oborior quaero vir sero salvus paruus inquam quis enim salvus sum mulier amitto pudicitia vestigium vir alienus collatinus in lectus sum tuus ceterum corpus sum tantus violo animus insons mors testis sum sed do dexter fides haud impunis adultero sum sex sum tarquinius qui hostis pro hospes prior nox vis armo ego sui si tu vir sum pestifer hinc aufero gaudium do ordo omnis fides consolo aeger animus averto noxa ab cogo in auctor delictum mens peccaris non corpus et unde consilium asum culpa absum tu inquam video quis ille debeo ego ego etsi pecco absolvo supplicium non liber neque ullus deinde impudicus lucretius exemplum vivo culter qui sub vestis abdo habeo is in cor defigo prolabor in vulnus moribundus cado conclamo vir pater


centuriones armati Mettium circumsistunt; rex cetera, ut orsus erat, peragit: quod bonum faustum felixque sit populo Romano ac mihi vobisque, Albani, populum omnem Albanum Romam traducere in animo est, civitatem dare plebi, primores in patres legere, unam urbem, unam rem publicam facere. ut ex uno quondam in duos populos divisa Albana res est, sic nunc in unum redeat. ad haec Albana pubes inermis ab armatis saepta in variis voluntatibus communi tamen metu cogente silentium tenet. tum Tullus metti Fufeti, inquit, si ipse discere posses fidem ac foedera servare, vivo tibi ea disciplina a me adhibita esset; nunc, quoniam tuum insanabile ingenium est, at tu tuo supplicio doce humanum genus ea sancta credere quae a te violata sunt. ut igitur paulo ante animum inter Fidenatem Romanamque rem ancipitem gessisti, ita iam corpus passim distrahendum dabis. exinde duabus admotis quadrigis in currus earum distentum inligat Mettium, deinde in diversum iter equi concitati lacerum in utroque curru corpus, qua inhaeserant vinculis membra, portantes. avertere omnes ab tanta foeditate spectaculi oculos. primum ultimumque illud supplicium apud Romanos exempli parum memoris legum humanarum fuit: in aliis gloriari licet nulli gentium mitiores placuisse poenas.

centurio armatus mettium circumsisto rex ceterus ut ordior sum perago qui bonus faustus felix sum populus romanus atque ego tu albanus populus omnis albanus roma traduco in animus sum civitas do plebs primoris in pater lego unus urbs unus res publicus facio ut ex unus quondam in duo populus divido albanus res sum sic nunc in unus redeo ad hic albanus pubes inermis ab armo saeptum in varius voluntas communis tamen metus cogo silentium teneo tum tullus metti fufeti inquam si ipse disco possum fides atque foedero servaris vivo tu is disciplina ab ego adhibeo sum nunc quoniam tuus insanabilis ingenium sum at tu tuus supplicium doceo humanus genus is sancio credo qui ab tu violo sum ut igitur paulus ante animus inter fidenatem romanus res anceps gero ita iam corpus passim distraho do exinde duo admoueo quadrigae in currus is distendo inligo mettium deinde in diverto iter equus concitas lacer in uterque currus corpus qui inhaereo vinculis membrum porto averto omnis ab tantus foeditas spectaculum oculus primus ulter ille supplicium apud romanus exemplum parum memor lex humanus sum in alius glorior licet nullus gens mitis placeo poena


iamlam magna Tarquini auctoritas inter Latinorum proceres erat, cum in diem certam ut ad lucum Ferentinae conveniant indicit: esse quae agere de rebus communibus velit. conveniunt frequentes prima luce: ipse Tarquinius diem quidem servavit, sed paulo ante quam sol occideret venit. multa ibi toto die in concilio variis iactata sermonibus erant. Turnus Herdonius ab Aricia ferociter in absentem Tarquinium erat invectus: haud mirum esse Superbo inditum Romae cognomen—iam enim ita clam quidem mussitantes, volgo tamen eum appellabant. An quicquam superbius esse quam ludificari sic omne nomen Latinum? principibus longe ab domo excitis, ipsum qui concilium indixerit non adesse. temptari profecto patientiam ut, si iugum acceperint, obnoxios premat. cui enim non apparere adfectare eum imperium in Latinos? quod si sui bene crediderint cives, aut si creditum illud et non raptum parricidio sit, credere et Latinos, quamquam ne sic quidem alienigenae, debere ; sin suos eius paeniteat, quippe qui alii super alios trucidentur, exsulatum eant, bona amittant, quid spei melioris Latinis portendi? si se audiant, domum suam quemque inde abituros, neque magis observaturos diem concilii quam ipse qui indixerit observet. haec atque alia eodem pertinentia seditiosus facinorosusquefacinerosusque homo hisque artibus opes domi nactus cum maxime dissereret, intervenit Tarquinius. is finis orationi fuit; aversi omnes ad Tarquinium salutandum. qui silentio facto monitus a proximis ut purgaret se, quod id temporis venisset, disceptatorem ait se sumptum inter patrem et filium, cura reconciliandi eos in gratiam moratum esse, et quia ea res exemisset illum diem, postero die acturum quae constituisset. ne id quidem ab Turno tulisse tacitum ferunt; dixisse enim nullam breviorem esse cognitionem quam inter patrem et filium, paucisque transigi verbis posse: ni pareat patri, habiturum infortunium esse.

iamlam magnus tarquinius auctoritas inter latinum proceres sum cum in dies certus ut ad lucus ferentinus convenio indico sum qui ago de res communis volo convenio frequens primus lux ipse tarquinius dies quidem servo sed paulus ante quam sol occaedes venio multus ibi totus dies in concilio varius jacto sermo sum turnus herdonius ab aricia ferociter in absum tarquinius sum inveho haud mirus sum superbus indo roma cognomen iam enim ita clam quidem mussito vulgo tamen is appello an quisquam superbus sum quam ludificaris sic omnis nomen latinus princeps longus ab domus excio ipse qui concilium indico non adsum temptaris profecto patientia ut si iugum accipio obnoxius premo qui enim non appareo adfectaris is imperium in latini qui si suus bene credo civis aut si credo ille et non rapio parricidium sum credo et latini quamquam ne sic quidem alienigenus debeo sin suus is paeniteo quippe qui alius super alius trucido exsulo eo bonus amitto quis spes bonus latinum portendo si sui audio domus suus quisque inde abeo neque magis observaturos dies concilium quam ipse qui indico observo hic atque alius idem pertineo seditiosus facinorosusquefacinerosusque homo hic ars ops domus nanciscor cum magnus dissero intervenio tarquinius is finis oratio sum averto omnis ad tarquinius saluto qui silentium facio moneo ab propior ut purgo sui qui is tempus venio disceptator aio sui sumo inter pater et filius cura reconcilio is in gratia moror sum et quia is res eximo ille dies posterus dies ago qui constituo ne is quidem ab turnus fero taceo fero dico enim nullus brevis sum cognitio quam inter pater et filius paucus transigo verbum possum ni pareo pater habeo infortunium sum


Tarquinium moribundum cum qui circa erant excepissent, illos fugientes lictores comprehendunt. clamor inde concursusque populi, mirantium quid rei esset. Tanaquil inter tumultum claudi regiam iubet, arbitros eicit. simul quae curando volneri opus sunt, tamquam spes subesset, sedulo conparat, simul, si destituat spes, alia praesidia molitur. Servio propere accito cum paene exsanguem virum ostendisset, dextram tenens orat ne inultam mortem soceri, ne socrum inimicis ludibrio esse sinat. tuum est, inquit, Servi , si vir es, regnum, non eorum qui alienis manibus pessimum facinus fecere. erige te deosque duces sequere, qui clarum hoc fore caput divino quondam circumfuso igni portenderunt. nunc te illa caelestis excitet flamma, nunc expergiscere vere. et nos peregrini regnavimus; qui sis, non unde natus sis, reputa. si tua re subita consilia torpent, at tu mea consilia sequere. cum clamor impetusque multitudinis vix sustineri posset, ex superiore parte aedium per fenestras in Novam viam versas —habitabat enim rex ad Iovis Statoris—populum Tanaquil adloquitur. iubet bono animo esse: sopitum fuisse regem subito ictu; ferrum haud alte in corpus descendisse; iam ad se redisse; inspectum volnus absterso cruore; omnia salubria esse; confidere prope diem ipsum eos visuros; interim Ser. Tullio iubere populum dicto audientem esse; eum iura redditurum obiturumque alia regis munia esse. Servius cum trabea et lictoribus prodit ac sede regia sedens alia decernit, de aliis consulturum se regem esse simulat. itaque per aliquot dies, cum iam exspirasset Tarquinius, celata morte per speciem alienae fungendae vicis suas opes firmavit. tum demum palam factum est comploratione in regia orta. Servius praesidio firmo munitus primus iniussu populi voluntate patrum regnavit. Anci liberi iam tum, comprensis sceleris ministris ut vivere regem et tantas esse opes Servi nuntiatum est, Suessam Pometiam exsulatum ierant.

tarquinius moribundus cum qui circa sum excipio ille fugio lictor comprehendo clamor inde concurro populus miro quis res sum tanaquil inter tumultus claudo regia iubeo arbiter eicio simul qui curo vulnus opus sum tamquam spes subsum sedulus conparo simul si destituo spes alius praesidium molio servius properus accio cum paene exsanguis vir ostendo dexter teneo oro ne inultus mors socer ne socer inimicus ludibrium sum sino tuus sum inquam servius si vir sum regnum non is qui alienus manus malus facinus facio erigo tu deus dux sequor qui clarus hic sum caput divino quondam circumfundo ignis portendo nunc tu ille caelestis excito flamma nunc expergiscor verus et nos peregrinus regnavimus qui sum non unde nascor sum reputo si tuus res subeo consilium torpeo at tu meus consilium sequor cum clamor impetus multitudo vix sustineo possum ex superus pars aedes per fenestra in novus via verso habito enim rex ad iuppiter stator populus tanaquil alloquor iubeo bonus animus sum sopio sum rex subeo ictus ferrum haud altus in corpus descendo iam ad sui redeo inspicio vulnus abstergeo cruor omnis salubris sum confido prope dies ipse is video interim seruius tullius iubeo populus dico audio sum is ius reddo obeo alius rex munia sum servus cum trabea et lictor prodeo atque sedes regius sedeo alius decerno de alius consulo sui rex sum simulo itaque per aliquot dies cum iam exspiro tarquinius celo mors per species alienus fungor vicus suus ops firmo tum demum palam facio sum comploratio in regius orior servus praesidium firmus munio primus injussus populus voluntas pater regno ancus liber iam tum comprensis scelus minister ut vivo rex et tantus sum ops servius nuntio sum suessa pometia exsulo eo


Servius quamquam iam usu haud dubie regnum possederat, tamen quia interdum iactari voces a iuvene Tarquinio audiebat se iniussu populi regnare, conciliata prius voluntate plebis agro capto ex hostibus viritim diviso ausus est ferre ad populum, vellent iuberentne se regnare; tantoque consensu quanto haud quisquam alius ante rex est declaratus. neque ea res Tarquinio spem adfectandi regni minuit; immo eo impensius, quia de agro plebis adversa patrum voluntate senserat agi, criminandi Servi apud patres crescendique in curia sibi occasionem datam ratus est, et ipse iuvenis ardentis animi et domi uxore Tullia inquietum animum stimulante. tulit enim et Romana regia sceleris tragici exemplum, ut taedio regum maturior veniret libertas ultimumque regnum esset quod scelere partum foret. hic L. Tarquinius—Prisci Tarquini regis filius neposne fuerit parum liquet; pluribus tamen auctoribus filium ediderim—fratrem habuerat Arruntem Tarquinium, mitis ingenii iuvenem. his duobus, ut ante dictum est, duae Tulliae regis filiae nupserant, et ipsae longe dispares moribus. forte ita inciderat ne duo violenta ingenia matrimonio iungerentur fortuna, credo, populi Romani, quo diuturnius Servi regnum esset constituique civitatis mores possent. angebatur ferox Tullia nihil materiae in viro neque ad cupiditatem neque ad audaciam esse; tota in alterum aversa Tarquinium eum mirari, eum virum dicere ac regio sanguine ortum: spernere sororem, quod virum nacta muliebri cessaret audacia. contrahit celeriter similitudo eos, ut fere fit: malum malo aptissimum; sed initium turbandi omnia a femina ortum est. ea secretis viri alieni adsuefacta sermonibus nullis verborum contumeliis parcere de viro ad fratrem, de sorore ad virum; et se rectius viduam et illumilium caelibem futurum fuisse contendere, quam cum inpari iungi, ut elanguescendum aliena ignavia esset. si sibi eum, quo digna esset, di dedissent virum, domi se propediem visuram regnum fuisse, quod apud patrem videat. celeriter adulescentem suae temeritatis implet. prope continuatis funeribus cum domos vacuas novo matrimonio fecissent, iunguntur nuptiis magis non prohibente Servio quam adprobante.

servus quamquam iam usus haud dubius regnum possideo tamen quia interdum iactaris voco ab juvenis tarquinius audio sui injussus populus regno concilio prior voluntas plebs ager capio ex hostis viritim divido audeo sum fero ad populus volo jubeo sui regno tantus consensus quantus haud quisquam alius ante rex sum declaro neque is res tarquinius spes adfectandi regnum minuo immo is impendo quia de ager plebs adverso pater voluntas sentio ago crimino servius apud pater cresco in curia sui occasio do reor sum et ipse juvenis ardeo animus et domus uxor tullia inquietus animus stimulo fero enim et romanus regius scelus tragicus exemplum ut taedium rex maturus venio libertas ulter regnum sum qui scelus pario sum hic l tarquinius priscus tarquinius rex filius nepos sum parum liquo multus tamen auctor filius edo frater habeo arruntem tarquinius mitis ingenium juvenis hic duo ut ante dico sum duo tullia rex filia nubo et ipse longus disparis mos fors ita incido ne duo violentus ingenium matrimonium jungo fortuna credo populus romanus quo diuturnus servius regnum sum constituo civitas mos possum ango ferox tullia nihil materia in vir neque ad cupiditas neque ad audacia sum totus in alter averto tarquinius is miror is vir dico atque regius sanguis orior sperno soror qui vir nanciscor muliebris cesso audacia contraho celer similitudo is ut fere fio malus malus aptus sed initium turbo omnis ab femina orior sum is secerno vir alienus adsuefacta sermo nullus verbum contumelia parco de vir ad frater de soror ad vir et sui rectus vidua et illumilium caelibem sum sum contendo quam cum inparis jungo ut elanguesco alienus ignavia sum si sui is quo dignus sum deus do vir domus sui propediem video regnum sum qui apud pater video celer adulescens suus temeritas impleo prope continuo funus cum domus vacuus novo matrimonium facio jungo nuptiae magis non prohibeo servius quam adprobo


eo tempore in regia prodigium visu eventuque mirabile fuit. puero dormienti, cui Servio Tullio fuit nomen, caput arsisse ferunt multorum in conspectu. plurimo igitur clamore inde ad tantae rei miraculum orto excitos reges, et cum quidam familiarium aquam ad restinguendum ferret, ab regina retentum, sedatoque eam tumultu moveri vetuisse puerum donec sua sponte experrectus esset. mox cum somno et flammam abisse. tum abducto in secretum viro Tanaquil, viden tu puerum hunc, inquit, quem tam humili cultu educamus? scire licet hunc lumen quondam rebus nostris dubiis futurum praesidiumque regiae adflictae; proinde materiam ingentis publice privatimque decoris omni indulgentia nostra nutriamus. inde puerum liberum loco coeptum haberi, erudirique artibus, quibus ingenia ad magnae fortunae cultum excitantur. evenit facile quod dis cordi esset. iuvenis evasit vere indolis regiae, nec, cum quaereretur gener Tarquinio, quisquam Romanae iuventutis ulla arte conferri potuit, filiamque ei suam rex despondit. hic quacumque de causa tantus illi honos habitus credere prohibet serva natum eum parvumque ipsum servisse. eorum magis sententiae sum qui Corniculo capto Ser. Tulli , qui princeps in illa urbe fuerat, gravidam viro occiso uxorem, cum inter reliquas captivas cognita esset, ob unicam nobilitatem ab regina Romana prohibitam ferunt servitio partum Romae edidisse Prisci Tarquini in domo ; inde tanto beneficio et inter mulieris familiaritatem auctam et puerum, ut in domo a parvo eductum, in caritate atque honore fuisse; fortunam matris, quod capta patria in hostium manus venerit, ut serva natus crederetur fecisse.

is tempus in regius prodigium video evenio mirabilis sum puer dormio qui servius tullius sum nomen caput ardeo fero multus in conspectus multus igitur clamor inde ad tantus res miraculis orior excio rex et cum quidam familiaris aqua ad restinguo fero ab regina retendo sedo is tumultus moveo vetuisse puer donec suus sponte expergiscor sum mox cum somnus et flamma abeo tum abduco in secerno vir tanaquil video tu puer hic inquam qui tam humilis cultus educo scio licet hic lumen quondam res noster dubius sum praesidium regia affligo proinde materia ingens publicus privatim decor omnis indulgeo noster nutrio inde puer liber locus coepio habeo erudio ars qui ingenium ad magnus fortuna cultus excito evenio facilis qui deus chordus sum juvenis evado verus indoles regia neque cum quaero gener tarquinius quisquam romanus iuventus ullus ars confero possum filia is suus rex despondeo hic quicumque de causa tantus ille honor habitus credo prohibeo servo natus is parvus ipse servio is magis sententia sum qui corniculum capio seruius tullius qui princeps in ille urbs sum gravida vir occido uxor cum inter reliquus captiva cognosco sum ob unicus nobilitas ab regina romanus prohibeo fero servitium pario roma edo priscus tarquinius in domus inde tantus beneficium et inter mulier familiaritas augeo et puer ut in domus ab parvus educo in caritas atque honor sum fortuna mater qui capio patria in hostis manus venio ut servo nascor credo facio


nondum maturus imperio Ascanius Aeneae filius erat; tamen id imperium ei ad puberem aetatem incolume mansit; tantisper tutela muliebri— tanta indoles in Lavinia erat—res Latina et regnum avitum paternumque puero stetit. haud ambigam —quis enim rem tam veterem pro certo adfirmet?— hicine fuerit Ascanius an maior quam hic, Creusa matre Ilio incolumi natus comesque inde paternae fugae, quem Iulum eundem Iulia gens auctorem nominis sui nuncupat. is Ascanius, ubicumque et quacumque matre genitus—certe natum Aenea constat—abundante Lavini multitudine florentem iam, ut tum res erant, atque opulentam urbem matri seu novercae reliquit: novam ipse aliam sub Albano monte condidit, quae ab situ porrectae in dorso urbis Longa Alba appellata. inter Lavinium conditum et Albam Longam coloniam deductam triginta ferme interfuere anni. tantum tamen opes creverant, maxime fusis Etruscis, ut ne morte quidem Aeneae nec deinde inter muliebrem tutelam rudimentumque primum puerilis regni movere arma aut Mezentius Etruscique aut ulli alii accolae ausi sint. pax ita convenerat ut Etruscis Latinisque fluvius Albula, quem nunc Tiberim vocant, finis esset. Silvius deinde regnat, Ascanii filius, casu quodam in silvis natus. is AeneamAeneain Silvium creat; is deinde Latinum Silvium. ab eo coloniae aliquot deductae, Prisci Latini appellati. mansit Silviis postea omnibus cognomen qui Albae regnarunt. Latino Alba ortus, Alba Atys, Atye Capys, Capye Capetus, Capeto Tiberinus, qui in traiectu albulae amnis submersus celebre ad posteros nomen flumini dedit. Agrippa inde Tiberini filius, post Agrippam Romulus Silvius a patre accepto imperio regnat. Aventino fulmine ipse ictus regnum per manus tradidit. is sepultus in eo colle, qui nunc pars Romanae est urbis, cognomen colli fecit. proca deinde regnat. is Numitorem atque Amulium procreat; Numitori, qui stirpis maximus erat, regnum vetustum Silviae gentis legat.

nondum maturus imperium ascanius aeneas filius sum tamen is imperium is ad pubes aetas incolumis maneo tantisper tutela muliebris tantus indoles in lavinium sum res latinum et regnum avitus paternus puer sto haud ambago quis enim res tam vetus pro certus adfirmo hic sum ascanius an magnus quam hic creusa mater ilium incolumis nascor como inde paternus fuga qui iulis idem julius gens auctor nomen suus nuncupo is ascanius ubicumque et quicumque mater gigno certus natus aeneas consto abundo lavinium multitudo floreo iam ut tum res sum atque opulentus urbs mater seu noverca relinquo novus ipse alius sub albanus mons condo qui ab sino porrigo in dorsum urbs longus alba appello inter lavinium condio et alba longus colonia deduco triginta ferme intersum annus tantus tamen ops cerno magnus fundo etruscus ut ne mors quidem aeneas neque deinde inter muliebris tutela rudimentum primus puerilis regnum moveo arma aut mezentius etruscus aut ullus alius accola audeo sum pax ita convenio ut etruscus latinum fluvius albulus qui nunc tiberis voco finis sum silvius deinde regno ascanius filius casus quidam in silva nascor is aeneamaeneain silvius creo is deinde latinus silvius ab is colonia aliquot deduco priscus latinum appello maneo silviis postea omnis cognomen qui alba regno latinum alba ortus alba atys atys capys capys capetus capetus tiberinus qui in traiectus albulus amnis summersus celeber ad posterus nomen flumen do agrippa inde tiberinus filius post agrippa romulus silvius ab pater accipio imperium regno aventinus fulmen ipse iacio regnum per manus trado is sepelio in is collis qui nunc pars romanus sum urbs cognomen collum facio proco deinde regno is numitor atque amulius procreo numitor qui stirps magnus sum regnum vetustus silviae gens lego


post aliquot annos propinqui regis Tatii legatos Laurentium pulsant, cumque Laurentes iure gentium agerent, apud Tatium gratia suorum et preces plus poterant. igitur illorum poenam in se vertit; nam Lavinii, cum ad sollemne sacrificium eo venisset, concursu facto interficitur. eamearn rem minus aegre quam dignum erat tulisse Romulum ferunt, seu ob infidam societatem regni, seu quia haud iniuria caesum credebat. itaque bello quidem abstinuit; ut tamen expiarentur legatorum iniuriae regisque caedes, foedus inter Romam Laviniumque urbes renovatum est.

post aliquot annus propinquus rex tatius legatus laurens pulso cum laurens ius gens ago apud tatius gratia suus et prex multus possum igitur ille poena in sui verto nam lavinii cum ad sollemnis sacrificium is venio concursus facio interfacio eamearn res paruus aeger quam dignus sum fero romulis fero seu ob infidus societas regnum seu quia haud iniuria caedo credo itaque bellum quidem abstineo ut tamen expio legatus iniuria rego caedes foedus inter roma laviniumque urbs renovo sum


duodequadragesimo ferme anno, ex quo regnare coeperat Tarquinius, non apud regem modo sed apud patres plebemque longe maximo honore Ser. Tullius erat. tum Anci filii duo, etsi antea semper pro indignissimo habuerant se patrio regno tutoris fraude pulsos, regnare Romae advenam non modo vicinae, sed ne Italicae quidem stirpis, tum impensius iis indignitas crescere, si ne ab Tarquinio quidem ad se rediret regnum, sed praeceps inde porro ad servitia caderet, ut in eadem civitate post centesimum fere annum quod Romulus, deo prognatus deus ipse, tenuerit regnum donec in terris fuerit, id servus serva natus possideat. cum commune Romani nominis tum praecipue id domus suae dedecus fore, si Anci regis virili stirpe salva non modo advenis, sed servis etiam regnum Romae pateret. ferro igitur eam arcere contumeliam statuunt. sed et iniuriae dolor in Tarquinium ipsum magis quam in Servium eos stimulabat, et quia gravior ultor caedis, si superesset, rex futurus erat quam privatus, tum Servio occiso quemcumque alium generum delegisset eundem regni heredem facturus videbatur, ob haec ipsi regi insidiae parantur. ex pastoribus duo ferocissimi delecti ad facinus, quibus consueti erant uterque agrestibus ferramentis, in vestibulo regiae quam potuere tumultuosissime specie rixae in se omnes apparitores regios convertunt; inde, cum ambo regem appellarent clamorque eorum penitus in regiam pervenisset, vocati ad regem pergunt. primo uterque vociferari et certatim alter alteri obstrepere; coerciti ab lictore et iussi in vicem dicere tandem obloqui desistunt; unus rem ex composito orditur. dum intentus in eum se rex totus averteret, alter elatam securim in caput deiecit, relictoque in volnere telo ambo se foras eiciunt.

duodequadragesimus ferme annus ex quo regno coepio tarquinius non apud rex modo sed apud pater plebs longus maximus honor seruius tullius sum tum ancus filius duo etsi antea semper pro indignus habeo sui patrius regnum tutor fraus pello regno roma advena non modo vicina sed ne italica quidem stirps tum impendo is indignitas cresco si ne ab tarquinius quidem ad sui redeo regnum sed praeceps inde porro ad servitium cado ut in idem civitas post centesimus fere annus qui romulus deus prognatus deus ipse teneo regnum donec in terra sum is servus servo nascor possideo cum communis romanus nomen tum praecipuus is domus suus dedecus sum si ancus rex virilis stirps salvo non modo advenio sed servio etiam regnum roma pateo ferrum igitur is arceo contumelia statuo sed et iniuria dolor in tarquinius ipse magis quam in servius is stimulo et quia gravis ultor caedes si supersum rex sum sum quam privo tum servius occido quicumque alius gener deligo idem regnum heres facio video ob hic ipse rex insidiae paro ex pastor duo ferox deligo ad facinus qui consuesco sum uterque agrestis ferramentum in vestibulum regia quam possum tumultuosus species rixa in sui omnis apparitor regius converto inde cum ambo rex appello clamo is penitus in regia pervenio voco ad rex pergo primus uterque vociferaris et certatim alter alter obstrepo coerceo ab lictor et iubeo in vicis dico tandem obloquor desisto unus res ex compono ordior dum intendo in is sui rex totus averto alter effero securis in caput deicio relinquo in vulnus telum ambo sui foras eicio


forte in duobus tum exercitibus erant trigemini fratres nec aetate nec viribus dispares. Horatios Curiatiosque fuisse satis constat, nec ferme res antiqua alia est nobilior; tamen in re tam clara nominum error manet, utrius populi Horatii, utrius Curiatii fuerint. auctores utroque trahunt; plures tamen invenio qui Romanos Horatios vocent; hos ut sequar inclinat animus. cum trigeminis agunt reges, ut pro sua quisque patria dimicent ferro: ibi imperium fore unde victoria fuerit. nihil recusatur; tempus et locus convenit. priusquam dimicarent, foedus ictum inter Romanos et Albanos est his legibus, ut cuiusque populi cives eo certamine vicissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret. foedera alia aliis legibus, ceterum eodem modo omnia fiunt. tumtur ita factum accepimus, nec ullius vetustior foederis memoria est. fetialis regem TullumTullur ita rogavit: iubesne me, rex, cum patre patrato populi Albani foedus ferire? iubente rege sagmina , inquit, te, rex, posco. rex ait: puram tollito. fetialis ex arce graminis herbam puram attulit. postea regem ita rogavit: rex , facisne me tu regium nuntium populi Romani Quiritium, vasa comitesque meos? rex respondit: quod sine fraude mea populique Romani Quiritium fiat, facio. fetialis erat M. Valerius; is patrem patratum Sp. Fusium fecit verbena caput capillosque tangens. Pater patratus ad ius iurandum patrandum, id est sanciendum fit foedus; multisque id verbis, quae longo effata carmine non operae est referre, peragit. legibus deinde recitatis audi , inquit, Iuppiter , audi, pater patrate populi Albani, audi tu, populus Albanus. ut illa palam prima postrema ex illis tabulis cerave recitata sunt sine dolo malo utique ea hic hodie rectissime intellecta sunt, illis legibus populus Romanus prior non deficiet. si prior defexit publico consilio dolo malo, tum tu ille Diespiter populum Romanum sic ferito ut ego hunc porcum hic hodie feriam; tantoque magis ferito quanto magis potes pollesque. id ubi dixit, porcum saxo silice percussit. sua item carmina Albani suumque ius iurandum per suum dictatorem suosque sacerdotes peregerunt.

fors in duo tum exercitus sum trigeminus frater neque aetas neque vis disparis horatius curiatii sum satis consto neque ferme res antiquus alius sum nobilior tamen in res tam clarus nomen error maneo uter populus horatius uter curiatii sum auctor uterque traho multus tamen invenio qui romanus horatius voco hic ut sequor inclino animus cum trigeminus ago rex ut pro suus quisque patria dimico ferrum ibi imperium sum unde victoria sum nihil recuso tempus et locus convenio priusquam dimico foedus ictus inter romanus et albani sum hic lex ut quisque populus civis is certamen vinco is alter populus cum bonus pax imperito foedero alius alius lex ceterum idem modo omnis fio tumtur ita facio accipio neque ullus vetustus foedo memoria sum fetialis rex tullumtullur ita rogo jubeo ego rex cum pater patro populus albanus foedus ferio jubeo rex sagmen inquam tu rex posco rex aio purus tollo fetialis ex arx gramen herba purus affero postea rex ita rogo rex facio ego tu regius nuntius populus romanus quiris vasum comito meus rex respondeo qui sine fraus meus populus romanus quiris fio facio fetialis sum m valerius is pater patro spurius furius facio verbena caput capillus tango pater patro ad ius iuro patro is sum sancio fio foedus multa is verbum qui longus effor carmen non opera sum refero perago lex deinde recitas audio inquam iuppiter audio pater patro populus albanus audio tu populus albanus ut ille palam primus postremo ex ille tabula cerave recito sum sine dolus malus utique is hic hodie recingo intellego sum ille lex populus romanus prior non deficio si prior defexit publicus consilium dolus malus tum tu ille diespiter populus romanus sic ferio ut ego hic porcus hic hodie ferio tantus magis ferio quantus magis possum polleo is ubi dico porcus saxum silex percutio suus item carmen albanus suum ius iuro per suus dictator suus sacerdos perago


bello deinde Aborigines Troianique simul petiti. Turnus , rex Rutulorum, cui pacta Lavinia ante adventum Aeneae fuerat, praelatum sibi advenam aegre patiens simul Aeneae Latinoque bellum intulerat. neutra acies laeta ex eo certamine abiit: victi Rutuli: victores Aborigines Troianique ducem Latinum amisere. inde Turnus Rutulique diffisi rebus ad florentes opes Etruscorum Mezentiumque regem eorum confugiunt, qui Caere opulento tum oppido imperitans, iamiar inde ab initio minime laetus novae origine urbis, et tum nimio plus quam satis tutum esset accolis rem Troianam crescere ratus, haud gravatim socia arma Rutulis iunxit. Aeneas , adversus tanti belli terrorem ut animos Aboriginum sibi conciliaret, nec sub eodem iure solum sed etiam nomine omnes essent, Latinos utramque gentem appellavit. nec deinde Aborigines Troianis studio ac fide erga regem Aeneam cessere. fretusque his animis coalescentium in dies magis duorum populorum Aeneas, quamquam tanta opibus Etruria erat ut iam non terrasteiras solum sed mare etiam per totam Italiae longitudinem ab Alpibus ad fretum Siculum fama nominis sui inplesset, tamen, cum moenibus bellum propulsare posset, in aciem copias eduxit. secundum inde proelium Latinis, Aeneae etiam ultimum operum mortalium fuit. situs est, quemcumque eum dici ius fasque est, super Numicum flumen: Iovem indigetem appellant.

bellum deinde aborigo trojanus simul peto turnus rex rutulus qui paciscor lavinium ante advenio aeneas sum praefero sui advena aeger patior simul aeneas latinum bellum infero neuter acies laetus ex is certamen abeo vinco rutulis victor aborigo trojanus dux latinus amitto inde turnus rutulus diffido res ad floreo ops etruscus mezentius rex is confugio qui caere opulentus tum oppidum imperito iamiar inde ab initium paruus laetus novus origo urbs et tum nimius multus quam satis tueor sum accolo res trojanus cresco reor haud gravatim socio arma rutulis iungo aeneas adverro tantus bellum terror ut animus aborigo sui concilio neque sub idem ius solus sed etiam nomen omnis sum latini uter gens appello neque deinde aborigo trojanus studium atque fides erga rex aeneas cedo fretus hic animus coalesco in dies magis duo populus aeneas quamquam tantus ops etruria sum ut iam non terrasteiras solus sed mare etiam per totus italia longitudo ab alpis ad fretus siculis fama nomen suus inpleo tamen cum moenia bellum propulsaris possum in acies copia educo secundus inde proelium latinum aeneas etiam ulter opus mortalis sum sino sum quicumque is dico ius for sum super numicus flumen iuppiter indigeto appello


intentus perficiendo templo fabris undique ex Etruria accitis non pecunia solum ad id publica est usus, sed operis etiam ex plebe. qui cum haud parvus et ipse militiae adderetur labor, minus tamen plebs gravabatur se templa deum exaedificare manibus suis quam postquam et ad alia ut specie minora, sic laboris aliquanto maioris traducebantur opera, foros in circo faciendos cloacamque maximam, receptaculum omnium purgamentorum urbis, sub terra agendam; quibus duobus operibus vix nova haec magnificentia quicquam adaequare potuit. his laboribus exercita plebe, quia et urbi multitudinem, ubi usus non esset, oneri rebatur esse, et colonis mittendis occupari latius imperii fines volebat, Signiam Circeiosque colonos misit, praesidia urbi futura terra marique.

intendo perficio templum faber undique ex etruria accio non pecunia solus ad is publicus sum utor sed opus etiam ex plebs qui cum haud parvus et ipse militia addo labor paruus tamen plebs gravabatur sui templum deus exaedificaris manus suus quam postquam et ad alius ut species parvus sic labor aliquantus magnus traduco opus fori in circus facio cloaca maximus receptaculis omnis purgamentor urbs sub terra ago qui duo opus vix novo hic magnificentia quisquam adaequaris possum hic labor exerceo plebs quia et urbs multitudo ubi utor non sum onus reor sum et colonia mitto occuparis fero imperium finis volo signia circeii colonus mitto praesidium urbs sum terra mare


novissimum ab Sabinis bellum ortum, multoque id maximum fuit; nihil enim per iram aut cupiditatem actum est, nec ostenderunt bellum prius quam intulerunt. consilio etiam additus dolus. Sp . Tarpeius Romanae praeerat arci. huius filiam virginem auro corrumpit Tatius ut armatos in arcem accipiat; aquam forte ea tum sacris extra moenia petitum ierat. accepti obrutam armis necavere, seu ut vi capta potius arx videretur, seu prodendi exempli causa, ne quid usquam fidum proditori esset. additur fabula, quod vulgo Sabini aureas armillas magni ponderis bracchio laevo gemmatosque magna specie anulos habuerint, pepigisse eam quod in sinistris manibus haberent; eo scuta illi pro aureis donis congesta. sunt qui eam ex pacto tradendi quod in sinistris manibus esset derecto arma petisse dicant, et fraude visam agere, sua ipsam peremptam mercede.

novus ab sabinum bellum orior multus is magnus sum nihil enim per ira aut cupiditas ago sum neque ostendo bellum prior quam infero consilium etiam addo dolus spurius tarpeius romanus praesum arx hic filia virgo aurum corrumpo tatius ut armatus in arx accipio aqua fors is tum sacrum extra moenia peto eo accipio obruo arma necavere seu ut vis capio potis arx video seu prodo exemplum causa ne quis usquam fidus proditor sum addo fabula qui vulgo sabinum aureus armilla magnus pondus bracchium laevus gemmo magnus species anulus habeo pepigisse is qui in sinister manus habeo is scutum ille pro aureus donum congero sum qui is ex pacisco trado qui in sinister manus sum derecingo arma peto dico et fraus video ago suus ipse peremo merces


rebus divinis rite perpetratis vocataque ad concilium multitudine, quae coalescere in populi unius corpus nulla re praeterquam legibus poterat, iura dedit; quae ita sancta generi hominumhoininum agresti fore ratus si se ipse venerabilem insignibus imperii fecisset cum cetero habitu se augustiorem, tumtunm maxime lictoribus duodecim sumptis fecit. alii ab numero avium quae augurio regnum portenderant eum secutum numerum putant: me haud paenitet eorum sententiae esse quibus et apparitores hoc genus ab Etruscis finitimis, unde sella curulis, unde toga praetexta sumpta est, et numerum quoque ipsum ductum placet, et ita habuisse Etruscos, quod ex duodecim populis communiter creato rege singulos singuli populi lictores dederint.

res divinus rite perpetro vocataque ad concilium multitudo qui coalesco in populus unus corpus nullus res praeterquam lex possum ius do qui ita sancio gener hominumhoininum agrestis sum reor si sui ipse venerabilis insignis imperium facio cum ceterus habitus sui augustus tumtunm magnus lictor duodecim sumo facio alius ab numerus avis qui augurium regnum portendo is sequor numerus puto ego haud paeniteo is sententia sum qui et apparitor hic genus ab etruscus finitimus unde sella curulis unde toga praetexo sumo sum et numerus quoque ipse duco placeo et ita habeo etrusci qui ex duodecim populus communis creo rex singuli singuli populus lictor do


inclita iustitia religioque ea tempestate Numae Pompili erat. Curibus Sabinis habitabat, consultissimus vir, ut in illa quisquam esse aetate poterat, omnis divini atque humanihuman iuris. auctorem doctrinae eius, quia non exstat alius, falso Samium Pythagoram edunt, quem Servio Tullio regnante Romae, centum amplius post annos, in ultima Italiae ora circa Metapontum Heracleamque et Crotona iuvenum aemulantium studia coetus habuisse constat. ex quibus locis, etsi eiusdem aetatis fuisset, quae fama in Sabinos? aut quo linguae commercio quemquam ad cupiditatem discendi excivisset? quove praesidio unus per tot gentes dissonas sermone moribusque pervenisset? suopte igitur ingenio temperatum animum virtutibus fuisse opinor magis instructumque non tam peregrinis artibus quam disciplina tetrica ac tristi veterum Sabinorum, quo genere nullum quondam incorruptius fuit. audito nomine Numae patres Romani, quamquam inclinari opes ad Sabinos rege inde sumpto videbantur, tamen neque se quisquam nec factionis suae alium nec denique patrum aut civium quemquam praeferre illi viro ausi ad unumunurn omnes Numae Pompilio regnum deferendum decernunt. accitus , sicut Romulus augurato urbe condenda regnum adeptus est, de se quoque deos consuli iussit. inde ab augure, cui deinde honoris ergo publicum id perpetuumque sacerdotium fuit, deductus in arcem in lapidelaiide ad meridiem versus consedit. augur ad laevam eius capite velato sedem cepit, dextra manu baculum sine nodo aduncum tenens, quem lituum appellarunt. inde ubi prospectu in urbem agrumque capto deos precatus regiones ab oriente ad occasum determinavit, dextras ad meridiem partes, laevas ad septentrionem esse dixit; signum contra, quoad longissimeongissime conspectum oculi ferebant, animo finivit; tumtun lituo in laevam manum translatotranslate dextra in caput Numae imposita ita precatus est, Iuppiter pater, si est fas hunc Numam Pompilium, cuius ego caput teneo, regem Romae esse, uti tu signa nobis certa adclarassis inter eos fines quos feci. tum peregit verbis auspicia quae mitti vellet. quibus missis declaratus rex Numa de templo descendit.

inclutus iustitia religio is tempestas numa pompilis sum cures sabinum habito consulo vir ut in ille quisquam sum aetas possum omnis divinus atque humanihuman ius auctor doctrina is quia non exsto alius fallo samia pythagoras edo qui servius tullius regno roma centum amplus post annus in ulter italia os circa metapontum heraclea et crotona juvenis aemulo studium coitus habeo consto ex qui locus etsi idem aetas sum qui fama in sabini aut quo lingua commercium quisquam ad cupiditas disco excivisset quis praesidium unus per tot gens dissonus sermo mos pervenio suopte igitur ingenium tempero animus virtus sum opinor magis instruo non tam peregrinus ars quam disciplina taetricus atque tristis vetus sabinum quo genus nullus quondam incorruptus sum audio nomen numa pater romanus quamquam inclinaris ops ad sabini rex inde sumo video tamen neque sui quisquam neque factio suus alius neque denique pater aut civis quisquam praefero ille vir audeo ad unumunurn omnis numa pompilius regnum defero decerno accio sicut romulus auguror urbs condo regnum adipiscor sum de sui quoque deus consul iubeo inde ab augur qui deinde honor ergo publicus is perpetuus sacerdotium sum deduco in arx in lapidelaiide ad meridio verro consido augur ad laeva is caput velo sedes capio dextera manus baculis sine nodus aduncus teneo qui litus appello inde ubi prospectus in urbs ager capio deus preco regio ab orior ad occasus determino dexter ad meridio pars laeva ad septentrio sum dico signum contra quoad longissimeongissime conspectus oculus fero animus finio tumtun lituus in laeva manus translatotranslate dextera in caput numa impono ita preco sum iuppiter pater si sum fas hic numa pompilius qui ego caput teneo rex roma sum uti tu signum nos certus adclarassis inter is finis qui facio tum perago verbum auspicium qui mitto volo qui mitto declaro rex numa de templum descendo


maiore inde animo pacis opera incohata quam quanta mole gesserat bella, ut non quietior populus domi esset quam militiae fuisset; nam et muro lapideo, cuius exordium operis Sabino bello turbatum erat, urbem qua nondum munierat cingere parat, et infima urbis loca circa forum aliasque interiectas collibus convalles, quia ex planis locis haud facile evehebant aquas, cloacis fastigio in Tiberim ductis siccat, et aream ad aedem in Capitolio Iovis, quam voverat bello Sabino, iam praesagiente animo futuram olim amplitudinem loci occupat fundamentis.

magnus inde animus pax opus incoho quam quantus moles gero bellum ut non quiesco populus domus sum quam militia sum nam et murus lapideus qui exordium opus sabinum bellum turbo sum urbs qui nondum munio cingo paro et infimus urbs locum circa forum alius interjacio collis convallis quia ex planus locus haud facilis evehebant aqua cloaca fastigium in tiberis duco sicco et areo ad aedes in capitolium iuppiter quam voveo bellum sabinum iam praesagio animus sum olim amplitudo locus occupo fundamentum


ingenti incremento rebus auctis cum in tanta multitudine hominum, discrimine recte an perperam facti confuso, facinora clandestina fierent, carcercareer ad terrorem increscentis audaciae media urbe inminens foro aedificatur. nec urbs tantum hoc rege crevit, sed etiam ager finesque. Silva Maesia Veientibus adempta usque ad mare imperium prolatum et in ore Tiberis Ostia urbs condita, salinae circa factae, egregieque rebus bello gestis aedis Iovis Feretri amplificata.

ingens incrementum res augeo cum in tantus multitudo homo discrimen rectus an perperam facio confundo facinus clandestinus fio carcercareer ad terror incresco audacia medius urbs inminens forum aedifico neque urbs tantus hic rex cerno sed etiam ager finis silva maesia veiens adimo usque ad mare imperium profero et in os tiberis ostium urbs condio salinae circa facio egregius res bellum gero aedes iuppiter feretrius amplifico


revocatis deinde ad concilium Latinis Tarquinius conlaudatisque qui Turnum novantem res pro manifesto parricidio merita poena adfecissent, ita verba fecit: posse quidem se vetusto iure agere, quod, cum omnes Latini ab Alba oriundi sint, eo foedere teneantur quo ab Tullo res omnis Albana cum coloniis suis in Romanum cesserit imperium; ceterum se utilitatis id magis omnium causa censere ut renovetur id foedus, secundaque potius fortuna populi Romani ut participes Latini fruantur quam urbium excidia vastationesque agrorum, quas Anco prius, patre deinde suo regnante perpessi sint, semper aut exspectent aut patiantur. haud difficulter persuasum Latinis, quamquam in eo foedere superior Romana res erat; ceterum et capita nominis Latini stare ac sentire cum rege videbant, et sui cuique periculi, si adversatus esset, recens erat documentum. ita renovatum foedus indictumque iunioribus Latinorum ut ex foedere die certa ad lucum Ferentinae armati frequentes adessent. qui ubi ad edictum Romani regis ex omnibus populis convenere, ne ducem suum neve secretum imperium propriave signa haberent, miscuit manipulos ex Latinis Romanisque ut ex binis singulos faceret binosque ex singulis; ita geminatis manipulis centuriones imposuit.

revoco deinde ad concilium latinum tarquinius conlaudo qui turnus novo res pro manifesto parricidium mereo poena afficio ita verbum facio possum quidem sui vetustus ius ago qui cum omnis latinum ab alba orior sum is foedus teneo quo ab tullus res omnis albanus cum colonia suus in romanus cedo imperium ceterum sui utilitas is magis omnis causa censeo ut renovo is foedus secundus potis fortuna populus romanus ut particeps latinum fruor quam urbs excidium vastationesque ager qui ancus prior pater deinde suus regno perpetior sum semper aut exspecto aut patior haud difficilis persuadeo latinum quamquam in is foedus superus romanus res sum ceterum et caput nomen latinum sto atque sentio cum rex video et suus quisque periculum si adverso sum recens sum documentum ita renovo foedus indico iunioribus latinum ut ex foedus dies certus ad lucus ferentinus armatus frequens adsum qui ubi ad edictum romanus rex ex omnis populus convenio ne dux suus neve secerno imperium propriave signum habeo misceo manipulus ex latinum romanus ut ex bini singuli facio bini ex singuli ita gemino manipulis centurio impono


hac fiducia virium Tullus Sabinis bellum indicit, genti ea tempestate secundum Etruscos opulentissimae viris armisque. utrimque iniuriae factae ac res nequiquam erant repetitae. Tullus ad Feroniae fanum mercatu frequenti negotiatores Romanos comprehensos querebatur, Sabini suos prius in lucum confugisse ac Romae retentos. hae causae belli ferebantur. Sabini , haud parum memores et suarum virium partem Romae ab Tatio locatam et Romanam rem nuper etiam adiectione populi Albani auctam, circumspicere et ipsi externa auxilia. Etruria erat vicina, proximi Etruscorum Veientes. inde ob residuas bellorum iras maxime sollicitatis ad defectionem animis voluntarios traxere, et apud vagos quosdam ex inopi plebe etiam merces valuit. publico auxilio nullo adiuti sunt, valuitque apud Veientes—nam de ceteris minus mirum est—pacta cum Romulo indutiarum fides. cum bellum utrimque summa ope pararent, vertique in eo res videretur, utri prius arma inferrent, occupat Tullus in agrum Sabinum transire. pugna atrox ad silvam Malitiosam fuit, ubi et peditum quidem robore, ceterum equitatu aucto nuper plurimum Romana acies valuit. ab equitibus repente invectis turbati ordines sunt Sabinorum; nec pugna deinde illis constare nec fuga explicari sine magna caede potuit.

hic fiducia vis tullus sabinum bellum indico gens is tempestas secundus etrusci opulens vis armus utrimque iniuria facio atque res nequiquam sum repeto tullus ad feronia fanum mercor frequens negotiator romanus comprehendo queror sabinum suus prior in lucus confugio atque roma retineo hic causa bellum fero sabinum haud parum memor et suus vis pars roma ab tatius loco et romanus res nuper etiam adiectio populus albanus augeo circumspicio et ipse externus auxilium etruria sum vicinum propior etruscus veiens inde ob residuae bellum ira magnus sollicitas ad defectio animus voluntarii traho et apud vagus quidam ex inops plebs etiam merces valeo publicus auxilium nullus adjuvo sum valeo apud veiens nam de ceterus paruus mirus sum paciscor cum romulus indutiaris fides cum bellum utrimque summus ops paro verto in is res video uter prior arma infero occupo tullus in ager sabinus transeo pugno atrox ad silva malitiosus sum ubi et pedes quidem robur ceterum equitatus augeo nuper multus romanus acies valeo ab eques repens inveho turbo ordo sum sabinum neque pugno deinde ille constaris neque fuga explicaris sine magnus caedes possum


sed querellae, ne tum quidem gratae futurae cum forsitan necessariae erunt, ab initio certe tantae ordiendae rei absint; cum bonis potius ominibus votisque et precationibus deorum dearumque, si, ut poetis, nobis quoque mos esset, libentius inciperemus, ut orsis tantum operis successus prosperos darent.

sed querela ne tum quidem gratus sum cum forsitan necessaria sum ab initium certus tantus ordior res absum cum bonus potis omen voveo et precatio deus dea si ut poeta nos quoque mos sum libet incipio ut ordior tantus opus successus prosper do