Ab Urbe Condita, books 1-2 - 1

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


necnee iam publicis magis consiliis Servius quam privatis munire opes, et ne, qualis Anci liberum animus adversus Tarquinium fuerat, talis adversus se Tarquini liberum esset, duas filias iuvenibus regiis, Lucio atque Arrunti Tarquiniis, iungit; necnee rupit tamen fati necessitatem humanis consiliis, quin invidia regni etiam inter domesticos infida omnia atque infesta faceret. peropportune ad praesentis quietem status bellum cum Veientibus—iam enim indutiae exierant—aliisque Etruscis sumptum. in eo bello et virtus et fortuna enituit Tulli; fusoque ingenti hostium exercitu haud dubius rex seu patrum seu plebis animos periclitaretur, Romam rediit. adgrediturque inde ad pacis longe maximum opus, ut quemadmodum Numa divini auctor iuris fuisset, ita Servium conditorem omnis in civitate discriminis ordinumque quibus inter gradus dignitatis fortunaeque aliquid interlucet, posteri fama ferrent. censum enim instituit, rem saluberrimam tanto futuro imperio, ex quo belli pacisque munia non viritim, ut ante, sed pro habitu pecuniarum fierent; tum classes centuriasque et hunc ordinem ex censu discripsit, vel paci decorum vel bello. ex iis, qui centum milium aeris aut maiorem censum haberent octoginta confecit centurias, quadragenas seniorum ac iuniorum; prima classis omnes appellati; seniores ad urbis custodiam ut praesto essent, iuvenes ut foris bella gererent. arma his imperata galea, clipeum, ocreae, lorica, omnia ex aere, haec ut tegumenta corporis essent; tela in hostem hastaque et gladius. additae huic classi duae fabrum centuriae, quae sine armis stipendia facerent; datum munus ut machinas in bello facerent. secunda classis intra centum usque ad quinque et septuaginta milium censum instituta, et ex iis, senioribus iunioribusque, viginti conscriptae centuriae. arma imperata scutum pro clipeo et praeter loricam omnia eadem. tertiae classis quinquaginta milium censum esse voluit; totidem centuriae et hae eodemque discrimine aetatium factae. necnee de armis quicquam mutatum, ocreae tantum ademptae. in quarta classe census quinque et viginti milium; totidem centuriae fatae; arma mutata, nihil praeter hastam et verutum datum. quinta classis aucta; centuriae triginta factae; fundas lapidesque missiles hi secum gerebant. his accensi cornicines tubicinesque, in duas centurias distributi. undecim milibus haec classis censebatur. hoc minor census reliquam multitudinem habuit; inde una centuria facta est immunis militia. ita pedestri exercitu ornato distributoque equitum ex primoribus civitatis duodecim scripsit centurias. Sex item alias centurias, tribus ab Romulo institutis, sub iisdem quibus inauguratae erant nominibus fecit. ad equos emendos dena milia aeris ex publico data, et quibus equos alerent, viduae attributae, quae bina milia aeris in annos singulos penderent. haec omnia in dites a pauperibus inclinata onera. deinde est honos additus; non enim, ut ab Romulo traditum ceteri servaverant reges, viritim suffragium eadem vi eodemque iure promiscepromise omnibus datum est, sed gradus facti, ut neque exclusus quisquam suffragio videretur et vis omnis penes primores civitatis esset. equites enim vocabantur primi; octoginta inde primae classis centuriae; ibi si variaret, quod raro incidebat, institutum ut secundae classis vocarentur, nec fere unquam infra ita descenderunt, ut ad infimos pervenirent. nec mirari oportet hunc ordinem, qui nunc est post expletas quinque et triginta tribus duplicato earum numero centuriis iuniorum seniorumque, ad institutam ab Ser. Tullio summam non convenire. quadrifariam enim urbe divisa regionibus collibusque qui habitabantur, partes eas tribus appellavit, ut ego arbitror, ab tributo; nam eius quoque aequaliter ex censu conferendi ab eodem inita ratio est; neque eae tribus ad centuriarum distributionem numerumque quicquam pertinuere.

necnee iam publicus magis consilium servus quam privo munio ops et ne qualis ancus liber animus adverro tarquinius sum talis adverro sui tarquinius liber sum duo filia juvenis regius lucius atque arruntius tarquinius jungo necnee rumpo tamen fatum necessitas humanus consilium quin invidia regnum etiam inter domesticus infidus omnis atque infestus facio peropportunus ad praesum quies status bellum cum veiens iam enim indutiae exeo alius etruscus sumo in is bellum et virtus et fortuna eniteo tullius fundo ingens hostis exercitus haud dubius rex seu pater seu plebs animus periclitor roma redeo aggredior inde ad pax longus magnus opus ut quemadmodum numa divinus auctor ius sum ita servius conditor omnis in civitas discrimen ordo qui inter gradus dignitas fortuna aliquis interluceo posterus fama fero census enim instituo res saluberrimam tantus sum imperium ex quo bellum pax munia non viritim ut ante sed pro habitus pecunia fio tum classis centurio et hic ordo ex census discribo vel pax decorus vel bellum ex is qui centum mille aer aut magnus census habeo octoginta confacio centurio quadrageni senex atque iuniorum primus classis omnis appello senex ad urbs custodia ut praesto sum juvenis ut foris bellum gero arma hic impero galea clipeus ocrea lorica omnis ex aer hic ut tegumentum corpus sum telum in hostis hasta et gladius addo hic classis duo faber centuria qui sine arma stipendium facio do munus ut machina in bellum facio secundus classis intra centum usque ad quinque et septuaginta mille census institutum et ex is senex iunioribusque viginti conscribo centuria arma impero scutum pro clipeus et praeter lorica omnis idem tertius classis quinquaginta mille census sum volo totidem centuria et hic idem discrimen aetas facio necnee de arma quisquam muto ocrea tantus adimo in quartus classis census quinque et viginti mille totidem centuria fatae arma muto nihil praeter hasta et verutus do quintus classis augeo centuria triginta facio fundo lapido missilis hic sui gero hic accendo cornicen tubicinesque in duo centurio distribuo undecim mille hic classis censeo hic paruus census reliquus multitudo habeo inde unus centurio facio sum immunis militia ita pedestri exercitus orno distribuo eques ex primoris civitas duodecim scribo centurio sex item alius centurio tres ab romulus institus sub idem qui inauguro sum nomen facio ad equus emo deni mille aer ex publicus do et qui equus alo vidua attribuo qui bini mille aer in annus singuli pendeo hic omnis in dives ab pauper inclino onus deinde sum honor addo non enim ut ab romulus trado ceterus servo rex viritim suffragium idem vis idem ius promiscepromise omnis do sum sed gradus facio ut neque excludo quisquam suffragium video et volo omnis penis primoris civitas sum eques enim voco primus octoginta inde primus classis centuria ibi si vario qui rarus incido institus ut secundus classis voco neque fere umquam infra ita descendo ut ad infimos pervenio neque miror oportet hic ordo qui nunc sum post expletas quinque et triginta tres duplico is numerus centuria iuniorum seni ad instituo ab seruius tullius summa non convenio quadrifarius enim urbs divido regio collis qui habito pars is tres appello ut ego arbitror ab tribuo nam is quoque aequalis ex census confero ab idem ineo ratio sum neque is tres ad centuriaris distributio numerus quisquam pertineo


iam primum omnium satis constat Troia capta in ceteros saevitum esse Troianos: duobus, Aeneae Antenorique, et vetusti iure hospitii et quia pacis reddendaeque Helenae semper auctores fuerunt, omne ius belli Achivos abstinuisse; casibus deinde variis Antenorem cum multitudine Enetum, qui seditione ex Paphlagonia pulsi et sedes et ducem rege Pylaemene ad Troiam amisso quaerebant, venisse in intimum maris Hadriatici sinum, euganeisque , qui inter mare Alpesque incolebant, pulsis, Enetos Troianosque eas tenuisse terras. et in quem primum egressi sunt locum Troia vocatur, pagoque inde Troiano nomen est: gens universa Veneti appellati. Aeneam ab simili clade domo profugum, sed ad maiora rerum initia ducentibus fatis, primo in Macedoniam venisse, inde in SiciliamSiciliamn quaerentem sedes delatum, abal Sicilia classe ad Laurentem agrum tenuisse. Troia et huic loco nomen est. ibi egressi Troiani, ut quibus ab inmenso prope errore nihil praeter arma et naves superesset, cum praedam ex agris agerent, Latinus rex Aboriginesque, qui tum ea tenebant loca, ad arcendam vim advenarum armati ex urbe atque agris concurrunt. duplex inde fama est. alii proelio victum Latinum pacem cum Aenea, deinde affinitatem iunxisse tradunt: alii, cum instructae acies constitissent, priusquam signa canerent processisse Latinum inter primores ducemque advenarum evocasse ad conloquium; percunctatum deinde qui mortales essent, unde aut quo casu profecti domo quidve quaerentes in agrum Laurentinum exissent, postquam audierit multitudinemmultitudinern Troianos esse, ducem Aeneam, filium AnchisaeAnclisae et Veneris, cremata patria domo profugos sedem condendaeque urbi locum quaerere, et nobilitatem admiratum gentis virique et animum vel bello vel paci paratum, dextra data fidem futurae amicitiae sanxisse. inde foedus ictum inter duces, inter exercitus salutationem factam; Aeneam apud Latinum fuisse in hospitio; ibi Latinum apud penates deos domesticum publico adiunxisse foedus filia Aeneae in matrimonium data. ea res utique Troianis spem adfirmat tandem stabili certaque sede finiendi erroris. oppidum condunt; Aeneas ab nomine uxoris Lavinium appellat. brevi stirpis quoque virilis ex novo matrimonio fuit, cui Ascanium parentes dixere nomen.

iam primus omnis satis consto troius capio in ceterus saevio sum trojani duo aeneas antenor et vetustus ius hospitium et quia pax reddo helena semper auctor sum omnis ius bellum achivus abstineo casus deinde varius antenor cum multitudo exneo qui seditio ex paphlagonia pello et sedes et dux rex pylaemenes ad troius amitto quaero venio in intimus mare hadriatici sinum euganeisque qui inter mare alpis incolo pello exneo trojani is teneo terra et in qui primus egredior sum locus troius voco pagus inde trojanus nomen sum gens universus venetus appello aeneas ab similis clades domus profugus sed ad magnus res initium duco fatum primus in macedonia venio inde in siciliamsiciliamn quaero sedes defero abal sicilia classis ad laurens ager teneo troius et hic locus nomen sum ibi egredior trojanus ut qui ab immensus prope error nihil praeter arma et navo supersum cum praeda ex ager ago latinus rex aborigines qui tum is teneo locum ad arceo vis advenaris armatus ex urbs atque ager concurro duplex inde fama sum alius proelium vinco latinus pax cum aeneas deinde affinitas jungo trado alius cum instruo acies consto priusquam signum cano procedo latinus inter primoris dux advenaris evoco ad colloquium percunctas deinde qui mortalis sum unde aut quo casus proficiscor domus quis quaero in ager laurentinus exeo postquam audio multitudinemmultitudinern trojani sum dux aeneas filius anchisaeanclisae et venus cremo patria domus profugus sedes condo urbs locus quaero et nobilitas admiror gens vir et animus vel bellum vel pax paro dextera do fides sum amicitia sancio inde foedus ictus inter dux inter exercitus salutatio facio aeneas apud latinus sum in hospitium ibi latinus apud penates deus domesticus publicus adjungo foedus filia aeneas in matrimonium do is res utique trojanus spes adfirmo tandem stabilis certo sedes finio error oppidum condo aeneas ab nomen uxor lavinium appello brevis stirps quoque virilis ex novo matrimonium sum qui ascanius parens dico nomen


ex bello tam tristi laeta repente pax cariores Sabinas viris ac parentibus et ante omnes Romulo ipsi fecit. itaque cum populum in curias triginta divideret, nomina earum curiis inposuit. id non traditur, cum haud dubie aliquanto numerus maior hoc mulierum fuerit, aetate an dignitatibus suis virorumve an sorte lectae sint quae nomina curiis darent. eodem tempore et centuriae tres equitum conscriptae sunt. Ramnenses ab Romulo, ab T. Tatio Titienses appellati, Lucerum nominis et originis causa incerta est. inde non modo commune, sed concors etiam regnum duobus regibus fuit.

ex bellum tam tristis laetus repens pax carus sabina vis atque parens et ante omnis romulus ipse facio itaque cum populus in curia triginta divido nomen is curia inpono is non trado cum haud dubius aliquantus numerus magnus hic mulier sum aetas an dignitas suus virorumve an sors lego sum qui nomen curia do idem tempus et centuria tres eques conscribo sum ramnes ab romulus ab t tatius titiensis appello lucerum nomen et origo causa incertus sum inde non modo communis sed concors etiam regnum duo rex sum


devictis Sabinis cum in magna gloria magnisque opibus regnum Tulli ac tota res Romana esset, nuntiatum regi patribusque est in monte Albano lapidibus pluvisse. quod cum credi vix posset, missis ad id visendum prodigium, in conspectu haud aliter quam cum grandinem venti glomeratam in terras agunt, crebri cecidere caelo lapides. visi etiam audire vocem ingentem ex summi cacuminis luco, ut patrio ritu sacra Albani facerent, quae velut dis quoque simul cum patria relictis oblivioni dederant, et aut Romana sacra susceperant aut fortunae, ut fit, obirati cultum reliquerant deum. Romanis quoque ab eodem prodigio novendiale sacrum publice susceptum est, seu voce caelesti ex Albano monte missa —nam id quoque traditur—seu haruspicum monitu; mansit certe sollemne, ut quandoque idem prodigium nuntiaretur, feriae per novem dies agerentur.

devinco sabinum cum in magnus gloria magnus ops regnum tullius atque totus res romanus sum nuntio rex pater sum in mons albanus lapis pluvisse qui cum credo vix possum mitto ad is viso prodigium in conspectus haud aliter quam cum grando venio glomero in terra ago creber cado caelum lapis video etiam audio voco ingens ex superus cacumen lucus ut patrius ritus sacer albanus facio qui velut deus quoque simul cum patria relinquo oblivio do et aut romanus sacer suscipio aut fortuna ut fio obirascor cultus relinquo deus romanus quoque ab idem prodigium novendial sacer publicus suscipio sum seu vox caelestis ex albanus mons mitto nam is quoque trado seu haruspex moneo maneo certus sollemnis ut quandoque idem prodigium nuntio feriae per novo dies ago


Numae morte ad interregnum res rediit. inde Tullum Hostilium nepotem Hostili, cuius in infima arce clara pugna adversus Sabinos fuerat, regem populus iussit; patres auctores facti. hic non solum proximo regi dissimilis, sed ferocior etiam quam Romulus fuit. cum aetas viresque, tum avita quoque gloria animum stimulabat. senescere igitur civitatem otio ratus undique materiam excitandi belli quaerebat. forte evenit ut agrestes Romani ex Albano agro, Albani ex Romano praedas in vicem agerent. imperitabat tum C. Cluilius Albae. utrimque legati fere sub idem tempus ad res repetendas missi. Tullus praeceperat suis ne quid prius quam mandata agerent; satis sciebat negaturum Albanum; ita pie bellum indici posse. ab Albanis socordius res acta; excepti hospitio ab Tullo blande ac benigne, comiter regis convivium celebrant. tantisper Romani et res repetiverant priores et neganti Albano bellum in tricesimum diem indixerant. haec renuntiant Tullo. tum legatis Tullus dicendi potestatem, quid petentes venerint, facit. illi omnium ignari primum purgando terunt tempus: se invitos quicquam quod minus placeat Tullo dicturos, sed imperio subigi; res repetitum se venisse; ni reddantur bellum indicere iussoslussos . ad haec Tullus nuntiate , inquit, regi vestro regem Romanum deos facere testes uter prius populus res repetentes legatos aspernatus dimiserit, ut in eum omnes expetant huiusce clades belli.

numa mors ad interregnum res redeo inde tullus hostilius nepos hostilis qui in infimus arx clarus pugno adverro sabini sum rex populus iubeo pater auctor facio hic non solus propior rex dissimilis sed ferox etiam quam romulus sum cum aetas vireo tum avitus quoque gloria animus stimulo senesco igitur civitas otium reor undique materia excito bellum quaero fors evenio ut agrestis romanus ex albanus ager albanus ex romanus praeda in vicis ago imperito tum que cluilius alba utrimque legatus fere sub idem tempus ad res repeto mitto tullus praecipio suus ne quis prior quam mandatum ago satis scio nego albanus ita pius bellum indico possum ab albanus socordius res ago excipio hospitium ab tullus blandus atque benignus comis rex convivium celebro tantisper romanus et res repetiverant prior et nego albanus bellum in tricesimum dies indico hic renuntio tullus tum legatus tullus dico potestas quis peto venio facio ille omnis ignaris primus purgo tero tempus sui invitus quisquam qui paruus placeo tullus dico sed imperium subigo res repeto sui venio ni reddo bellum indico iussoslussos ad hic tullus nuntio inquam rex vester rex romanus deus facio testis uter prior populus res repeto legatus aspernor dimitto ut in is omnis expeto hic clades bellum


tum vero in dies infestior Tulli senectus, infestius coepit regnum esse. iam enim ab scelere ad aliud spectare mulier scelus, nec nocte nec interdiu virum conquiescere pati, ne gratuita praeterita parricidia essent: non sibi defuisse cui nupta diceretur, nec cum quo tacita serviret; defuisse qui se regno dignum putaret, qui meminisset se esse Prisci Tarquini filium, qui habere quam sperare regnum mallet. si tu is es cui nuptam esse me arbitror, et virum et regem appello; sin minus, eo nunc peius mutata res est quod istic cum ignavia est scelus. quin accingeris? non tibi ab Corintho nec ab Tarquiniis, ut patri tuo, peregrina regna moliri necesse est: di te penates patriique et patris imago et domus regia et in domo regale solium et nomen Tarquinium creat vocatque regem. aut si ad haec parum est animi, quid frustraris civitatem? quid te ut regium iuvenem conspici sinis? facesse hinc Tarquinios aut Corinthum, devolvere retro ad stirpem, fratris similior quam patris. his aliisque increpando iuvenem instigat, nec conquiescereeonquiescere ipsa potest, si, cum Tanaquil peregrina mulier tantum moliri potuisset animo ut duo continua regna viro ac deinceps genero dedisset, ipsa regio semine orta nullum momentum in dando adimendoque regno faceret. his muliebribus instinctus furiis Tarquinius circumire et prensare minorum maxime gentium patres; admonere paterni beneficii ac pro eo gratiam repetere; allicere donis iuvenes; cum de se ingentia pollicendo tum regis criminibus omnibus locis crescere. postremo , ut iam agendae rei tempus visum est, stipatus agmine armatorum in forum inrupit. inde omnibus perculsis pavore in regia sede pro curia sedens patres in curiam per praeconem ad regem Tarquinium citari iussit. convenere extemplo, alii iam ante ad hoc praeparati, alii metu ne non venisse fraudi esset, novitate ac miraculo attoniti et iam de Servio actum rati. ibi Tarquinius maledicta ab stirpe ultima orsus: servum servaque natum post mortem indignam parentis sui, non interregno, ut antea, inito, non comitiis habitis, non per suffragium populi, non auctoribus patribus, muliebri dono regnum occupasse. ita natum, ita creatum regem, fautorem infimi generis hominum, ex quo ipse sit, odio alienae honestatis ereptum primoribus agrum sordidissimo cuique divisisse; omnia onera quae communia quondam fuerint, inclinasse in primores civitatis; instituisse censum, ut insignis ad invidiam locupletiorum fortuna esset, et parata unde, ubi vellet, egentissimis largiretur.

tum verus in dies infestus tullius senectus infestus coepio regnum sum iam enim ab scelus ad alius specto mulier scelus neque nox neque interdiu vir conquiesco patior ne gratuitus praetereo parricidium sum non sui desum qui nubo dico neque cum quo taceo servio desum qui sui regnum dignus puto qui memini sui sum priscus tarquinius filius qui habeo quam spero regnum malo si tu is sum qui nupta sum ego arbitror et vir et rex appello sin paruus is nunc malus muto res sum qui istic cum ignavia sum scelus quin accingo non tu ab corinthus neque ab tarquinius ut pater tuus peregrinus regnum molior necesse sum deus tu penates patrius et pater imago et domus regius et in domus regal solium et nomen tarquinius creo voco rex aut si ad hic parum sum animus quis frustraris civitas quis tu ut regius juvenis conspicio sino facesso hinc tarquinii aut corinthus devolvo retro ad stirps frater similis quam pater hic alius increpo juvenis instigo neque conquiescereeonquiescere ipse possum si cum tanaquil peregrinus mulier tantus molior possum animus ut duo continuo regnum vir atque deinceps gener do ipse regius semen orior nullus momentum in do adimo regnum facio hic muliebris instinguo furia tarquinius circumeo et prensaris paruus magnus gens pater admoneo paternus beneficium atque pro is gratia repeto allicio donum juvenis cum de sui ingens polliceor tum rex crimen omnis locus cresco postremo ut iam ago res tempus video sum stipo agmen armator in forum irrumpo inde omnis percello pavor in regius sedes pro curia sedeo pater in curia per praeco ad rex tarquinius citaris iubeo convenio extemplo alius iam ante ad hic praeparo alius metus ne non venio fraus sum novitas atque miraculum attono et iam de servius ago reor ibi tarquinius maledico ab stirps ulter ordior servus servo natus post mors indignus parens suus non interregnum ut antea ineo non comitium habeo non per suffragium populus non auctor pater muliebris donum regnum occupo ita natus ita creo rex fautor infimus genus homo ex quo ipse sum odium alienus honestas eripio primoris ager sordidus quisque divido omnis onus qui commune quondam sum inclino in primoris civitas instituo census ut insignis ad invidia locupletiorum fortuna sum et paro unde ubi volo egeo largior


aucta civitate magnitudine urbis, formatis omnibus domi et ad belli et ad pacis usus, ne semper armis opes adquirerentur, consilio augere imperium conatus est, simul et aliquod addere urbi decus. iam tum erat inclitum Dianae Ephesiae fanum; id communiter a civitatibus Asiae factum fama ferebat. eum consensum deosque consociatos laudare mire Servius inter proceres Latinorum, cum quibus publice privatimque hospitia amicitiasque de industria iunxerat. saepe iterando eadem perpulit tandem, ut Romae fanum Dianae populi Latini cum populo Romano facerent. ea erat confessio caput rerum Romam esse, de quo totiens armis certatum fuerat. id quamquam omissum iam ex omnium cura Latinorum ob rem totiens infeliciter temptatam armis videbatur, uni se ex Sabinis fors dare visa est privato consilio imperii reciperandi. bos in Sabinis nata cuidam patri familiae dicitur miranda magnitudine ac specie; fixa per multas aetates cornua in vestibulo templi Dianae monumentum ei fuere miraculo. habita , ut erat, res prodigii loco est; et cecinere vates, cuius civitatis eam civis Dianae immolasset, ibi fore imperium; idque carmen pervenerat ad antistitem fani Dianae Sabinusque, ut prima apta dies sacrificio visa est, bovem Romam actam deducit ad fanum Dianae et ante aram statuit. ibi antistes Romanus, cum eum magnitudo victimae celebrata fama movisset, memor responsi Sabinum ita adloquitur: quidnam tu, hospes, paras? inquit, inceste sacrificium Dianae facere? quin tu ante vivo perfunderis flumine? infima valle praefluit Tiberis. religione tactus hospes, qui omnia, ut prodigio responderet eventus, cuperet rite facta, extemplo descendit ad Tiberim. interea Romanus immolat Dianae bovem. id mire gratum regi atque civitati fuit.

augeo civitas magnitudo urbs formo omnis domus et ad bellum et ad pax utor ne semper arma ops acquiro consilium augeo imperium conor sum simul et aliqui addo urbs decus iam tum sum inclutus diana ephesius fanum is communis ab civitas asia facio fama fero is consensus deus consocio laudo mirus servus inter proceres latinum cum qui publicus privatim hospitium amicitia de industria jungo saepe itero idem perpello tandem ut roma fanum diana populus latinum cum populus romanus facio is sum confessio caput res roma sum de quo totiens arma certas sum is quamquam omitto iam ex omnis cura latinum ob res totiens infelicito tento arma video unus sui ex sabinum fors do video sum privo consilium imperium recipero bos in sabinum nata quidam pater familia dico miro magnitudo atque species figo per multus aetas cornu in vestibulum templum diana monumentum is sum miraculum habeo ut sum res prodigium locus sum et cano vates qui civitas is civis diana immolo ibi sum imperium is carmen pervenio ad antistes fanum diana sabinus ut primus apto dies sacrificium video sum bos roma ago deduco ad fanum diana et ante ara statuo ibi antistes romanus cum is magnitudo victima celebro fama moveo memor respondeo sabinus ita alloquor quisnam tu hospes paro inquam incestus sacrificium diana facio quin tu ante vivo perfundo flumen infimus valles praefluo tiberis religio tango hospes qui omnis ut prodigium respondeo evenio cupio rite facio extemplo descendo ad tiberis interea romanus immolo diana bos is mirus gratus rex atque civitas sum


inde L. Tarquinius regnare occepit, cui Superbo cognomen facta indiderunt, quia socerum gener sepultura prohibuit, Romulum quoque insepultum perisse dictitans, primoresque patrum, quos Servi rebus favisse credebat, interfecit; conscius deinde male quaerendi regni ab se ipso adversus se exemplum capi posse, armatis corpus circumsaepsit; neque enim ad ius regni quicquam praeter vim habebat, ut qui neque populi iussu neque auctoribus patribus regnaret. eo accedebat ut in caritate civium nihil spei reponenti metu regnum tutandum esset. quem ut pluribus incuteret, cognitiones capitalium rerum sine consiliis per se solus exercebat, perque eam causam occidere, in exsilium agere, bonis multare poterat non suspectos modo aut invisos sed unde nihil aliud quam praedam sperare posset. praecipue ita patrum numero imminuto statuit nullos in patres legere, quo contemptior paucitate ipsa ordo esset, minusque per se nihil agi indignarentur. hic enim regum primus traditum a prioribus morem de omnibus senatum consulendi solvit, domesticis consiliis rem publicam administravit; bellum, pacem, foedera, societates per se ipse, cum quibus voluit, iniussu populi ac senatus, fecit diremitque. Latinorum sibi maxime gentem conciliabat, ut peregrinis quoque opibus tutior inter cives esset, neque hospitia modo cum primoribus eorum, sed adfinitates quoque iungebat. Octavio Mamilio Tusculano—is longe princeps Latini nominis erat, si famae credimus, ab Ulixe deaque Circa oriundus—ei Mamilio filiam nuptum dat perque eas nuptias multos sibi cognatos amicosque eius conciliat.

inde l tarquinius regno occipio qui superbus cognomen facio indo quia socer gener sepelio prohibeo romulis quoque insepultus pereo dictito primoris pater qui servius res faveo credo interfacio conscius deinde malus quaero regnum ab sui ipse adverro sui exemplum capio possum armo corpus circumsaepio neque enim ad ius regnum quisquam praeter vis habeo ut qui neque populus iussus neque auctor pater regno is accedo ut in caritas civis nihil spes repono metus regnum tutor sum qui ut multus incutio cognitio capitalis res sine consilium per sui solus exerceo per is causa occaedes in exsilium ago bonus multaris possum non suspicio modo aut invideo sed unde nihil alius quam praeda spero possum praecipuus ita pater numerus imminuo statuo nullus in pater lego quo contemno paucitas ipse ordo sum parvus per sui nihil ago indignor hic enim rex primus trado ab prior mos de omnis senatus consulo solvo domesticus consilium res publicus administro bellum pax foedero societas per sui ipse cum qui volo injussus populus atque senatus facio disredimo latinum sui magnus gens concilio ut peregrinus quoque ops tueor inter civis sum neque hospitium modo cum primoris is sed adfinitas quoque jungo octavius mamilius tusculanus is longus princeps latinum nomen sum si fama credo ab ulixes dea circe orior is mamilius filia nubo do per is nuptiae multus sui cognatus amicus is concilio


hac parte copiarum aucta iterum cum Sabinis confligitur. sed praeterquam quod viribus creverat Romanus exercitus, ex occulto etiam additur dolus, missis qui magnam vim lignorum, in Anienis ripa iacentem, ardentem in flumen conicerent; ventoque iuvante accensa ligna et pleraque ratibus inpacta sublicisque cum haererent, pontem incendunt ea quoque res in pugna terrorem attulit Sabinis, et fusis eadem fugam impedit; multique mortales, cum hostem effugissent, in flumine ipso periere; quorum fluitantia arma ad urbem cognita in Tiberi prius paene quam nuntiari posset insignem victoriam fecere. eo proelio praecipua equitum gloria fuit; utrimque ab cornibus positos, cum iam pelleretur media peditum suorum acies, ita incurrisse ab lateribus ferunt, ut non sisterent modo Sabinas legiones ferociter instantes cedentibus, sed subito in fugam averterent. montes effuso cursu Sabini petebant, et pauci tenuere; maxima pars, ut ante dictum est, ab equitibus in flumen acti sunt. Tarquinius instandum perterritis ratus, praeda captivisque Romam missis, spoliis hostium—id votum Volcano erat—ingenti cumulo accensis, pergit porro in agrum Sabinum exercitum inducere; et quamquam male gesta res erat nec gesturos melius sperare poterant, tamen, quia consulendi res non dabat spatium, ire obviam Sabini tumultuario milite; iterumque ibi fusi perditis iam prope rebus pacem petiere.

hic pars copia augeo iterum cum sabinum confligo sed praeterquam qui vis cerno romanus exercitus ex occulo etiam addo dolus mitto qui magnus vis lignum in anienus ripa iaceo ardeo in flumen conicio venio juvo accendo lignum et plerusque ratis inpaciscor sublicisque cum haereo pons incendo is quoque res in pugno terror affero sabinum et fundo idem fuga impedio multus mortalis cum hostis effugio in flumen ipse pereo qui fluito arma ad urbs cognosco in tiberis prior paene quam nuntiaris possum insignis victoria facio is proelium praecipuus eques gloria sum utrimque ab cornu pono cum iam pello medius pedes suus acies ita incurro ab later fero ut non sisto modo sabina legio ferociter insto cedo sed subeo in fuga averto mons effundo cursus sabinum peto et paucus teneo maximus pars ut ante dico sum ab eques in flumen ago sum tarquinius insto perterreo reor praeda captivus roma mitto spolium hostis is voveo volcanus sum ingens cumulo accendo pergo porro in ager sabinus exercitus induco et quamquam malus gero res sum neque gero bonus spero possum tamen quia consulo res non do spatium eo obvius sabinum tumultuarius miles iterum ibi fundo perdo iam prope res pax peto


legatus ubi ad fines eorum venit unde res repetuntur, capite velato filo—lanae velamen est— audi , Iuppiter, inquit; audite, fines —cuiuscumque gentis sunt nominat;— audiat fas. ego sum publicus nuntius populi Romani; iuste pieque legatus venio verbisque meis fides sit. peragit deinde postulata. inde Iovem testem facit: si ego iniuste impieque illos homines illasque res dedier mihi exposco, tum patriae compotem me numquam siris esse. haec cum fines suprascandit, haec quicumque ei primus vir obvius fuerit, haec portam ingrediens, haec forum ingressus, paucis verbis carminis concipiendique iuris iurandi mutatis, peragit. si non deduntur quos exposcit diebus tribus et triginta—tot enim sollemnes sunt—peractis bellum ita indicit: audi , Iuppiter, et tu, Iane Quirine, dique omnes caelestes vosque, terrestres, vosque, inferni, audite. ego vos testor populum illum —quicumque est nominat— iniustum esse neque ius persolvere. sed de istis rebus in patria maiores natu consulemus quo pacto ius nostrum adipiscamur. tum nuntius Romam ad consulendum redit. confestim rex his ferme verbis patres consulebat: quarum rerum, litium, causarum condixit pater patratus populi Romani Quiritium patri patrato Priscorum Latinorum hominibusque Priscis Latinis, quas res nec dederunt nec solverunt nec fecerunt, quas res dari, solvi, fieri oportuit, dic, inquit ei quem primum sententiam rogabat, quid censes? tum ille: puro pioque duello quaerendas censeo itaque consentio consciscoque. inde ordine alii rogabantur; quandoque pars maior eorum qui aderant in eandem sententiam ibat, bellum erat consensum. fieri solitum ut fetialis hastam ferratam aut praeustam sanguineam ad fines eorum ferret et non minus tribus puberibus praesentibus diceret: quod populi Priscorum Latinorum hominesque Prisci Latini adversus populum Romanum Quiritium fecerunt, deliquerunt, quod populus Romanus Quiritium bellum cum Priscis Latinis iussit esse senatusque populi Romani Quiritium censuit, consensit, conscivit, ut bellum cum Priscis Latinis fieret, ob eam rem ego populusque Romanus populis Priscorum Latinorum hominibusque Priscis Latinis bellum indico facioque. id ubi dixisset, hastam in fines eorum emittebat. hoc tum modo ab Latinis repetitae res ac bellum indictum, moremque eum posteri acceperunt.

legatus ubi ad finis is venio unde res repeto caput velo filum lana velamen sum audio iuppiter inquam audio finis quicumque gens sum nomino audio fas ego sum publicus nuntius populus romanus justus pius legatus venio verbum meus fides sum perago deinde postulo inde iuppiter testo facio si ego injustus impius ille homo ille res dedo ego exposco tum patria compos ego numquam sino sum hic cum finis suprascando hic quicumque is primus vir obvius sum hic porta ingredior hic forum ingredior paucus verbum carmen concipio ius iuro mutas perago si non dedo qui exposco dies tres et triginta tot enim sollemnis sum perago bellum ita indico audio iuppiter et tu janus quirinus deus omnis caelestis tu terrestris tu infernus audio ego tu testo populus ille quicumque sum nomino iniustus sum neque ius persolvo sed de iste res in patria magnus natus consulo quo pacisco ius nos adipiscamur tum nuntius roma ad consulo redeo confestim rex hic ferme verbum pater consulo qui res lis causaris condico pater patro populus romanus quiris pater patro priscus latinum homo priscus latinum qui res neque do neque solvo neque facio qui res do solvo fio oportet dico inquam is qui primus sententia rogo quis censeo tum ille purus pius bellum quaero censeo itaque consentio conscisco inde ordo alius rogo quandoque pars magnus is qui adsum in idem sententia eo bellum sum consensus fio soleo ut fetialis hasta ferratus aut praeuro sanguineus ad finis is fero et non paruus tres pubes praesens dico qui populus priscus latinum homo priscus latinum adverro populus romanus quiris facio delinquo qui populus romanus quiris bellum cum priscus latinum iubeo sum senatus populus romanus quiris censeo consentio conscio ut bellum cum priscus latinum fio ob is res ego populus romanus populus priscus latinum homo priscus latinum bellum indico facio is ubi dico hasta in finis is emitto hic tum modo ab latinum repeto res atque bellum indico mos is posterus accipio


sed debebatur, ut opinor, fatis tantae origo urbis maximique secundum deorum opes imperii principium. vi compressa Vestalis, cum geminum partum edidisset, seu ita rata, seu quia deus auctor culpae honestior erat, Martem incertae stirpis patrem nuncupat. sed nec dii nec homines aut ipsam aut stirpem a crudelitate regia vindicant: sacerdos vincta in custodiamcustodian datur: pueros in profluentem aquam mitti iubet. forte quadam divinitus super ripas Tiberis effususelfusus lenibus stagnis nec adiri usquam ad iusti cursum poterat amnis et posse quamvis languida mergi aqua infantes spem ferentibus dabat. ita , velut defuncti regis imperioiniperio , in proxima alluvie ubi nunc ficus Ruminalis est—Romularem vocatam ferunt —pueros exponunt. vastae tum in his locis solitudines erant. tenet fama, cumcuin fluitantem alveum quo expositi erant pueri tenuis in sicco aqua destituisset, lupam sitientem ex montibus qui circa sunt ad puerilem vagitum cursum flexisse; eam summissas infantibus adeo mitem praebuisse mammas ut lingua lambentem pueros magister regii pecoris invenerit— Faustulo fuisse nomen ferunt. ab eo ad stabula Larentiae uxori educandos datos. sunt qui Larentiam vulgato corpore lupam inter pastores vocatam putent: inde locum fibulae ac miraculo datum. ita geniti itaque educati, cum primum adolevit aetas, nec in stabulis nec ad pecora segnes, venando peragrare saltus. hinc robore corporibus animisque sumpto iam non feras tantum subsistere, sed in latrones praeda onustos impetus facere pastoribusque rapta dividere et cum his crescente in dies grege iuvenum seria ac iocos celebrare.

sed debeo ut opinor fatum tantus origo urbs magnus secundus deus ops imperium principium vis comprimo vestal cum geminus pario edo seu ita reor seu quia deus auctor culpa honestus sum mars incertus stirps pater nuncupo sed neque dius neque homo aut ipse aut stirps ab crudelitas regius vindico sacerdos vincio in custodiamcustodian do puer in profluo aqua mitto iubeo fors quidam divinitus super ripa tiberis effususelfusus lenis stagnum neque adeo usquam ad justus cursus possum amnis et possum quivis languidus mergo aqua infer spes fero do ita velut defungor rex imperioiniperio in propior alluvius ubi nunc ficus ruminal sum romularis voco fero puer expono vastus tum in hic locus solitudo sum teneo fama cumcuin fluito alveus quo expono sum puer tenuis in sicco aqua destituo lupa sitio ex mons qui circa sum ad puerilis vagitus cursus flecto is summitto infer adeo mitis praebeo mamma ut lingua lambo puer magister regius pecus invenio faustulus sum nomen fero ab is ad stabulum larentia uxor educo do sum qui larentia vulgo corpus lupa inter pastor voco puto inde locus fibula atque miraculum do ita gigno itaque educo cum primus adolesco aetas neque in stabulis neque ad pecus segnis venor peragraris saltus hinc robur corpus animus sumo iam non ferus tantus subsisto sed in latro praeda onustus impetus facio pastor rapio divido et cum hic cresco in dies grex juvenis seria atque iocus celebraris


censu perfecto, quem maturaverat metu legis de incensis latae cum vinculorum minis mortisque, edixit, ut omnes cives Romani, equites peditesque, in suis quisque centuriis in campo Martio prima luce adessent. ibi instructum exercitum omnem suovetaurilibus lustravit; idque conditum lustrum appellatum, quia is censendo finis factus est. milia octoginta eo lustro civium censa dicuntur; adicit scriptorum antiquissimus Fabius Pictor eorum qui arma ferre possent eum numerum fuisse. ad eam multitudinem urbs quoque amplificanda visa est. addit duos colles, Quirinalem Viminalemque; inde deinceps auget Esquilias, ibique ipse, ut loco dignitas fieret, habitat. aggere et fossis et muro circumdat urbem; ita pomerium profert. pomerium , verbi vim solam intuentes, postmoerium interpretantur esse; est autem magis circamoerium, locus quem in condendis urbibus quondam Etrusci, qua murum ducturi erant, certis circa terminis inaugurate consecrabant, ut neque interiore parte aedificia moenibus continuarentur, quae nunc volgo etiam coniungunt, et extrinsecus puri aliquid ab humano cultu pateret soli. hoc spatium, quod neque habitari neque arari fas erat, non magis quod post murum esset quam quod murus post id, pomerium Romani appellarunt; et in urbis incremento semper, quantum moenia processura erant tantum termini hi consecrati proferebantur.

census perficio qui maturo metus lex de incendo fero cum vinculum minae mors edico ut omnis civis romanus eques pedito in suus quisque centuria in campus martius primus lux adsum ibi instruo exercitus omnis suovetaurilis lustro is condio lustrum appello quia is censeo finis facio sum mille octoginta is lustrum civis censeo dico adicio scriptor antiquus fabius pictor is qui arma fero possum is numerus sum ad is multitudo urbs quoque amplifico video sum addo duo collis quirinal viminalemque inde deinceps augeo esquiliae ibi ipse ut locus dignitas fio habito aggero et fodio et murus circumdo urbs ita pomerium profero pomerium verbum vis solus intueor postmoerium interpretor sum sum autem magis circamoerium locus qui in condo urbs quondam etruscus qui murus duco sum certus circa terminus inaugurate consecro ut neque interior pars aedificium moenia continuo qui nunc vulgo etiam conjungo et extrinsecus purus aliquis ab humanus cultus pateo solus hic spatium qui neque habitaris neque araris fas sum non magis qui post murus sum quam qui murus post is pomerium romanus appello et in urbs incrementum semper quantus moenia procedo sum tantus terminus hic consecro profero


nec ut iniustus in pace rex, ita dux belli pravus fuit; quin ea arte aequasset superiores reges, ni degeneratum in aliis huic quoque decori offecisset. is primus Volscis bellum in ducentos amplius post suam aetatem annos movit, Suessamque Pometiam ex iis vi cepit. ubi cum divendita praeda quadraginta talenta argenti refecisset, concepit animo eam amplitudinem Iovis templi quae digna deum hominumque rege, quae Romano imperio, quae ipsius etiam loci maiestate esset. captivam pecuniam in aedificationem eius templi seposuit.

neque ut injustus in pax rex ita dux bellum pravus sum quin is ars aequo superus rex ni degenero in alius hic quoque decorus officio is primus volscus bellum in ducenti amplus post suus aetas annus moveo suessa pometia ex is vis capio ubi cum divendo praeda quadraginta talentum argentum reficio concipio animus is amplitudo iuppiter templum qui dignus deus homo rex qui romanus imperium qui ipse etiam locus maiestas sum captiva pecunia in aedificatio is templum sepono


haud ita multo post pestilentia laboratum est. unde cum pigritia militandi oreretur, nulla tamen ab armis quies dabatur a bellicoso rege, salubriora etiam credente militiae quam domi iuvenum corpora esse, donec ipse quoque longinquo morbo est implicitus. tunc adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces, ut qui nihil ante ratus esset minus regium quam sacris dedere animum, repente omnibus magnis parvisque superstitionibus obnoxius degeret religionibusque etiam populum impleret. vulgo iam homines eum statum rerum qui sub Numa rege fuerat requirentes, unam opem aegris corporibus relictam, si pax veniaque ab dis impetrata esset, credebant. ipsum regem tradunt volventem commentarios Numae, cum ibi quaedam occulta sollemnia sacrificia Iovi Elicio facta invenisset, operatum iis sacris se abdidisse; sed non rite initum aut curatum id sacrum esse, nec solum nullam ei oblatam caelestium speciem, sed ira Iovis sollicitati prava religione fulmine ictum cum domo conflagrasse. Tullus magna gloria belli regnavit annos duos et triginta.

haud ita multus post pestilentia laboro sum unde cum pigritia milito orior nullus tamen ab arma quies do ab bellicosus rex salubris etiam credo militia quam domus juvenis corpus sum donec ipse quoque longinquus morbus sum implico tunc adeo frango simul cum corpus sum spiritus ille ferox ut qui nihil ante reor sum paruus regius quam sacrum do animus repens omnis magnus parvus superstitio obnoxius dego religio etiam populus impleo vulgo iam homo is status res qui sub numa rex sum requiro unus ops aeger corpus relinquo si pax veniaque ab deus impetro sum credo ipse rex trado volvo commentarius numa cum ibi quidam occulo sollemne sacrificium iuppiter elicius facio invenio opero is sacrum sui abdo sed non rite ineo aut curo is sacer sum neque solus nullus is offertor caelestis species sed ira iuppiter sollicitas pravus religio fulmen ictus cum domus conflagro tullus magnus gloria bellum regno annus duo et triginta


ad haec consultanda procurandaque multitudine omni a vi et armis conversa, et animi aliquid agendo occupati erant, et deorum adsidua insidens cura, cum interesse rebus humanis caeleste numen videretur, ea pietate omnium pectora imbuerat, ut fides ac ius iurandum pro legum ac poenarum metu civitatem regerent. et cum ipsi se homines in regis velut unici exempli mores formarent, tumtur finitimi etiam populi, qui antea castra, non urbem positam in medio ad sollicitandam omnium pacem crediderant, in eamearn verecundiam adducti sunt ut civitatemcivitatemr totam in cultum versam deorum violare ducerent nefas. lucus erat, quem medium ex opaco specu fons perenni rigabat aqua. quo quia se persaepe Numa sine arbitris velut ad congressum deae inferebat, Camenis eum lucum sacravit, quod earum ibi concilia cum coniuge sua Egeria essent, et Fidei sollemne instituit. ad id sacrarium flamines bigis curru arcuato vehi iussit, manuque ad digitos usque involuta rem divinam facere, significantes fidem tutandam sedemque eius etiam in dexteris sacratam esse. multa alia sacrificia locaque sacris faciendis, quae Argeos pontifices vocant, dedicavit. omnium tamen maximum eius operum fuit tutela per omne regni tempus haud minor pacis quam regni. ita duo deinceps reges, alius alia via, ille bello, hic pace, civitatem auxerunt. Romulus septem et triginta regnavit annos, Numa tres et quadraginta. cum valida tum temperata et belli et pacis artibus erat civitas.

ad hic consulto procuro multitudo omnis ab vis et arma converro et animus aliquis ago occupo sum et deus assiduus insideo cura cum intersum res humanus caelestis numen video is pietas omnis pectus imbuo ut fides atque ius iuro pro lex atque poena metus civitas rego et cum ipse sui homo in rex velut unicus exemplum mos formo tumtur finitimus etiam populus qui antea castrum non urbs pono in medium ad sollicito omnis pax credo in eamearn verecundia adduco sum ut civitatemcivitatemr totus in cultus verro deus violaris duco nefas lucus sum qui medius ex opacus specus fons perenni rigo aqua quo quia sui persaepe numa sine arbiter velut ad congredior dea infero camena is lucus sacro qui is ibi concilio cum coniunx suus egeria sum et fides sollemnis instituo ad is sacrarium flamen biga currus arcuo veho iubeo manus ad digitus usque involvo res divina facio significo fides tuto sedo is etiam in dexter sacro sum multus alius sacrificium loco sacrum facio qui argei pontifex voco dedico omnis tamen magnus is opus sum tutela per omnis regnum tempus haud paruus pax quam regnum ita duo deinceps rex alius alius via ille bellum hic pax civitas augeo romulus septem et triginta regno annus numa tres et quadraginta cum validus tum tempero et bellum et pax ars sum civitas


bellum primum cum Latinis gessit, et oppidum ibi Apiolas vi cepit, praedaque inde maiore quam quanta belli fama fuerat revecta, ludos opulentius instructiusque quam priores reges fecit. tum primum circo qui nunc maximus dicitur designatus locus est. loca divisa patribus equitibusque ubi spectacula sibi quisque facerent; fori appellati. spectavere furcis duodenos ab terra spectacula alta sustinentibus pedes. ludicrum fuit equi pugilesque, ex Etruria maxime acciti. sollemnes deinde annui mansere ludi, Romani magnique varie appellati. ab eodem rege et circa forum privatis aedificanda divisa sunt loca; porticus tabernaeque factae.

bellum primus cum latinum gero et oppidum ibi apiolas vis capio praeda inde magnus quam quantus bellum fama sum reveho ludus opulens instruo quam prior rex facio tum primus circus qui nunc magnus dico designo locus sum locum divido pater eques ubi spectaculum sui quisque facio forum appello specto furca duodenos ab terra spectaculum altus sustineo pes ludicrum sum equus pugilesque ex etruria magnus accio sollemnis deinde annuo maneo ludo romanus magnus varius appello ab idem rex et circa forum privo aedifico divido sum locum porticus taberna facio


belli Fidenatis contagione inritati Veientium animi et consanguinitate—nam Fidenates quoque Etrusci fuerunt—et quod ipsa propinquitas loci, si Romana arma omnibus infesta finitimis essent, stimulabat. in fines Romanos excucurrerunt populabundi magis quam iusti more belli. itaque non castris positis, non exspectato hostium exercitu raptam ex agris praedam portantes Veios rediere. Romanus contra, postquam hostem in agris non invenit, dimicationi ultimae instructus intentusque Tiberim transit. quem postquam castra ponere et ad urbem accessurum Veientes audivere, obviam egressi, ut potius acie decernerent quam inclusi de tectis moenibusque dimicarent. ibi viribus nulla arte adiutis tantum veterani robore exercitus rex Romanus vicit, persecutusque fusos ad moenia hostes urbe valida muris ac situ ipso munita abstinuit: agros rediens vastat, ulciscendi magis quam praedae studio. eaque clade haud minus quam adversa pugna subacti Veientes pacem petitum oratores Romam mittunt. agri parte multatis in centum annos indutiae datae.

bellum fidenates contagio inritas veiens animus et consanguinitas nam fidenates quoque etruscus sum et qui ipse propinquitas locus si romanus arma omnis infestus finitimus sum stimulo in finis romanus excurro populabundus magis quam justus mos bellum itaque non castrum pono non exspecto hostis exercitus rapio ex ager praeda porto veii redeo romanus contra postquam hostis in ager non invenio dimicatio ulter instruo intendo tiberis transeo qui postquam castrum pono et ad urbs accedo veiens audio obvius egredior ut potis acies decerno quam includo de tectum moenia dimico ibi vis nullus ars adjuvo tantus veteranus robur exercitus rex romanus vinco persequor fundo ad moenia hostis urbs validus murus atque sino ipse munio abstineo ager redeo vasto ulciscor magis quam praeda studium is clades haud paruus quam adverso pugno subigo veiens pax peto orator roma mitto ager pars multas in centum annus indutiae do


L. Tarquinius Superbus regnavit annos quinque et viginti. regnatum Romae ab condita urbe ad 4 liberatam annos ducentos quadraginta quattuor. duo consules inde comitiis centuriatis a praefecto urbis ex commentariis Ser. Tulli creati sunt, L. Iunius Brutus et L. Tarquinius Collatinus.

l tarquinius superbus regno annus quinque et viginti regno roma ab condio urbs ad libero annus ducenti quadraginta quattuor duo consul inde comitium centurio ab praeficio urbs ex commentarius seruius tullius creo sum l junius brutus et l tarquinius collatinus


hoc illud est praecipue in cognitione rerum salubre ac frugiferum, omnis te exempli documenta in inlustri posita monumento intueri; inde tibi tuaeque rei publicae quod imitere capias, inde foedum inceptu, foedum exitu, quod vites. ceterum aut me amor negotii suscepti fallit, aut nulla umquam res publica nec maior nec sanctior nec bonis exemplis ditior fuit, nec in quam civitatem tam serae avaritia luxuriaque inmigraverint, nec ubi tantus ac tam diu paupertati ac parsimoniae honos fuerit. adeo quanto rerum minus, tanto minus cupiditatis erat; nuper divitiae avaritiam et abundantes voluptates desiderium per luxum atque libidinem pereundi perdendique omnia invexere.

hic ille sum praecipuus in cognitio res salubris atque frugifer omnis tu exemplum documentum in illustris pono monumentum intueor inde tu tuus res publicus qui imito capio inde foedus incipio foedus exeo qui vito ceterum aut ego amor negotium suscipio fallo aut nullus umquam res publicus neque magnus neque sancio neque bonus exemplum dives sum neque in quam civitas tam sera avaritia luxurio inmigraverint neque ubi tantus atque tam diu paupertas atque parsimonia honor sum adeo quantus res paruus tantus paruus cupiditas sum nuper divitiae avaritia et abundo voluptas desiderium per luxus atque libido pereo perdo omnis inveho


haec agenti portentum terribile visum: anguis ex columna lignea elapsus cum terrorem fugamque in regia fecisset, ipsius regis non tam subito pavore perculit pectus, quam anxiis implevit curis. itaque cum ad publica prodigia Etrusci tantum vates adhiberentur, hoc velut domestico exterritus visu Delphos ad maxime inclitum in terris oraculum mittere statuit; neque responsa sortium ulli alii committere ausus duos filios per ignotas ea tempestate terras, ignotiora maria in Graeciam misit. Titus et Arruns profecti. comes iis additus L. Iunius Brutus Tarquinia sorore regis natus, iuvenis longe alius ingenii, quam cuius simulationem induerat. is cum primores civitatis, in quibus fratrem suum, ab avunculo interfectum audisset, neque in animo suo quicquam regi timendum neque in fortuna concupiscendum relinquere statuit, contemptuque tutus esse ubi in iure parum praesidii esset. ergo ex industria factus ad imitationem stultitiae, cum se suaque praedae esse regi sineret, Bruti quoque haud abnuit cognomen, ut sub eius obtentu cognominis liberator ille populi Romani animus latens opperiretur tempora sua. is tum ab Tarquiniis ductus Delphos, ludibrium verius quam comes, aureum baculum inclusum corneo cavato ad id baculo tulisse donum Apollini dicitur, per ambages effigiem ingenii sui. quo postquam ventum est, perfectis patris mandatis cupido incessit animos iuvenum sciscitandi, ad quem eorum regnum Romanum esset venturum. ex infimo specu vocem redditam ferunt, imperium summum Romae habebit, qui vestrum primus, o iuvenes, osculum matri tulerit. Tarquinii , ut Sextus, qui Romae relictus fuerat, ignarus responsi expersque imperii esset, rem summa ope taceri iubent; ipsi inter se uter prior, cum Romam redisset, matri osculum daret, sorti permittunt. Brutus alio ratus spectare Pythicam vocem velut si prolapsus cecidisset terram osculo contigit, scilicet quod ea communis mater omnium mortalium esset. reditum inde Romam, ubi adversus Rutulos bellum summa vi parabatur.

hic ago portendo terribilis video anguis ex columna ligneus elabor cum terror fuga in regius facio ipse rex non tam subeo pavor percello pectus quam anxius impleo cura itaque cum ad publicus prodigium etruscus tantus vates adhibeo hic velut domesticus exterreo video delphi ad magnus inclutus in terra oraculis mitto statuo neque respondeo sors ullus alius committo audeo duo filius per ignotus is tempestas terra ignosco mare in graecia mitto titus et arruns proficiscor comes is addo l junius brutus tarquinius soror rex nascor juvenis longus alius ingenium quam qui simulatio induo is cum primoris civitas in qui frater suus ab avunculus interficio audio neque in animus suus quisquam rex timeo neque in fortuna concupisco relinquo statuo contemno tueor sum ubi in ius parum praesidium sum ergo ex industria facio ad imitatio stultitia cum sui suum praeda sum rex sino brutus quoque haud abnuo cognomen ut sub is obtendo cognomen liberator ille populus romanus animus lateo opperior tempus suus is tum ab tarquinius duco delphi ludibrium verus quam comes aureus baculis includo corneus cavo ad is baculus fero donum apollo dico per ambages effigies ingenium suus quo postquam venio sum perficio pater mandatum cupido incedo animus juvenis sciscitor ad qui is regnum romanus sum venio ex infimus specus voco reddo fero imperium superus roma habeo qui vester primus o juvenis osculis mater fero tarquinius ut sextus qui roma relinquo sum ignarus respondeo expers imperium sum res summus ops taceo iubeo ipse inter sui uter prior cum roma redeo mater osculis do sortio permitto brutus alius reor specto pythicus voco velut si prolabor cado terra osculo contingo scilicet qui is communis mater omnis mortalis sum redeo inde roma ubi adverro rutuli bellum summus vis paro


patrum interim animos certamen regni ac cupido versabat. necdum ad singulos, quia nemo magnopere eminebat in novo populo, pervenerat: factionibus inter ordines certabatur. oriundi ab Sabinis, ne, quia post Tati mortem ab sua parte non erat regnatum, in societate aequa possessionem imperii amitterent, sui corporis creari regem volebant; Romani veteres peregrinum regem aspernabantur. in variis voluntatibus regnari tamen omnes volebant libertatis dulcedine nondum experta. timor deinde patres incessit, ne civitatem sine imperio, exercitum sine duce multarum circa civitatium inritatis animis vis aliqua externa adoriretur. et esse igitur aliquod caput placebat, et nemo alteri concedere in animum inducebat. ita rem inter se centum patres, decem decuriis factis singulisque in singulas decurias creatis qui summae rerum praeessent, consociant. decem imperitabant: unus cum insignibus imperii et lictoribus erat; quinque dierum spatio finiebatur imperium ac per omnes in orbem ibat; annuumque intervallum regni fuit. id ab re, quod nunc quoque tenet nomen, interregnum appellatum. fremere deinde plebs multiplicatam servitutem, centum pro uno dominos factos; nec ultra nisi regem et ab ipsis creatum videbantur passuri. cum sensissent ea moveri patres, offerendum ultro rati quod amissuri erant, ita gratiam ineunt summa potestate populo permissa ut non plus darent iuris quam retinerent. decreverunt enim ut cum populus regem iussisset, id sic ratum esset, si patres auctores fierent. hodie quoque in legibus magistratibusque rogandis usurpatur idem ius vi adempta; priusquam populus suffragium ineat, in incertum comitiorum eventum patres auctores fiunt. tum interrex contione advocata, quod bonum, faustum felixque sit inquit, Quirites , regem create; ita patribus visum est. patres deinde, si dignum qui secundus ab Romulo numeretur crearitis. auctores fient. adeo id gratum plebi fuit ut, ne victi beneficio viderentur, id modo sciscerent iuberentque, ut senatus decerneret qui Romae regnaret.

pater interim animus certamen regnum atque cupido verso necdum ad singuli quia nemo magnopere emineo in novo populus pervenio factio inter ordo certo orior ab sabinum ne quia post tatius mors ab suus pars non sum regno in societas aequus possessio imperium amitto suus corpus creo rex volo romanus vetus peregrinus rex aspernor in varius voluntas regnaris tamen omnis volo libertas dulcedo nondum experior timor deinde pater incedo ne civitas sine imperium exercitus sine dux multus circa civitas inritas animus volo aliqui externus adorio et sum igitur aliqui caput placeo et nemo alter concedo in animus induco ita res inter sui centum pater decem decuria facio singulus in singulus decuria creo qui summa res praesum consocio decem imperito unus cum insignis imperium et lictor sum quinque dies spatium finio imperium atque per omnis in orbis eo annuus intervallum regnum sum is ab res qui nunc quoque teneo nomen interregnum appello fremo deinde plebs multiplico servitus centum pro unus dominus facio neque ultra nisi rex et ab ipse creo video patior cum sentio is moveo pater offertor ultro reor qui amitto sum ita gratia ineo summus potestas populus permitto ut non multus do ius quam retineo decerno enim ut cum populus rex iubeo is sic reor sum si pater auctor fio hodie quoque in lex magistratus rogo usurpo idem ius vis adimo priusquam populus suffragium ineo in incertus comitium evenio pater auctor fio tum interrex contio advoco qui bonus faustus felix sum inquam quiris rex creo ita pater video sum pater deinde si dignus qui secundus ab romulus numero creo auctor fio adeo is gratus plebs sum ut ne vinco beneficium video is modo scisco jubeo ut senatus decerno qui roma regno


tum Albanus exercitus, spectator certaminis, deductus in campos. Mettius Tullo devictos hostes gratulatur; contra Tullus Mettium benigne adloquitur. quod bene vertat, castra Albanos Romanis castris iungere iubet; sacrificium lustrale in diem posterum parat. ubi inluxit, paratis omnibus, ut adsolet, vocari ad contionem utrumque exercitum iubet. praecones ab extremo orsi primos excivere Albanos. hi novitate etiam rei moti, ut regem Romanum contionantem audirent proximi constitere. ex conposito armata circumdatur Romana legio; centurionibus datum negotium erat ut sine mora imperia exsequerentur. tum ita Tullus infit:

tum albanus exercitus spectator certamen deduco in campus mettius tullus devinco hostis gratulor contra tullus mettium benignus alloquor qui bene verto castrum albani romanus castrum iungo iubeo sacrificium lustral in dies posterus paro ubi inluceo paro omnis ut assoleo vocaris ad contio uterque exercitus iubeo praeco ab exter ordior primus excio albani hic novitas etiam res moveo ut rex romanus contionor audio propior consto ex compositum armo circumdo romanus legio centurio do negotium sum ut sine mora imperium exsequor tum ita tullus infio


Collatia et quidquid citra Collatiam agri erat Sabinis ademptum; Egerius—fratris hic filius erat regis—Collatiae in praesidio relictus. deditosque Collatinos ita accipio eamque deditionis formulam esse; rex interrogavit: estisne vos legati oratoresque missi a populo Collatino, ut vos populumque Collatinum dederetis? sumus . estne populus Collatinus in sua potestate? est . deditisne vos populumque Collatinum, urbem, agros, aquam, terminos, delubra, utensilia, divina humanaque omnia in meam populique Romani dicionem? dedimus . at ego recipio. bello Sabino perfecto Tarquinius triumphans Romam redit. inde Priscis Latinis bellum fecit. ubi nusquam ad universae rei dimicationem ventum est, ad singula oppida circumferendo arma omne nomen Latinum domuit. Corniculum , Ficulea Vetus, Cameria, Crustumerium, Ameriola, Medullia, Nomentum—haec de Priscis Latinis aut qui ad Latinos defecerant capta oppida. pax deinde est facta.

collatia et quisquis citer collatia ager sum sabinum adimo egerius frater hic filius sum rex collatia in praesidium relinquo dedo collatini ita accipio eo deditio formula sum rex interrogo edo tu legatus orator mitto ab populus collatinus ut tu populus collatinus dedo sum edo populus collatinus in suus potestas sum dedo tu populus collatinus urbs ager aqua terminus delubrum utensilia divino humanus omnis in meus populus romanus dicio do at ego recipio bellum sabinum perficio tarquinius triumpho roma redeo inde priscus latinum bellum facio ubi nusquam ad universus res dimicatio venio sum ad singulus oppidum circumfero arma omnis nomen latinus domo corniculis ficulea vetus cameria crustumerium ameriola medullia nomentum hic de priscus latinum aut qui ad latini deficio capio oppidum pax deinde sum facio


Gabiis receptis Tarquinius pacem cum Aequorum gente fecit, foedus cum Tuscis renovavit. inde ad negotia urbana animum convertit; quorum erat primum ut Iovis templum in monte Tarpeio monumentum regni sui nominisque relinqueret: Tarquinios reges ambos patrem vovisse, filium perfecisse. et ut libera a ceteris religionibus area esset tota Iovis templique eius quod inaedificaretur, exaugurare fana sacellaque statuit, quae aliquot ibi, a Tatio rege primum in ipso discrimine adversus Romulum pugnae vota, consecrata inaugurataque postea fuerant. inter principia condendi huius operis movisse numen ad indicandam tanti imperii molem traditur deos. nam cum omnium sacellorum exaugurationes admitterent aves, in Termini fano non addixere; idque omen auguriumque ita acceptum est, non motam Termini sedem unumque eum deorum non evocatum sacratis sibi finibus firma stabiliaque cuncta portendere. hoc perpetuitatis auspicio accepto secutum aliud magnitudinem imperii portendens prodigium est: caput humanum integra facie aperientibus fundamenta templi dicitur apparuisse. quae visa species haud per ambages arcem eam imperii caputque rerum fore portendebat, idque ita cecinere vates, quique in urbe erant quosque ad eam rem consultandam ex Etruria acciverant. augebatur ad impensas regis animus. itaque Pometinae manubiae, quae perducendo ad culmen operi destinatae erant, vix in fundamenta suppeditavere. eo magis Fabio, praeterquam quod antiquior est, crediderim quadraginta ea sola talenta fuisse, quam Pisoni, qui quadraginta milia pondo argenti seposita in eam rem scribit, summam pecuniae neque ex unius tum urbis praeda sperandam et nullius ne horum quidem operum fundamenta non exsuperaturam.

gabii recipio tarquinius pax cum aequi gens facio foedus cum tuscus renovo inde ad negotium urbanus animus converto qui sum primus ut iuppiter templum in mons tarpeius monumentum regnum suus nomen relinquo tarquinii rex ambo pater voveo filius perficio et ut liber ab ceterus religio area sum totus iuppiter templum is qui inaedifico exauguraris fanum sacellum statuo qui aliquot ibi ab tatius rex primus in ipse discrimen adverro romulis pugna veto consecro inauguro postea sum inter principia condo hic opus moveo numen ad indico tantus imperium moles trado deus nam cum omnis sacellum exauguratio admitto aveo in terminus fanum non addico is omen augurium ita accipio sum non moveo terminus sedes unus is deus non evoco sacro sui finis firmo stabilis cunctus portendo hic perpetuitas auspicium accipio sequor alius magnitudo imperium portendo prodigium sum caput humanus integer facies aperio fundamentum templum dico appareo qui video species haud per ambages arx is imperium caput res sum portendo is ita cano vates quisque in urbs sum quisque ad is res consulto ex etruria acciverant augeo ad impendo rex animus itaque pometinus manubiae qui perduco ad culmen operio destino sum vix in fundamentum suppedito is magis fabius praeterquam qui antiquus sum credo quadraginta is solus talentum sum quam piso qui quadraginta mille pondo argentum sepono in is res scribo summa pecunia neque ex unus tum urbs praeda spero et nullus ne hic quidem opus fundamentum non exsupero


atrox visum id facinus patribus plebique, sed recens meritum facto obstabat. tamen raptus in ius ad regem. rex , ne ipse tam tristis ingratique ad volgus iudicii ac secundum iudicium supplicii auctor esset, concilio populi advocato duumviros , inquit, qui Horatio perduellionem iudicent, secundum legem facio. lex horrendi carminis erat: duumviri perduellionem iudicent; si a duumviris provocarit, provocatione certato; si vincent, caput obnubito; infelici arbori reste suspendito; verberato vel intra pomerium vel extra pomerium. hac lege duumviri creati. qui se absolvere non rebantur ea lege ne innoxium quidem posse, cum condemnassent, tumtur alter ex iis P. Horati, tibi perduellionem iudico, inquit; i, lictor, colliga manus. accesserat lictor iniciebatque laqueum. tumtur Horatius auctore Tullo, clemente legis interprete, provoco , inquit. itaque provocatione certatum ad populum est. moti homines sunt in eo iudicio maxime P. Horatio patre proclamante se filiam iure caesam iudicare: ni ita esset, patrio iure in filium animadversurum fuisse. orabat deinde, ne se, quem paulo ante cum egregia stirpe conspexissent, orbum liberis facerent. inter haec senex iuvenem amplexus, spolia Curiatiorum fixa eo loco qui nunc pila Horatia appellatur ostentans, huncine aiebat, quem modo decoratum ovantemque victoria incedentem vidistis, Quirites, eum sub furca vinctum inter verbera et cruciatus videre potestis? quod vix Albanorum oculi tam deforme spectaculum ferre possent. I, lictor, colliga manus, quae paulo ante armatae imperium populo Romano pepererunt. I, caput obnube liberatoris urbis huius; arbore infelici suspende; verbera vel intra pomerium, modo inter illa pila et spolia hostium, vel extra pomerium, modo inter sepulcra Curiatiorum. quo enim ducere hunc iuvenem potestis, ubi non sua decora eum a tanta foeditate supplicii vindicent? non tulit populus nec patris lacrimas nec ipsius parem in omni periculo animum, absolveruntque admiratione magis virtutis quam iure causae. itaque , ut caedes manifesta aliquo tamen piaculo lueretur, imperatum patri ut filium expiaret pecunia publica. is quibusdam piacularibus sacrificiis factis, quae deinde genti Horatiae tradita sunt, transmisso per viam tigillo capite adoperto velut sub iugum misit iuvenem. id hodie quoque publice semper refectum manet: sororium tigillum vocant. Horatiae sepulcrum, quo loco corruerat icta, constructum est saxo quadrato.

atrox video is facinus pater plebs sed recens mereo facio obsto tamen rapio in ius ad rex rex ne ipse tam tristis ingratus ad vulgus iudicium atque secundus iudicium supplicium auctor sum concilio populus advoco duoviri inquam qui horatius perduellio judico secundus lex facio lex horreo carmen sum duoviri perduellio judico si ab duoviri provocarit provocatio certo si vinco caput obnubo infelix arbor restis suspendo verbero vel intra pomerium vel extra pomerium hic lex duoviri creo qui sui absolvo non reor is lex ne innoxius quidem possum cum condemno tumtur alter ex is p horatius tu perduellio judico inquam eo lictor colligo manus accedo lictor inicio laqueus tumtur horatius auctor tullus clemens lex interpres provoco inquam itaque provocatio certas ad populus sum moveo homo sum in is iudicium magnus p horatius pater proclamo sui filia ius caedo iudicaris ni ita sum patrius ius in filius animadversurum sum oro deinde ne sui qui paulus ante cum egregius stirps conspicio orbus liber facio inter hic senex juvenis amplector spolium curiatii figo is locus qui nunc pilum horatius appello ostento huncine aio qui modo decoro ovantemque victoria incedo video quiris is sub furca vincio inter verbero et cruciatus video possum qui vix albanus oculus tam deformis spectaculum fero possum eo lictor colligo manus qui paulus ante armo imperium populus romanus pario eo caput obnubo liberator urbs hic arbor infelix suspendo verbero vel intra pomerium modo inter ille pilum et spolium hostis vel extra pomerium modo inter sepulcrum curiatii quo enim duco hic juvenis possum ubi non suus decus is ab tantus foeditas supplicium vindico non fero populus neque pater lacrima neque ipse par in omnis periculum animus absolveruntque admiratio magis virtus quam ius causa itaque ut caedes manifestus aliquis tamen piaculum luo impero pater ut filius expio pecunia publicus is quidam piacularis sacrificium facio qui deinde gens horatia trado sum transmitto per via tigillum caput adoperio velut sub iugum mitto juvenis is hodie quoque publicus semper reficio maneo sororius tigillum voco horatia sepulcrum quo locus conruo iacio construo sum saxum quadro


iam res Romana adeo erat valida ut cuilibet finitimarum civitatum bello par esset; sed penuria mulierum hominis aetatem duratura magnitudo erat, quippe quibus nec domi spes prolis nec cum finitimis conubia essent. tum ex consilio patrum Romulus legatos circa vicinas gentes misit, qui societatem conubiumque novo populo peterent: urbes quoque, ut cetera, ex infimo nasci; dein, quas sua virtus ac di iuvent, magnas opes sibi magnumque nomen facere; satis scire origini Romanae et deos adfuisse et non defuturam virtutem; proinde ne gravarentur homines cum hominibus sanguinem ac genus miscere. nusquam benigne legatio audita est; adeo simul spernebant, simul tantam in medio crescentem molem sibi ac posteris suis metuebant. A plerisque rogitantibus dimissi, ecquod feminis quoque asylum aperuissent; id enim demum conpar conubium fore. aegre id Romana pubes passa, et haud dubie ad vim spectare res coepit. cui tempus locumque aptum ut daret Romulus, aegritudinem animi dissimulans ludos ex industria parat Neptuno equestri sollemnis; Consualia vocat. indici deinde finitimis spectaculum iubet, quantoque apparatu tum sciebant aut poterant, concelebrant, ut rem claram exspectatamque facerent. multi mortales convenere, studio etiam videndae novae urbis, maxime proximi quique, Caeninenses, Crustumini, Antemnates; etiam Sabinorum omnis multitudomultitude cum liberis ac coniugibus venit. invitati hospitaliter per domos cum situm moeniaque et frequentem tectis urbem vidissent, mirantur tam brevi rem Romanam crevisse. ubi spectaculi tempus venit deditaeque eo mentes cum oculis erant, tumtur ex composito orta vis, signoque dato iuventus Romana ad rapiendas virgines discurrit. magna pars forte, in quem quaeque inciderat, raptae: quasdam forma excellentes primoribus patrum destinatas ex plebe homines, quibus datum negotium erat, domos deferebant: unam longe ante alias specie ac pulchritudine insignem a globo Thalassii cuiusdam raptam ferunt, multisque sciscitantibus cuinam eam ferrent, identidem, ne quis violaret, Thalassio ferri clamitatum; inde nuptialem hanc vocem factam. turbato per metum ludicro maesti parentes virginum profugiunt, incusantes violati hospitii scelus deumque invocantes, cuius ad sollemne ludosque per fas ac fidem decepti venissent. nec raptis aut spes de se melior aut indignatio est minor. sed ipse Romulus circumibat docebatque patrum id superbia factum, qui conubium finitimis negassent; illas tamen in matrimonio, in societate fortunarum omnium civitatisque, et quo nihil carius humano generi sit, liberum fore; mollirent modo iras et, quibus fors corpora dedisset, darent animos. saepe ex iniuria postmodum gratiam ortam, eoque melioribus usuras viris, quod adnisurus pro se quisque sit ut, cum suam vicem functus officio sit, parentium etiam patriaeque expleat desiderium. accedebant blanditiae virorum factum purgantium cupiditate atque amore, quae maxime ad muliebre ingenium efficaces preces sunt.

iam res romanus adeo sum validus ut qui finitimaris civitas bellum par sum sed penuria mulier homo aetas duro magnitudo sum quippe qui neque domus spes proles neque cum finitimus conubium sum tum ex consilium pater romulus legatus circa vicina gens mitto qui societas conubium novo populus peto urbs quoque ut ceterus ex infimus nascor deinde qui suus virtus atque deus juvo magnus ops sui magnus nomen facio satis scio origo romanus et deus adsum et non desum virtus proinde ne gravo homo cum homo sanguis atque genus misceo nusquam benignus legatio audio sum adeo simul sperno simul tantus in medium cresco moles sui atque posterus suus metuo ab plerusque rogito dimitto ecqui femina quoque asylum aperio is enim demum conpar conubium sum aeger is romanus pubes patior et haud dubius ad vis specto res coepio qui tempus locus aptus ut do romulus aegritudo animus dissimulo ludus ex industria paro neptunus equester sollemnis consualia voco indico deinde finitimus spectaculum iubeo quantus apparatus tum scio aut possum concelebro ut res clarus exspecto facio multus mortalis convenio studium etiam video novus urbs magnus propior quisque caeninensis crustuminus antemnates etiam sabinum omnis multitudomultitude cum liber atque conjunx venio invitas hospitalis per domus cum sino moenia et frequens tectum urbs video miror tam brevis res romanus cerno ubi spectaculum tempus venio dedo is mens cum oculus sum tumtur ex compono orior volo signo do juventus romanus ad rapio virgo discurro magnus pars fors in qui quisque incido rapio quidam forma excello primoris pater destino ex plebs homo qui do negotium sum domus defero unus longus ante alius species atque pulchritudo insignis ab globus thalassii quidam rapio fero multa sciscitor quisnam is fero identidem ne quis violo talassius fero clamitas inde nuptial hic voco facio turbo per metus ludicer maestus parens virgo profugio incuso violo hospitium scelus deus invoco qui ad sollemnis ludus per fas atque fides decipio venio neque rapio aut spes de sui bonus aut indignatio sum paruus sed ipse romulus circumeo doceo pater is superbia facio qui conubium finitimus nego ille tamen in matrimonium in societas fortuna omnis civitas et quo nihil carus humanus gener sum liber sum mollio modo ira et qui fors corpus do do animus saepe ex iniuria postmodum gratia orior eo bonus utor vis qui annitor pro sui quisque sum ut cum suus vicis fungor officium sum pareo etiam patria expleo desiderium accedo blanditia vir facio purgo cupiditas atque amor qui magnus ad muliebris ingenium efficax prex sum


Palatium primum, in quo ipse erat educatus, muniit. Sacra diis aliis Albano ritu, Graeco Herculi, ut ab Euandro instituta erant, facit. Herculem in ea loca Geryone interempto boves mira specie abegisse memorant ac prope Tiberim fluvium, qua prae se armentum agens nando traiecerat, loco herbido, ut quiete et pabulo laeto reficeret boves, et ipsum fessum via procubuisse. ibi cum eum cibo vinoque gravatum sopor oppressisset, pastor accola eius loci, nomine Cacus, ferox viribus, captus pulchritudine boumbourn cum avertere eam praedam vellet, quia si agendo armentum in speluncam compulisset ipsa vestigia quaerentem dominum eo deductura erant, aversos boves, eximium quemque pulchritudine, caudis in speluncam traxit. Hercules ad primam auroram somno excitus cum gregem perlustrasset oculis et partem abesse numero sensisset, pergit ad proximam speluncam, si forte eo vestigia ferrent. quae ubi omnia foras versa vidit nec in partemparterl aliam ferre, confusus atque incertus animi ex loco infesto agere porro armentum occepit. inde cum actae boves quaedam ad desiderium, ut fit, relictarum mugissent, reddita inclusarum ex spelunca boumbour vox Herculem convertit. quem cum vadentem ad speluncam Cacus vi prohibere conatus esset, ictus clava fidem pastorum nequiquam invocans morte occubuit. Euander tum ea profugus ex Peloponneso auctoritate magis quam imperio regebat loca, venerabilis vir miraculo litterarum, rei novae inter rudes artium homines, venerabilior divinitate credita Carmentae matris, quam fatiloquam ante Sibyllae in Italiam adventum miratae eae gentes fuerant. is tumtur Euander concursu pastorum trepidantium circa advenam manifestae reum caedis excitus postquam facinus facinorisque causam audivit, habitum formamque viri aliquantum ampliorem augustioremque humana intuens, rogitat qui vir esset. ubi nomen patremque ac patriam accepit, iove nate, Hercules, salve, inquit; te mihi mater, veridica interpres deum, aucturum caelestium numerum cecinit tibique aram hic dicatum iri quam opulentissima olim in terris gens maximam vocet tuoque ritu colat. dextra Hercules data accipere se omen impleturumqueinpleturumque fata ara condita ac dicata ait. ibi tum primum bove eximia capta de grege sacrum Herculi' adhibitis ad ministerium dapemque Potitiis ac Pinariis, quae tumtur familiae maxime inclitae ea loca incolebant, factumfactuin . forte ita evenit, ut Potitii ad tempus praesto essent iisque exta apponerentur, Pinarii extis adesis ad ceteram venirent dapem. inde institutuminstitutuin mansit, donecdone Pinarium genus fuit, ne extis eorum sollemnium vescerentur. Potitii ab Euandro edocti antistites sacri eius per multas aetates fuerunt, donecdone tradito servis publicis sollemnisollenni familiae ministerio genus omne Potitiorum interiit. haec tumtur sacra Romulus una ex omnibus peregrina suscepit, iam tum inmortalitatis virtute partae, ad quam eum sua fata ducebant, fautor.

palatium primus in quo ipse sum educo munio sacer diuus alius albanus ritus graecum herculis ut ab euander institutum sum facio herculis in is locum geryones interimo bos mirus species abigo memoro atque prope tiberis fluvius qui prae sui armentum ago no transjacio locus herbidus ut quiesco et pabulum laeto reficio bos et ipse fatisco via procumbo ibi cum is cibus vinum gravo sopor opprimo pastor accola is locus nomen cacus ferox vis capio pulchritudo boumbourn cum averto is praeda volo quia si ago armentum in spelunca compello ipse vestigium quaero dominus is deduco sum averto bos eximius quisque pulchritudo cauda in spelunca traho herculis ad primus aurora somnus excio cum grex perlustro oculus et pars absum numerus sentio pergo ad propior spelunca si fors is vestigium fero qui ubi omnis foras verso video neque in partemparterl alius fero confundo atque incertus animus ex locus infesto ago porro armentum occipio inde cum ago bos quidam ad desiderium ut fio relictaris mugio reddo inclusaris ex spelunca boumbour vox herculis converto qui cum vado ad spelunca cacus vis prohibeo conor sum iacio clavo fides pastor nequiquam invoco mors occumbo euander tum is profugus ex peloponnesus auctoritas magis quam imperium rego locum venerabilis vir miraculum litteraris res novus inter rudo ars homo venerabilis divinitas credo carmenta mater quam fatiloquus ante sibylla in italia advenio miror is gens sum is tumtur euander concursus pastor trepido circa advena manifestae reus caedes excio postquam facinus facinus causa audio habitus forma vir aliquantus amplus augustus humanus intueor rogito qui vir sum ubi nomen patro atque patria accipio io natus herculis salvus inquam tu ego mater veridica interpres deus augeo caelestis numerus cano tu ara hic dico eo quam opulens olim in terra gens maximus voco tuus ritus colo dextera herculis do accipio sui omen impleturumqueinpleturumque fatum ara condio atque dico aio ibi tum primus bos eximius capio de grex sacer herculis adhibeo ad ministerium daps potitius atque pinarius qui tumtur familia magnus inclutus is locum incolo factumfactuin fors ita evenio ut potitius ad tempus praesto sum is exta appono pinarius exta adedo ad ceter venio daps inde institutuminstitutuin maneo donecdone pinarius genus sum ne exta is sollemne vesco potitius ab euander edoceo antistes sacer is per multus aetas sum donecdone trado servio publicus sollemnisollenni familia ministerium genus omnis potitius intereo hic tumtur sacer romulus unus ex omnis peregrinus suscipio iam tum inmortalitas virtus pario ad quam is suus fatum duco fautor


Roma interim crescit Albae ruinis. duplicatur civium humerus; Caelius additur urbi mons, et quo frequentius habitaretur, eam sedem Tullus regiae capit ibique deinde habitavit. principes Albanorum in patres, ut ea quoque pars rei publicae cresceret, legit, Iulios, Servilios, Quinctios, Geganios, Curiatios, Cloelios; templumque ordini ab se aucto curiam fecit quae Hostilia usque ad patrum nostrorum aetatem appellata est. et ut omnium ordinum viribus aliquid ex novo populo adiceretur equitum decem turmas ex Albanis legit, legiones et veteres eodem supplemento explevit et novas scripsit.

roma interim cresco alba ruina duplico civis umerus caelius addo urbs mons et quo frequens habito is sedes tullus regia capio ibi deinde habito princeps albanus in pater ut is quoque pars res publicus cresco lego iulius servilius quintius geganios curiatii cloelios templum ordo ab sui augeo curia facio qui hostilius usque ad pater noster aetas appello sum et ut omnis ordo vis aliquis ex novo populus adicio eques decem turma ex albanus lego legio et vetus idem supplementum expleo et novo scribo


facturusne operae pretium sim, si a primordio urbis res populi Romani perscripserim, nec satis scio, nec, si sciam, dicere ausim, quippe qui cum veterem tum volgatam esse rem videam, dum novi semper scriptores aut in rebus certius aliquid allaturos se aut scribendi arte rudem vetustatem superaturos credunt. utcumque erit, iuvabit tamen rerum gestarum memoriae principis terrarum populi pro virili parte et ipsum consuluisse; et si in tanta scriptorum turba mea fama in obscuro sit, nobilitate ac magnitudine eorum me qui nomini officient meo consoler. res est praeterea et immensi operis, ut quae supra septingentesimum annum repetatur, et quae ab exiguis profecta initiis eo creverit ut iam magnitudine laboret sua; et legentium plerisque haud dubito quin primae origines proximaque originibus minus praebitura voluptatis sint, festinantibus ad haec nova, quibus iam pridem praevalentis populi vires se ipsae conficiunt: ego contra hoc quoque laboris praemium petam, ut me a conspectu malorum quae nostra tot per annos vidit aetas, tantisper certe dum prisca illa tota mente repeto, avertam, omnis expers curae quae scribentis animum, etsi non flectere a vero, sollicitum tamen efficere posset.

facio opera pretium sum si ab primordius urbs res populus romanus perscribo neque satis scio neque si scio dico audeo quippe qui cum vetus tum volgatam sum res video dum nosco semper scriptor aut in res certus aliquis affero sui aut scribo ars rudis vetustas supero credo utcumque sum iuvo tamen res gero memoria princeps terra populus pro virilis pars et ipse consulo et si in tantus scriptor turba meus fama in obscurum sum nobilitas atque magnitudo is ego qui nomen officio meus consolo res sum praeterea et immensus opus ut qui supra septingentesimus annus repeto et qui ab exiguus proficio initium is cerno ut iam magnitudo laboro suus et lego plerusque haud dubito quin primus origo proximus origo paruus praebeo voluptas sum festino ad hic novo qui iam pridem praevalentis populus vireo sui ipse confacio ego contra hic quoque labor praemium peto ut ego ab conspectus malus qui noster tot per annus video aetas tantisper certus dum priscus ille totus mens repeto averto omnis expers cura qui scribo animus etsi non flecto ab verus sollicitus tamen efficio possum


huic orationi Servius cum intervenisset trepido nuntio excitatus, extemplo a vestibulo curiae magna voce Quid hoc, inquit, Tarquini , rei est? qua tu audacia me vivo vocare ausus es patres aut in sede considere mea? cum ille ferociter ad haec, se patris sui tenere sedem, multo quam servum potiorem filium regis regni heredem, satis illumilium diu per licentiam eludentem insultasse dominis, clamor ab utriusque fautoribus oritur, et concursus populi fiebat in curiam, apparebatque regnaturum qui vicisset. tum Tarquinius necessitate iam etiam ipsa cogente ultima audere, multo et aetate et viribus validior, medium arripit Servium elatumque e curia in inferiorem partem per gradus deiecit; inde ad cogendum senatum in curiam rediit. fit fuga regis apparitorum atque comitum: ipse prope exsanguis cum sine regio comitatu domum se reciperet ab iis, qui missi ab Tarquinio fugientem consecuti erant interficitur. creditur , quia non abhorret a cetero scelere, admonitu Tulliae id factum. carpento certe, id quod satis constat, in forum invecta, nec reverita coetum virorum, evocavit virum e curia regemque prima appellavit. a quo facessere iussa ex tanto tumultu, cum se domum reciperet pervenissetque ad summum Cyprium vicum, ubi Dianium nuper fuit, flectenti carpentum dextra in Urbium clivum ut in collem Esquiliarum eveheretur, restitit pavidus atque inhibuit frenos is qui iumenta agebat, iacentemque dominae Servium trucidatum ostendit. foedum inhumanumque inde traditur scelus, monumentoque locus est—Sceleratum vicum vocant—quo amens agitantibus furiis sororis ac viri, Tullia per patris corpus carpentum egisse fertur, partemque sanguinis ac caedis paternae cruento vehiculo, contaminata ipsa respersaque, tulisse ad penates suos virique sui, quibus iratis malo regni principio similes propediem exitus sequerentur.

hic oratio servus cum intervenio trepido nuntio excito extemplo ab vestibulum curia magnus vox quis hic inquam tarquinius res sum qui tu audacia ego vivo vocaris audeo sum pater aut in sedes consido meus cum ille ferociter ad hic sui pater suus teneo sedes multus quam servus potis filius rex regnum heres satis illumilium diu per licentia eludo insulto dominus clamor ab uterque fautor orior et concursus populus fio in curia appareo regno qui vinco tum tarquinius necessitas iam etiam ipse cogo ulter audeo multus et aetas et vis validus medius arripio servius effero e curia in inferus pars per gradus deicio inde ad cogo senatus in curia redeo fio fuga rex apparitor atque comes ipse prope exsanguis cum sine regius comito domus sui recipio ab is qui mitto ab tarquinius fugio consequor sum interfacio credo quia non abhorreo ab ceterus scelus admoneo tullia is facio carpentum certus is qui satis consto in forum inveho neque reverita coitus vir evoco vir e curia rex primus appello ab quo facesso iubeo ex tantus tumultus cum sui domus recipio pervenissetque ad superus cyprium vicus ubi dianius nuper sum flecto carpentum dextera in urbs clivus ut in collis esquiliaris eveheretur resto pavidus atque inhibeo freni is qui iumentum ago jaceo domina servius trucido ostendo foedus inhumanus inde trado scelus monumentum locus sum scelero vicus voco quo amens agito furia soror atque vir tullia per pater corpus carpentum ago fero pars sanguis atque caedes paternus cruento vehiculum contamino ipse respergo fero ad penates suus vir suus qui irascor malus regnum principium similis propediem exitus sequor


haec ferme Romulo regnante domi militiaeque gesta, quorum nihil absonum fidei divinae originis divinitatisque post mortem creditae fuit, non animus in regno avito reciperando, non condendae urbis consilium, non bello ac pace firmandae. ab illo enim profecto viribus datis tantum valuit ut in quadraginta deinde annos tutam pacem haberet. multitudini tamen gratior fuit quam patribus, longe ante alios acceptissimus militum animis; trecentosque armatos ad custodiam corporis, quos Celeres appellavit, non in bello solum sed etiam in pace habuit.

hic ferme romulus regno domus militia gero qui nihil absonus fides divina origo divinitatisque post mors credo sum non animus in regnum avitus recipero non condo urbs consilium non bellum atque pax firmo ab ille enim profecto vis do tantus valeo ut in quadraginta deinde annus tueor pax habeo multitudo tamen gratus sum quam pater longus ante alius accipio miles animus trecenti armatus ad custodia corpus qui celer appello non in bellum solus sed etiam in pax habeo


crescebat interim urbs munitionibus alia atque alia adpetendo loca, cum in spem magis futurae multitudinis quam ad id quod tum hominum erat munirent. deinde , ne vana urbis magnitudomagnitude esset, adiciendae multitudinis causa vetere consilio condentium urbes, qui obscuram atque humilem conciendo ad se multitudinem natam e terra sibi prolem ementiebantur, locum qui nunc saeptus escendentibus inter duos lucos est, asylum aperit. eo ex finitimis populis turba omnis, sine discrimine liber an servus esset, avida novarum rerum perfugit, idque primum ad coeptam magnitudinem roboris fuit. cum iam virium haud paeniteret, consilium deinde viribus parat. centum creat senatores, sive quia is numerus satis erat, sive quia soli centum erant qui creari patres possent. patres certe ab honore, patriciique progenies eorum appellati.

cresco interim urbs munitio alius atque alius adpeto locum cum in spes magis sum multitudo quam ad is qui tum homo sum munio deinde ne vanus urbs magnitudomagnitude sum adicio multitudo causa veto consilium condo urbs qui obscurus atque humilis concieo ad sui multitudo nata e terra sui proles ementior locus qui nunc saepio escendo inter duo lucus sum asylum aperio is ex finitimus populus turba omnis sine discrimen liber an servus sum avidus novaris res perfugio is primus ad coepio magnitudo robur sum cum iam vis haud paeniteo consilium deinde vis paro centum creo senator sive quia is numerus satis sum sive quia solus centum sum qui creo pater possum pater certus ab honor patricius progenies is appello


tum sacerdotibus creandis animum adiecit, quamquam ipse plurima sacra obibat, ea maxime quae nunc ad Dialem flaminem pertinent. sed quia in civitate bellicosa plures Romuli quam Numae similes reges putabat fore iturosque ipsos ad bella, ne sacra regiae vicis desererentur, flaminem Iovi adsiduum sacerdotemsacerdoten creavit insignique eum veste et curuli regia sella adornavit. huic duos flamines adiecit, Marti unum, alterum Quirino; virginesque Vestae legit, Alba oriundum sacerdotium et genti conditoris haud alienum. iis , ut adsiduae templi antistites essent, stipendium de publico statuit, virginitate aliisque caerimoniis venerabiles ac sanctas fecit. Salios item duodecim Marti Gradivo legit tunicaeque pictae insigne dedit et super tunicam aeneum pectori tegumen caelestiaque arma, quae ancilia appellantur, ferre ac per urbem ire canentes carmina cumcurm tripudiis sollemnique saltatu iussit. pontificem deinde Numam Marcium Marci filium ex patribus legit eique sacra omnia exscripta exsignataque attribuit, quibus hostiis, quibus diebus, ad quae templatemnpla sacra fierent atque unde in eos sumptus pecunia erogaretur. cetera quoque omnia publica privataque sacra pontificis scitis subiecit, ut esset quo consultum plebes veniret, ne quid divini iuris neglegendo patrios ritus peregrinosque adsciscendo turbaretur; nec caelestes modo caerimonias, sed iusta quoque funebria placandosque manes ut idem pontifex edoceret, quaeque prodigia fulminibus aliove quo visu missa susciperentur atque curarentur. ad ea elicienda ex mentibus divinis Iovi Elicio aram in Aventino dicavit deumque consuluit auguriis, quae suscipienda essent.

tum sacerdos creo animus adiicio quamquam ipse multus sacer obeo is magnus qui nunc ad dial flamen pertineo sed quia in civitas bellicosus multus romulis quam numa similis rex puto sum eo ipse ad bellum ne sacer regia vicus desero flamen iuppiter assiduus sacerdotemsacerdoten creo insignio is vestis et curulis regius sella adorno hic duo flamen adiicio martius unus alter quirinus virgo vesta lego alba orior sacerdotium et gens conditor haud alienus is ut assiduus templum antistes sum stipendium de publicus statuo virginitas alius caerimonia venerabilis atque sancio facio salii item duodecim martius gradivus lego tunica pingo insignis do et super tunica aeneus pector tegumen caelestia arma qui ancile appello fero atque per urbs eo caneo carmen cumcurm tripudium sollemne saltatus iubeo pontifex deinde numa marcius marcius filius ex pater lego is sacer omnis exscribo exsigno attribuo qui hostia qui dies ad qui templatemnpla sacer fio atque unde in is sumptus pecunia erogo ceterus quoque omnis publicus privo sacer pontifex scio subicio ut sum quo consulo plebs venio ne quis divinus ius neglego patrius ritus peregrinus adscisco turbo neque caelestis modo caerimonia sed iustus quoque funebria placo manes ut idem pontifex edoceo quisque prodigium fulmen alius quo video mitto suscipio atque curo ad is elicio ex mens divinus iuppiter elicius ara in aventinus dico deus consulo augurium qui suscipio sum


ita Numitori Albana re permissa Romulum Remumque cupido cepit in iis locis ubi expositi ubique educati erant urbis condendae. et supererat multitudo Albanorum Latinorumque; ad id pastores quoque accesserant, qui omnes facile spem facerent parvam Albam, parvum Lavinium prae ea urbe quae conderetur fore. intervenit deinde his cogitationibus avitum malum, regni cupido, atque inde foedum certamen, coortum a satis miti principio. quoniam gemini essent nec aetatis verecundia discrimen facere posset, ut dii, quorum tutelae ea loca essent, auguriis legerent, qui nomen novae urbi daret, qui conditam imperio regeret, Palatium Romulus, Remus Aventinum ad inaugurandum templa capiunt. priori Remo augurium venisse fertur, sex vultures, iamque nuntiato augurio cum duplex numerus Romulo se ostendisset, utrumque regem sua multitudomultitude consalutaverat: tempore illi praecepto, at hi numero avium regnum trahebant. inde cum altercatione congressi certamine irarum ad caedem vertuntur; ibi in turba ictus Remus cecidit. vulgatior fama est ludibrio fratris Remum novos transiluisse muros; inde ab irato Romulo, cum verbis quoque increpitans adiecisset sic deinde, quicumque alius transiliet moenia mea, interfectum. ita solus potitus imperio Romulus; condita urbs conditoris nomine appellata.

ita numitor albanus res permitto romulis remus cupido capio in is locus ubi expono ubique educo sum urbs condo et supersum multitudo albanus latinum ad is pastor quoque accedo qui omnis facilis spes facio parvus alba parvus lavinium prae is urbs qui condo sum intervenio deinde hic cogitatio avitus malus regnum cupido atque inde foedus certamen coorior ab satis mitis principium quoniam geminus sum neque aetas verecundia discrimen facio possum ut dius qui tutela is locum sum augurium lego qui nomen novus urbs do qui condo imperium rego palatium romulus remus aventinus ad inauguro templum capio prior remus augurium venio fero sex vultur iam nuntio augurium cum duplex numerus romulus sui ostendo uterque rex suus multitudomultitude consalutaverat tempus ille praeceptum at hic numerus avis regnum traho inde cum altercatio congredior certamen ira ad caedes verto ibi in turba iacio remus cado vulgatior fama sum ludibrium frater remus novi transsileo murus inde ab irascor romulus cum verbum quoque increpito adicio sic deinde quicumque alius transiliet moenia meus interficio ita solus potior imperium romulus condio urbs conditor nomen appello