Romani , si umquam ante alias ullo in bello fuit quod primum dis immortalibus gratias ageretis, deinde vestrae ipsorum virtuti, hesternum id proelium fuit. dimicatum est enim non magis cum hostibus quam, quae dimicatio maior atque periculosior est, cum proditione ac perfidia sociorum. nam , ne vos falsa opinio teneat, iniussu meo Albani subiere ad montes, nec imperium illud meum sed consilium et imperii simulatio fuit, ut nec vobis ignorantibus deseri vos averteretur a certamine animus et hostibus circumveniri se ab tergo ratis terror ac fuga iniceretur. nec ea culpa quam arguo omnium Albanorum est: ducem secuti sunt, ut et vos, si quo ego inde agmen declinare voluissem, fecissetis. Mettius ille est ductor itineris huius, Mettius idem huius machinator belli, Mettius foederis Romani Albanique ruptor. audeat deinde talia alius, nisi in hunc insigne iam documentum mortalibus dedero.

romanus si umquam ante alius ullus in bellum sum qui primus deus immortalis gratia ago deinde vester ipse virtus hesternus is proelium sum dimico sum enim non magis cum hostis quam qui dimicatio magnus atque periculosus sum cum proditio atque perfidia socius nam ne tu fallo opinio teneo injussus meus albanus subeo ad mons neque imperium ille meus sed consilium et imperium simulatio sum ut neque tu ignoro desero tu averto ab certamen animus et hostis circumvenio sui ab tergum ratis terror atque fuga inicio neque is culpa quam arguo omnis albanus sum dux sequor sum ut et tu si quo ego inde agmen declinaris volo facio mettius ille sum ducto iter hic mettius idem hic machinator bellum mettius foedo romanus albanus ruptor audeo deinde talis alius nisi in hic insignis iam documentum mortalis do


tenuere tamen arcem Sabini, atque inde postero die, cum Romanus exercitus instructus quod inter Palatinum Capitolinumque collem campi est complesset, non prius descenderunt in aequum quam ira et cupiditate reciperandae arcis stimulante animos in adversum Romani subiere. principes utrimque pugnam ciebant ab Sabinis Mettius Curtius, ab Romanis Hostius Hostilius. hic rem Romanam iniquo loco ad prima signa animo atque audacia sustinebat. ut Hostius cecidit, confestim Romana inclinatur acies fusaque est ad veterem portam Palatii. Romulus et ipse turba fugientium actus arma ad caelum tollens, Iuppiter , tuis inquit, iussus avibus hic in Palatio prima urbi fundamenta ieci. arcem iam scelere emptam Sabini habent; inde huchue armati superata media valle tendunt; at tu, pater deum hominumque, hinc saltem arce hostes, deme terrorem Romanis fugamque foedam siste! hic ego tibi templum Statori Iovi, quod monumentum sit posteris tua praesenti ope servatam urbem esse, voveo. haec precatus, veluti sensisset auditas preces, hinchine inquit, Romani , iuppiterluppiter optimus maximus resistere atque iterare pugnam iubet. restitere Romani tamquam caelesti voce iussi: ipse ad primores Romulus provolat. Mettius Curtius ab Sabinis princeps ab arce decucurrerat et effusos egerat Romanos, toto quantum foro spatium est. nec procul iam a porta Palati erat clamitans, vicimus perfidos hospites, imbelles hostes; iam sciunt longe aliud esse virgines rapere, aliud pugnare cum viris. in eum haec gloriantem cum globo ferocissimorum iuvenum Romulus impetum facit. ex equo tum forte Mettius pugnabat; eo pelli facilius fuit. pulsum Romani persequuntur; et alia Romana acies audacia regis accensa fundit Sabinos. Mettius in paludem sese strepitu sequentium trepidante equo coniecit; averteratque ea res etiam Sabinos tanti periculo viri. et ille quidem adnuentibus ac vocantibus suis favore multorum addito animo evadit: Romani Sabinique in media convalle duorum montium redintegrant proelium. sed res Romana erat superior.

teneo tamen arx sabinum atque inde posterus dies cum romanus exercitus instruo qui inter palatinus capitolinus collis campus sum compleo non prior descendo in aequus quam ira et cupiditas recipero arx stimulo animus in adverro romanus subeo princeps utrimque pugna cieo ab sabinum mettius curtus ab romanus hostius hostilis hic res romanus iniquus locus ad primus signum animus atque audacia sustineo ut hostius cado confestim romanus inclino acies fundo sum ad vetus porta palatium romulus et ipse turba fugio ago arma ad caelum tollo iuppiter tuus inquam iubeo avis hic in palatium primus urbs fundamentum jacio arx iam scelus emo sabinum habeo inde huchue armatus supero medius valles tendo at tu pater deus homo hinc saltem arx hostis demo terror romanus fuga foedus sisto hic ego tu templum stator iuppiter qui monumentum sum posterus tuus praesens ops servo urbs sum voveo hic preco velut sentio audio prex hinchine inquam romanus iuppiterluppiter bonus magnus resisto atque iteraris pugna iubeo resto romanus tamquam caelestis vox iubeo ipse ad primoris romulus provolo mettius curtus ab sabinum princeps ab arx decurro et effundo ago romanus totus quantus forum spatium sum neque procul iam ab porto palatium sum clamito vinco perfidus hospes imbellis hostis iam scio longus alius sum virgo rapio alius pugno cum vis in is hic glorior cum globus ferox juvenis romulus impetus facio ex equus tum fors mettius pugno is pello facilis sum pello romanus persequor et alius romanus acies audacia rex accendo fundo sabini mettius in palus sui strepitus sequor trepido equus conicio averteratque is res etiam sabini tantus periculum vir et ille quidem annuo atque voco suus favor multus addo animus evado romanus sabinum in medius convallis duo mons redintegro proelium sed res romanus sum superus


quae ante conditam condendamve urbem poeticis magis decora fabulis quam incorruptis rerum gestarum monumentis traduntur, ea nec adfirmare nec refellere in animo est. datur haec venia antiquitati, ut miscendo humana divinis primordia urbium augustiora faciat; et si cui populo licere oportet consecrare origines suas et ad deos referre auctores, ea belli gloria est populo Romano ut cum suum conditorisque sui parentem Martem potissimum ferat tam et hoc gentes humanae patiantur aequo animo quam imperium patiuntur. sed haec et his similia, utcumque animadversa aut existimata erunt, haud in magno equidem ponam discrimine: ad illa mihi pro se quisque acriter intendat animum, quae vita, qui mores fuerint, per quos viros quibusque artibus domi militiaeque et partum et auctum imperium sit; labente deinde paulatim disciplina velut desidentis primo mores sequatur animo, deinde ut magis magisque lapsi sint, tum ire coeperint praecipites, done ad haec tempora quibus nec vitia nostra nec remedia pati possumus perventum est.

qui ante condo condendamve urbs poeticus magis decus fabula quam incorruptus res gero monumentum trado is neque adfirmaris neque refello in animus sum do hic venia antiquitas ut misceo humanus divinus primordius urbs augustus facio et si qui populus licet oportet consecraris origo suus et ad deus refero auctor is bellum gloria sum populus romanus ut cum suus conditor suus parens mars potis fero tam et hic gens humanus patior aequus animus quam imperium patior sed hic et hic similis utcumque animadverto aut existimo sum haud in magnus equidem pono discrimen ad ille ego pro sui quisque acer intendo animus qui vito qui mos sum per qui vir quisque ars domus militia et pario et augeo imperium sum labor deinde paulatim disciplina velut desideo primus mos sequor animus deinde ut magis magus labor sum tum eo coepio praeceps donec ad hic tempus qui neque vitio noster neque remedio patior possum pervenio sum


haud displicet res Tullo, quamquam cum indole animi tumtur spe victoriae ferocior erat. quaerentibus utrimque ratio initur cui et Fortuna ipsa praebuit materiam.

haud displiceo res tullus quamquam cum indoles animus tumtur spes victoria ferox sum quaero utrimque ratio ineo qui et fortuna ipse praebeo materia


foedere icto trigemini, sicut convenerat, arma capiunt. cum sui utrosque adhortarentur, deos patrios, patriam ac parentes, quicquid civium domi, quicquid in exercitu sit, illorum tunctune arma, illorum intueri manus, feroces et suopte ingenio et pleni adhortantium vocibus in medium inter duas acies procedunt. consederant utrimque pro castris duo exercitus periculi magis praesentis quam curae expertes; quippe imperium agebatur in tam paucorum virtute atque fortuna positum. itaque ergo erecti suspensique in minime gratum spectaculum animos intendunt. datur signum infestisque armis velut acies terni iuvenes magnorum exercituum animos gerentes concurrunt. nec his nec illis periculum suum, publicum imperium servitiumque obversatur animo futuraque ea deinde patriae fortuna quam ipsi fecissent. ut primo statim concursu concrepuere arma micantesque fulsere gladii, horror ingens spectantis perstringit; et neutro inclinata spe torpebat vox spiritusque. consertis deinde manibus cum iam non motus tantum corporum agitatioque anceps telorum armorumque sed vulnera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani, super alium alius, vulneratis tribus Albanis exspirantes corruerunt. ad quorum casum cum conclamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas legiones iam spes tota, nondum tamen cura deseruerat, exanimes vice unius quem tres Curiatii circumsteterant. forte is integer fuit, ut universis solus nequaquam par, sic adversus singulos ferox. ergo , ut segregaret pugnam eorum, capessit fugam, ita ratus secuturos ut quemque vulnere adfectum corpus sineret. iam aliquantum spatii ex eo loco ubi pugnatum est aufugerat, cum respiciens videt magnis intervallis sequentes; unum haud procul ab sese abesse. in eum magno impetu rediit, et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis uti opem ferant fratri, iam Horatius caeso hoste victor secundamseculndam pugnam petebat. tunc clamore, qualis ex insperato faventium solet, Romani adiuvant militem suum; et ille defungi proelio festinat. prius itaque quam alter—nec procul aberat—consequi posset, et alterum Curiatium conficit; iamque aequato Marte singuli supererant, sed nec spe nec viribus pares. alterum intactum ferro corpus et geminata victoria ferocem in certamen tertium dabat: alter fessum vulnere fessum cursu trahens corpus, victusque fratrum ante se strage victori obicitur hosti. nec illud proelium fuit. Romanus exsultans duos , inquit, fratrum Manibus dedi: tertium causae belli huiusce, ut Romanus Albano imperet, dabo. male sustinenti arma gladium superne iugulo defigit; iacentem spoliat. Romani ovantes ac gratulantes Horatium accipiunt eo maiore cum gaudio quo prope metum res fuerat. ad sepulturam inde suorum nequaquam paribus animis vertuntur, quippe imperio alteri aucti, alteri dicionis alienae facti. sepulcra exstant, quo quisque loco cecidit, duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana Romam versus, sed distantia locis, ut et pugnatum est.

foedus icio trigeminus sicut convenio arma capio cum suus uter adhortor deus patrius patria atque parens quisquis civis domus quisquis in exercitus sum ille tunctune arma ille intueor manus ferox et suopte ingenium et plenus adhortor vox in medius inter duo acies procedo consido utrimque pro castrum duo exercitus periculum magis praesum quam cura expers quippe imperium ago in tam paucus virtus atque fortuna pono itaque ergo erigo suspendo in paruus gratus spectaculum animus intendo do signum infestus arma velut acies terni juvenis magnus exercitus animus gero concurro neque hic neque ille periculum suus publicus imperium servitiumque obverso animus sum is deinde patria fortuna quam ipse facio ut primus statim concursus concrepo arma mico fulcio gladius horror ingens specto perstringo et neuter inclino spes torpeo vox spiritus consero deinde manus cum iam non moueo tantus corpus agitatio anceps telum armus sed vulnero quoque et sanguis spectaculum sum duo romanus super alius alius vulnero tres albanus exspiro conruo ad qui casus cum conclamo gaudium albanus exercitus romanus legio iam spes totus nondum tamen cura desero exanimo vicus unus qui tres curiatii circumsto fors is integer sum ut universus solus nequaquam par sic adverro singuli ferox ergo ut segrego pugna is capesso fuga ita reor sequor ut quisque vulnus afficio corpus sino iam aliquantus spatium ex is locus ubi pugno sum aufugio cum respicio video magnus intervallum sequor unus haud procul ab sui absum in is magnus impetus redeo et dum albanus exercitus inclamo curiatii uti ops fero frater iam horatius caedo hostis victor secundamseculndam pugna peto tunc clamor qualis ex insperatus faveo soleo romanus adjuvo miles suus et ille defungor proelium festino prior itaque quam alter neque procul absum consequor possum et alter curiatii confacio iam aequo mars singuli supersum sed neque spes neque vis par alter intactus ferrum corpus et gemino victoria ferox in certamen tertius do alter fatisco vulnus fatisco cursus traho corpus vinco frater ante sui strages victor obicio hostis neque ille proelium sum romanus exsulto duo inquam frater manes do tertius causa bellum hic ut romanus albanus impero do malus sustineo arma gladius supernus jugulo defigo iaceo spolio romanus ovo atque gratulor horatius accipio is magnus cum gaudium quo prope metus res sum ad sepultura inde suus nequaquam par animus verto quippe imperium alter augeo alter dicio alienus facio sepulcrum exsto quo quisque locus cado duo romanus unus locus propius alba tres albanus roma verro sed disto locus ut et pugno sum


priusquam inde digrederentur, roganti Mettio, ex foedere icto, quid imperaret, imperat Tullus uti iuventutem in armis habeat: usurum se eorum opera, si bellum cum Veientibus foret. ita exercitus inde domos abducti. princeps Horatius ibat trigemina spolia prae se gerens; cui soror virgo, quae desponsa uni ex Curiatiis fuerat, obvia ante portam Capenam fuit; cognitoque super umeros fratris paludamento sponsi, quod ipsa confecerat, solvit crines et flebiliter nomine sponsum mortuum appellat. movet feroci iuveni animum conploratio sororis in victoria sua tantoque gaudio publico. stricto itaque gladio simul verbis increpans transfigit puellam. abi hinc cum immaturo amore ad sponsum inquit, oblita fratrum mortuorum vivique, oblita patriae. sic eat quaecumque Romana lugebit hostem.

priusquam inde digredior rogo mettio ex foedus icio quis impero impero tullus uti iuventus in arma habeo utor sui is opus si bellum cum veiens sum ita exercitus inde domus abduco princeps horatius eo trigeminus spolium prae sui gero qui soror virgo qui despondeo unus ex curiatii sum obvius ante porta capena sum cognosco super umerus frater paludamentum sponsus qui ipse confacio solvo crinis et flebilis nomen sponsum mortuus appello moveo ferox juvenis animus comploratio soror in victoria suus tantus gaudium publicus stringo itaque gladius simul verbum increpo transfigo puella abeo hinc cum immaturus amor ad sponsum inquam obliviscor frater morior vivo obliviscor patria sic eo quicumque romanus lugeo hostis


regnavit Ancus annos quattuor et viginti, cuilibet superiorum regum belli pacisque et artibus et gloria par. iam filii prope puberem aetatem erant. eo magis Tarquinius instare ut quam primum comitia regi creando fierent; quibus indictis sub tempus pueros venatum ablegavit. isque primus et petisse ambitiose regnum et orationem dicitur habuisse ad conciliandos plebis animos compositam: se non rem novam petere, quippe qui non primus, quod quisquam indignari mirarive posset, sed tertius Romae peregrinus regnum adfectet; et Tatium non ex peregrino solum, sed etiam ex hoste regem factum, et Numam ignarum urbis non petentem in regnum ultro accitum: se, ex quo sui potens fuerit, Romam cum coniuge ac fortunis omnibus commigrasse; maiorem partem aetatis eius qua civilibus officiis fungantur homines, Romae se quam in vetere patria vixisse; domi militiaeque sub haud paenitendo magistro, ipso Anco rege, Romana se iura, Romanos ritus didicisse; obsequio et observantia in regem cum omnibus, benignitate erga alios cum rege ipso certasse. haec eum haud falsa memorantem ingenti consensu populus Romanus regnare iussit. ergo virum cetera egregium secuta quam in petendo habuerat etiam regnantem ambitio est; nec minus regni sui firmandi quam augendae rei publicae memor centum in patres legit, qui deinde minorum gentium sunt appellati, factio haud dubia regis, cuius beneficio in curiam venerant.

regno ancus annus quattuor et viginti qui superus rex bellum pax et ars et gloria par iam filius prope pubes aetas sum is magis tarquinius insto ut quam primus comitium rex creo fio qui indico sub tempus puer venor ablego eo primus et peto ambitiosus regnum et oratio dico habeo ad concilio plebs animus compono sui non res novus peto quippe qui non primus qui quisquam indignor mirarive possum sed tertius roma peregrinus regnum adfectet et tatius non ex peregrinus solus sed etiam ex hostis rex facio et numa ignarus urbs non peto in regnum ultro accio sui ex quo suus possum sum roma cum coniunx atque fortuna omnis commigro magnus pars aetas is qui civilis officium fungor homo roma sui quam in veto patria vivo domus militia sub haud paeniteo magister ipse ancus rex romanus sui ius romanus ritus disco obsequium et observo in rex cum omnis benignitas erga alius cum rex ipse certo hic is haud fallo memoro ingens consensus populus romanus regno iubeo ergo vir ceterus egregius sequor quam in peto habeo etiam regno ambitio sum neque paruus regnum suus firmo quam augeo res publicus memor centum in pater lego qui deinde paruus gens sum appello factio haud dubius rex qui beneficium in curia venio


qui regno ita potitus urbem novam, conditam vi et armis, iure eam legibusque ac moribus de integro condere parat. quibus cum inter bella adsuescere videret non posse, quippe efferari militia animos, mitigandum ferocem populum armorum desuetudine ratus, Ianum ad infimum Argiletum indicem pacis bellique fecit, apertus ut in armis esse civitatem, clausus pacatos circa omnes populos significaret. bis deinde post Numae regnumregnurn clausus fuit, semel T. Manlio consule post Punicum primum perfectum bellum, iterum, quod nostrae aetati di dederunt ut videremus, post bellum Actiacum ab imperatore Caesare Augusto pace terra marique parta. clauso eo cum omnium circa finitimorum societate ac foederibus iunxisset animos, positis externorum periculorum curis ne luxuriarent otio animi, quos metus hostium disciplinaque militaris continuerat, omnium primum, rem ad multitudinem imperitam et illis saeculis rudem efficacissimam, deorumdecrum metum iniciendum ratus est. qui cum descendere ad animos sine aliquo commento miraculi non posset, simulat sibi cum dea Egeria congressus nocturnos esse; eius se monitu, quae acceptissima diis essent sacra instituere, sacerdotes suos cuique deorum praeficere.

qui regnum ita potior urbs novus condo vis et arma ius is lex atque mos de integer condo paro qui cum inter bellum assuesco video non possum quippe efferaris militia animus mitigo ferox populus armus desuetudo reor janus ad infimus argiletum index pax bellus facio aperio ut in arma sum civitas claudo pacatos circa omnis populus significo bis deinde post numa regnumregnurn claudo sum semel t manlius consul post punicus primus perficio bellum iterum qui noster aetas deus do ut video post bellum actiacus ab imperator caesaris augustus pax terra mare pario claudo is cum omnis circa finitimus societas atque foedus jungo animus pono externus periculum cura ne luxurio otium animus qui metus hostis disciplina militaris contineo omnis primus res ad multitudo imperitus et ille saeculis rudis efficax deorumdecrum metus inicio reor sum qui cum descendo ad animus sine aliquis commento miraculis non possum simulo sui cum dea egeria congredior nocturnus sum is sui moneo qui accipio diuus sum sacer instituo sacerdos suus quisque deus praeficio


iam admodum mitigati animi raptis erant; at raptarum parentes tum maxime sordida veste lacrimisque et querellis civitates concitabant. nec domi tantum indignationes continebant, sed congregabantur undique ad T. Tatium regem Sabinorum, et legationes eo, quod maximum Tatii nomen in iis regionibus erat, conveniebant. Caeninenses Crustuminique et Antemnates erant ad quos eius iniuriae pars pertinebat. lente agere his Tatius Sabinique visi sunt: ipsi inter se tres populi communiter bellum parant. ne Crustumini quidem atque Antemnates pro ardore iraque Caeninensium satis se impigre moventInovent ; ita per se ipsum nomen Caeninum in agrum Romanum impetum facit. sed effuse vastantibus fit obvius cum exercitu Romulus levique certamine docet vanam sine viribus iram esse. exercitum fundit fugatque, fusum persequitur: regem in proelio obtruncat et spoliat; duce hostium occiso urbem primo impetu capit. inde exercitu victore reducto, ipse, cum factis vir magnificus tum factorum ostentator haud minor, spolia ducis hostium caesi suspensa fabricate ad id apte ferculo gerens in Capitolium escendit ibique ea cum ad quercum pastoribus sacram deposuisset, simul cum dono designavit templo Iovis finis cognomenque addidit deo. iuppiteruppiter Feretri inquit, haec tibi victor Romulus rex regia arma fero, templumque his regionibus quas modo animo metatus sum dedico sedem opimis spoliis, quae regibus ducibusque hostium caesis me auctorem sequentes posteri ferent. haec templi est origo quod primum omnium Romae sacratum est. ita deinde diis visum, nec inritam conditoris templi vocem esse qua laturos eo spolia posteros nuncupavit, nec multitudine conpotum eius doni volgari laudem. bina postea inter tot annos, tot bella, opima parta sunt spolia; adeo rara eius fortuna decoris fuit.

iam admodum mitigo animus rapio sum at raptaris parens tum magnus sordidus vestis lacrima et querela civitas concito neque domus tantus indignatio contineo sed congrego undique ad t tatius rex sabinum et legatio is qui magnus tatius nomen in is regio sum convenio caeninensis crustuminus et antemnates sum ad qui is iniuria pars pertineo lentus ago hic tatius sabinum video sum ipse inter sui tres populus communis bellum paro ne crustuminus quidem atque antemnates pro ardor ira caeninensis satis sui impiger moventinovent ita per sui ipse nomen caeninus in ager romanus impetus facio sed effuse vasto fio obvius cum exercitus romulus levis certamen doceo vanus sine vis ira sum exercitus fundo fugo fundo persequor rex in proelium obtrunco et spolio dux hostis occido urbs primus impetus capio inde exercitus victor reduco ipse cum facio vir magnificus tum factor ostentator haud paruus spolium dux hostis caedo suspendo fabrico ad is aptus ferculum gero in capitolium escendo ibi is cum ad quercus pastor sacer depono simul cum donum designo templum iuppiter finis cognomen addo deus iuppiteruppiter feretrius inquam hic tu victor romulus rex regius arma fero templum hic regio qui modo animus meto sum dedico sedes opimus spolium qui rex dux hostis caedo ego auctor sequor posterus fero hic templum sum origo qui primus omnis roma sacro sum ita deinde diuus video neque irritus conditor templum voco sum qui fero is spolium posterus nuncupo neque multitudo conpotum is donum volgaris laus bini postea inter tot annus tot bellum opimus pario sum spolium adeo rarus is fortuna decor sum


Anco regnante Lucumo, vir impiger ac divitiis potens, Romam commigravit, cupidine maxime ac spe magni honoris, cuius adipiscendi Tarquiniis —nam ibi quoque peregrina stirpe oriundus erat— facultas non fuerat. demarati Corinthii filius erat, qui ob seditiones domo profugus cum Tarquiniis forte consedisset, uxore ibi ducta duos filios genuit. nomina his Lucumo atque Arruns fuerunt. Lucumo superfuit patri bonorum omnium heres: Arruns prior quam pater moritur uxore gravida relicta. nec diu manet superstes filio pater; qui cum, ignorans nurum ventrem ferre, immemor in testando nepotis decessisset, puero post avi mortem in nullam sortem bonorum nato ab inopia Egerio inditum nomen. lucumoni contra omnium heredi bonorum cum divitiae iam animos facerent, auxit ducta in matrimonium Tanaquil summo loco nata, et quae haudbaud facile iis in quibus nata erat humiliora sineret ea quo innupsisset. spernentibus Etruscis Lucumonem exsule advena ortum, ferre indignitatem non potuit oblitaque ingenitae erga patriam caritatis, dummodo virum honoratum videret, consilium migrandi ab Tarquiniis cepit. Roma est ad id potissima visa: in novo populo, ubi omnis repentina atque ex virtute nobilitas sit, futurum locum forti ac strenuo viro; regnasse Tatium Sabinum, arcessitum in regnum Numam a Curibus, et Ancum Sabina matre ortum nobilemque una imagine Numae esse. facile persuadet ut cupido honorum et cui Tarquinii materna tantum patria esset. sublatis itaque rebus amigrant Romam. ad Ianiculum forte ventum erat. ibi ei carpento sedenti cum uxore aquila suspensis demissa leniter alis pilleum aufert, superque carpentum cum magno clangore volitans, rursus velut ministerio divinitus missa capiti apte reponit; inde sublimis abiit. accepisse id augurium laeta dicitur Tanaquil, perita, ut volgo Etrusci, caelestium prodigiorum mulier. excelsa et alta sperare complexaconplexa virum iubet: eam alitem, ea regione caeli et eius dei nuntiam venisse, circa summum culmen hominis auspicium fecisse, levasse humano superpositum capiti decus, ut divinitus eidem redderet. has spes cogitationesque secum portantes urbem ingressi sunt, domicilioque ibi comparato L. Tarquinium Priscum edidere nomen. Romanis conspicuum eum novitas divitiaeque faciebant; et ipse fortunam benigno adloquio, comitate invitandi beneficiisque quos poterat sibi conciliando adiuvabat, donec in regiam quoque de eo fama perlata est. notitiamque eam brevi apud regem liberaliter dextereque obeundo officia in familiaris amicitiae adduxerat iura, ut publicis pariter ac privatis consiliis bello domique interesset et per omnia expertus postremo tutor etiam liberis regis testamento institueretur.

ancus regno lucumo vir impiger atque divitiae possum roma commigro cupido magnus atque spes magnus honor qui adipiscendi tarquinius nam ibi quoque peregrinus stirps orior sum facultas non sum demarati corinthius filius sum qui ob seditio domus profugus cum tarquinius fors consido uxor ibi duco duo filius gigno nomen hic lucumo atque arruns sum lucumo supersum pater bonus omnis heres arruns prior quam pater morior uxor gravidus relinquo neque diu maneo supersto filius pater qui cum ignoro nurum venter fero immemor in testo nepos decedo puer post avus mors in nullus sors bonus natus ab inopia egerio indo nomen lucumo contra omnis heres bonus cum divitiae iam animus facio augeo duco in matrimonium tanaquil superus locus nata et qui haudbaud facilis is in qui nata sum humilis sino is quo innubo sperno etruscus lucumo exsulis advena orior fero indignitas non possum obliviscor ingenitus erga patria caritas dummodo vir honoro video consilium migro ab tarquinius capio roma sum ad is potis video in novo populus ubi omnis repentinus atque ex virtus nobilitas sum sum locus fortis atque strenuus vir regno tatius sabinus arcesso in regnum numa ab cures et ancus sabinum mater orior nobilis unus imago numa sum facilis persuadeo ut cupido honor et qui tarquinius maternus tantus patria sum tollo itaque res amigro roma ad ianiculis fors venio sum ibi is carpentum sedeo cum uxor aquila suspendo demitto lenis ala pilleum aufero supo carpentum cum magnus clangor volito rursus velut ministerium divinitus mitto caput aptus repono inde sublimis abeo accipio is augurium laetus dico tanaquil pereo ut vulgo etruscus caelestis prodigus mulier excello et altus spero complexaconplexa vir iubeo is aliter is regio caelum et is deus nuntia venio circa superus culmen homo auspicium facio levasse humanus superpono caput decus ut divinitus idem reddo hic spes cogitatio sui porto urbs ingredior sum domicilium ibi comparo l tarquinius priscus edo nomen romanus conspicuus is novitas divitiae facio et ipse fortuna benignus alloquium comitas invito beneficium qui possum sui concilio adjuvo donec in regia quoque de is fama perfero sum notitia is brevis apud rex liberalis dexter obeo officium in familiaris amicitia adduco ius ut publicus pariter atque privo consilium bellum domus intersum et per omnis experior postremo tuto etiam liber rex testamentum instituo


dum ea ibi Romani gerunt, Antemnatium exercitus per occasionem ac solitudinem hostiliter in fines Romanos incursionem facit. raptim et ad hos Romana legio ducta palatos in agris oppressit. fusi igitur primo impetu et clamore hostes; oppidum captum; duplicique victoria ovantem Romulum Hersilia coniunx precibus raptarum fatigata orat ut parentibus earum det veniam et in civitatem accipiat; ita remrein coalescere concordia posse. facile impetratum. inde contra Crustuminos profectus bellum inferentes. ibi minus etiam, quod alienis cladibus ceciderant animi, certaminis fuit. utroque coloniae missae; plures inventi qui propter ubertatem terrae in Crustuminum nomina darent. et Romam inde frequenter migratum est, a parentibus maxime ac propinquis raptarum.

dum is ibi romanus gero antemnates exercitus per occasio atque solitudo hostilis in finis romanus incursio facio raptim et ad hic romanus legio duco palo in ager opprimo fundo igitur primus impetus et clamor hostis oppidum capio duplex victoria ovo romulis hersilia coniunx prex raptaris fatigo oro ut parens is do venio et in civitas accipio ita remrein coalesco concordia possum facilis impetro inde contra crustumini proficiscor bellum infero ibi paruus etiam qui alienus clades cado animus certamen sum uterque colonia mitto multus invenio qui propter ubertas terra in crustuminus nomen do et roma inde frequens migro sum ab parens magnus atque propinquus raptaris


atque omnium primum ad cursus lunae in duodecim menses discribit annum; quem, quia tricenos dies singulis mensibus luna non explet, desuntque undecim dies solido anno qui solstitiali circumagitur orbe, intercalariis mensibus interponendis ita dispensavit, ut vicesimo anno ad metam eandem solis unde orsi essent, plenis omnium annorum spatiis, dies congruerent. idem nefastos dies fastosque fecit, quia aliquando nihil cum populo agi utile futurum erat.

atque omnis primus ad curro luna in duodecim mensis discribo annus qui quia triceni dies singuli mensis luna non expleo desum undecim dies solidus annus qui solstitial circumago orbis intercalarius mensis interpono ita dispenso ut vicesimus annus ad meto idem sol unde ordior sum plenus omnis annus spatium dies congruo idem nefastus dies fasti facio quia aliquando nihil cum populus ago utilis sum sum


haec nuntiant domum Albani. et bellum utrimque summa ope parabatur, civili simillimum bello, prope inter parentes natosque, Troianam utramque prolem, cum Lavinium ab Troia, ab Lavi. nio Alba, ab Albanorum stirpe regum oriundi Romani essent. eventus tamen belli minus miserabilem dimicationem fecit, quod nec acie certatum est et tectis modo dirutis alterius urbis duo populi in unum confusi sunt. Albani priores ingenti exercitu in agrum Romanum impetum fecere. castra ab urbe haud plus quinque milia passuum locant; fossa circumdant; fossa Cluilia ab nomine ducis per aliquot saecula appellata est, donecdone cum re nomen quoque vetustate abolevit. in his castris Cluilius Albanus rex moritur; dictatorem Albani Mettium Fufetium creant. interim Tullus ferox, praecipue morte regis, magnumque deorum numen ab ipso capite orsum in omne nomen Albanum expetiturum poenas ob bellum impium dictitans, nocte praeteritis hostium castris infesto exercitu in agrum Albanum pergit. ea res ab stativis excivit Mettium. ducit quam proxume ad hostem potest. inde legatum praemissum nuntiare Tullo iubet priusquam dimicent opus esse conloquio; si secum congressus sit, satis scire ea se allaturum quae nihilo minus ad rem Romanam quam ad Albanam pertineant. haud aspernatus Tullus tamen, si vana adferantur, in aciem educit. exeunt contra et Albani. postquam structi utrimque stabant, cum paucis procerum in medium duces prodeunt. ibi infit Albanus:

hic nuntio domus albanus et bellum utrimque summus ops paro civilis similis bellum prope inter parens nascor trojanus uter proles cum lavinium ab troius ab lavo nio alba ab albanus stirps rex orior romanus sum evenio tamen bellum paruus miserabilis dimicatio facio qui neque acies certas sum et tectum modo diruo alter urbs duo populus in unus confundo sum albanus prior ingens exercitus in ager romanus impetus facio castrum ab urbs haud multus quinque mille passus loco fossa circumdo fossa cluilia ab nomen dux per aliquot saeculum appello sum donecdone cum res nomen quoque vetustas abolevit in hic castrum cluilius albanus rex morior dictator albanus mettium fufetium creo interim tullus ferox praecipuus mors rex magnus deus numen ab ipse caput ordior in omnis nomen albanus expeto poena ob bellum impius dictito nox praetereo hostis castrum infesto exercitus in ager albanus pergo is res ab stativus excio mettium duco quam proximus ad hostis possum inde legatus praemitto nuntiaris tullus iubeo priusquam dimico opus sum colloquium si sui congredior sum satis scio is sui affero qui nihilum paruus ad res romanus quam ad albana pertineo haud aspernor tullus tamen si vanus affero in acies educo exeo contra et albanus postquam struo utrimque sto cum paucus procerus in medius dux proeo ibi infio albanus


inde in consilia publica adhiberi. ubi cum de aliis rebus adsentiri se veteribus Gabinis diceret, quibus eae notiores essent, ipse identidem belli auctor esse et in eo sibi praecipuam prudentiam adsumere, quod utriusque populi vires nosset sciretque invisam profecto superbiam regiam civibus esse, quam ferre ne liberi quidem potuissent. ita cum sensim ad rebellandum primores Gabinorum incitaret, ipse cum promptissimis iuvenum praedatum atque in expeditiones iret, et dictis factisque omnibus ad fallendum instructis vana adcresceret fides, dux ad ultimum belli legitur. ibi cum inscia multitudine quid ageretur proelia parva inter Romam Gabiosque fierent, quibus plerumque Gabina res superior esset, tum certatim summi infimique Gabinorum Sex. Tarquinium dono deum sibi missum ducem credere. apud milites vero obeundo pericula ac labores pariter, praedam munifice largiendo, tanta caritate esse ut non pater Tarquinius potentior Romae quam filius Gabiis esset. itaque postquam satis virium conlectum ad omnes conatus videbat, tum ex suis unum sciscitatum Romam ad patrem mittit quidnam se facere vellet, quandoquidem ut omnia unus publice Gabiis posset ei di dedissent. huic nuntio quia, credo, dubiae fidei videbatur, nihil voce responsum est; rex velut deliberabundus in hortum aedium transit sequente nuntio filii; ibi inambulans tacitus summa papaverum capita dicitur baculo decussisse. interrogando exspectandoque responsum nuntius fessus, ut re imperfecta, redit Gabios; quae dixerit ipse quaeque viderit refert: seu ira, seu odio, seu superbia insita ingenio nullam eum vocem emisisse. Sexto ubi quid vellet parens quidve praeciperet tacitis ambagibus patuit, primores civitatis criminando alios apud populum, alios sua ipsos invidia opportunos interemit. multi palam, quidam, in quibus minus speciosa criminatio erat futura, clam interfecti. patuit quibusdam volentibus fuga, aut in exsilium acti sunt, absentiumque bona iuxta atque interemptorum divisui fuere. largitiones inde praedaeque; et dulcedine privati commodi sensus malorum publicorum adimi, donec orba consilio auxilioque Gabina res regi Romano sine ulla dimicatione in manum traditur.

inde in consilium publicus adhibeo ubi cum de alius res adsentio sui vetus gabinus dico qui is nosco sum ipse identidem bellum auctor sum et in is sui praecipuus prudentia adsumo qui uterque populus vireo nosco scio invideo profecto superbia regia civis sum quam fero ne liber quidem possum ita cum sensim ad rebello primoris gabinus incito ipse cum promptus juvenis praedor atque in expeditio eo et dictum facio omnis ad fallo instruo vanus adcresco fides dux ad ulter bellum lego ibi cum inscius multitudo quis ago proelio parvus inter roma gabii fio qui plerusque gabinus res superus sum tum certatim superus infimus gabinus sex tarquinius donum deus sui mitto dux credo apud miles verus obeo periculum atque labor pariter praeda munificus largior tantus caritas sum ut non pater tarquinius possum roma quam filius gabii sum itaque postquam satis vis colligo ad omnis conor video tum ex suus unus sciscitas roma ad pater mitto quisnam sui facio volo quandoquidem ut omnis unus publicus gabii possum is deus do hic nuntio quia credo dubius fides video nihil vox responsum sum rex velut deliberabundus in hortus aedes transeo sequor nuntio filius ibi inambulo taceo summus papaver caput dico baculus decutio interrogo exspecto responsum nuntius fessus ut res imperfectus redeo gabii qui dico ipse quisque video refero seu ira seu odium seu superbia inquiro ingenium nullus is voco emitto sextus ubi quis volo parens quis praecipio taceo ambages pateo primoris civitas criminor alius apud populus alius suus ipse invidia opportunus interimo multus palam quidam in qui paruus speciosus criminatio sum sum clam interfacio pateo quidam volo fuga aut in exsilium ago sum absentiumque bonus iuxta atque interimo divisui sum largitio inde praeda et dulcedo privo commodus sensus malus publicus adimo donec orbo consilium auxilio gabinus res rex romanus sine ullus dimicatio in manus trado