Ab urbe condita, books 6-10 - 10

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


uocare tribus extemplo populus iubebat apparebatque accipi legem; ille tamen dies intercessione est sublatus. postero die deterritis tribunis ingenti consensu accepta est. pontifices creantur suasor legis P. Decius Mus P. Sempronius Sophus C. Marcius Rutulus M. Liuius Denter ; quinque augures item de plebe, C. Genucius P. Aelius Paetus M. Minucius Faesus C. Marcius T. Publilius . ita octo pontificum, nouem augurum numerus factus. eodem anno M. Ualerius consul de prouocatione legem tulit diligentius sanctam. tertio ea tum post reges exactos lata est, semper a familia eadem. causam renouandae saepius haud aliam fuisse reor quam quod plus paucorum opes quam libertas plebis poterat. Porcia tamen lex sola pro tergo ciuium lata uidetur, quod graui poena, si quis uerberasset necassetue ciuem Romanum, sanxit; Ualeria lex cum eum qui prouocasset uirgis caedi securique necari uetuisset, si quis aduersus ea fecisset, nihil ultra quam 'improbe factum' adiecit. id, qui tum pudor hominum erat, uisum, credo, uinclum satis ualidum legis: nunc uix serio ita minetur quisquam. bellum ab eodem consule haudquaquam memorabile aduersus rebellantes Aequos, cum praeter animos feroces nihil ex antiqua fortuna haberent, gestum est. alter consul Appuleius in Umbria Nequinum oppidum circumsedit. locus erat arduus atque in parte una praeceps, ubi nunc Narnia sita est, nec ui nec munimento capi poterat. itaque eam infectam rem M. Fuluius Paetus T. Manlius Torquatus noui consules acceperunt. in eum annum cum Q. Fabium consulem non petentem omnes dicerent centuriae, ipsum auctorem fuisse Macer Licinius ac Tubero tradunt differendi sibi consulatus in bellicosiorem annum: eo anno maiori se usui rei publicae fore urbano gesto magistratu; ita nec dissimulantem quid mallet nec petentem tamen, aedilem curulem cum L. Papirio Cursore factum. id ne pro certo ponerem uetustior annalium auctor Piso effecit, qui eo anno aediles curules fuisse tradit Cn. Domitium Cn. filium Caluinum et Sp. Caruilium Q. filium Maximum . id credo cognomen errorem in aedilibus fecisse secutamque fabulam mixtam ex aediliciis et consularibus comitiis, conuenientem errori. et lustrum eo anno conditum a P. Sempronio Sopho et P. Sulpicio Sauerrione censoribus tribusque additae duae, Aniensis ac Terentina. haec Romae gesta.

uoco tres extemplo populus jubeo appareo accipio lex ille tamen dies intercessio sum tollo posterus dies deterreo tribunus ingens consensus accipio sum pontifex creo suasor lex p decius mus p sempronius sophus que marcius rutulus m livius denter quinque auguro item de plebs que genucius p aelius paetus m minucius faesus que marcius t publilius ita octo pontifex nouem augur numerus facio idem annus m valerius consul de prouocatio lex fero diligo sancio tertius is tum post rex exigo fero sum semper ab familia idem causa renovo saepis haud alius sum reor quam qui multus paucus ops quam libertas plebs possum porcius tamen lex solus pro tergum ciuis fero uideo qui grauis poena si quis verbero neco ciuis romanus sancio valerius lex cum is qui provoco uirga caedo securus neco uetuisset si quis aduersus is facio nihil ultra quam improbus facio adiicio is qui tum pudor homo sum uideo credo vinclum satis ualidus lex nunc uix serius ita mino quisquam bellum ab idem consul haudquaquam memorabilis aduersus rebello aequi cum praeter animus ferox nihil ex antiquus fortuna habeo gero sum alter consul appuleius in umbria nequinum oppidum circumsedeo locus sum arduus atque in pars unus praeceps ubi nunc narnia sino sum neque uis neque munimentum capio possum itaque is inficio res m fulvius paetus t manlius torquatus nouus consul accipio in is annus cum q fabius consul non peto omnis dico centuria ipse auctor sum macer licinius atque tubero trado differo sui consulatus in bellicosus annus is annus magnus sui usus res publicus sum urbanus gero magistratus ita neque dissimulo quis malo neque peto tamen aedilis curulis cum l papirius cursor facio is ne pro certus pono vetustus annalis auctor piso efficio qui is annus aedilis curulis sum trado cn domitius cn filius calvinus et spurius caruilium q filius magnus is credo cognomen error in aedilis facio sequor fabula misceo ex aedilicius et consularis comitium conuenio error et lustrum is annus condio ab p sempronius sophus et p sulpicius sauerrio censor tres addo duo aniensis atque terentinus hic roma gero


consules profecti ab urbe, prior Sp. Caruilius , cui ueteres legiones, quas M. Atilius superioris anni consul in agro Interamnati reliquerat, decretae erant. cum eis in Samnium profectus, dum hostes operati superstitionibus concilia secreta agunt, Amiternum oppidum de Samnitibus ui cepit. caesa ibi milia hominum duo ferme atque octingenti, capta quattuor milia ducenti septuaginta. Papirius nouo exercitu—ita enim decretum erat—scripto Duroniam urbem expugnauit; minus quam collega cepit hominum, plus aliquanto occidit; praeda opulenta utrobique est parta. inde peruagati Samnium consules maxime depopulato Atinate agro, Caruilius ad Cominium, Papirius ad Aquiloniam, ubi summa rei Samnitium erat, peruenit. ibi aliquamdiu nec cessatum ab armis est neque nauiter pugnatum; lacessendo quietos, resistentibus cedendo, comminandoque magis quam inferendo pugnam dies absumebatur. quodcum<que Comini> inciperetur remittereturque, omnium rerum etiam paruarum euentus proferebatur in dies. altera Romana castra [quae] uiginti milium spatio aberant, et absentis collegae consilia omnibus gerendis intererant rebus; intentiorque Caruilius, quo in maiore discrimine res uertebatur, in Aquiloniam quam ad Cominium quod obsidebat erat. L. Papirius , iam per omnia ad dimicandum satis paratus, nuntium ad collegam mittit sibi in animo esse postero die, si per auspicia liceret, confligere cum hoste; opus esse et illum quanta maxima ui posset Cominium oppugnare, ne quid laxamenti sit Samnitibus ad subsidia Aquiloniam mittenda. diem ad proficiscendum nuntius habuit; nocte rediit approbare collegam consulta referens. Papirius nuntio misso extemplo contionem habuit; multa de uniuerso genere belli, multa de praesenti hostium apparatu, uana magis specie quam efficaci ad euentum, disseruit: non enim cristas uolnera facere; et per picta atque aurata scuta transire Romanum pilum et candore tunicarum fulgentem aciem ubi res ferro geratur cruentari. auream olim atque argenteam Samnitium aciem a parente suo occidione occisam spoliaque ea honestiora uictori hosti quam ipsis arma fuisse. datum hoc forsan nomini familiaeque suae ut aduersus maximos conatus Samnitium opponerentur duces spoliaque ea referrent quae insignia publicis etiam locis decorandis essent deos immortales adesse propter totiens petita foedera, totiens rupta; tum si qua coniectura mentis diuinae sit, nulli unquam exercitui fuisse infestiores quam qui nefando sacro mixta hominum pecudumque caede respersus, ancipiti deum irae deuotus, hinc foederum cum Romanis ictorum testes deos, hinc iuris iurandi aduersus foedera suscepti exsecrationes horrens, inuitus iurauerit, oderit sacramentum, uno tempore deos, ciues, hostes metuat.

consul proficiscor ab urbs prior spurius caruilius qui ueteres legio qui m atilius superus annus consul in ager interamnatus relinquo decerno sum cum is in samnium proficiscor dum hostis opero superstitio concilio secerno ago amiternum oppidum de samnites uis capio caedo ibi mille homo duo ferme atque octingenti capio quattuor mille ducenti septuaginta papirius nouus exercitus ita enim decretum sum scribo duroniam urbs expugno paruus quam collega capio homo multus aliquantus occido praeda opulentus utrobique sum pario inde pervagor samnium consul magnus depopulor atinas ager caruilius ad cominium papirius ad aquilonia ubi summus res samnites sum peruenio ibi aliquamdiu neque cesso ab arma sum neque nauiter pugno lacesso quiesco resisto cedo commino magis quam infero pugna dies absumo quodcum que cominium incipio remitto omnis res etiam paruaris euentus profero in dies alter romanus castrum qui uiginti mille spatium absum et absum collega consilium omnis gero intersum res intendo caruilius quo in magnus discrimen res verto in aquilonia quam ad cominium qui obsido sum l papirius iam per omnis ad dimico satis paro nuntius ad collega mitto sui in animus sum posterus dies si per auspicium licet confligo cum hostis opus sum et ille quantus maximus uis possum cominium oppugnaris ne quis laxamentum sum samnites ad subsidium aquilonia mitto dies ad proficisco nuntius habeo nox redeo approbaris collega consulo refero papirius nuntio mitto extemplo contio habeo multus de universus genus bellum multus de praesens hostis apparatus uanus magis species quam efficax ad euentum disseruio non enim crista vulnero facio et per pingo atque auro scutum transeo romanus pilis et candor tunicaris fulgeo acies ubi res ferrum gero cruentaris aureus olim atque argenteus samnites acies ab pareo suus occidio occaedes spolio is honestus uictor hostis quam ipse arma sum do hic forsan nomen familia suus ut aduersus magnus conor samnites oppono dux spolio is refero qui insigne publicus etiam locus decoro sum deus immortalis adsum propter totiens peto foedero totiens rumpo tum si qui conicio mens divina sum nullus umquam exercitus sum infestus quam qui nefandus sacro misceo homo pecus caedes respergo anceps deus ira devoveo hinc foedus cum romanus ictor testis deus hinc ius iuro aduersus foedero suscipio exsecratio horreo inuitus juro odi sacramentum unus tempus deus ciuis hostis metuo


certatum tamen suadenda dissuadendaque lege inter Ap. Claudium maxime ferunt et inter P. Decium Murem . qui cum eadem ferme de iure patrum ac plebis quae pro lege Licinia quondam contraque eam dicta erant cum plebeiis consulatus rogabatur disseruissent, rettulisse dicitur Decius parentis sui speciem, qualem eum multi qui in contione erant uiderant, incinctum Gabino cultu super telum stantem, quo se habitu pro populo ac legionibus Romanis deuouisset: tum P. Decium consulem purum piumque deis immortalibus uisum aeque ac si T. Manlius collega eius deuoueretur; eundem P. Decium qui sacra publica populi Romani faceret legi rite non potuisse? id esse periculum ne suas preces minus audirent di quam Ap. Claudi ? castius eum sacra priuata facere et religiosius deos colere quam se? quem paenitere uotorum quae pro re publica nuncupauerint tot consules plebeii, tot dictatores, aut ad exercitus euntes aut inter ipsa bella? numerarentur duces eorum annorum, quibus plebeiorum ductu et auspicio res geri coeptae sint; numerarentur triumphi; iam ne nobilitatis quidem suae plebeios paenitere. pro certo habere, si quod repens bellum oriatur, non plus spei fore senatui populoque Romano in patriciis quam in plebeiis ducibus. 'quod cum ita se habeat, cui deorum hominumue indignum uideri potest' inquit, 'eos uiros, quos uos sellis curulibus, toga praetexta, tunica palmata, et toga picta et corona triumphali laureaque honoraritis, quorum domos spoliis hostium adfixis insignes inter alias feceritis, pontificalia atque auguralia insignia adicere? qui Iouis optimi maximi ornatu decoratus, curru aurato per urbem uectus in Capitolium ascenderit, is <non> conspiciatur cum capide ac lituo, <cum> capite uelato uictimam caedet auguriumue ex arce capiet? cuius <in> imaginis titulo consulatus censuraque et triumphus aequo animo legetur, si auguratum aut pontificatum adieceritis, non sustinebunt legentium oculi? equidem—pace dixerim deum—eos nos iam populi Romani beneficio esse spero, qui sacerdotiis non minus reddamus dignatione nostra honoris quam acceperimus et deorum magis quam nostra causa expetamus ut quos priuatim colimus publice colamus.

certas tamen suadeo dissuadeo lex inter ap claudius magnus fero et inter p decius mus qui cum idem ferme de ius pater atque plebs qui pro lex licinius quondam contra is dictum sum cum plebeius consulatus rogo disservio refero dico decius parens suus species qual is multus qui in contio sum video incingo gabinus cultus super telis sto quo sui habitus pro populus atque legio romanus devoveo tum p decius consul purus pius deus immortalis uideo aequus atque si t manlius collega is devoveo idem p decius qui sacer publicus populus romanus facio lego rite non possum is sum periculum ne suus prex paruus audio deus quam ap claudius castus is sacer priuo facio et religiosus deus colo quam sui qui paeniteo uotor qui pro res publicus nuncupo tot consul plebeius tot dictator aut ad exercitus eo aut inter ipse bellum numero dux is annus qui plebeius ductus et auspicium res gero coepio sum numero triumphus iam ne nobilitas quidem suus plebeius paeniteo pro certus habeo si qui repo bellum orior non multus spes sum senatus populo romanus in patricius quam in plebeius dux qui cum ita sui habeo qui deus homo indignus uideo possum inquam is uir qui tu sella curulis toga praetexo tunica palmo et toga pingo et corona triumphal laureus honoro qui domus spolium hostis affigo insignis inter alius facio pontificalis atque augurale insigne adicio qui iuppiter bonus magnus orno decoro currus auro per urbs ueho in capitolium ascenderit is non conspicio cum capis atque lituus cum caput velo victima caedo augurium ex arx capio qui in imago titulus consulatus censeo et triumphus aequus animus lego si auguro aut pontificatus adicio non sustineo lego oculus equidem pax dico deus is nos iam populus romanus beneficium sum spero qui sacerdotium non paruus reddo dignatio noster honor quam accipio et deus magis quam noster causa expeto ut qui priuatim colo publicus colo


L. Genucio Ser. Cornelio consulibus ab externis ferme bellis otium fuit. Soram atque Albam coloniae deductae. Albam in Aequos sex milia colonorum scripta: Sora agri Uolsci fuerat sed possederant Samnites; eo quattuor milia hominum missa. eodem anno Arpinatibus Trebulanisque ciuitas data. Frusinates tertia parte agri damnati, quod Hernicos ab eis sollicitatos compertum, capitaque coniurationis eius quaestione ab consulibus ex senatus consulto habita uirgis caesi ac securi percussi. tamen ne prorsus imbellem agerent annum, parua expeditio in Umbria facta est, quod nuntiabatur ex spelunca quadam excursiones armatorum in agros fieri. in eam speluncam penetratum cum signis est et ex ea, loco obscuro, multa uolnera accepta maximeque lapidum ictu, donec altero specus eius ore— nam peruius erat—inuento utraeque fauces congestis lignis accensae. ita intus fumo ac uapore ad duo milia armatorum, ruentia nouissime in ipsas flammas, dum euadere tendunt, absumpta. M. Liuio Dentre <M.> Aemilio consulibus redintegratum Aequicum bellum. coloniam aegre patientes uelut arcem suis finibus impositam, summa ui expugnare adorti ab ipsis colonis pelluntur. ceterum tantum Romae terrorem fecere, quia uix credibile erat tam adfectis rebus solos per se Aequos ad bellum coortos, ut tumultus eius causa dictator diceretur C. Iunius Bubulcus . cum M. Titinio magistro equitum profectus primo congressu Aequos subegit ac die octauo triumphans in urbem cum redisset aedem Salutis, quam consul uouerat censor locauerat, dictator dedicauit.

l genucio seruius cornelius consul ab externus ferme bellum otium sum sora atque alba colonia deduco alba in aequi sex mille colonus scribo sora ager volscus sum sed possederant samnites is quattuor mille homo mitto idem annus arpinas trebulanus ciuitas do frusinates tertius pars ager damno qui hernici ab is sollicito comperio capitum coniuratio is quaestio ab consul ex senatus consultum habeo uirga caedo atque securus percutio tamen ne prorsus imbellis ago annus paruus expeditio in umbria facio sum qui nuntio ex spelunca quidam excursio armator in ager fio in is spelunca penetro cum signum sum et ex is locus obscurum multus vulnero accipio magnus lapis ictus donec alter specus is os nam pervius sum invenio uter fauces congero lignum accendo ita intus fumus atque vapor ad duo mille armator ruo nouus in ipse flamma dum euado tendo absumo m livius dentre m aemilius consul redintegro aequicus bellum colonia aeger patior uelut arx suus finis impono summus uis expugnaris adorior ab ipse colonia pello ceterum tantus roma terror facio quia uix credibilis sum tam afficio res solus per sui aequi ad bellum coorior ut tumultus is causa dictator dico que junius bubulcus cum m titinius magister eques proficiscor primus congredior aequi subigo atque dies octavus triumpho in urbs cum redeo aedes salus quam consul uoueo censor loco dictator dedico


eadem fortuna ab altero consule ad Cominium gesta res. prima luce ad moenia omnibus copiis admotis corona cinxit urbem subsidiaque firma ne qua eruptio fieret portis opposuit. iam signum dantem eum nuntius a collega trepidus de uiginti cohortium aduentu et ab impetu moratus est et partem copiarum reuocare instructam intentamque ad oppugnandum coegit. D. Brutum Scaeuam legatum cum legione prima et decem cohortibus alariis equitatuque ire aduersus subsidium hostium iussit: quocumque in loco fuisset obuius, obsisteret ac moraretur manumque, si forte ita res posceret, conferret, modo ne ad Cominium eae copiae admoueri possent. ipse scalas ferri ad muros ab omni parte urbis iussit ac testudine ad portas successit; simul et refringebantur portae et uis undique in muros fiebat. Samnites sicut, antequam in muris uiderent armatos, satis animi habuerunt ad prohibendos urbis aditu hostes, ita, postquam iam non ex interuallo nec missilibus sed comminus gerebatur res et qui aegre successerant ex plano in muros, loco quem magis timuerant uicto, facile in hostem imparem ex aequo pugnabant, relictis turribus murisque in forum omnes compulsi paulisper inde temptauerunt extremam pugnae fortunam; deinde abiectis armis ad undecim milia hominum et quadringenti in fidem consulis uenerunt; caesa ad quattuor milia octingenti octoginta. sic ad Cominium, sic ad Aquiloniam gesta res; in medio inter duas urbes spatio, ubi tertia exspectata erat pugna, hostes non inuenti. septem milia passuum cum abessent a Cominio, reuocati ab suis neutri proelio occurrerunt. primis ferme tenebris, cum in conspectu iam castra, iam Aquiloniam habuissent, clamor eos utrimque par accidens sustinuit; deinde regione castrorum, quae incensa ab Romanis erant, flamma late fusa certioris cladis indicio progredi longius prohibuit; eo ipso loco temere sub armis strati passim inquietum omne tempus noctis exspectando timendoque lucem egere. prima luce incerti quam in partem intenderent iter repente in fugam consternantur conspecti ab equitibus, qui egressos nocte ab oppido Samnites persecuti uiderant multitudinem non uallo, non stationibus firmatam. conspecta et ex muris Aquiloniae ea multitudo erat iamque etiam legionariae cohortes sequebantur; ceterum nec pedes fugientes persequi potuit et ab equite nouissimi agminis ducenti ferme et octoginta interfecti; arma multa pauidi ac signa militaria duodeuiginti reliquere; alio agmine incolumi, ut ex tanta trepidatione, Bouianum peruentum est.

idem fortuna ab alter consul ad cominium gero res primus lux ad moenia omnis copia admoueo corona cingo urbs subsidium firmo ne qui eruptio fio porta oppono iam signum do is nuntius ab collega trepidus de uiginti cohors aduentus et ab impetus moror sum et pars copia reuoco instruo intendo ad oppugno cogo d brutus scaeva legatus cum legio primus et decem cohors alarius equito eo aduersus subsidium hostis iubeo quicumque in locus sum obuius obsisto atque moror manon si fors ita res posco confero modo ne ad cominium is copia admoveo possum ipse scala fero ad murus ab omnis pars urbs iubeo atque testudo ad porta succedo simul et refringo porta et uolo undique in murus fio samnites sicut antequam in murus video armatus satis animus habeo ad prohibeo urbs aditus hostis ita postquam iam non ex interuallum neque missilis sed comminus gero res et qui aeger succedo ex planus in murus locus qui magis timeo vinco facilis in hostis imparis ex aequus pugno relinquo turris murus in forum omnis compello paulisper inde tento extremus pugna fortuna deinde abicio arma ad undecim mille homo et quadringenti in fides consul uenio caedo ad quattuor mille octingenti octoginta sic ad cominium sic ad aquilonia gero res in medium inter duo urbs spatium ubi tertius exspecto sum pugno hostis non inuenio septem mille passus cum absum ab cominium reuoco ab suus neuter proelium occurro primus ferme tenebrae cum in conspectus iam castrum iam aquilonia habeo clamor is utrimque par accido sustineo deinde regio castrum qui incensum ab romanus sum flamma latus fundo certus clades indicium progredior longus prohibeo is ipse locus temere sub arma sterno passim inquietus omnis tempus nox exspecto timeo lux ago primus lux incertus quam in pars intendo iter repens in fuga consterno conspicio ab eques qui egredior nox ab oppidum samnites persequor video multitudo non uallum non statio firmo conspicio et ex murus aquilonia is multitudo sum iam etiam legionarius cohors sequor ceterum neque pes fugio persequor possum et ab eques novus agmen ducenti ferme et octoginta interfacio arma multus pavidus atque signum militaris duodeuiginti relinquo alius agmen incolumis ut ex tantus trepidatio bovianum peruenio sum


exacto iam anno noui tribuni plebis magistratum inierant; hisque ipsis, quia uitio creati erant, quinque post dies alii suffecti. lustrum conditum eo anno est a P. Cornelio Aruina C. Marcio Rutulo censoribus; censa capitum milia ducenta sexaginta duo trecenta uiginti unum. censores uicesimi sexti a primis censoribus, lustrum undeuicesimum fuit. eodem anno coronati primum ob res bello bene gestas ludos Romanos spectarunt palmaeque tum primum translato e Graeco more uictoribus datae. eodem anno, ab aedilibus curulibus qui eos ludos fecerunt, damnatis aliquot pecuariis, uia a Martis silice ad Bouillas perstrata est. comitia consularia L. Papirius habuit; creauit consules Q. Fabium Maximi filium Gurgitem et D. Iunium Brutum Scaeuam . ipse Papirius praetor factus. multis rebus laetus annus uix ad solacium unius mali, pestilentiae urentis simul urbem atque agros, suffecit; portentoque iam similis clades erat, et libri aditi quinam finis aut quod remedium eius mali ab dis daretur. inuentum in libris Aesculapium ab Epidauro Romam arcessendum; neque eo anno, quia bello occupati consules erant, quicquam de ea re actum praeterquam quod unum diem Aesculapio supplicatio habita est.

exigo iam annus nouus tribunus plebs magistratus ineo hic ipse quia vitio creo sum quinque post dies alius sufficio lustrum condio is annus sum ab p cornelius arvina que marcius rutulus censor censeo caput mille ducenti sexaginta duo trecenti uiginti unus censor vicesimus sextus ab primus censor lustrum undevicesimus sum idem annus corono primus ob res bellum bene gero ludus romanus specto palma tum primus transfero e graecum mos uictor do idem annus ab aedilis curulis qui is ludus facio damno aliquot pecuarius uia ab mars silex ad bovilla persterno sum comitium consularis l papirius habeo creo consul q fabius magnus filius gurges et d junius brutus scaeva ipse papirius praetor facio multus res laetus annus uix ad solacium unus malus pestilentia uro simul urbs atque ager sufficio portendo iam similis clades sum et liber adeo quisnam finis aut qui remedium is malus ab deus do inuenio in liber aesculapius ab epidaurus roma arcesso neque is annus quia bellum occupo consul sum quisquam de is res ago praeterquam qui unus dies aesculapius supplicatio habeo sum


ceterum ad Nequinum oppidum cum segni obsidione tempus tereretur, duo ex oppidanis, quorum erant aedificia iuncta muro, specu facto ad stationes Romanas itinere occulto perueniunt; inde ad consulem deducti praesidium armatum se intra moenia et muros accepturos confirmant. nec aspernanda res uisa neque incaute credenda. cum altero eorum—nam alter obses retentus—duo exploratores per cuniculum missi; per quos satis comperta re trecenti armati transfuga duce in urbem ingressi nocte portam, quae proxima erat, cepere. qua refracta consul exercitusque Romanus sine certamine urbem inuasere. ita Nequinum in dicionem populi Romani uenit. colonia eo aduersus Umbros missa a flumine Narnia appellata; exercitus cum magna praeda Romam reductus. eodem anno ab Etruscis aduersus indutias paratum bellum; sed eos alia molientes Gallorum ingens exercitus fines ingressus paulisper a proposito auertit. pecunia deinde, qua multum poterant, freti, socios ex hostibus facere Gallos conantur ut eo adiuncto exercitu cum Romanis bellarent. de societate haud abnuunt barbari: de mercede agitur. qua pacta acceptaque cum parata cetera ad bellum essent sequique Etruscus iuberet, infitias eunt mercedem se belli Romanis inferendi pactos: quidquid acceperint accepisse, ne agrum Etruscum uastarent armisque lacesserent cultores; militaturos tamen se, si utique Etrusci uelint, sed nulla alia mercede quam ut in partem agri accipiantur tandemque aliqua sede certa consistant. multa de eo concilia populorum Etruriae habita nec perfici quicquam potuit, non tam quia imminui agrum quam quia accolas sibi quisque adiungere tam efferatae gentis homines horrebat. ita dimissi Galli pecuniam ingentem sine labore ac periculo partam rettulerunt. Romae terrorem praebuit fama Gallici tumultus ad bellum Etruscum adiecti; eo minus cunctanter foedus ictum cum Picenti populo est.

ceterum ad nequinum oppidum cum segnis obsidio tempus tero duo ex oppidanus qui sum aedificium iungo murus specus facio ad statio romanus iter occulo pervenio inde ad consul deduco praesidium armo sui intra moenia et murus accipio confirmo neque aspernor res uideo neque incautus credo cum alter is nam alter obses retendo duo explorator per cuniculis mitto per qui satis comperio res trecenti armatus transfuga dux in urbs ingredior nox porta qui propior sum capio qui refringo consul exerceo romanus sine certamen urbs inuado ita nequinum in dicio populus romanus uenio colonia is aduersus umber mitto ab flumen narnia appello exercitus cum magnus praeda roma reduco idem annus ab etruscus aduersus indutiae paro bellum sed is alius molio gallus ingens exercitus finis ingredior paulisper ab propono averto pecunia deinde qui multus possum fretus socius ex hostis facio galli conor ut is adjungo exercitus cum romanus bellarent de societas haud abnuo barbaris de merces ago qui paciscor accipio cum paro ceterus ad bellum sum sequor etruscus iubeo infitior eo merces sui bellum romanus infero paciscor quisquis accipio accipio ne ager etruscus vasto armus lacesso cultor milito tamen sui si utique etruscus uolo sed nullus alius merces quam ut in pars ager accipio tandem aliqui sedes certus consisto multus de is concilio populus etruria habeo neque perficio quisquam possum non tam quia imminuo ager quam quia accolo sui quisque adiungo tam effero gens homo horreo ita dimitto gallus pecunia ingens sine labor atque periculum pario refero roma terror praebeo fama gallicus tumultus ad bellum etruscus adicio is paruus cunctanter foedus ictus cum picens populus sum


Fabius, ut Romam rediit, et in senatu et productus ad populum mediam orationem habuit, ut nec augere nec minuere uideretur belli famam magisque in altero adsumendo duce aliorum indulgere timori quam suo aut rei publicae periculo consulere: ceterum si sibi adiutorem belli sociumque imperii darent, quonam modo se obliuisci P. Deci consulis per tot collegia experti posse? neminem omnium secum coniungi malle; et copiarum satis sibi cum P. Decio et nunquam nimium hostium fore. sin collega quid aliud malit, at sibi L. Uolumnium darent adiutorem. omnium rerum arbitrium et a populo et a senatu et ab ipso collega Fabio permissum est; et cum P. Decius se in Samnium uel in Etruriam proficisci paratum esse ostendisset, tanta laetitia ac gratulatio fuit ut praeciperetur uictoria animis triumphusque non bellum decretum consulibus uideretur. inuenio apud quosdam extemplo consulatu inito profectos in Etruriam Fabium Deciumque sine ulla mentione sortis prouinciarum certaminumque inter collegas quae exposui. sunt <qui>, quibus ne haec quidem <certamina> exponere satis fuerit, adiecerint et Appi criminationes de Fabio absente ad populum et pertinaciam aduersus praesentem consulem praetoris contentionemque aliam inter collegas tendente Decio ut suae quisque prouinciae sortem tueretur. constare res incipit ex eo tempore quo profecti ambo consules ad bellum sunt. ceterum antequam consules in Etruriam peruenirent, Senones Galli multitudine ingenti ad Clusium uenerunt legionem Romanam castraque oppugnaturi. Scipio, qui castris praeerat, loco adiuuandam paucitatem suorum militum ratus, in collem, qui inter urbem et castra erat, aciem erexit; sed, ut in re subita, parum explorato itinere ad iugum perrexit, quod hostes ceperant parte alia adgressi. ita caesa ab tergo legio atque in medio, cum hostis undique urgeret, circumuenta. deletam quoque ibi legionem, ita ut nuntius non superesset, quidam auctores sunt, nec ante ad consules, qui iam haud procul a Clusio aberant, famam eius cladis perlatam quam in conspectu fuere Gallorum equites, pectoribus equorum suspensa gestantes capita et lanceis infixa ouantesque moris sui carmine.—sunt qui Umbros fuisse non Gallos tradant, nec tantum cladis acceptum et circumuentis pabulatoribus cum L. Manlio Torquato legato Scipionem propraetorem subsidium e castris tulisse uictoresque Umbros redintegrato proelio uictos esse captiuosque eis ac praedam ademptam. similius uero est a Gallo hoste quam Umbro eam cladem acceptam, quod cum saepe alias tum eo anno Gallici tumultus praecipuus terror ciuitatem tenuit.—itaque praeterquam quod ambo consules profecti ad bellum erant cum quattuor legionibus et magno equitatu Romano Campanisque mille equitibus delectis, ad id bellum missis, et sociorum nominisque Latini maiore exercitu quam Romano, alii duo exercitus haud procul urbe Etruriae oppositi, unus in Falisco, alter in Uaticano agro. Cn. Fuluius et L. Postumius Megellus , propraetores ambo, statiua in eis locis habere iussi.

fabius ut roma redeo et in senatus et produco ad populus medius oratio habeo ut neque augeo neque minuo uideo bellum fama magus in alter adsumo dux alius indulgeo timor quam suus aut res publicus periculum consulo ceterum si sui adiutor bellum socius imperium do quonam modo sui obliviscor p decius consul per tot collegium experior possum nemo omnis sui conjungo malo et copia satis sui cum p decius et numquam nimium hostis sum sin collega quis alius malo at sui l volumnius do adiutor omnis res arbitrium et ab populus et ab senatus et ab ipse collega fabius permitto sum et cum p decius sui in samnium uel in etruria proficisco paro sum ostendo tantus laetitia atque gratulatio sum ut praecipio uictoria animus triumphus non bellum decretum consul uideo inuenio apud quidam extemplo consulatus ineo proficio in etruria fabius decius sine ullus mentio sors prouincia certamen inter collega qui expono sum qui qui ne hic quidem certamen expono satis sum adicio et appius criminatio de fabius absum ad populus et pertinacia aduersus praesens consul praetor contentio alius inter collega tendo decius ut suus quisque prouincia sors tueor constaris res incipio ex is tempus quo proficiscor ambo consul ad bellum sum ceterum antequam consul in etruria pervenio senones gallus multitudo ingens ad clusius uenio legio romanus castro oppugno scipio qui castrum praesum locus adjuvo paucitas suus miles reor in collis qui inter urbs et castrum sum acies erigo sed ut in res subeo parum exploro iter ad iugum pergo qui hostis capio pars alius aggredior ita caedo ab tergum legio atque in medium cum hostis undique urgeo circumvenio deleo quoque ibi legio ita ut nuntius non supersum quidam auctor sum neque ante ad consul qui iam haud procul ab clusius absum fama is clades perfero quam in conspectus sum gallus eques pector equus suspendo gesto caput et lancea infigo ovo mos suus carmen sum qui umber sum non galli trado neque tantus clades accipio et circumvenio pabulator cum l manlius torquatus legatus scipio propraetor subsidium e castrum fero victor umber redintegro proelium vinco sum captivus is atque praeda adimo similis uerus sum ab gallus hostis quam umber is clades accipio qui cum saepe alius tum is annus gallicus tumultus praecipuus terror ciuitas teneo itaque praeterquam qui ambo consul proficiscor ad bellum sum cum quattuor legio et magnus equitatus romanus campanus mille eques deligo ad is bellum mitto et socius nomen latinum magnus exercitus quam romanus alius duo exercitus haud procul urbs etruria oppono unus in faliscus alter in vaticanus ager cn fulvius et l postumus megellus propraetor ambo stativus in is locus habeo iubeo


ceterum quamquam communis adhuc Mars belli erat necdum discrimen fortuna fecerat qua datura uires esset, haudquaquam similis pugna in dextro laeuoque cornu erat. Romani apud Fabium arcebant magis quam inferebant pugnam extrahebaturque in quam maxime serum diei certamen, quia ita persuasum erat duci et Samnites et Gallos primo impetu feroces esse, quos sustinere satis sit; longiore certamine sensim residere Samnitium animos, Gallorum quidem etiam corpora intolerantissima laboris atque aestus fluere, primaque eorum proelia plus quam uirorum, postrema minus quam feminarum esse. in id tempus igitur, quo uinci solebat hostis, quam integerrimas uires militi seruabat. ferocior Decius et aetate et uigore animi, quantumcumque uirium habuit certamine primo effudit. et quia lentior uidebatur pedestris pugna, equitatum in pugnam concitat et ipse fortissimae iuuenum turmae immixtus orat proceres iuuentutis, in hostem ut secum impetum faciant: duplicem illorum gloriam fore, si ab laeuo cornu et ab equite uictoria incipiat. bis auertere Gallicum equitatum; iterum longius euectos et iam inter media peditum agmina proelium cientes nouum pugnae conterruit genus; essedis carrisque superstans armatus hostis ingenti sonitu equorum rotarumque aduenit et insolitos eius tumultus Romanorum conterruit equos. ita uictorem equitatum uelut lymphaticus pauor dissipat; sternit inde ruentes equos uirosque improuida fuga. turbata hinc etiam signa legionum multique impetu equorum ac uehiculorum raptorum per agmen obtriti antesignani; et insecuta, simul territos hostes uidit, Gallica acies nullum spatium respirandi recipiendique se dedit. uociferari Decius quo fugerent quamue in fuga spem haberent; obsistere cedentibus ac reuocare fusos; deinde, ut nulla ui perculsos sustinere poterat, patrem P. Decium nomine compellans, 'quid ultra moror' inquit 'familiare fatum? datum hoc nostro generi est ut luendis periculis publicis piacula simus. iam ego mecum hostium legiones mactandas Telluri ac Dis Manibus dabo.' haec locutus M. Liuium pontificem, quem descendens in aciem digredi uetuerat ab se, praeire iussit uerba quibus se legionesque hostium pro exercitu populi Romani Quiritium deuoueret. deuotus inde eadem precatione eodemque habitu quo pater P. Decius ad Ueserim bello Latino se iusserat deuoueri, cum secundum sollemnes precationes adiecisset prae se agere sese formidinem ac fugam caedemque ac cruorem, caelestium inferorum iras, contacturum funebribus diris signa tela arma hostium, locumque eundem suae pestis ac Gallorum ac Samnitium fore,—haec exsecratus in se hostesque, qua confertissimam cernebat Gallorum aciem, concitat equum inferensque se ipse infestis telis est interfectus.

ceterum quamquam communis adhuc mars bellum sum necdum discrimen fortuna facio qui do uis sum haudquaquam similis pugno in dexter laevus cornu sum romanus apud fabius arceo magis quam infero pugna extraho in quam magnus serus dies certamen quia ita persuadeo sum duco et samnites et galli primus impetus ferox sum qui sustineo satis sum longus certamen sensim resideo samnites animus gallus quidem etiam corpus intolero labor atque aestus fluo primus is proelio multus quam uir postremo paruus quam femina sum in is tempus igitur quo vinco soleo hostis quam integer uis miles servo ferox decius et aetas et vigor animus quantus uis habeo certamen primus effundo et quia lentus uideo pedestris pugno equitas in pugna concito et ipse fortis iuuenis turma immisceo oro proceres iuuentus in hostis ut sui impetus facio duplico ille gloria sum si ab laevus cornu et ab eques uictoria incipio bis averto gallicus equitas iterum longus eveho et iam inter medius pedes agmen proelium cieo nouus pugna conterreo genus esseda carrus supersto armo hostis ingens sonitus equus rota aduenio et insolitus is tumultus romanus conterreo equus ita uictor equitas uelut lymphaticus pavor dissipat sterno inde ruo equus vir improvidus fuga turbo hinc etiam signum legio multus impetus equus atque vehiculum raptor per agmen obtero antesignanus et insequor simul terreo hostis uideo gallicus acies nullus spatium respiro recipio sui do uociferaris decius quo fugio qui in fuga spes habeo obsisto cedo atque reuoco fundo deinde ut nullus uis percello sustineo possum pater p decius nomen compello quis ultra moror inquam familiaris fatum do hic noster gener sum ut luo periculum publicus piaculum sum iam ego ego hostis legio macto tellus atque dis manes do hic loquor m livius pontifex qui descendo in acies digredior uetuerat ab sui praeeo iubeo uerbum qui sui legio hostis pro exercitus populus romanus quiris devoveo devoveo inde idem precatio idem habitus quo pater p decius ad veseris bellum latinum sui iubeo devoveo cum secundus sollemnis precatio adicio prae sui ago sui formido atque fuga caedes atque cruor caelestis inferus ira contingo funebris dirus signum telum arma hostis locus idem suus pestis atque gallus atque samnites sum hic exsecror in sui hostis qui confercio cerno gallus acies concito equus infero sui ipse infestus telum sum interficio


in medium sarcinas coniciunt; armati suis quisque ordinibus instruunt aciem. iam exiguum inter duas acies erat spatium, et stabant exspectantes, dum ab hostibus prius impetus, prius clamor inciperet. neutris animus est ad pugnandum, diuersique integri atque intacti abissent, ni cedenti instaturum alterum timuissent. sua sponte inter inuitos tergiuersantesque segnis pugna clamore incerto atque impari coepit; nec uestigio quisquam mouebatur. tum consul Romanus, ut rem excitaret, equitum paucas turmas extra ordinem immisit; quorum cum plerique delapsi ex equis essent, et alii turbati et a Samnitium acie ad opprimendos eos qui ceciderant et ad suos tuendos ab Romanis procursum est. inde paulum inritata pugna est; sed aliquanto et impigre magis et plures procurrerant Samnites et turbatus eques sua ipse subsidia territis equis proculcauit. hinc fuga coepta totam auertit aciem Romanam; iamque in terga fugientium Samnites pugnabant, cum consul equo praeuectus ad portam castrorum ac statione equitum ibi opposita edictoque ut quicumque ad uallum tenderet, siue ille Romanus siue Samnis esset, pro hoste haberent, haec ipse minitans obstitit profuse tendentibus suis in castra. 'quo pergis' inquit, 'miles? et hic arma et uiros inuenies nec uiuo consule tuo nisi uictor castra intrabis; proinde elige cum ciue an hoste pugnare malis.' haec dicente consule equites infestis cuspidibus circumfunduntur ac peditem in pugnam redire iubent. non uirtus solum consulis sed fors etiam adiuuit, quod non institerunt Samnites spatiumque circumagendi signa uertendique aciem a castris in hostem fuit. tum alii alios hortari ut repeterent pugnam; centuriones ab signiferis rapta signa inferre et ostendere suis paucos et ordinibus incompositis effuse uenire hostes. inter haec consul manus ad caelum attollens uoce clara, ita ut exaudiretur, templum Ioui Statori uouet, si constitisset a fuga Romana acies redintegratoque proelio cecidisset uicissetque legiones Samnitium. omnes undique adnisi ad restituendam pugnam, duces, milites, peditum equitumque uis. numen etiam deorum respexisse nomen Romanum uisum; adeo facile inclinata res repulsique a castris hostes, mox etiam redacti ad eum locum in quo commissa pugna erat. ibi obiacente sarcinarum cumulo, quas coniecerant in medium, haesere impediti; deinde, ne diriperentur res, orbem armatorum sarcinis circumdant. tum uero eos a fronte urgere pedites, ab tergo circumuecti equites; ita in medio caesi captique. captiuorum numerus fuit septem milium octingentorum, qui omnes nudi sub iugum missi; caesos rettulere ad quattuor milia octingentos. ne Romanis quidem laeta uictoria fuit; recensente consule biduo acceptam cladem amissorum militum numerus relatus septem milium octingentorum. dum haec in Apulia gerebantur, altero exercitu Samnites Interamnam, coloniam Romanam, quae uia Latina est, occupare conati urbem non tenuerunt; agros depopulati cum praedam aliam inde mixtam hominum atque pecudum colonosque captos agerent, in uictorem incidunt consulem ab Luceria redeuntem nec praedam solum amittunt sed ipsi longo atque impedito agmine incompositi caeduntur. consul Interamnam edicto dominis ad res suas noscendas recipiendasque reuocatis et exercitu ibi relicto comitiorum causa Romam est profectus. cui de triumpho agenti negatus honos et ob amissa tot milia militum et quod captiuos sine pactione sub iugum misisset.

in medius sarcina conicio armatus suus quisque ordo instruo acies iam exiguus inter duo acies sum spatium et sto exspecto dum ab hostis prior impetus prior clamor incipio neuter animus sum ad pugno diverto integer atque intactus abeo ni cedo insto alter timeo suus sponte inter invitus tergiversor segnis pugno clamor incertum atque imparis coepio neque uestigium quisquam moveo tum consul romanus ut res excito eques paucus turma extra ordo immitto qui cum plerusque delabor ex equus sum et alius turbo et ab samnites acies ad opprimo is qui cado et ad suus tueor ab romanus procursus sum inde paulus irrito pugno sum sed aliquantus et impiger magis et multus procurro samnites et turbo eques suus ipse subsidium terreo equus proculco hinc fuga coepio totus averto acies romanus iam in tergum fugio samnites pugno cum consul equus praeveho ad porta castrum atque statio eques ibi oppono edico ut quicumque ad valles tendo siue ille romanus siue samnis sum pro hostis habeo hic ipse minito obsto profundo tendo suus in castrum quo pergo inquam miles et hic arma et uir inuenio neque uiuus consul tuus nisi uictor castrum intro proinde eligo cum civis an hostis pugno malus hic dico consul eques infestus cuspis circumfundo atque pedito in pugna redeo iubeo non uirtus solus consul sed fors etiam adiuuo qui non insto samnites spatium circumago signum verto acies ab castrum in hostis sum tum alius alius hortor ut repeto pugna centurio ab signifer rapio signum infero et ostendo suus paucus et ordo incompositus effuse uenio hostis inter hic consul manus ad caelum attollo uox clarus ita ut exaudio templum iuppiter stator voveo si consto ab fuga romanus acies redintegro proelium cado vinco legio samnites omnis undique annitor ad restituo pugna dux miles pedes equio uolo numen etiam deus respicio nomen romanus uideo adeo facilis inclino res repello ab castrum hostis mox etiam redigo ad is locus in quo committo pugno sum ibi objaceo sarcinaris cumulo qui conicio in medius haereo impedio deinde ne diripio res orbis armator sarcina circumdo tum uerus is ab frons urgeo pedito ab tergum circumvehor eques ita in medium caedo capio captivus numerus sum septem mille octingenti qui omnis nudus sub iugum mitto caedo refero ad quattuor mille octingenti ne romanus quidem laetus uictoria sum recenseo consul biduus accipio clades amissor miles numerus refero septem mille octingenti dum hic in appulia gero alter exercitus samnites interamna colonia romanus qui uia latinum sum occuparis conor urbs non teneo ager depopulor cum praeda alius inde misceo homo atque pecus colonus capio ago in uictor incido consul ab luceria redeo neque praeda solus amitto sed ipse longus atque impedio agmen incompositus caedo consul interamna edictum dominus ad res suus nosco recipio reuoco et exercitus ibi relinquo comitium causa roma sum proficiscor qui de triumphus ago nego honor et ob amitto tot mille miles et qui captiuus sine pactio sub iugum mitto


his ita rebus gestis nec in Samnitibus adhuc nec in Etruria pax erat; nam et Perusinis auctoribus post deductum ab consule exercitum rebellatum fuerat et Samnites praedatum in agrum Uescinum Formianumque et parte alia in Aeserninum quaeque Uolturno adiacent flumini descendere. aduersus eos Ap. Claudius praetor cum exercitu Deciano missus. Fabius in Etruria rebellante denuo quattuor milia et quingentos Perusinorum occidit, cepit ad mille septingentos quadraginta, qui redempti singuli aeris trecentis decem; praeda alia omnis militibus concessa. Samnitium legiones, cum partem Ap. Claudius praetor, partem L. Uolumnius pro consule sequeretur, in agrum Stellatem conuenerunt; ibi ad Caiatiam omnes considunt et Appius Uolumniusque castra coniungunt. pugnatum infestissimis animis, hinc ira stimulante aduersus rebellantes totiens, illinc ab ultima iam dimicantibus spe. caesa ergo Samnitium sedecim milia trecenti, capta duo milia septingenti; ex Romano exercitu cecidere duo milia septingenti. felix annus bellicis rebus, pestilentia grauis prodigiisque sollicitus; nam et terram multifariam pluuisse et in exercitu Ap. Claudi plerosque fulminibus ictos nuntiatum est; librique ob haec aditi. eo anno Q. Fabius Gurges consulis filius aliquot matronas ad populum stupri damnatas pecunia multauit; ex multaticio aere Ueneris aedem quae prope Circum est faciendam curauit. supersunt etiam nunc Samnitium bella, quae continua per quartum iam uolumen annumque sextum et quadragesimum a M. Ualerio A. Cornelio consulibus, qui primi Samnio arma intulerunt, agimus; et ne tot annorum clades utriusque gentis laboresque actos nunc referam, quibus nequiuerint tamen dura illa pectora uinci, proximo anno Samnites in Sentinati agro, in Paelignis, ad Tifernum, Stellatibus campis, suis ipsi legionibus, mixti alienis, ab quattuor exercitibus, quattuor ducibus Romanis caesi fuerant; imperatorem clarissimum gentis suae amiserant; socios belli, Etruscos, Umbros, Gallos, in eadem fortuna uidebant qua ipsi erant; nec suis nec externis uiribus iam stare poterant, tamen bello non abstinebant. adeo ne infeliciter quidem defensae libertatis taedebat et uinci quam non temptare uictoriam malebant. quinam sit ille quem pigeat longinquitatis bellorum scribendo legendoque quae gerentes non fatigauerunt?

hic ita res gero neque in samnites adhuc neque in etruria pax sum nam et perusinus auctor post deduco ab consul exercitus rebello sum et samnites praedor in ager vescinus formiani et pars alius in aeserninus quisque vulturnus adjaceo flumen descendo aduersus is ap claudus praetor cum exercitus decianus mitto fabius in etruria rebello denuo quattuor mille et quingenti perusinum occido capio ad mille septingenti quadraginta qui reemo singuli aer trecenti decem praeda alius omnis miles concedo samnites legio cum pars ap claudus praetor pars l volumnius pro consul sequor in ager stellatem convenio ibi ad caiatiam omnis consido et appius volumnius castrum conjungo pugno infestus animus hinc ira stimulo aduersus rebello totiens illinc ab ulter iam dimico spes caedo ergo samnites sedecim mille trecenti capio duo mille septingenti ex romanus exercitus cado duo mille septingenti felix annus bellicus res pestilentia grauis prodigium sollicitus nam et terra multifarius pluuisse et in exercitus ap claudius plerus fulmen ictos nuntio sum liber ob hic adeo is annus q fabius gurges consul filius aliquot matrona ad populus stuprum damno pecunia multo ex multaticius aer venus aedes qui prope circum sum facio curo supersum etiam nunc samnites bellum qui continuo per quartus iam volumen annus sextus et quadragesimus ab m valerius ab cornelius consul qui primus samnium arma infero ago et ne tot annus clades uterque gens laboro ago nunc refero qui nequeo tamen durus ille pectus vinco propior annus samnites in sentino ager in peligni ad tifernus stellatibus campus suus ipse legio misceo alienus ab quattuor exercitus quattuor dux romanus caedo sum imperator clarus gens suus amitto socius bellum etrusci umber galli in idem fortuna uideo qui ipse sum neque suus neque externus uis iam sto possum tamen bellum non abstineo adeo ne infelicito quidem defendo libertas taedet et vinco quam non tento uictoria malo quisnam sum ille qui pigeo longinquitas bellum scribo lego qui gero non fatigo


uix humanae inde opis uideri pugna potuit. Romani duce amisso, quae res terrori alias esse solet, sistere fugam ac nouam de integro uelle instaurare pugnam; Galli et maxime globus circumstans consulis corpus uelut alienata mente uana in cassum iactare tela; torpere quidam et nec pugnae meminisse nec fugae. at ex parte altera pontifex Liuius, cui lictores Decius tradiderat iusseratque pro praetore esse, uociferari uicisse Romanos defunctos consulis fato; Gallos Samnitesque Telluris Matris ac Deorum Manium esse; rapere ad se ac uocare Decium deuotam secum aciem furiarumque ac formidinis plena omnia ad hostes esse. superueniunt deinde his restituentibus pugnam L. Cornelius Scipio et C. Marcius , cum subsidiis ex nouissima acie iussu Q. Fabi consulis ad praesidium collegae missi. ibi auditur P. Deci euentus, ingens hortamen ad omnia pro re publica audenda. itaque cum Galli structis ante se scutis conferti starent nec facilis pede conlato uideretur pugna, iussu legatorum collecta humi pila, quae strata inter duas acies iacebant, atque in testudinem hostium coniecta; quibus plerisque in scuta uerutisque raris in corpora ipsa fixis sternitur cuneus ita ut magna pars integris corporibus attoniti conciderent. haec in sinistro cornu Romanorum fortuna uariauerat. Fabius in dextro primo, ut ante dictum est, cunctando extraxerat diem; dein, postquam nec clamor hostium nec impetus nec tela missa eandem uim habere uisa, praefectis equitum iussis ad latus Samnitium circumducere alas, ut signo dato in transuersos quanto maximo possent impetu incurrerent, sensim suos signa inferre iussit et commouere hostem. postquam non resisti uidit et haud dubiam lassitudinem esse, tum collectis omnibus subsidiis, quae ad id tempus reseruauerat, et legiones concitauit et signum ad inuadendos hostes equitibus dedit. nec sustinuerunt Samnites impetum praeterque aciem ipsam Gallorum relictis in dimicatione sociis ad castra effuso cursu ferebantur: Galli testudine facta conferti stabant. tum Fabius audita morte collegae Campanorum alam, quingentos fere equites, excedere acie iubet et circumuectos ab tergo Gallicam inuadere aciem; tertiae deinde legionis subsequi principes et, qua turbatum agmen hostium uiderent impetu equitum, instare ac territos caedere. ipse aedem Ioui Uictori spoliaque hostium cum uouisset, ad castra Samnitium perrexit, quo multitudo omnis consternata agebatur. sub ipso uallo, quia tantam multitudinem portae non recepere, temptata ab exclusis turba suorum pugna est; ibi Gellius Egnatius , imperator Samnitium, cecidit; compulsi deinde intra uallum Samnites paruoque certamine capta castra et Galli ab tergo circumuenti. caesa eo die hostium uiginti quinque milia, octo capta; nec incruenta uictoria fuit; nam ex P. Deci exercitu caesa septem milia, ex Fabi mille septingenti. Fabius dimissis ad quaerendum collegae corpus spolia hostium coniecta in aceruum Ioui Uictori cremauit. consulis corpus eo die, quia obrutum superstratis Gallorum cumulis erat, inueniri non potuit; postero die inuentum relatumque est cum multis militum lacrimis. intermissa inde omnium aliarum rerum cura Fabius collegae funus omni honore laudibusque meritis celebrat.

uix humanus inde ops uideo pugno possum romanus dux amitto qui res terror alius sum soleo sisto fuga atque nouus de integer uolo instauraris pugna gallus et magnus globus circumsto consul corpus uelut alieno mens uanus in cassus iactaris telum torpeo quidam et neque pugna memini neque fuga at ex pars alter pontifex livius qui lictor decius trado jubeo pro praetor sum uociferaris vinco romanus defungor consul fatum galli samnites tellus matrae atque deus manes sum rapio ad sui atque uoco decius devoveo sui acies furia atque formido plenus omnis ad hostis sum supervenio deinde hic restituo pugna l cornelius scipio et que marcius cum subsidium ex nouus acies iussus q fabius consul ad praesidium collega mitto ibi audio p decius euentus ingens hortamen ad omnis pro res publicus audeo itaque cum gallus struo ante sui scutum confercio sto neque facilis pes confero uideo pugno iussus legatus colligo humus pilum qui sterno inter duo acies jaceo atque in testudo hostis conicio qui plerusque in scutum verutus raris in corpus ipse figo sterno cuneus ita ut magnus pars integer corpus attono concaedes hic in sinister cornu romanus fortuna vario fabius in dexter primus ut ante dico sum cuncto extraho dies deinde postquam neque clamor hostis neque impetus neque telum mitto idem uis habeo uideo praefectus eques iussum ad latus samnites circumduco ala ut signum do in transverto quantus maximus possum impetus incurro sensim suus signum infero iubeo et commoueo hostis postquam non requiro uideo et haud dubius lassitudo sum tum colligo omnis subsidium qui ad is tempus reservo et legio concito et signum ad invado hostis eques do neque sustineo samnites impetus praeter acies ipse gallus relinquo in dimicatio socius ad castrum effundo cursus fero gallus testudo facio confercio sto tum fabius audio mors collega campanus alo quingenti fere eques excedo acies iubeo et circumvehor ab tergum gallicus invado acies tertius deinde legio subsequor princeps et qui turbo agmen hostis video impetus eques insto atque terreo caedo ipse aedes iuppiter uictor spolio hostis cum voveo ad castrum samnites pergo quo multitudo omnis consterno ago sub ipse uallum quia tantus multitudo porta non recipio tento ab excludo turba suus pugno sum ibi gellius egnatius imperator samnites cado compello deinde intra valles samnites parvus certamen capio castrum et gallus ab tergum circumvenio caedo is dies hostis uiginti quinque mille octo capio neque incruentus uictoria sum nam ex p decius exercitus caedo septem mille ex fabius mille septingenti fabius dimitto ad quaero collega corpus spolium hostis conicio in acervus iuppiter uictor cremo consul corpus is dies quia obruo supersterno gallus cumulis sum inuenio non possum posterus dies inuenio refero sum cum multus miles lacrima intermissus inde omnis alius res cura fabius collega funus omnis honor laus meritum celebro


T. Manlio consuli prouincia Etruria sorte euenit; qui uixdum ingressus hostium fines, cum exerceretur inter equites, ab rapido cursu circumagendo equo effusus extemplo prope exspirauit; tertius ab eo casu dies finis uitae consuli fuit. quo uelut omine belli accepto deos pro se commisisse bellum memorantes Etrusci sustulere animos. Romae cum desiderio uiri tum incommoditate temporis tristis nuntius fuit. consulis subrogandi comitia ex sententia principum habita: M. Ualerium consulem omnes [sententiae] centuriae[que] dixere, ut patres ab iubendo dictatore deterruerint, quem senatus dictatorem dici iussurus fuerat. tum extemplo in Etruriam ad legiones proficisci iussit. aduentus eius compressit Etruscos adeo ut nemo extra munimenta egredi auderet timorque ipsorum obsidioni similis esset; neque illos nouus consul uastandis agris urendisque tectis, cum passim non uillae solum sed frequentes quoque uici incendiis fumarent, elicere ad certamen potuit. cum hoc segnius bellum opinione esset, alterius belli, quod multis in uicem cladibus haud immerito terribile erat, fama, Picentium nouorum sociorum indicio, exorta est: Samnites arma et rebellionem spectare seque ab iis sollicitatos esse. Picentibus gratiae actae et magna pars curae patribus ab Etruria in Samnites uersa est. caritas etiam annonae sollicitam ciuitatem habuit uentumque ad inopiae ultimum foret, ut scripsere quibus aedilem fuisse eo anno Fabium Maximum placet, ni eius uiri cura, qualis in bellicis rebus multis tempestatibus fuerat, talis domi tum in annonae dispensatione praeparando ac conuehendo frumento fuisset. eo anno—nec traditur causa—interregnum initum. interreges fuere Ap. Claudius , dein P. Sulpicius . is comitia consularia habuit; creauit L. Cornelium Scipionem Cn. Fuluium consules. principio huius anni oratores Lucanorum ad nouos consules uenerunt questum, quia condicionibus perlicere se nequiuerint ad societatem armorum, Samnites infesto exercitu ingressos fines suos uastare belloque ad bellum cogere. Lucano populo satis superque erratum quondam: nunc ita obstinatos animos esse ut omnia ferre ac pati tolerabilius ducant quam ut unquam postea nomen Romanum uiolent. orare patres ut et Lucanos in fidem accipiant et uim atque iniuriam ab se Samnitium arceant; se, quamquam bello cum Samnitibus suscepto necessaria iam facta aduersus Romanos fides sit, tamen obsides dare paratos esse.

t manlius consul prouincia etruria sors euenio qui uix ingredior hostis finis cum exerceo inter eques ab rapidus cursus circumago equus effundo extemplo prope exspiro tertius ab is casus dies finis uita consul sum quo uelut omen bellum accipio deus pro sui committo bellum memoro etruscus tollo animus roma cum desiderium uir tum incommoditas tempus tristis nuntius sum consul subrogo comitium ex sententia princeps habeo m valerius consul omnis sententia centuria que dico ut pater ab jubeo dictator deterreo qui senatus dictator dico jubeo sum tum extemplo in etruria ad legio proficisco iubeo advenio is comprimo etrusci adeo ut nemo extra munimentum egredior audeo timor ipse obsidio similis sum neque ille nouus consul vasto ager uro tectum cum passim non uilla solus sed frequens quoque uinco incendium fumo elices ad certamen possum cum hic segnis bellum opinio sum alter bellum qui multus in uicis clades haud immeritus terribilis sum fama picens novum socius indicium exorior sum samnites arma et rebellio specto sequor ab is sollicito sum picens gratia ago et magnus pars cura pater ab etruria in samnites uerto sum careo etiam annona sollicitus ciuitas habeo venio ad inopia ulter sum ut scribo qui aedilis sum is annus fabius magnus placeo ni is uir cura qualis in bellicus res multus tempestas sum talis domus tum in annona dispensatio praeparo atque conveho frumentum sum is annus neque trado causa interregnum ineo interrego sum ap claudus deinde p sulpicius is comitium consularis habeo creo l cornelius scipio cn fulvius consul principium hic annus orator lucanus ad nouus consul uenio queror quia condicio perlicet sui nequeo ad societas armus samnites infesto exercitus ingredior finis suus uasto bellus ad bellum cogo lucanus populus satis supo erro quondam nunc ita obstinatus animus sum ut omnis fero atque patior tolerabilis duco quam ut umquam postea nomen romanus violo oro pater ut et lucani in fides accipio et uis atque iniuria ab sui samnites arceo sui quamquam bellum cum samnites suscepto necessarius iam facio aduersus romanus fides sum tamen obses do paro sum


Q. inde Fabius quintum et P. Decius quartum consulatum ineunt, tribus consulatibus censuraque collegae, nec gloria magis rerum, quae ingens erat, quam concordia inter se clari. quae ne perpetua esset, ordinum magis quam ipsorum inter se certamen interuenisse reor, patriciis tendentibus ut Fabius †in† Etruriam extra ordinem prouinciam haberet, plebeiis auctoribus Decio ut ad sortem rem uocaret. fuit certe contentio in senatu et, postquam ibi Fabius plus poterat, reuocata res ad populum est. in contione, ut inter militares uiros et factis potius quam dictis fretos, pauca uerba habita. Fabius, quam arborem conseuisset, sub ea legere alium fructum indignum esse dicere; se aperuisse Ciminiam siluam uiamque per deuios saltus Romano bello fecisse. quid se id aetatis sollicitassent, si alio duce gesturi bellum essent? nimirum aduersarium se, non socium imperii legisse—sensim exprobrat—et inuidisse Decium concordibus collegis tribus. postremo se tendere nihil ultra quam ut, si dignum prouincia ducerent, in eam mitterent; in senatus arbitrio se fuisse et in potestate populi futurum. P. Decius senatus iniuriam querebatur: quoad potuerint, patres adnisos ne plebeiis aditus ad magnos honores esset; postquam ipsa uirtus peruicerit ne in ullo genere hominum inhonorata esset, quaeri quemadmodum inrita sint non suffragia modo populi sed arbitria etiam fortunae et in paucorum potestatem uertantur. omnes ante se consules sortitos prouincias esse: nunc extra sortem Fabio senatum prouinciam dare,—si honoris eius causa, ita eum de se deque re publica meritum esse ut faueat Q. Fabi gloriae quae modo non sua contumelia splendeat. cui autem dubium esse, ubi unum bellum sit asperum ac difficile, cum id alteri extra sortem mandetur, quin alter consul pro superuacaneo atque inutili habeatur? gloriari Fabium rebus in Etruria gestis; uelle et P. Decium gloriari; et forsitan, quem ille obrutum ignem reliquerit, ita ut totiens nouum ex improuiso incendium daret, eum se exstincturum. postremo se collegae honores praemiaque concessurum uerecundia aetatis eius maiestatisque; cum periculum, cum dimicatio proposita sit, neque cedere sua sponte neque cessurum. et si nihil aliud ex eo certamine tulerit, illud certe laturum ut quod populi sit populus iubeat potius quam patres gratificentur. Iouem optimum maximum deosque immortales se precari, ut ita sortem aequam sibi cum collega dent si eandem uirtutem felicitatemque in bello administrando daturi sint. certe et id natura aequum et exemplo utile esse et ad famam populi Romani pertinere, eos consules esse quorum utrolibet duce bellum Etruscum geri recte possit. Fabius nihil aliud precatus populum Romanum quam ut, priusquam intro uocarentur ad suffragium tribus, Ap. Claudi praetoris allatas ex Etruria litteras audirent, comitio abiit. nec minore populi consensu quam senatus prouincia Etruria extra sortem Fabio decreta est.

q inde fabius quintus et p decius quartus consulatus ineo tres consulatus censeo collega neque gloria magis res qui ingens sum quam concordia inter sui clarus qui ne perpetuus sum ordo magis quam ipse inter sui certamen intervenio reor patricius tendo ut fabius in etruria extra ordo prouincia habeo plebeius auctor decius ut ad sors res voco sum certus contentio in senatus et postquam ibi fabius multus possum revoco res ad populus sum in contio ut inter militaris uir et facio potis quam dictum fretus paucus uerbum habeo fabius quam arbor consero sub is lego alius fructus indignus sum dico sui aperio ciminia silua via per deuius saltus romanus bellum facio quis sui is aetas sollicito si alius dux gero bellum sum nimirum adversarius sui non socius imperium lego sensim exprobro et invideo decius concordibus collega tres postremo sui tendo nihil ultra quam ut si dignus prouincia duco in is mitto in senatus arbitrium sui sum et in potestas populus sum p decius senatus iniuria queror quoad possum pater annitor ne plebeius aditus ad magnus honor sum postquam ipse uirtus pervinco ne in ullus genus homo inhonoro sum quaero quemadmodum irrito sum non suffragium modo populus sed arbitrium etiam fortuna et in paucus potestas verto omnis ante sui consul sortio prouincia sum nunc extra sors fabius senatus prouincia do si honor is causa ita is de sui de res publicus mereo sum ut faveo q fabius gloria qui modo non suus contumelia splendeo qui autem dubius sum ubi unus bellum sum asperum atque difficilis cum is alter extra sors mando quin alter consul pro supervacaneus atque inutilis habeo glorior fabius res in etruria gero uolo et p decius glorior et forsitan qui ille obruo ignis relinquo ita ut totiens nouus ex improuisus incendium do is sui exstinguo postremo sui collega honor praemium concedo verecundia aetas is majestas cum periculum cum dimicatio propono sum neque cedo suus sponte neque cedo et si nihil alius ex is certamen fero ille certus fero ut qui populus sum populus jubeo potis quam pater gratificor iuppiter bonus magnus deus immortalis sui precor ut ita sors aequus sui cum collega do si idem uirtus felicitas in bellum administro do sum certus et is natura aequus et exemplum utilis sum et ad fama populus romanus pertineo is consul sum qui utrolibet dux bellum etruscus gero rectus possum fabius nihil alius preco populus romanus quam ut priusquam intro voco ad suffragium tres ap claudius praetor affero ex etruria littera audio comitium abeo neque paruus populus consensus quam senatus prouincia etruria extra sors fabius decretum sum


Samnitibus Apuli se ante proelium coniunxissent, ni P. Decius consul iis ad Maleuentum castra obiecisset, extractos deinde ad certamen fudisset. ibi quoque plus fugae fuit quam caedis; duo milia Apulorum caesa; spretoque eo hoste Decius in Samnium legiones duxit. ibi duo consulares exercitus diuersis uagati partibus omnia spatio quinque mensum euastarunt. quinque et quadraginta loca in Samnio fuere, in quibus Deci castra fuerunt, alterius consulis sex et octoginta; nec ualli tantum ac fossarum uestigia relicta sed multo alia illis insigniora monumenta uastitatis circa regionumque depopulatarum. Fabius etiam urbem Cimetram cepit. ibi capta armatorum duo milia nongenti, caesi pugnantes ferme nongenti triginta. inde comitiorum causa Romam profectus maturauit eam rem agere. cum primo uocatae Q. Fabium consulem dicerent omnes centuriae, Ap. Claudius , consularis candidatus, uir acer et ambitiosus, non sui magis honoris causa quam ut patricii reciperarent duo consularia loca, cum suis tum totius nobilitatis uiribus incubuit ut se cum Q. Fabio consulem dicerent. Fabius primo de se eadem fere quae priore anno dicendo abnuere. circumstare sellam omnis nobilitas; orare ut ex caeno plebeio consulatum extraheret maiestatemque pristinam cum honori tum patriciis gentibus redderet. Fabius silentio facto media oratione studia hominum sedauit; facturum enim se fuisse dixit ut duorum patriciorum nomina reciperet, si alium quam se consulem fieri uideret; nunc se suam rationem comitiis, cum contra leges futurum sit, pessimo exemplo non habiturum. ita L. Uolumnius de plebe cum Ap. Claudio consul est factus, priore item consulatu inter se comparati. nobilitas obiectare Fabio fugisse eum Ap. Claudium collegam, eloquentia ciuilibusque artibus haud dubie praestantem.

samnites apulis sui ante proelium conjungo ni p decius consul is ad maleventum castrum objacio extraho deinde ad certamen fundo ibi quoque multus fuga sum quam caedes duo mille appulus caedo sperno is hostis decius in samnium legio duco ibi duo consularis exercitus diuorto vago pars omnis spatium quinque metior evasto quinque et quadraginta locum in samnium sum in qui decius castrum sum alter consul sex et octoginta neque valles tantus atque fossaris uestigium relinquo sed multus alius ille insignis monumentum uastitas circa regio depopulataris fabius etiam urbs cimetra capio ibi capio armator duo mille nongenti caedo pugno ferme nongenti triginta inde comitium causa roma proficiscor maturo is res ago cum primus voco q fabius consul dico omnis centuria ap claudus consularis candido uir acer et ambitiosus non suus magis honor causa quam ut patricius recipero duo consularis locum cum suus tum totus nobilitas uis incumbo ut sui cum q fabius consul dico fabius primus de sui idem fere qui prior annus dico abnuo circumsto sella omnis nobilitas oro ut ex caenum plebeius consulatus extraho majestas pristinus cum honor tum patricius gens reddo fabius silentium facio medius oratio studium homo sedo facio enim sui sum dico ut duo patricius nomen recipio si alius quam sui consul fio video nunc sui suus ratio comitium cum contra lex sum sum malus exemplum non habeo ita l volumnius de plebs cum ap claudius consul sum facio prior item consulatus inter sui comparo nobilitas obiectaris fabius fugio is ap claudius collega eloquentia civilis ars haud dubius praesto


Postumius Milioniam oppugnare adortus ui primo atque impetu, dein postquam ea parum procedebant opere ac uineis demum iniunctis muro cepit. ibi capta iam urbe ab hora quarta usque ad octauam fere horam omnibus partibus urbis diu incerto euentu pugnatum est; postremo potitur oppido Romanus. Samnitium caesi tria milia ducenti, capti quattuor milia septingenti praeter praedam aliam. inde Feritrum ductae legiones, unde oppidani cum omnibus rebus suis quae ferri agique potuerunt nocte per auersam portam silentio excesserunt. igitur, simul aduenit consul, primo ita compositus instructusque moenibus successit, tamquam idem quod ad Milioniam fuerat certaminis foret; deinde, ut silentium uastum in urbe nec arma nec uiros in turribus ac muris uidit, auidum inuadendi deserta moenia militem detinet, ne quam occultam in fraudem incautus rueret; duas turmas sociorum Latini nominis circumequitare moenia atque explorare omnia iubet. equites portam unam alteramque eadem regione in propinquo patentes conspiciunt itineribusque iis uestigia nocturnae hostium fugae. adequitant deinde sensim portis urbemque ex tuto rectis itineribus peruiam conspiciunt et consuli referunt excessum urbe; solitudine haud dubia id perspicuum esse et recentibus uestigiis fugae ac strage rerum in trepidatione nocturna relictarum passim. his auditis consul ad eam partem urbis quam adierant equites circumducit agmen. constitutis haud procul porta signis quinque equites iubet intrare urbem et modicum spatium progressos tres manere eodem loco si tuta uideantur, duos explorata ad se referre. qui ubi redierunt rettuleruntque eo se progressos unde in omnes partes circumspectus esset longe lateque silentium ac solitudinem uidisse, extemplo consul cohortes expeditas in urbem induxit, ceteros interim castra communire iussit. ingressi milites refractis foribus paucos graues aetate aut inualidos inueniunt relictaque quae migratu difficilia essent. ea direpta; et cognitum ex captiuis est communi consilio aliquot circa urbes conscisse fugam; suos prima uigilia profectos; credere eandem in aliis urbibus solitudinem inuenturos. dictis captiuorum fides exstitit; desertis oppidis consul potitur.

postumus milionia oppugnaris adorior uis primus atque impetus deinde postquam is parum procedo opus atque vinea demum injungo murus capio ibi capio iam urbs ab hora quartus usque ad octava fere hora omnis pars urbs diu incertum euentus pugno sum postremo potio oppidum romanus samnites caedo tres mille ducenti capio quattuor mille septingenti praeter praeda alius inde feritrum duco legio unde oppidanus cum omnis res suus qui fero ago possum nox per averto porta silentium excedo igitur simul aduenio consul primus ita compono instruo moenia succedo tamquam idem qui ad milionia sum certamen sum deinde ut silentium vastus in urbs neque arma neque uir in turris atque murus uideo avidus invado desero moenia miles detineo ne quam occulo in fraudo incautus ruo duo turma socius latinum nomen circumequitaris moenia atque exploraris omnis iubeo eques porta unus alter idem regio in propinquo pateo conspicio iter is uestigium nocturnus hostis fuga adequito deinde sensim porta urbs ex tueor rectus iter pervius conspicio et consul refero excedo urbs solitudo haud dubius is perspicuus sum et recens vestigium fuga atque strages res in trepidatio nocturnus relictaris passim hic audio consul ad is pars urbs quam adeo eques circumduco agmen constitus haud procul porto signum quinque eques iubeo intro urbs et modicus spatium progredior tres maneo idem locus si tueor uideo duo exploro ad sui refero qui ubi redeo refero is sui progredior unde in omnis pars circumspicio sum longus fero silentium atque solitudo uideo extemplo consul cohors expedio in urbs induco ceterus interim castrum communio iubeo ingredior miles refringo foris paucus grauis aetas aut invalidus inuenio relinquo qui migro difficilis sum is direptor et cognosco ex captiuus sum communis consilium aliquot circa urbs conscio fuga suus primus uigilia proficio credo idem in alius urbs solitudo invenio dictum captivus fides exsisto desero oppidum consul potio


consules ad hostes †transgresso Appennino† in agrum Sentinatem peruenerunt; ibi quattuor milium ferme interuallo castra posita. inter hostes deinde consultationes habitae atque ita conuenit ne unis castris miscerentur omnes neue in aciem descenderet simul; Samnitibus Galli, Etruscis Umbri adiecti. dies indicta pugnae; Samniti Gallisque delegata pugna; inter ipsum certamen Etrusci Umbrique iussi castra Romana oppugnare. haec consilia turbarunt transfugae Clusini tres clam nocte ad Fabium consulem transgressi, qui editis hostium consiliis dimissi cum donis, ut subinde ut quaeque res noua decreta esset exploratum perferrent. consules Fuluio ut ex Falisco, Postumio ut ex Uaticano exercitum ad Clusium admoueant summaque ui fines hostium depopulentur, scribunt. huius populationis fama Etruscos ex agro Sentinate ad suos fines tuendos mouit. instare inde consules, ut absentibus iis pugnaretur. per biduum lacessiere proelio hostem; biduo nihil dignum dictu actum; pauci utrimque cecidere, magisque inritati sunt ad iustum certamen animi quam ad discrimen summa rerum adducta. tertio die descensum in campum omnibus copiis est. cum instructae acies starent, cerua fugiens lupum e montibus exacta per campos inter duas acies decurrit; inde diuersae ferae, cerua ad Gallos, lupus ad Romanos cursum deflexit. lupo data inter ordines uia; ceruam Galli confixere. tum ex antesignanis Romanus miles 'illac fuga' inquit 'et caedes uertit, ubi sacram Dianae feram iacentem uidetis; hinc uictor Martius lupus, integer et intactus, gentis nos Martiae et conditoris nostri admonuit.' dextro cornu Galli, sinistro Samnites constiterunt. aduersus Samnites Q. Fabius primam ac tertiam legionem pro dextro cornu, aduersus Gallos pro sinistro Decius quintam et sextam instruxit; secunda et quarta cum L. Uolumnio proconsule in Samnio gerebant bellum. primo concursu adeo aequis uiribus gesta res est ut, si adfuissent Etrusci et Umbri aut in acie aut in castris, quocumque se inclinassent, accipienda clades fuerit.

consul ad hostis transgredior apenninus in ager sentinatem peruenio ibi quattuor mille ferme interuallum castrum pono inter hostis deinde consultatio habeo atque ita conuenio ne unus castrum misceo omnis neue in acies descendo simul samnites gallus etruscus umber adicio dies indico pugna samniti gallus delego pugno inter ipse certamen etruscus umber iubeo castrum romanus oppugnaris hic consilium turbo transfuga clusinus tres clam nox ad fabius consul transgredior qui edo hostis consilium dimitto cum donum ut subinde ut quisque res nouus decretum sum exploro perfero consul fulvius ut ex faliscus postumius ut ex vaticanus exercitus ad clusius admoveo summum uis finis hostis depopulor scribo hic populatio fama etrusci ex ager sentino ad suus finis tueor moueo insto inde consul ut absum is pugno per biduus lacesso proelium hostis biduus nihil dignus dico ago paucus utrimque cado magus inritas sum ad iustus certamen animus quam ad discrimen summus res adduco tertius dies descendo in campus omnis copia sum cum instruo acies sto cerua fugio lupus e mons exigo per campus inter duo acies decurro inde diuerto fera cerua ad galli lupus ad romanus cursus deflecto lupus do inter ordo uia cerua gallus configo tum ex antesignanus romanus miles illac fuga inquam et caedes uerto ubi sacer diana fero iaceo uideo hinc uictor martius lupus integer et intactus gens nos martius et conditor noster admoneo dexter cornu gallus sinister samnites consto aduersus samnites q fabius primus atque tertius legio pro dexter cornu aduersus galli pro sinister decius quintus et sextus instruo secundus et quartus cum l volumnius proconsulis in samnium gero bellum primus concursus adeo aequus uis gero res sum ut si adsum etruscus et umber aut in acies aut in castrum quicumque sui inclino accipio clades sum


nuntiata ea clades Romam maiorem quam res erat terrorem exciuit; nam ut exercitu deleto ita iustitium indictum, custodiae in portis, uigiliae uicatim exactae, arma, tela in muros congesta. omnibus iunioribus sacramento adactis dictator ad exercitum missus omnia spe tranquilliora et composita magistri equitum cura, castra in tutiorem locum redacta, cohortes quae signa amiserant extra uallum sine tentoriis destitutas inuenit, exercitum auidum pugnae, quo maturius ignominia aboleretur. itaque confestim castra inde in agrum Rusellanum promouit. eo et hostes secuti, quamquam ex bene gesta re summam et in aperto certamine uirium spem habebant, tamen insidiis quoque, quas feliciter experti erant, hostem temptant. tecta semiruta uici per uastationem agrorum deusti haud procul castris Romanorum aberant. ibi abditis armatis pecus in conspectu praesidii Romani, cui praeerat Cn. Fuluius legatus, propulsum. ad quam inlecebram cum moueretur nemo ab Romana statione, pastorum unus progressus sub ipsas munitiones inclamat alios, cunctanter ab ruinis uici pecus propellentes, quid cessarent cum per media castra Romana tuto agere possent. haec cum legato Caerites quidam interpretarentur et per omnes manipulos militum indignatio ingens esset nec tamen iniussu mouere auderent, iubet peritos linguae attendere animum, pastorum sermo agresti an urbano propior esset. cum referrent sonum linguae et corporum habitum et nitorem cultiora quam pastoralia esse, 'ite igitur, dicite' inquit, 'detegant nequiquam conditas insidias: omnia scire Romanum nec magis iam dolo capi quam armis uinci posse.' haec ubi audita sunt et ad eos qui consederant in insidiis perlata, consurrectum repente ex latebris est et in patentem ad conspectum undique campum prolata signa. uisa legato maior acies quam quae ab suo praesidio sustineri posset; itaque propere ad dictatorem auxilia accitum mittit; interea ipse impetus hostium sustinet.

nuntio is clades roma magnus quam res sum terror excio nam ut exercitus deleo ita justitium indico custodia in porta uigilia uicatim exigo arma telum in murus congero omnis iunioribus sacramentum adigo dictator ad exercitus mitto omnis spes tranquillus et compono magister eques cura castrum in tueor locus redigo cohors qui signum amitto extra valles sine tentorius destituo inuenio exercitus avidus pugna quo maturus ignominia aboleo itaque confestim castrum inde in ager rusellanus promoveo is et hostis sequor quamquam ex bene gero res summa et in aperio certamen uis spes habeo tamen insidiae quoque qui feliciter experior sum hostis tento tectum semirutus uinco per uastatio ager deuro haud procul castrum romanus absum ibi abdo armo pecus in conspectus praesidium romanus qui praesum cn fulvius legatus propello ad quam illecebra cum moveo nemo ab romanus statio pastor unus progredior sub ipse munitio inclamo alius cunctanter ab ruina uinco pecus propello quis cesso cum per medius castrum romanus tueor ago possum hic cum legatus caerites quidam interpretor et per omnis manipulus miles indignatio ingens sum neque tamen injussus moueo audeo iubeo pereo lingua attendo animus pastor sermo agrestis an urbanus propior sum cum refero sonus lingua et corpus habitus et nitor colo quam pastoralis sum eo igitur dico inquam detego nequiquam condio insidiae omnis scio romanus neque magis iam dolus capio quam arma vinco possum hic ubi audio sum et ad is qui consido in insidiae perfero consurgo repens ex latebra sum et in pateo ad conspectus undique campus profero signum uideo legatus magnus acies quam qui ab suus praesidium sustineo possum itaque properus ad dictator auxilium accio mitto interea ipse impetus hostis sustineo


breuis consultatio senatus fuit; ad unum omnes iungendum foedus cum Lucanis resque repetendas ab Samnitibus censent. benigne responsum Lucanis ictumque foedus. fetiales missi, qui Samnitem decedere agro sociorum ac deducere exercitum finibus Lucanis iuberent; quibus obuiam missi ab Samnitibus qui denuntiarent, si quod adissent in Samnio concilium, haud inuiolatos abituros. haec postquam audita sunt Romae, bellum Samnitibus et patres censuerunt et populus iussit. consules inter se prouincias partiti sunt: Scipioni Etruria, Fuluio Samnites obuenerunt, diuersique ad suum quisque bellum proficiscuntur. Scipioni segne bellum et simile prioris anni militiae exspectanti hostes ad Uolaterras instructo agmine occurrerunt. pugnatum maiore parte diei magna utrimque caede; nox incertis qua data uictoria esset interuenit. lux insequens uictorem uictumque ostendit; nam Etrusci silentio noctis castra reliquerunt. Romanus egressus in aciem, ubi profectione hostium concessam uictoriam uidet, progressus ad castra uacuis cum plurima praeda—nam et statiua et trepide deserta fuerant—potitur. inde in Faliscum agrum copiis reductis, cum impedimenta Faleriis cum modico praesidio reliquisset, expedito agmine ad populandos hostium fines incedit. omnia ferro ignique uastantur; praedae undique actae. nec solum modo uastum hosti relictum sed castellis etiam uicisque inlatus ignis: urbibus oppugnandis temperatum, in quas timor Etruscos compulerat. Cn. Fului consulis clara pugna in Samnio ad Bouianum haudquaquam ambiguae uictoriae fuit. Bouianum inde adgressus nec ita multo post Aufidenam ui cepit.

breuis consultatio senatus sum ad unus omnis jungo foedus cum lucanus reor repeto ab samnites censeo benignus responsum lucanus ictus foedus fetial mitto qui samnitem decedo ager socius atque deduco exercitus finis lucanus iubeo qui obuiam mitto ab samnites qui denuntio si qui adeo in samnium concilium haud inviolo abeo hic postquam audio sum roma bellum samnites et pater censeo et populus iubeo consul inter sui prouincia partio sum scipio etruria fulvius samnites obvenio diverto ad suus quisque bellum proficisco scipio segnis bellum et similis prior annus militia exspecto hostis ad volaterrae instruo agmen occurro pugno magnus pars dies magnus utrimque caedes nox incertus qui do uictoria sum interuenio lux insequor uictor vinco ostendo nam etruscus silentium nox castrum relinquo romanus egredior in acies ubi profectio hostis concedo uictoria uideo progredior ad castrum uacuis cum multus praeda nam et stativus et trepidus desero sum potio inde in faliscus ager copia reduco cum impedimentum falerii cum modicus praesidium relinquo expedio agmen ad populo hostis finis incedo omnis ferrum ignis vasto praeda undique ago neque solus modo vastus hostis relinquo sed castellum etiam vicus infero ignis urbs oppugno tempero in qui timor etrusci compello cn fulvius consul clarus pugno in samnium ad bovianum haudquaquam ambiguus uictoria sum bovianum inde aggredior neque ita multus post aufidena uis capio


consul tumultu excitus cohortes duas sociorum, Lucanam Suessanamque, quae proximae forte erant, tueri praetorium iubet; manipulos legionum principali uia inducit. uixdum satis aptatis armis in ordines eunt et clamore magis quam oculis hostem noscunt nec quantus numerus sit aestimari potest. cedunt primo incerti fortunae suae et hostem introrsum in media castra accipiunt; inde, cum consul uociferaretur expulsine extra uallum castra deinde sua oppugnaturi essent [rogitans], clamore sublato conixi primo resistunt, deinde inferunt pedem urgentque et impulsos semel terrore eodem [agunt] quo coeperunt expellunt extra portam uallumque. inde pergere ac persequi, quia turbida lux metum circa insidiarum faciebat, non ausi, liberatis castris contenti receperunt se intra uallum trecentis ferme hostium occisis. Romanorum stationis primae [uigiliumque] et eorum qui circa quaestorium oppressi periere ad septingentos triginta. animos inde Samnitibus non infelix audacia auxit et non modo proferre inde castra Romanum sed ne pabulari quidem per agros suos patiebantur; retro in pacatum Soranum agrum pabulatores ibant. quarum rerum fama, tumultuosior etiam quam res erant, perlata Romam coegit L. Postumium consulem uixdum ualidum proficisci ex urbe. prius tamen quam exiret militibus edicto Soram iussis conuenire ipse aedem Uictoriae, quam aedilis curulis ex multaticia pecunia faciendam curauerat, dedicauit. ita ad exercitum profectus, ab Sora in Samnium ad castra collegae perrexit. inde postquam Samnites diffisi duobus exercitibus resisti posse recesserunt, diuersi consules ad uastandos agros urbesque oppugnandas discedunt.

consul tumultus excio cohors duo socius lucanus suessanus qui proximus fors sum tueor praetorium iubeo manipulus legio principal uia induco uix satis aptas arma in ordo eo et clamor magis quam oculus hostis nosco neque quantus numerus sum aestimaris possum cedo primus incertus fortuna suus et hostis introrsum in medius castrum accipio inde cum consul vocifero expello extra valles castrum deinde suus oppugno sum rogito clamor tollo conitor primus resisto deinde infero pedis urgeo et impello semel terror idem ago quo coepio expello extra porta valles inde pergo atque persequor quia turbidus lux metus circa insidiaris facio non audeo libero castrum contendo recipio sui intra valles trecenti ferme hostis occido romanus statio primus vigil et is qui circa quaestorius opprimo pereo ad septingenti triginta animus inde samnites non infelix audacia augeo et non modo profero inde castrum romanus sed ne pabularis quidem per ager suus patior retro in pacatum soranus ager pabulator eo qui res fama tumultuosus etiam quam res sum perfero roma cogo l postumius consul uix ualidus proficisco ex urbs prior tamen quam exeo miles edictum sora iussum conuenio ipse aedes uictoria quam aedilis curulis ex multaticius pecunia facio curo dedico ita ad exercitus proficiscor ab sora in samnium ad castrum collega pergo inde postquam samnites diffido duo exercitus requiro possum recedo diverto consul ad vasto ager urbs oppugno discedo


comitiis perfectis ueteres consules iussi bellum in Samnio gerere prorogato in sex menses imperio. itaque insequenti quoque anno L. Uolumnio Ap. Claudio consulibus P. Decius , qui consul in Samnio relictus a collega fuerat, proconsul idem populari non destitit agros, donec Samnitium exercitum nusquam se proelio committentem postremo expulit finibus. Etruriam pulsi petierunt et, quod legationibus nequiquam saepe temptauerant, id se tanto agmine armatorum mixtis terrore precibus acturos efficacius rati, postulauerunt principum Etruriae concilium. quo coacto, per quot annos pro libertate dimicent cum Romanis, exponunt: omnia expertos esse si suismet ipsorum uiribus tolerare tantam molem belli possent; temptasse etiam haud magni momenti finitimarum gentium auxilia. petisse pacem a populo Romano, cum bellum tolerare non possent; rebellasse, quod pax seruientibus grauior quam liberis bellum esset; unam sibi spem reliquam in Etruscis restare. scire gentem Italiae opulentissimam armis, uiris, pecunia esse; habere accolas Gallos, inter ferrum et arma natos, feroces cum suopte ingenio tum aduersus Romanum populum, quem captum a se auroque redemptum, haud uana iactantes, memorent. nihil abesse, si sit animus Etruscis qui Porsinnae quondam maioribusque eorum fuerit, quin Romanos omni agro cis Tiberim pulsos dimicare pro salute sua non de intolerando Italiae regno cogant. Samnitem illis exercitum paratum, instructum armis, stipendio uenisse, et confestim secuturos, uel si ad ipsam Romanam urbem oppugnandam ducant.

comitium perficio ueteres consul iubeo bellum in samnium gero prorogo in sex mensis imperium itaque insequor quoque annus l volumnius ap claudius consul p decius qui consul in samnium relinquo ab collega sum proconsul idem populor non desisto ager donec samnites exercitus nusquam sui proelium committo postremo expello finis etruria pello peto et qui legatio nequiquam saepe tento is sui tantus agmen armator misceo terror prex ago efficax reor postulo princeps etruria concilium quo cogo per quot annus pro libertas dimico cum romanus expono omnis experior sum si suo ipse uis tolero tantus moles bellum possum tento etiam haud magnus momentum finitimaris gens auxilium peto pax ab populus romanus cum bellum tolero non possum rebello qui pax servio gravis quam liber bellum sum unus sui spes reliquus in etruscus resto scio gens italia opulens arma uir pecunia sum habeo accolo galli inter ferrum et arma nascor ferox cum suopte ingenium tum aduersus romanus populus qui capio ab sui aurum reemo haud uanus jacto memoro nihil absum si sum animus etruscus qui porsinnae quondam magnus is sum quin romanus omnis ager cis tiberis pello dimicaris pro salus suus non de intolero italia regnum cogo samnitem ille exercitus paro instruo arma stipendium uenio et confestim sequor uel si ad ipse romanus urbs oppugno duco


litterae consulum ingenti laetitia et in curia et in contione auditae, et quatridui supplicatione publicum gaudium priuatis studiis celebratum est. nec populo Romano magna solum sed peropportuna etiam ea uictoria fuit, quia per idem forte tempus rebellasse Etruscos allatum est; subibat cogitatio animum quonam modo tolerabilis futura Etruria fuisset si quid in Samnio aduersi euenisset, quae coniuratione Samnitium erecta, quoniam ambo consules omnisque Romana uis auersa in Samnium esset, occupationem populi Romani pro occasione rebellandi habuisset. legationes sociorum, a M. Atilio praetore in senatum introductae, querebantur uri ac uastari agros a finitimis Etruscis quod desciscere a populo Romano nollent obtestabanturque patres conscriptos ut se a ui atque iniuria communium hostium tutarentur. responsum legatis curae senatui futurum ne socios fidei suae paeniteret: Etruscorum propediem eandem fortunam quam Samnitium fore. segnius tamen, quod ad Etruriam attinebat, acta res esset, ni Faliscos quoque, qui per multos annos in amicitia fuerant, allatum foret arma Etruscis iunxisse. huius propinquitas populi acuit curam patribus ut fetiales mittendos ad res repetendas censerent; quibus non redditis ex auctoritate patrum iussu populi bellum Faliscis indictum est iussique consules sortiri uter ex Samnio in Etruriam cum exercitu transiret. iam Caruilius Ueliam et Palumbinum et Herculaneum ex Samnitibus ceperat, Ueliam intra paucos dies, Palumbinum eodem quo ad muros accessit. ad Herculaneum etiam signis conlatis ancipiti proelio et cum maiore sua quam hostium iactura dimicauit; castris deinde positis moenibus hostem inclusit; oppugnatum oppidum captumque. in his tribus urbibus capta aut caesa ad decem milia hominum, ita ut paruo admodum plures caperentur. sortientibus prouincias consulibus Etruria Caruilio euenit secundum uota militum, qui uim frigoris iam in Samnio non patiebantur. Papirio ad Saepinum maior uis hostium restitit. saepe in acie, saepe in agmine, saepe circa ipsam urbem aduersus eruptiones hostium pugnatum, nec obsidio sed bellum ex aequo erat; non enim muris magis se Samnites quam armis ac uiris moenia tutabantur. tandem pugnando in obsidionem iustam coegit hostes obsidendoque ui atque operibus urbem expugnauit. itaque ab ira plus caedis editum capta urbe; septem milia quadringenti caesi, capta minus tria milia hominum. praeda, quae plurima fuit congestis Samnitium rebus in urbes paucas, militi concessa est.

littera consul ingens laetitia et in curia et in contio audio et quatridui supplicatio publicus gaudium priuo studium celebro sum neque populus romanus magnus solus sed peropportunus etiam is uictoria sum quia per idem fors tempus rebello etrusci affero sum subeo cogitatio animus quonam modo tolerabilis sum etruria sum si quis in samnium adverro evenio qui coniuratio samnites erigo quoniam ambo consul omne romanus uolo averto in samnium sum occupatio populus romanus pro occasio rebello habeo legatio socius ab m atilius praetor in senatus introduco queror uro atque uastaris ager ab finitimus etruscus qui descisco ab populus romanus nolo obtestor pater conscribo ut sui ab uis atque iniuria communis hostis tuto responsum legatus cura senatus sum ne socius fides suus paeniteo etruscus propediem idem fortuna quam samnites sum segnis tamen qui ad etruria attineo ago res sum ni falisci quoque qui per multus annus in amicitia sum affero sum arma etruscus jungo hic propinquitas populus acuo cura pater ut fetial mitto ad res repeto censeo qui non reddo ex auctoritas pater iussus populus bellum faliscus indico sum jubeo consul sortior uter ex samnium in etruria cum exercitus transeo iam caruilius velia et palumbinus et herculaneus ex samnites capio velia intra paucus dies palumbinus idem quo ad murus accedo ad herculaneus etiam signum confero anceps proelium et cum magnus suus quam hostis iactura dimico castrum deinde pono moenia hostis includo oppugno oppidum capio in hic tres urbs capio aut caedo ad decem mille homo ita ut parvus admodum multus capio sortio prouincia consul etruria caruilio euenio secundus uotum miles qui uis frigor iam in samnium non patior papirius ad saepinum magnus uolo hostis resto saepe in acies saepe in agmen saepe circa ipse urbs aduersus eruptio hostis pugno neque obsidio sed bellum ex aequus sum non enim murus magis sui samnites quam arma atque uir moenia tuto tandem pugno in obsidio iustus cogo hostis obsido uis atque opus urbs expugno itaque ab ira multus caedes edo capio urbs septem mille quadringenti caedo capio paruus tres mille homo praeda qui multus sum congero samnites res in urbs paucus miles concedo sum


Q. Fabium P. Decium L. Postumius Megellus et M. Atilius Regulus consules secuti sunt. Samnium ambobus decreta prouincia est, quia tres scriptos hostium exercitus, uno Etruriam, altero populationes Campaniae repeti, tertium tuendis parari finibus, fama erat. Postumium ualetudo aduersa Romae tenuit; Atilius extemplo profectus, ut in Samnio hostes—ita enim placuerat patribus—nondum egressos opprimeret. uelut ex composito ibi obuium habuere hostem, ubi et intrare ipsi Samnitium agrum prohiberentur et egredi inde in pacata sociorumque populi Romani fines Samnitem prohiberent. cum castra castris conlata essent, quod uix Romanus totiens uictor auderet, ausi Samnites sunt —tantum desperatio ultima temeritatis facit—castra Romana oppugnare, et quamquam non uenit ad finem tam audax inceptum, tamen haud omnino uanum fuit. nebula erat ad multum diei densa adeo ut lucis usum eriperet non prospectu modo extra uallum adempto sed propinquo etiam congredientium inter se conspectu. hac uelut latebra insidiarum freti Samnites uixdum satis certa luce et eam ipsam premente caligine ad stationem Romanam in porta segniter agentem uigilias perueniunt. improuiso oppressis nec animi satis ad resistendum nec uirium fuit. ab tergo castrorum decumana porta impetus factus; itaque captum quaestorium quaestorque ibi L. Opimius Pansa occisus. conclamatum inde ad arma.

q fabius p decius l postumus megellus et m atilius regulus consul sequor sum samnium ambo decretum prouincia sum quia tres scribo hostis exercitus unus etruria alter populatio campania repeto tertius tueor paro finis fama sum postumius valetudo adverso roma teneo atilius extemplo proficiscor ut in samnium hostis ita enim placeo pater nondum egredior opprimo uelut ex compono ibi obvius habeo hostis ubi et intro ipse samnites ager prohibeo et egredior inde in paco socius populus romanus finis samnitem prohibeo cum castrum castrum confero sum qui uix romanus totiens uictor audeo audeo samnites sum tantus desperatio ulter temeritas facio castrum romanus oppugnaris et quamquam non uenio ad finis tam audax incipio tamen haud omnino uanum sum nebula sum ad multus dies densus adeo ut lucus usus eripio non prospectus modo extra valles adimo sed propinquo etiam congredior inter sui conspectus hic uelut latebra insidiaris fretus samnites uix satis certus lux et is ipse premo caligo ad statio romanus in porto segnis ago vigilia pervenio improuisus opprimo neque animus satis ad resisto neque uis sum ab tergum castrum decimanus porto impetus facio itaque capio quaestorius quaestor ibi l opimus pansa occido conclamo inde ad arma