proelium commissum atrox, ceterum longe disparibus animis. Romanos ira, spes, ardor certaminis auidos hostium sanguinis in proelium rapit; Samnitium magnam partem necessitas ac religio inuitos magis resistere quam inferre pugnam cogit; nec sustinuissent primum clamorem atque impetum Romanorum, per aliquot iam annos uinci adsueti, ni potentior alius metus insidens pectoribus a fuga retineret. quippe in oculis erat omnis ille occulti paratus sacri et armati sacerdotes et promiscua hominum pecudumque strages et respersae fando nefandoque sanguine arae et dira exsecratio ac furiale carmen, detestandae familiae stirpique compositum; iis uinculis fugae obstricti stabant ciuem magis quam hostem timentes. instare Romanus a cornu utroque, a media acie et caedere deorum hominumque attonitos metu; repugnatur segniter, ut ab iis quos timor moraretur a fuga. iam prope ad signa caedes peruenerat, cum ex transuerso puluis uelut ingentis agminis incessu motus apparuit; Sp. Nautius —Octauium Maecium quidam eum tradunt—dux alaribus cohortibus erat; puluerem maiorem quam pro numero excitabant; insidentes mulis calones frondosos ramos per terram trahebant. arma signaque per turbidam lucem in primo apparebant; post altior densiorque puluis equitum speciem cogentium agmen dabat fefellitque non Samnites modo sed etiam Romanos; et consul adfirmauit errorem clamitans inter prima signa ita ut uox etiam ad hostes accideret, captum Cominium, uictorem collegam adesse; adniterentur uincere priusquam gloria alterius exercitus foret. haec insidens equo; inde tribunis centurionibusque imperat ut uiam equitibus patefaciant; ipse Trebonio Caedicioque praedixerat, ubi se cuspidem erectam quatientem uidissent, quanta maxima ui possent concitarent equites in hostem. ad nutum omnia, ut ex ante praeparato, fiunt; panduntur inter ordines uiae; prouolat eques atque infestis cuspidibus in medium agmen hostium ruit perrumpitque ordines quacumque impetum dedit. instant Uolumnius et Scipio et perculsos sternunt. tum, iam deorum hominumque uicta ui, funduntur linteatae cohortes; pariter iurati iniuratique fugiunt nec quemquam praeter hostes metuunt. peditum agmen quod superfuit pugnae in castra aut Aquiloniam compulsum est; nobilitas equitesque Bouianum perfugerunt. equites eques sequitur, peditem pedes; diuersa cornua dextrum ad castra Samnitium, laeuum ad urbem tendit. prior aliquanto Uolumnius castra cepit; ad urbem Scipioni maiore resistitur ui, non quia plus animi uictis est sed melius muri quam uallum armatos arcent; inde lapidibus propulsant hostem. Scipio, nisi in primo pauore priusquam colligerentur animi transacta res esset, lentiorem fore munitae urbis oppugnationem ratus, interrogat milites satin aequo animo paterentur ab altero cornu castra capta esse, se uictores pelli a portis urbis. reclamantibus uniuersis primus ipse scuto super caput elato pergit ad portam; secuti alii testudine facta in urbem perrumpunt deturbatisque Samnitibus quae circa portam erant muri occupauere; penetrare in interiora urbis, quia pauci admodum erant, non audent.

proelium committo atrox ceterum longus dispar animus romanus ira spes ardor certamen avidus hostis sanguis in proelium rapio samnites magnus pars necessitas atque religio invitus magis resisto quam infero pugna cogo neque sustineo primus clamor atque impetus romanus per aliquot iam annus vinco assuesco ni possum alius metus insideo pector ab fuga retineo quippe in oculus sum omnis ille occulo paro sacer et armatus sacerdos et promiscuus homo pecus strages et respergo for nefandus sanguis ara et dirus exsecratio atque furial carmen detesto familia stirps compono is uinculum fuga obstringo sto ciuis magis quam hostis timeo insto romanus ab cornu uterque ab medius acies et caedo deus homo attono metus repugno segnis ut ab is qui timor moror ab fuga iam prope ad signum caedes pervenio cum ex transverto puluis uelut ingens agmen incedo moueo appareo spurius nautius octavius maecius quidam is trado dux alaris cohors sum puluis magnus quam pro numerus excito insideo mulis calo frondosus ramus per terra traho arma signo per turbidus lux in primus appareo post alo densus puluis eques species cogo agmen do fallo non samnites modo sed etiam romanus et consul adfirmo error clamito inter primus signum ita ut uox etiam ad hostis accido capio cominium uictor collega adsum adnitendus uinco priusquam gloria alter exercitus sum hic insideo equus inde tribunus centurio impero ut uia eques patefacio ipse trebonius caedicioque praedico ubi sui cuspis erigo quatio uideo quantus maximus uis possum concito eques in hostis ad nutus omnis ut ex ante praeparo fio pando inter ordo uia prouolo eques atque infestus cuspis in medius agmen hostis ruo perrumpo ordo quicumque impetus do insto volumnius et scipio et percello sterno tum iam deus homo uiuo uis fundo linteatus cohors pariter juro injuro fugio neque quisquam praeter hostis metuo pedes agmen qui supersum pugna in castrum aut aquilonia compello sum nobilitas equito bovianum perfugio eques eques sequor pedito pes diuerto cornu dexter ad castrum samnites laevus ad urbs tendo prior aliquantus volumnius castrum capio ad urbs scipio magnus resisto uis non quia multus animus uinco sum sed bonus murus quam valles armatus arceo inde lapis propulso hostis scipio nisi in primus pavor priusquam colligo animus transigo res sum lentus sum munio urbs oppugnatio reor interrogo miles sero aequus animus pateo ab alter cornu castrum capio sum sui uictor pello ab porta urbs reclamo uniuersus primus ipse scutum super caput effero pergo ad porta sequor alius testudo facio in urbs perrumpo deturbo samnites qui circa porta sum murus occupo penetraris in interior urbs quia paucus admodum sum non audeo


dum ea in Samnio cuiuscumque ductu auspicioque geruntur, Romanis in Etruria interim bellum ingens multis ex gentibus concitur, cuius auctor Gellius Egnatius ex Samnitibus erat. Tusci fere omnes consciuerant bellum; traxerat contagio proximos Umbriae populos et Gallica auxilia mercede sollicitabantur; omnis ea multitudo ad castra Samnitium conueniebat. qui tumultus repens postquam est Romam perlatus, cum iam L. Uolumnius consul cum legione secunda ac tertia sociorumque milibus quindecim profectus in Samnium esset, Ap. Claudium primo quoque tempore in Etruriam ire placuit. duae Romanae legiones secutae, prima et quarta, et sociorum duodecim milia; castra haud procul ab hoste posita. ceterum magis eo profectum est quod mature uentum erat ut quosdam spectantes iam arma Etruriae populos metus Romani nominis comprimeret, quam quod ductu consulis quicquam ibi satis scite aut fortunate gestum sit: multa proelia locis et temporibus iniquis commissa spesque in dies grauiorem hostem faciebat, et iam prope erat ut nec duci milites nec militibus dux satis fideret. litteras ad collegam accersendum ex Samnio missas in trinis annalibus inuenio; piget tamen in certo ponere, cum ea ipsa inter consules populi Romani, iam iterum eodem honore fungentes, disceptatio fuerit, Appio abnuente missas, Uolumnio adfirmante Appi se litteris accitum. iam Uolumnius in Samnio tria castella ceperat, in quibus ad tria milia hostium caesa erant, dimidium fere eius captum, et Lucanorum seditiones a plebeiis et egentibus ducibus ortas summa optimatium uoluntate per Q. Fabium , pro consule missum eo cum uetere exercitu, compresserat. Decio populandos hostium agros relinquit, ipse cum suis copiis in Etruriam ad collegam pergit. quem aduenientem laeti omnes accepere: Appium ex conscientia sua credo animum habuisse—haud immerito iratum si nihil scripserat, inliberali et ingrato animo, si eguerat ope, dissimulantem. uix enim salute mutua reddita, cum obuiam egressus esset, 'satin salue' inquit, ' L. Uolumni ? ut sese in Samnio res habent? quae te causa ut prouincia tua excederes induxit?' Uolumnius in Samnio res prosperas esse ait, litteris eius accitum uenisse; quae si falsae fuerint nec usus sui sit in Etruriam, extemplo conuersis signis abiturum. 'tu uero abeas' inquit, 'neque te quisquam moratur; etenim minime consentaneum est, cum bello tuo forsitan uix sufficias, huc te ad opem ferendam aliis gloriari uenisse.' bene, hercules, uerteret, dicere Uolumnius; malle frustra operam insumptam quam quicquam incidisse cur non satis esset Etruriae unus consularis exercitus.

dum is in samnium quicumque ductus auspicium gero romanus in etruria interim bellum ingens multus ex gens concieo qui auctor gellius egnatius ex samnites sum tuscus fere omnis conscio bellum traho contagio propior umbria populus et gallicus auxilium merces sollicito omnis is multitudo ad castrum samnites conuenio qui tumultus repo postquam sum roma perfero cum iam l volumnius consul cum legio secundus atque tertius socius mille quindecim proficiscor in samnium sum ap claudius primus quoque tempus in etruria eo placeo duo romanus legio sequor primus et quartus et socius duodecim mille castrum haud procul ab hostis pono ceterum magis is proficiscor sum qui maturus uenio sum ut quidam specto iam arma etruria populus metus romanus nomen comprimo quam qui ductus consul quisquam ibi satis scio aut fortuno gero sum multus proelio locus et tempus iniquus committo spes in dies gravis hostis facio et iam prope sum ut neque duco miles neque miles dux satis fido littera ad collega arcesso ex samnium mitto in terni annal inuenio pigeo tamen in certus pono cum is ipse inter consul populus romanus iam iterum idem honor fungor disceptatio sum appius abnuo mitto volumnius adfirmo appius sui littera accio iam volumnius in samnium tres castellum capio in qui ad tres mille hostis caedo sum dimidium fere is capio et lucanus seditio ab plebeius et egeo dux orior summus optimas uoluntas per q fabius pro consul mitto is cum uetus exercitus comprimo decius populo hostis ager relinquo ipse cum suus copia in etruria ad collega pergo qui advenio laetus omnis accipio appius ex conscientia suus credo animus habeo haud immeritus irascor si nihil scribo inliberal et ingratus animus si egeo ops dissimulo uix enim salus mutuus reddo cum obuiam egredior sum sero salueo inquam l volumnius ut sui in samnium res habeo qui tu causa ut prouincia tuus excedo induco volumnius in samnium res prosper sum aio littera is accio uenio qui si fallo sum neque utor suus sum in etruria extemplo converro signum abeo tu uerus abeo inquam neque tu quisquam moror etenim paruus consentaneus sum cum bellum tuus forsitan uix sufficio huc tu ad ops fero alius glorior uenio bene herculis verto dico volumnius malo frustra opera insumo quam quisquam incido cur non satis sum etruria unus consularis exercitus


haec primo ignorare consul et intentus recipiendo exercitui esse; iam enim praeceps in occasum sol erat et appetens nox periculosa et suspecta omnia etiam uictoribus faciebat. progressus longius ab dextra capta castra uidet, ab laeua clamorem in urbe mixtum pugnantium ac pauentium fremitu esse; et tum forte certamen ad portam erat. aduectus deinde equo propius, ut suos in muris uidet nec iam integri quicquam esse, quoniam temeritate paucorum magnae rei parta occasio esset, acciri quas receperat copias signaque in urbem inferri iussit. ingressi proxima ex parte quia nox appropinquabat quieuere; nocte oppidum ab hostibus desertum est. caesa illo die ad Aquiloniam Samnitium milia uiginti trecenti quadraginta, capta tria milia octingenti et septuaginta, signa militaria nonaginta septem. ceterum illud memoriae traditur non ferme alium ducem laetiorem in acie uisum seu suopte ingenio seu fiducia bene gerundae rei. ab eodem robore animi neque controuerso auspicio reuocari a proelio potuit et in ipso discrimine quo templa deis immortalibus uoueri mos erat uouerat Ioui Uictori, si legiones hostium fudisset, pocillum mulsi priusquam temetum biberet sese facturum. id uotum dis cordi fuit et auspicia in bonum uerterunt.

hic primus ignoro consul et intendo recipio exercitus sum iam enim praeceps in occasus sol sum et appeto nox periculosus et suspicio omnis etiam uictor facio progredior longus ab dextera capio castrum uideo ab laeuus clamor in urbs misceo pugno atque paveo fremo sum et tum fors certamen ad porta sum adveho deinde equus propius ut suus in murus uideo neque iam integer quisquam sum quoniam temeritas paucus magnus res pario occasio sum accio qui recipio copia signo in urbs infero iubeo ingredior propior ex pars quia nox appropinquo quiesco nox oppidum ab hostis desertum sum caedo ille dies ad aquilonia samnites mille uiginti trecenti quadraginta capio tres mille octingenti et septuaginta signum militaris nonaginta septem ceterum ille memoria trado non ferme alius dux laetus in acies uideo seu suopte ingenium seu fiducia bene gero res ab idem robur animus neque controversus auspicium reuocaris ab proelium possum et in ipse discrimen quo templum deus immortalis voveo mos sum uoueo iuppiter uictor si legio hostis fundo pocillum mulsum priusquam temetum bibo sui facio is uotum deus chordus sum et auspicium in bonus verto


quid autem ego sic adhuc egi, tamquam integra sit causa patriciorum de sacerdotiis et non iam in possessione unius amplissimi simus sacerdotii? decemuiros sacris faciundis, carminum Sibyllae ac fatorum populi huius interpretes, antistites eosdem Apollinaris sacri caerimoniarumque aliarum plebeios uidemus; nec aut tum patriciis ulla iniuria facta est, cum duumuiris sacris faciundis adiectus est propter plebeios numerus, et nunc tribunus, uir fortis ac strenuus, quinque augurum loca, quattuor pontificum adiecit, in quae plebeii nominentur, non ut uos, Appi, uestro loco pellant sed ut adiuuent uos homines plebeii diuinis quoque rebus procurandis, sicut in ceteris humanis pro parte uirili adiuuant. noli erubescere, Appi, collegam in sacerdotio habere, quem in censura, quem in consulatu collegam habere potuisti, cuius tam dictatoris magister equitum quam magistri equitum dictator esse potes. Sabinum aduenam, principem nobilitati uestrae, seu Attium Clausum seu Ap. Claudium mauoltis, illi antiqui patricii in suum numerum acceperunt: ne fastidieris nos in sacerdotum numerum accipere. multa nobiscum decora adferimus, immo omnia eadem quae uos superbos fecerunt. L. Sextius primus de plebe consul est factus, C. Licinius Stolo primus magister equitum, C. Marcius Rutulus primus et dictator et censor, Q. Publilius Philo primus praetor. semper ista audita sunt eadem penes uos auspicia esse, uos solos gentem habere, uos solos iustum imperium et auspicium domi militiaeque; aeque adhuc prosperum plebeium et patricium fuit porroque erit. en unquam fando audistis patricios primo esse factos non de caelo demissos sed qui patrem ciere possent, id est, nihil ultra quam ingenuos? consulem iam patrem ciere possum auumque iam poterit filius meus. nihil est aliud in re, Quirites, nisi ut omnia negata adipiscamur; certamen tantum patricii petunt nec curant quem euentum certaminum habeant. ego hanc legem, quod bonum faustum felixque sit uobis ac rei publicae, uti rogas, iubendam censeo.'

quis autem ego sic adhuc ago tamquam integer sum causa patricius de sacerdotium et non iam in possessio unus amplus sum sacerdotium decemviri sacrum facio carmen sibylla atque fatum populus hic interpres antistes idem apollinaris sacer caerimonia alius plebeius uideo neque aut tum patricius ullus iniuria facio sum cum duoviri sacrum facio adicio sum propter plebeius numerus et nunc tribunus uir fortis atque strenuus quinque augur locum quattuor pontifex adiicio in qui plebeius nomino non ut tu appius uester locus pello sed ut adjuvo tu homo plebeius divinus quoque res procuro sicut in ceterus humanus pro pars uirilis adjuvo nolo erubesco appius collega in sacerdotium habeo qui in censeo qui in consulatus collega habeo possum qui tam dictator magister eques quam magister eques dictator sum possum sabinus advena princeps nobilitas uester seu attius clausus seu ap claudius mauoltis ille antiquus patricius in suus numerus accipio ne fastidio nos in sacerdos numerus accipio multus nos decus affero immo omnis idem qui tu superbus facio l sestius primus de plebs consul sum facio que licinius stolo primus magister eques que marcius rutulus primus et dictator et censor q publilius philus primus praetor semper iste audio sum idem penis tu auspicium sum tu solus gens habeo tu solus iustus imperium et auspicium domus militia aequus adhuc prosper plebeius et patricius sum porrus sum en umquam for audio patricius primus sum facio non de caelum demitto sed qui pater cieo possum is sum nihil ultra quam ingenuus consul iam pater cieo possum avus iam possum filius meus nihil sum alius in res quiris nisi ut omnis nego adipiscamur certamen tantus patricius peto neque curo qui euentum certamen habeo ego hic lex qui bonus faustus felix sum tu atque res publicus uti rogo jubeo censeo


haec comperta perfugarum indiciis cum apud infensos iam sua sponte milites disseruisset, simul diuinae humanaeque spei pleni clamore consentienti pugnam poscunt; paenitet in posterum diem dilatum certamen; moram diei noctisque oderunt. tertia uigilia noctis iam relatis litteris a collega Papirius silentio surgit et pullarium in auspicium mittit. nullum erat genus hominum in castris intactum cupiditate pugnae; summi infimique aeque intenti erant; dux militum, miles ducis ardorem spectabat. is ardor omnium etiam ad eos qui auspicio intererant peruenit; nam cum pulli non pascerentur, pullarius auspicium mentiri ausus tripudium solistimum consuli nuntiauit. consul laetus auspicium egregium esse et deis auctoribus rem gesturos pronuntiat signumque pugnae proponit. exeunti iam forte in aciem nuntiat perfuga uiginti cohortes Samnitium—quadringenariae ferme erant—Cominium profectas. quod ne ignoraret collega, extemplo nuntium mittit; ipse signa ocius proferri iubet. subsidia suis quaeque locis et praefectos subsidiis attribuerat; dextro cornu L. Uolumnium , sinistro L. Scipionem , equitibus legatos alios, C. Caedicium et <T.> Trebonium, praefecit; Sp. Nautium mulos detractis clitellis cum <tribus> cohortibus alariis in tumulum conspectum propere circumducere iubet atque inde inter ipsam dimicationem quanto maxime posset motu pulueris se ostendere. dum his intentus imperator erat, altercatio inter pullarios orta de auspicio eius diei exauditaque ab equitibus Romanis, qui rem haud spernendam rati Sp. Papirio , fratris filio consulis, ambigi de auspicio renuntiauerunt. iuuenis ante doctrinam deos spernentem natus rem inquisitam ne quid incompertum deferret ad consulem detulit. cui ille: 'tu quidem macte uirtute diligentiaque esto; ceterum qui auspicio adest, si quid falsi nuntiat, in semet ipsum religionem recipit; mihi quidem tripudium nuntiatum, populo Romano exercituique egregium auspicium est.' centurionibus deinde imperauit uti pullarios inter prima signa constituerent. promouent et Samnites signa; insequitur acies ornata armataque, ut hostibus quoque magnificum spectaculum esset. priusquam clamor tolleretur concurrereturque, emisso temere pilo ictus pullarius ante signa cecidit; quod ubi consuli nuntiatum est, 'di in proelio sunt' inquit; 'habet poenam noxium caput.' ante consulem haec dicentem coruus uoce clara occinuit; quo laetus augurio consul, adfirmans nunquam humanis rebus magis praesentes interfuisse deos, signa canere et clamorem tolli iussit.

hic comperio perfugaris indicium cum apud infensus iam suus sponte miles disservio simul divina humanus spes plenus clamor consentio pugna posco paeniteo in posterus dies differo certamen mora dies nox odi tertius uigilia nox iam refero littera ab collega papirius silentium surgo et pullarius in auspicium mitto nullus sum genus homo in castrum intactus cupiditas pugna superus infimus aequus intendo sum dux miles miles dux ardor specto is ardor omnis etiam ad is qui auspicium intersum peruenio nam cum pullus non pasco pullarius auspicium mentior audeo tripudium sollistimus consul nuntio consul laetus auspicium egregius sum et deus auctor res gero pronuntio signum pugna propono exeo iam fors in acies nuntio perfuga uiginti cohors samnites quadringenarius ferme sum cominium proficio qui ne ignoro collega extemplo nuntius mitto ipse signum ocior profero iubeo subsidium suus quisque locus et praeficio subsidium attribuo dexter cornu l volumnius sinister l scipio eques legatus alius que caedicium et t trebonius praeficio spurius nautius mulus detraho clitellae cum tres cohors alarius in tumulus conspectus properus circumduco iubeo atque inde inter ipse dimicatio quantus magnus possum motus pulvis sui ostendo dum hic intendo imperator sum altercatio inter pullarius orior de auspicium is dies exaudio ab eques romanus qui res haud sperno reor spurius papirius frater filius consul ambago de auspicium renuntio iuuenis ante doctrina deus sperno nascor res inquisitus ne quis incompertus defero ad consul defero qui ille tu quidem mactus uirtus diligo sum ceterum qui auspicium adsum si quis fallo nuntio in sui ipse religio recipio ego quidem tripudium nuntio populus romanus exercitus egregius auspicium sum centurio deinde impero uti pullarius inter primus signum constituo promoveo et samnites signum insequor acies orno armo ut hostis quoque magnificus spectaculum sum priusquam clamor tollo concurro emitto temere pilo iacio pullarius ante signum cado qui ubi consul nuntio sum deus in proelium sum inquam habeo poena noxius caput ante consul hic dico coruus uox clarus occino quo laetus augurium consul adfirmo numquam humanus res magis praesens intersum deus signum cano et clamor tollo iubeo


magnum ea populatio Campani agri tumultum Romae praebuerat; et per eos forte dies ex Etruria allatum erat post deductum inde Uolumnianum exercitum Etruriam concitam in arma et Gellium Egnatium, Samnitium ducem, et Umbros ad defectionem uocari et Gallos pretio ingenti sollicitari. his nuntiis senatus conterritus iustitium indici, dilectum omnis generis hominum haberi iussit. nec ingenui modo aut iuniores sacramento adacti sunt sed seniorum etiam cohortes factae libertinique centuriati; et defendendae urbis consilia agitabantur summaeque rerum praetor P. Sempronius praeerat. ceterum parte curae exonerarunt senatum L. Uolumni consulis litterae, quibus caesos fusosque populatores Campaniae cognitum est. itaque et supplicationes ob rem bene gestam consulis nomine decernunt et iustitium remittitur quod fuerat dies duodeuiginti; supplicatioque perlaeta fuit. tum de praesidio regionis depopulatae ab Samnitibus agitari coeptum; itaque placuit ut duae coloniae circa Uescinum et Falernum agrum deducerentur, una ad ostium Liris fluuii, quae Minturnae appellata, altera in saltu Uescino, Falernum contingente agrum, ubi Sinope dicitur Graeca urbs fuisse, Sinuessa deinde ab colonis Romanis appellata. tribunis plebis negotium datum est, ut plebei scito iuberetur P. Sempronius praetor triumuiros in ea loca colonis deducendis creare; nec qui nomina darent facile inueniebantur, quia in stationem se prope perpetuam infestae regionis, non in agros mitti rebantur. auertit ab eis curis senatum Etruriae ingrauescens bellum et crebrae litterae Appi monentis ne regionis eius motum neglegerent: quattuor gentes conferre arma, Etruscos, Samnites, Umbros, Gallos; iam castra bifariam facta esse, quia unus locus capere tantam multitudinem non possit. ob haec et—iam appetebat tempus—comitiorum causa L. Uolumnius consul Romam reuocatus; qui priusquam ad suffragium centurias uocaret, in contionem aduocato populo multa de magnitudine belli Etrusci disseruit: iam tum, cum ipse ibi cum collega rem pariter gesserit, fuisse tantum bellum ut nec duce uno nec exercitu geri potuerit; accessisse postea dici Umbros et ingentem exercitum Gallorum; aduersus quattuor populos duces consules illo die deligi meminissent. se, nisi confideret eum consensu populi Romani consulem declaratum iri qui haud dubie tum primus omnium ductor habeatur, dictatorem fuisse extemplo dicturum.

magnus is populatio campanus ager tumultus roma praebeo et per is fors dies ex etruria affero sum post deduco inde volumnianus exercitus etruria concieo in arma et gellius egnatius samnites dux et umber ad defectio uoco et galli pretium ingens sollicito hic nuntius senatus conterreo justitium indico dilectus omnis genus homo habeo iubeo neque ingenuus modo aut iuniores sacramentum adigo sum sed senex etiam cohors facio libertinus centurio et defendo urbs consilium agito summa res praetor p sempronius praesum ceterum pars cura exonero senatus l volumnius consul littera qui caedo fundo populator campania cognosco sum itaque et supplicatio ob res bene gero consul nomen decerno et justitium remitto qui sum dies duodeuiginti supplicatio perlaetus sum tum de praesidium regio depopulor ab samnites agitaris coepio itaque placeo ut duo colonia circa vescinus et falernum ager deduco unus ad ostium lira fluvius qui minturnae appello alter in saltus vescinus falernum contingo ager ubi sinope dico graecum urbs sum sinuessa deinde ab colonia romanus appello tribunus plebs negotium do sum ut plebes scio jubeo p sempronius praetor triumuiros in is locum colonia deduco crearis neque qui nomen do facilis invenio quia in statio sui prope perpetuus infestus regio non in ager mitto reor averto ab is cura senatus etruria ingravesco bellum et creber littera appius moneo ne regio is motus neglego quattuor gens confero arma etrusci samnites umber galli iam castrum bifarius facio sum quia unus locus capio tantus multitudo non possum ob hic et iam appeto tempus comitium causa l volumnius consul roma revoco qui priusquam ad suffragium centurio voco in contio advoco populus multus de magnitudo bellum etruscus disseruio iam tum cum ipse ibi cum collega res pariter gero sum tantus bellum ut neque dux unus neque exercitus gero possum accedo postea dico umber et ingens exercitus gallus aduersus quattuor populus dux consul ille dies deligo memini sui nisi confido is consensus populus romanus consul declaro eo qui haud dubius tum primus omnis ducto habeo dictator sum extemplo dico


eodem anno classis Graecorum Cleonymo duce Lacedaemonio ad Italiae litora adpulsa Thurias urbem in Sallentinis cepit. aduersus hunc hostem consul Aemilius missus proelio uno fugatum compulit in naues; Thuriae redditae ueteri cultori Sallentinoque agro pax parta.—Iunium Bubulcum dictatorem missum in Sallentinos in quibusdam annalibus inuenio et Cleonymum, priusquam confligendum esset cum Romanis, Italia excessisse—. circumuectus inde Brundisii promunturium medioque sinu Hadriatico uentis latus, cum laeua importuosa Italiae litora, dextra Illyrii Liburnique et Histri, gentes ferae et magna ex parte latrociniis maritimis infames, terrerent, penitus ad litora Uenetorum peruenit. expositis paucis qui loca explorarent, cum audisset tenue praetentum litus esse, quod transgressis stagna ab tergo sint inrigua aestibus maritimis, agros haud procul [proximos] campestres cerni, ulteriora colles uideri; esse ostium fluminis praealti quo circumagi naues in stationem tutam <possint> [uidisse],— Meduacus amnis erat—, eo inuectam classem subire flumine aduerso iussit. grauissimas nauium non pertulit alueus fluminis; in leuiora nauigia transgressa multitudo armatorum ad frequentes agros tribus maritimis Patauinorum uicis colentibus eam oram peruenit. ibi egressi praesidio leui nauibus relicto uicos expugnant, inflammant tecta, hominum pecudumque praedas agunt, et dulcedine praedandi longius usque a nauibus procedunt. haec ubi Patauium sunt nuntiata—semper autem eos in armis accolae Galli habebant—in duas partes iuuentutem diuidunt. altera in regionem qua effusa populatio nuntiabatur, altera, ne cui praedonum obuia fieret, altero itinere ad stationem nauium—milia autem quattuordecim ab oppido aberat—ducta. in naues ignaris custodibus interemptis impetus factus territique nautae coguntur naues in alteram ripam amnis traicere. et in terra prosperum aeque in palatos praedatores proelium fuerat refugientibusque ad stationem Graecis Ueneti obsistunt; ita in medio circumuenti hostes caesique: pars capti classem indicant regemque Cleonymum tria milia abesse. inde captiuis proximo uico in custodiam datis pars fluuiatiles naues, ad superanda uada stagnorum apte planis alueis fabricatas, pars captiua nauigia armatis complent profectique ad classem immobiles naues et loca ignota plus quam hostem timentes circumuadunt; fugientesque in altum acrius quam repugnantes usque ad ostium amnis persecuti captis quibusdam incensisque nauibus hostium, quas trepidatio in uada intulerat, uictores reuertuntur. Cleonymus uix quinta parte nauium incolumi, nulla regione maris Hadriatici prospere adita discessit. rostra nauium spoliaque Laconum, in aede Iunonis ueteri fixa, multi supersunt qui uiderunt Pataui. monumentum naualis pugnae eo die quo pugnatum est quotannis sollemni certamine nauium in oppidi medio exercetur.

idem annus classis graecum cleonymo dux lacedaemonius ad italia litus adpello thuriae urbs in salentini capio aduersus hic hostis consul aemilius mitto proelium unus fugo compello in nauis thuriae reddo uetus cultor sallentinoque ager pax pario junius bubulcus dictator mitto in salentini in quidam annal inuenio et cleonymum priusquam confligo sum cum romanus italia excedo circumvehor inde brundisium promunturium medius sinus hadriatico uentus latus cum laeuus importuosus italia litus dextera illyrius liburnus et histrus gens fera et magnus ex pars latrocinium maritimus infamo terreo penitus ad litus uenetor peruenio expono paucus qui locum exploro cum audio tenue praetendo litus sum qui transgredior stagnum ab tergum sum irriguus aestus maritimus ager haud procul propior campester cerno ulteriora collis uideo sum ostium flumen praealtus quo circumago nauis in statio tueor possum uideo meduacus amnis sum is inveho classis subeo flumen aduerto iubeo gravis nauis non perfero alveus flumen in levis navigium transgredior multitudo armator ad frequens ager tres maritimus patavinus uicus colo is ora peruenio ibi egredior praesidium leuis nauis relinquo vicus expugno inflammo tectum homo pecus praeda ago et dulcedo praedor longus usque ab nauis procedo hic ubi patavium sum nuntio semper autem is in arma accola gallus habeo in duo pars iuuentus divido alter in regio qui effundo populatio nuntio alter ne qui praedo obuius fio alter iter ad statio nauis mille autem quattuordecim ab oppidum absum duco in nauis ignaris custos interimo impetus facio terreo nauta cogo nauis in alter ripa amnis traicio et in terra prosper aequus in palo praedator proelium sum refugio ad statio graecum venetus obsisto ita in medium circumvenio hostis caedo pars capio classis indico rex cleonymum tres mille absum inde captiuus propior uicus in custodia do pars fluuiatilis nauis ad supero uadum stagnum aptus planus alveus fabrico pars captivus navigium armo compleo proficio ad classis immobilis nauis et locum ignotus multus quam hostis timeo circumvado fugio in altus acer quam repugno usque ad ostium amnis persequor capio quidam incendo nauis hostis qui trepidatio in uadum infero uictor revorto cleonymus uix quintus pars nauis incolumis nullus regio mare hadriatici prosperus adeo discedo rostrum nauis spolio laco in aedes juno uetus figo multus supersum qui uideo patavium monumentum naualis pugna is dies quo pugno sum quot sollemnis certamen nauis in oppidum medium exerceo


eodem anno Romae cum Uestinis petentibus amicitiam ictum est foedus. multiplex deinde exortus terror. Etruriam rebellare ab Arretinorum seditionibus motu orto nuntiabatur, ubi Cilnium genus praepotens diuitiarum inuidia pelli armis coeptum; simul Marsos agrum ui tueri, in quem colonia est Carseoli deducta [erat] quattuor milibus hominum scriptis. itaque propter eos tumultus dictus M. Ualerius Maximus dictator magistrum equitum sibi legit M. Aemilium Paulum .— id magis credo quam Q. Fabium ea aetate atque eis honoribus Ualerio subiectum; ceterum ex Maximi cognomine ortum errorem haud abnuerim.—profectus dictator cum exercitu proelio uno Marsos fundit. compulsis deinde in urbes munitas, Milioniam, Plestinam, Fresiliam intra dies paucos cepit et parte agri multatis Marsis foedus restituit. tum in Etruscos uersum bellum; et, cum dictator auspiciorum repetendorum causa profectus Romam esset, magister equitum pabulatum egressus ex insidiis circumuenitur signisque aliquot amissis foeda militum caede ac fuga in castra est compulsus.—qui terror non eo tantum a Fabio abhorret quod, si qua alia arte cognomen suum aequauit, tum maxime bellicis laudibus, sed etiam quod memor Papirianae saeuitiae nunquam ut dictatoris iniussu dimicaret adduci potuisset.

idem annus roma cum vestinus peto amicitia ictus sum foedus multiplex deinde exorior terror etruria rebellaris ab aretinus seditio motus orior nuntio ubi cilnius genus praepossum diuitiae inuidia pello arma coepio simul marsi ager uis tueor in qui colonia sum carseoli deduco sum quattuor mille homo scribo itaque propter is tumultus dico m valerius magnus dictator magister eques sui lego m aemilius paulis is magis credo quam q fabius is aetas atque is honor valerius subicio ceterum ex magnus cognomen orior error haud abnuo proficiscor dictator cum exercitus proelium unus marsi fundo compello deinde in urbs munio milionia plestina fresilia intra dies paucus capio et pars ager multas marsus foedus restituo tum in etrusci uersus bellum et cum dictator auspicium repeto causa proficiscor roma sum magister eques pabulor egredior ex insidiae circumvenio signum aliquot amitto foedus miles caedes atque fuga in castrum sum compello qui terror non is tantus ab fabius abhorreo qui si qui alius ars cognomen suus aequo tum magnus bellicus laus sed etiam qui memor papirianus saeuitia numquam ut dictator injussus dimico adduco possum


concursus inde ad consulem factus omnium ferme iuniorum et pro se quisque nomina dabant; tanta cupido erat sub eo duce stipendia faciendi. qua circumfusus turba 'quattuor milia' inquit, 'peditum et sescentos equites dumtaxat scribere in animo est; hodierno et crastino die qui nomina dederitis mecum ducam. maiori mihi curae est ut omnes locupletes reducam quam ut multis rem geram militibus.' profectus apto exercitu et eo plus fiduciae ac spei gerente quod non desiderata multitudo erat, ad oppidum Aharnam, unde haud procul hostes erant, ad castra Appi praetoris pergit. paucis citra milibus lignatores ei cum praesidio occurrunt; qui ut lictores praegredi uiderunt Fabiumque esse consulem accepere, laeti atque alacres dis populoque Romano grates agunt quod eum sibi imperatorem misissent. circumfusi deinde cum consulem salutarent, quaerit Fabius quo pergerent, respondentibusque lignatum se ire, 'ain tandem?' inquit, 'num castra uallata non habetis?' ad hoc cum succlamatum esset duplici quidem uallo et fossa et tamen in ingenti metu esse, 'habetis igitur' inquit, 'adfatim lignorum; redite et uellite uallum'. redeunt in castra terroremque ibi uellentes uallum et iis qui in castris remanserant militibus et ipsi Appio fecerunt; tum pro se quisque alii aliis dicere consulis se Q. Fabi facere iussu. postero inde die castra mota et Appius praetor Romam dimissus. inde nusquam statiua Romanis fuere. negabat utile esse uno loco sedere exercitum; itineribus ac mutatione locorum mobiliorem ac salubriorem esse; fiebant autem itinera quanta fieri sinebat hiemps hauddum exacta. uere inde primo relicta secunda legione ad Clusium, quod Camars olim appellabant, praepositoque castris L. Scipione pro praetore Romam ipse ad consultandum de bello rediit, siue ipse sponte sua, quia bellum ei maius in conspectu erat quam quantum esse famae crediderat siue senatus consulto accitus; nam in utrumque auctores sunt. ab Ap. Claudio praetore retractum quidam uideri uolunt, cum in senatu et apud populum, id quod per litteras adsidue fecerat, terrorem belli Etrusci augeret: non suffecturum ducem unum nec exercitum unum aduersus quattuor populos; periculum esse, siue iuncti unum premant siue diuersi gerant bellum, ne ad omnia simul obire unus non possit. duas se ibi legiones Romanas reliquisse et minus quinque milia peditum equitumque cum Fabio uenisse. sibi placere P. Decium consulem primo quoque tempore in Etruriam ad collegam proficisci, L. Uolumnio Samnium prouinciam dari; si consul malit in suam prouinciam ire, Uolumnium in Etruriam ad consulem cum exercitu iusto consulari proficisci. cum magnam partem moueret oratio praetoris, P. Decium censuisse ferunt, ut omnia integra ac libera Q. Fabio seruarentur, donec uel ipse, si per commodum rei publicae posset, Romam uenisset uel aliquem ex legatis misisset, a quo disceret senatus quantum in Etruria belli esset quantisque administrandum copiis et quot per duces esset.

concursus inde ad consul facio omnis ferme iuniorum et pro sui quisque nomen do tantus cupido sum sub is dux stipendium facio qui circumfundo turba quattuor mille inquam pedes et sescenti eques dumtaxat scribo in animus sum hodiernus et crastinus dies qui nomen do ego duco magnus ego cura sum ut omnis locuples reduco quam ut multus res gero miles proficiscor apto exercitus et is multus fiducia atque spes gero qui non desidero multitudo sum ad oppidum aharna unde haud procul hostis sum ad castrum appius praetor pergo paucus citer mille lignator is cum praesidium occurro qui ut lictor praegredior uideo fabius sum consul accipio laetus atque alacer deus populo romanus grates ago qui is sui imperator mitto circumfundo deinde cum consul saluto quaero fabius quo pergo respondeo lignor sui eo aio tandem inquam num castrum vallo non habeo ad hic cum succlamo sum duplex quidem uallum et fossa et tamen in ingens metus sum habeo igitur inquam affatim lignum redeo et vello valles redeo in castrum terror ibi vello valles et is qui in castrum remaneo miles et ipse appius facio tum pro sui quisque alius alius dico consul sui q fabius facio iussus posterus inde dies castrum moueo et appius praetor roma dimitto inde nusquam stativus romanus sum nego utilis sum unus locus sedeo exercitus iter atque mutatio locus mobilis atque salubris sum fio autem iter quantus fio sino hiems hauddum exigo uerus inde primus relinquo secundus legio ad clusius qui camars olim appello praepono castrum l scipio pro praetor roma ipse ad consulto de bellum redeo siue ipse sponte suus quia bellum is magnus in conspectus sum quam quantus sum fama credo siue senatus consultum accio nam in uterque auctor sum ab ap claudius praetor retraho quidam uideo uolo cum in senatus et apud populus is qui per littera assiduus facio terror bellum etruscus augeo non sufficio dux unus neque exercitus unus aduersus quattuor populus periculum sum siue jungo unus premo siue diverto gero bellum ne ad omnis simul obeo unus non possum duo sui ibi legio romanus relinquo et paruus quinque mille pedes equio cum fabius uenio sui placeo p decius consul primus quoque tempus in etruria ad collega proficisco l volumnius samnium prouincia do si consul malo in suus prouincia eo volumnius in etruria ad consul cum exercitus justus consularis proficisco cum magnus pars moveo oratio praetor p decius censeo fero ut omnis integer atque liber q fabius servo donec uel ipse si per commodus res publicus possum roma uenio uel aliquis ex legatus mitto ab quo disco senatus quantus in etruria bellum sum quantus administro copia et quot per dux sum


digredientes iam consules legati tribunique ex Appiano exercitu circumsistunt. pars imperatorem suum orare ne collegae auxilium, quod acciendum ultro fuerit, sua sponte oblatam sperneretur; plures abeunti Uolumnio obsistere; obtestari ne prauo cum collega certamine rem publicam prodat: si qua clades incidisset, desertori magis quam deserto noxae fore; eo rem adductam ut omne rei bene aut secus gestae in Etruria decus dedecusque ad L. Uolumnium sit delegatum; neminem quaesiturum quae uerba Appi sed quae fortuna exercitus fuerit; dimitti ab Appio eum sed a re publica et ab exercitu retineri; experiretur modo uoluntatem militum. haec monendo obtestandoque prope restitantes consules in contionem pertraxerunt. ibi orationes longiores habitae in eandem ferme sententiam, in quam inter paucos certatum uerbis fuerat; et cum Uolumnius, causa superior, ne infacundus quidem aduersus eximiam eloquentiam collegae uisus esset, cauillansque Appius sibi acceptum referre diceret debere, quod ex muto atque elingui facundum etiam consulem haberent—priore consulatu, primis utique mensibus, hiscere eum nequisse, nunc iam populares orationes serere—, 'quam mallem' inquit Uolumnius, 'tu a me strenue facere quam ego abs te scite loqui didicissem.' postremo condicionem ferre, quae decretura sit, non orator—neque enim id desiderare rem publicam—sed imperator uter sit melior. Etruriam et Samnium prouincias esse; utram mallet eligeret; suo exercitu se uel in Etruria uel in Samnio rem gesturum. tum militum clamor ortus, ut simul ambo bellum Etruscum susciperent. quo animaduerso consensu Uolumnius 'quoniam in collegae uoluntate interpretanda' inquit 'erraui, non committam ut quid uos uelitis obscurum sit: manere an abire me uelitis clamore significate.' tum uero tantus est clamor exortus ut hostes e castris exciret. armis arreptis in aciem descendunt. et Uolumnius signa canere ac uexilla efferri castris iussit; Appium addubitasse ferunt cernentem seu pugnante seu quieto se fore collegae uictoriam; deinde ueritum ne suae quoque legiones Uolumnium sequerentur, et ipsum flagitantibus suis signum dedisse. ab neutra parte satis commode instructi fuerunt; nam et Samnitium dux Gellius Egnatius pabulatum cum cohortibus paucis ierat suoque impetu magis milites quam cuiusquam ductu aut imperio pugnam capessebant et Romani exercitus nec pariter ambo ducti nec satis temporis ad instruendum fuit. prius concurrit Uolumnius quam Appius ad hostem perueniret; itaque fronte inaequali concursum est; et uelut sorte quadam mutante adsuetos inter se hostes Etrusci Uolumnio, Samnites parumper cunctati, quia dux aberat, Appio occurrere. dicitur Appius in medio pugnae discrimine, ita ut inter prima signa manibus ad caelum sublatis conspiceretur, ita precatus esse: 'Bellona, si hodie nobis uictoriam duis, ast ego tibi templum uoueo.' haec precatus uelut instigante dea et ipse collegae et exercitus uirtutem aequauit ducis: †imperatoria opera exsequuntur et milites†; ne ab altera parte prius uictoria incipiat adnituntur. ergo fundunt fugantque hostes, maiorem molem haud facile sustinentes quam cum qua manus conserere adsueti fuerant. urgendo cedentes insequendoque effusos compulere ad castra; ibi interuentu Gelli cohortiumque Sabellarum paulisper recruduit pugna. his quoque mox fusis iam a uictoribus castra oppugnabantur; et cum Uolumnius ipse portae signa inferret, Appius Bellonam uictricem identidem celebrans accenderet militum animos, per uallum, per fossas inruperunt. castra capta direptaque; praeda ingens parta et militi concessa est. septem milia octingenti hostium occisi, duo milia et centum uiginti capti.

digredior iam consul legatus tribunus ex appianus exercitus circumsisto pars imperator suus oro ne collega auxilium qui accieo ultro sum suus sponte offertor sperno multus abeo volumnius obsisto obtestaris ne prauus cum collega certamen res publicus prodo si qui clades incido desertor magis quam desero noxa sum is res adduco ut omnis res bene aut secus gero in etruria decus dedecus ad l volumnius sum delego nemo quaero qui uerbum appius sed qui fortuna exercitus sum dimitto ab appius is sed ab res publicus et ab exercitus retineo experior modo uoluntas miles hic moneo obtestor prope restito consul in contio pertraho ibi oratio longus habeo in idem ferme sententia in quam inter paucus certas uerbum sum et cum volumnius causa superus ne infacundus quidem aduersus eximius eloquentia collega uideo sum cavillor appius sui accipio refero dico debeo qui ex muto atque elinguis facundus etiam consul habeo prior consulatus primus utique mensis hisco is nequeo nunc iam popularis oratio sero quam malo inquam volumnius tu ab ego strenuus facio quam ego abs tu scio loquor disco postremo condicio fero qui decerno sum non orator neque enim is desideraris res publicus sed imperator uter sum bonus etruria et samnium prouincia sum uter malo eligo suus exercitus sui uel in etruria uel in samnium res gero tum miles clamor ortus ut simul ambo bellum etruscus suscipio quo animaduerso consensus volumnius quoniam in collega uoluntas interpretor inquam erro non committo ut quis tu volo obscurus sum maneo an abeo ego volo clamor significo tum uerus tantus sum clamor exorior ut hostis e castrum excio arma arrepo in acies descendo et volumnius signum cano atque vexillum effero castrum iubeo appius addubito fero cerno seu pugno seu quiesco sui sum collega uictoria deinde vereor ne suus quoque legio volumnius sequor et ipse flagito suus signum do ab neuter pars satis commodus instruo sum nam et samnites dux gellius egnatius pabulor cum cohors paucus eo suo impetus magis miles quam quisquam ductus aut imperium pugna capesso et romanus exercitus neque pariter ambo duco neque satis tempus ad instruo sum prior concurro volumnius quam appius ad hostis pervenio itaque frons inaequal concurro sum et uelut sors quidam muto assuesco inter sui hostis etruscus volumnius samnites parumper cunctas quia dux absum appius occurro dico appius in medium pugna discrimen ita ut inter primus signum manus ad caelum tollo conspicio ita preco sum bellona si hodie nos uictoria do at ego tu templum voveo hic preco uelut instigo dea et ipse collega et exercitus uirtus aequo dux imperatorius opus exsequor et miles ne ab alter pars prior uictoria incipio annitor ergo fundo fugo hostis magnus moles haud facilis sustineo quam cum qui manus consero assuesco sum urgeo cedo insequor effundo compello ad castrum ibi interuentus gellius cohors sabellaris paulisper recrudesco pugno hic quoque mox fundo iam ab uictor castrum oppugno et cum volumnius ipse porta signum infero appius bellona uictrix identidem celebro accendo miles animus per valles per fossa irrumpo castrum capio direptor praeda ingens pario et miles concedo sum septem mille octingenti hostis occido duo mille et centum uiginti capio


M. Ualerio et Q. Apuleio consulibus satis pacatae foris res fuere: Etruscum aduersae belli res et indutiae quietum tenebant; Samnitem multorum annorum cladibus domitum hauddum foederis noui paenitebat; Romae quoque plebem quietam exonerata[m deducta] in colonias multitudo praestabat. tamen ne undique tranquillae res essent, certamen iniectum inter primores ciuitatis, patricios plebeiosque, ab tribunis plebis Q. et Cn. Ogulniis , qui undique criminandorum patrum apud plebem occasionibus quaesitis, postquam alia frustra temptata erant, eam actionem susceperunt qua non infimam plebem accenderent sed ipsa capita plebis, consulares triumphalesque plebeios, quorum honoribus nihil praeter sacerdotia, quae nondum promiscua erant, deesset. rogationem ergo promulgarunt ut, cum quattuor augures, quattuor pontifices ea tempestate essent placeretque augeri sacerdotum numerum, quattuor pontifices, quinque augures, de plebe omnes, adlegerentur.—quemadmodum ad quattuor augurum numerum nisi morte duorum id redigi collegium potuerit, non inuenio, cum inter augures constet imparem numerum debere esse, ut tres antiquae tribus, Ramnes, Titienses, Luceres, suum quaeque augurem habeant aut, si pluribus sit opus, pari inter se numero sacerdotes multiplicent; sicut multiplicati sunt cum ad quattuor quinque adiecti nouem numerum, ut terni in singulas essent, expleuerunt.—ceterum quia de plebe adlegebantur, iuxta eam rem aegre passi patres quam cum consulatum uolgari uiderent. simulabant ad deos id magis quam ad se pertinere: ipsos uisuros ne sacra sua polluantur; id se optare tantum ne qua in rem publicam clades ueniat. minus autem tetendere, adsueti iam in tali genere certaminum uinci; et cernebant aduersarios non, id quod olim uix sperauerint, adfectantes magnos honores sed omnia iam in quorum spem dubiam erat certatum adeptos, multiplices consulatus censurasque et triumphos.

m valerius et q appuleius consul satis pacatae foris res sum etruscus adverro bellum res et indutiae quiesco teneo samnitem multus annus clades domo hauddum foedo nouus paeniteo roma quoque plebs quiesco exonero m deduco in colonia multitudo praesto tamen ne undique tranquillus res sum certamen injectus inter primoris ciuitas patricius plebeius ab tribunus plebs q et cn ogulnius qui undique crimino pater apud plebs occasio quaero postquam alius frustra tento sum is actio suscipio qui non infimam plebs accendo sed ipse caput plebs consularis triumphalis plebeius qui honor nihil praeter sacerdotium qui nondum promiscuus sum desum rogatio ergo promulgo ut cum quattuor auguro quattuor pontifex is tempestas sum placeo augeo sacerdos numerus quattuor pontifex quinque auguro de plebs omnis adlego quemadmodum ad quattuor augur numerus nisi mors duo is redigo collegium possum non inuenio cum inter auguro consto imparis numerus debeo sum ut tres antiquus tres ramnes titiensis luceo suus quisque auguro habeo aut si multus sum opus par inter sui numerus sacerdos multiplico sicut multiplico sum cum ad quattuor quinque adicio nouem numerus ut terni in singulus sum expleo ceterum quia de plebs adlego iuxta is res aeger patior pater quam cum consulatus uolgaris video simulo ad deus is magis quam ad sui pertineo ipse video ne sacer suus polluo is sui optaris tantus ne qui in res publicus clades uenio paruus autem tendo assuesco iam in talis genus certamen vinco et cerno adversarius non is qui olim uix spero adfectantes magnus honor sed omnis iam in qui spes dubius sum certas adeptos multiplico consulatus censeo et triumphus


eo anno prodigia multa fuerunt, quorum auerruncandorum causa supplicationes in biduum senatus decreuit; publice uinum ac tus praebitum; supplicatum iere frequentes uiri feminaeque. insignem supplicationem fecit certamen in sacello Pudicitiae Patriciae, quae in foro bouario est ad aedem rotundam Herculis, inter matronas ortum. Uerginiam Auli filiam, patriciam plebeio nuptam, L. Uolumnio consuli, matronae quod e patribus enupsisset sacris arcuerant. breuis altercatio inde ex iracundia muliebri in contentionem animorum exarsit, cum se Uerginia et patriciam et pudicam in Patriciae Pudicitiae templum ingressam, ut uni nuptam ad quem uirgo deducta sit, nec se uiri honorumue eius ac rerum gestarum paenitere <ex> uero gloriaretur. facto deinde egregio magnifica uerba adauxit. in uico Longo ubi habitabat, ex parte aedium quod satis esset loci modico sacello exclusit aramque ibi posuit et conuocatis plebeiis matronis conquesta iniuriam patriciarum, 'hanc ego aram' inquit 'Pudicitiae Plebeiae dedico; uosque hortor ut, quod certamen uirtutis uiros in hac ciuitate tenet, hoc pudicitiae inter matronas sit detisque operam ut haec ara quam illa, si quid potest, sanctius et a castioribus coli dicatur.' eodem ferme ritu et haec ara quo illa antiquior culta est, ut nulla nisi spectatae pudicitiae matrona et quae uni uiro nupta fuisset ius sacrificandi haberet; uolgata dein religio a pollutis, nec matronis solum sed omnis ordinis feminis, postremo in obliuionem uenit. eodem anno Cn. et Q. Ogulnii aediles curules aliquot feneratoribus diem dixerunt; quorum bonis multatis ex eo quod in publicum redactum est aenea in Capitolio limina et trium mensarum argentea uasa in cella Iouis Iouemque in culmine cum quadrigis et ad ficum Ruminalem simulacra infantium conditorum urbis sub uberibus lupae posuerunt semitamque saxo quadrato a Capena porta ad Martis strauerunt. et ab aedilibus plebeiis L. Aelio Paeto et C. Fuluio Curuo ex multaticia item pecunia, quam exegerunt pecuariis damnatis, ludi facti pateraeque aureae ad Cereris positae.

is annus prodigium multus sum qui averrunco causa supplicatio in biduus senatus decerno publicus uinum atque tus praebeo supplico eo frequens uir femina insignis supplicatio facio certamen in sacellum pudicitia patricius qui in forum boarius sum ad aedes rotundus hercules inter matrona orior uerginiam aulis filia patricius plebeius nupta l volumnius consul matrona qui e pater exnubo sacrum arceo breuis altercatio inde ex iracundia muliebris in contentio animus exardeo cum sui uerginia et patricius et pudicus in patricius pudicitia templum ingredior ut unus nupta ad qui uirgo deduco sum neque sui uir honor is atque res gero paeniteo ex uerus glorior facio deinde egregius magnificus uerbum adaugeo in uicus longus ubi habito ex pars aedes qui satis sum locus modicus sacellum excludo ara ibi pono et convoco plebeius matrona conqueror iniuria patriciaris hic ego ara inquam pudicitia plebeius dedico tu hortor ut qui certamen uirtus uir in hic ciuitas teneo hic pudicitia inter matrona sum do opera ut hic ara quam ille si quis possum sancio et ab castus colo dico idem ferme ritus et hic ara quo ille antiquus colo sum ut nullus nisi specto pudicitia matrona et qui unus uir nubo sum ius sacrifico habeo vulgo deinde religio ab polluo neque matrona solus sed omnis ordo femina postremo in obliuio uenio idem annus cn et q ogulnius aedilis curulis aliquot fenerator dies dico qui bonus multas ex is qui in publicus redigo sum aeneas in capitolium limen et tres mensaris argenteus uasum in cella iuppiter iuppiter in culmen cum quadrigae et ad ficus ruminal simulacrum infer conditor urbs sub uber lupa pono semita saxum quadro ab capena porto ad mars sterno et ab aedilis plebeius l aelius paetus et que fulvius curvus ex multaticius item pecunia quam exigo pecuarius damno ludo facio patera aureus ad ceres pono


haec eos in Etruria iactantes molientesque bellum domi Romanum urebat. nam P. Decius , ubi comperit per exploratores profectum Samnitium exercitum, aduocato consilio 'quid per agros' inquit 'uagamur uicatim circumferentes bellum? quin urbes et moenia adgredimur? nullus iam exercitus Samnio praesidet; cessere finibus ac sibimet ipsi exsilium consciuere'. adprobantibus cunctis ad Murgantiam, ualidam urbem, oppugnandam ducit; tantusque ardor militum fuit et caritate ducis et spe maioris quam ex agrestibus populationibus praedae ut uno die ui atque armis urbem caperent. ibi duo milia Samnitium et centum pugnantes circumuenti captique et alia praeda ingens capta est. quae ne impedimentis grauibus agmen oneraret, conuocari milites Decius iubet. 'hacine' inquit 'uictoria sola aut hac praeda contenti estis futuri? uoltis uos pro uirtute spes gerere? omnes Samnitium urbes fortunaeque in urbibus relictae uestrae sunt, quando legiones eorum tot proeliis fusas postremo finibus expulistis. uendite ista et inlicite lucro mercatorem ut sequatur agmen; ego subinde suggeram quae uendatis. ad Romuleam urbem hinc eamus, ubi uos labor haud maior, praeda maior manet.' diuendita praeda ultro adhortantes imperatorem ad Romuleam pergunt. ibi quoque sine opere, sine tormentis, simul admota sunt signa, nulla ui deterriti a muris, qua cuique proximum fuit, scalis raptim admotis in moenia euasere. captum oppidum ac direptum est; ad duo milia et trecenti occisi et sex milia hominum capta, et miles ingenti praeda potitus, quam uendere sicut priorem coactus; Ferentinum inde, quamquam nihil quietis dabatur, tamen summa alacritate est ductus. ceterum ibi plus laboris ac periculi fuit: et defensa summa ui moenia sunt et locus erat munimento naturaque tutus; sed euicit omnia adsuetus praedae miles. ad tria milia hostium circa muros caesa; praeda militis fuit. huius oppugnatarum urbium decoris pars maior in quibusdam annalibus ad Maximum trahitur; Murgantiam ab Decio, a Fabio Ferentinum Romuleamque oppugnatas tradunt. sunt qui nouorum consulum hanc gloriam faciant, quidam non amborum sed alterius, L. Uolumni : ei Samnium prouinciam euenisse.

hic is in etruria jacto molio bellum domus romanus uro nam p decius ubi comperio per explorator proficiscor samnites exercitus advoco consilium quis per ager inquam vago uicatim circumfero bellum quin urbs et moenia aggredior nullus iam exercitus samnium praesideo cedo finis atque sui ipse exsilium conscio adprobo cunctus ad murgantia validus urbs oppugno duco tantus ardor miles sum et caritas dux et spes magnus quam ex agrestis populatio praeda ut unus dies uis atque arma urbs capio ibi duo mille samnites et centum pugno circumvenio capio et alius praeda ingens capio sum qui ne impedimentum grauis agmen onero conuocaris miles decius iubeo hacine inquam uictoria solus aut hic praeda contendo sum sum uolo tu pro uirtus spes gero omnis samnites urbs fortuna in urbs relinquo uester sum quando legio is tot proelium fundo postremo finis expello vendo iste et illicitus lucrum mercator ut sequor agmen ego subinde suggero qui vendo ad romuleus urbs hinc eo ubi tu labor haud magnus praeda magnus maneo divendo praeda ultro adhortor imperator ad romuleus pergo ibi quoque sine opus sine tormentum simul admoueo sum signum nullus uis deterreo ab murus qui quisque propior sum scalae raptim admoueo in moenia evado capio oppidum atque disrepo sum ad duo mille et trecenti occido et sex mille homo capio et miles ingens praeda potior quam uendo sicut prior cogo ferentinum inde quamquam nihil quiesco do tamen summus alacritas sum duco ceterum ibi multus labor atque periculum sum et defendo summus uis moenia sum et locus sum munimentum natura tueor sed evinco omnis assuesco praeda miles ad tres mille hostis circa murus caedo praeda miles sum hic oppugnataris urbs decor pars magnus in quidam annal ad magnus traho murgantia ab decius ab fabius ferentinum romuleus oppugno trado sum qui novum consul hic gloria facio quidam non ambo sed alter l volumnius is samnium prouincia evenio


dum ambo consules omnisque Romana uis in Etruscum bellum magis inclinat, in Samnio noui exercitus exorti ad populandos imperii Romani fines per Uescinos in Campaniam Falernumque agrum transcendunt ingentesque praedas faciunt. Uolumnium magnis itineribus in Samnium redeuntem—iam enim Fabio Decioque prorogati imperii finis aderat —fama de Samnitium exercitu populationibusque Campani agri ad tuendos socios conuertit. ut in Calenum [agrum] uenit, et ipse cernit recentia cladis uestigia et Caleni narrant tantum iam praedae hostes trahere ut uix explicare agmen possint; itaque iam propalam duces loqui extemplo eundum in Samnium esse, ut relicta ibi praeda in expeditionem redeant nec tam oneratum agmen dimicationibus committant. ea quamquam similia ueris erant, certius tamen exploranda ratus dimittit equites, qui uagos praedatores in agro palantes intercipiant; ex quibus inquirendo cognoscit ad Uolturnum flumen sedere hostem, inde tertia uigilia moturum; iter in Samnium esse. his satis exploratis profectus tanto interuallo ab hostibus consedit ut nec aduentus suus propinquitate nimia nosci posset et egredientem e castris hostem opprimeret. aliquanto ante lucem ad castra accessit gnarosque Oscae linguae exploratum quid agatur mittit. intermixti hostibus, quod facile erat in nocturna trepidatione, cognoscunt infrequentia armatis signa egressa, praedam praedaeque custodes exire, immobile agmen et sua quemque molientem nullo [inter alios] consensu nec satis certo imperio. tempus adgrediendi aptissimum uisum est; et iam lux appetebat; itaque signa canere iussit agmenque hostium adgreditur. Samnites praeda impediti, infrequentes armati, pars addere gradum ac prae se agere praedam, pars stare incerti utrum progredi an regredi in castra tutius foret; inter cunctationem opprimuntur et Romani iam transcenderant uallum caedesque ac tumultus erat in castris. Samnitium agmen, praeterquam hostili tumultu, captiuorum etiam repentina defectione turbatum erat, qui partim ipsi soluti uinctos soluebant, partim arma in sarcinis deligata rapiebant tumultumque proelio ipso terribiliorem intermixti agmini praebebant. memorandum deinde edidere facinus; nam Staium Minatium ducem adeuntem ordines hortantemque inuadunt; dissipatis inde equitibus qui cum eo aderant ipsum circumsistunt insidentemque equo captum ad consulem Romanum rapiunt. reuocata eo tumultu prima signa Samnitium proeliumque iam profligatum integratum est; nec diutius sustineri potuit. caesa ad sex milia hominum, duo milia et quingenti capti—in eis tribuni militum quattuor—signa militaria triginta, et, quod laetissimum uictoribus fuit, captiuorum recepta septem milia et quadringenti, <et> praeda ingens sociorum; accitique edicto domini ad res suas noscendas recipiendasque praestituta die. quarum rerum non exstitit dominus, militi concessae; coactique uendere praedam ne alibi quam in armis animum haberent.

dum ambo consul omne romanus uolo in etruscus bellum magis inclino in samnium nouus exercitus exorior ad populo imperium romanus finis per vescini in campania falernum ager transcendo ingens praeda facio volumnius magnus iter in samnium redeo iam enim fabius decius prorogo imperium finis adsum fama de samnites exercitus populatio campanus ager ad tueor socius conuerto ut in calenus ager uenio et ipse cerno recens clades uestigium et calenus narro tantus iam praeda hostis traho ut uix explicaris agmen possum itaque iam propalam dux loquor extemplo eo in samnium sum ut relinquo ibi praeda in expeditio redeo neque tam onero agmen dimicatio committo is quamquam similis uerus sum certus tamen exploro reor dimitto eques qui vagus praedator in ager palo intercipio ex qui inquiro cognosco ad vulturnus flumen sedeo hostis inde tertius uigilia moveo iter in samnium sum hic satis exploro proficiscor tantus interuallum ab hostis consido ut neque advenio suus propinquitas nimius nosco possum et egredior e castrum hostis opprimo aliquantus ante lux ad castrum accedo gnarus osca lingua exploro quis ago mitto intermisceo hostis qui facilis sum in nocturnus trepidatio cognosco infrequentia armo signum egredior praeda praeda custos exeo immobilis agmen et suus quisque molior nullus inter alius consensus neque satis certus imperium tempus aggredior aptus uideo sum et iam lux appeto itaque signum cano iubeo agmen hostis aggredior samnites praeda impedio infrequenter armatus pars addo gradus atque prae sui ago praeda pars sto incertus utrum progredior an regredior in castrum tueor sum inter cunctatio opprimo et romanus iam transcendo valles caedo atque tumultus sum in castrum samnites agmen praeterquam hostilis tumultus captivus etiam repentinus defectio turbo sum qui pars ipse soluo vincio solvo pars arma in sarcina deligo rapio tumultus proelium ipse terribilis intermisceo agmen praebeo memoro deinde edo facinus nam staium minatium dux adeo ordo horto invado dissipatis inde eques qui cum is adsum ipse circumsisto insideo equus capio ad consul romanus rapio revoco is tumultus primus signum samnites proelium iam profligo integro sum neque diu sustineo possum caedo ad sex mille homo duo mille et quingenti capio in is tribunus miles quattuor signum militaris triginta et qui laetus uictor sum captivus recipio septem mille et quadringenti et praeda ingens socius accio edictum dominus ad res suus nosco recipio praestituo dies qui res non exsisto dominus miles concedo cogo uendo praeda ne alibi quam in arma animus habeo


sequitur hunc annum et consul insignis, L. Papirius Cursor , qua paterna gloria, qua sua, et bellum ingens uictoriaque quantam de Samnitibus nemo ad eam diem praeter L. Papirium patrem consulis pepererat. et forte eodem conatu apparatuque omni opulentia insignium armorum bellum adornauerant; et deorum etiam adhibuerunt opes ritu quodam sacramenti uetusto uelut initiatis militibus, dilectu per omne Samnium habito noua lege, ut qui iuniorum non conuenisset ad imperatorum edictum quique iniussu abisset caput Ioui sacraretur. tum exercitus omnis Aquiloniam est indictus. ad sexaginta milia militum quod roboris in Samnio erat conuenerunt. ibi mediis fere castris locus est consaeptus cratibus pluteisque et linteis contectus, patens ducentos maxime pedes in omnes pariter partes. ibi ex libro uetere linteo lecto sacrificatum sacerdote Ouio Paccio quodam, homine magno natu, qui se id sacrum petere adfirmabat ex uetusta Samnitium religione, qua quondam usi maiores eorum fuissent cum adimendae Etruscis Capuae clandestinum cepissent consilium. sacrificio perfecto per uiatorem imperator acciri iubebat nobilissimum quemque genere factisque; singuli introducebantur. erat cum alius apparatus sacri qui perfundere religione animum posset, tum in loco circa omni contecto arae in medio uictimaeque circa caesae et circumstantes centuriones strictis gladiis. admouebatur altaribus magis ut uictima quam ut sacri particeps adigebaturque iure iurando quae uisa auditaque in eo loco essent non enuntiaturum. iurare cogebant diro quodam carmine, in exsecrationem capitis familiaeque et stirpis composito, nisi isset in proelium quo imperatores duxissent et si aut ipse ex acie fugisset aut si quem fugientem uidisset non extemplo occidisset. id primo quidam abnuentes iuraturos se obtruncati circa altaria sunt; iacentes deinde inter stragem uictimarum documento ceteris fuere ne abnuerent. primoribus Samnitium ea detestatione obstrictis, decem nominatis ab imperatore, eis dictum, ut uir uirum legerent donec sedecim milium numerum confecissent. ea legio linteata ab integumento consaepti, <in> quo sacrata nobilitas erat, appellata est; his arma insignia data et cristatae galeae, ut inter ceteros eminerent. paulo plus uiginti milium alius exercitus fuit nec corporum specie nec gloria belli nec apparatu linteatae legioni dispar. hic hominum numerus, quod roboris erat, <ad> Aquiloniam consedit.

sequor hic annus et consul insignis l papirius cursor qui paternus gloria qui suus et bellum ingens victoria quantus de samnites nemo ad is dies praeter l papirius pater consul pario et fors idem conatus appario omnis opulentia insignis armus bellum adorno et deus etiam adhibeo ops ritus quidam sacramentum vetustus uelut initio miles delectus per omnis samnium habeo nouus lex ut qui iuniorum non convenio ad imperator edictum quisque injussus abeo caput iuppiter sacro tum exercitus omnis aquilonia sum indico ad sexaginta mille miles qui robur in samnium sum convenio ibi medius fere castrum locus sum consaepio cratis pluteus et linteum contego pateo ducenti magnus pes in omnis pariter pars ibi ex liber uetus linteum lectus sacrifico sacerdos ovius paccius quidam homo magnus natus qui sui is sacer peto adfirmo ex vetustus samnites religio qui quondam utor magnus is sum cum adimo etruscus capua clandestinus capio consilium sacrificium perficio per uiator imperator accio jubeo nobilis quisque genus facio singuli introduco sum cum alius apparatus sacer qui perfundo religio animus possum tum in locus circa omnis contego ara in medium victima circa caedo et circumsto centurio stringo gladius admoveo altar magis ut uictima quam ut sacer particeps adigo ius iuro qui uideo audio in is locus sum non enuntio iuro cogo dirus quidam carmen in exsecratio capio familia et stirps compono nisi eo in proelium quo imperator duco et si aut ipse ex acies fugio aut si qui fugio uideo non extemplo occido is primus quidam abnuo juro sui obtrunco circa altare sum jaceo deinde inter strages uictimaris documentum ceterus sum ne abnuo primoris samnites is detestatio obstringo decem nomino ab imperator is dico ut uir uir lego donec sedecim mille numerus confacio is legio linteatus ab integumentum consaepio in quo sacro nobilitas sum appello sum hic arma insigne do et cristatus galea ut inter ceterus emineo paulus multus uiginti mille alius exercitus sum neque corpus species neque gloria bellum neque apparatus linteatus legio dispar hic homo numerus qui robur sum ad aquilonia consido


et in Etruria per eosdem dies ab Cn. Fuluio propraetore res ex sententia gesta et praeter ingentem inlatam populationibus agrorum hosti cladem pugnatum etiam egregie est Perusinorumque et Clusinorum caesa amplius milia tria et signa militaria ad uiginti capta. Samnitium agmen cum per Paelignum agrum fugeret, circumuentum a Paelignis est; ex milibus quinque ad mille caesi. magna eius diei, quo in Sentinati agro bellatum, fama est etiam uero stanti; sed superiecere quidam augendo fidem, qui in hostium exercitu peditum sexiens centena milia, equitum sex et quadraginta milia, mille carpentorum scripsere fuisse, scilicet cum Umbris Tuscisque, quos et ipsos pugnae adfuisse; et ut Romanorum quoque augerent copias, L. Uolumnium pro consule ducem consulibus exercitumque eius legionibus consulum adiciunt. in pluribus annalibus duorum ea consulum propria uictoria est, Uolumnius in Samnio interim res gerit Samnitiumque exercitum in Tifernum montem compulsum, non deterritus iniquitate loci, fundit fugatque. Q. Fabius Deciano exercitu relicto in Etruriae praesidio, suis legionibus deductis ad urbem de Gallis Etruscisque ac Samnitibus triumphauit. milites triumphantem secuti sunt. celebrata inconditis militaribus non magis uictoria Q. Fabi quam mors praeclara P. Deci est excitataque memoria parentis, aequata euentu publico priuatoque, filii laudibus. data ex praeda militibus aeris octogeni bini sagaque et tunicae, praemia illa tempestate militiae haudquaquam spernenda.

et in etruria per idem dies ab cn fulvius propraetor res ex sententia gero et praeter ingens infero populatio ager hostis clades pugno etiam egregius sum perusinum et clusinus caedo amplus mille tres et signum militaris ad uiginti capio samnites agmen cum per peligni ager fugio circumuenio ab peligni sum ex mille quinque ad mille caedo magnus is dies quo in sentino ager bello fama sum etiam uerus sto sed superjacio quidam augeo fides qui in hostis exercitus pedes sexiens centeni mille eques sex et quadraginta mille mille carpentor scribo sum scilicet cum umber tuscus qui et ipse pugna adsum et ut romanus quoque augeo copia l volumnius pro consul dux consul exerceo is legio consul adicio in multus annal duo is consul proprius uictoria sum volumnius in samnium interim res gero samnites exercitus in tifernus mons compello non deterreo iniquitas locus fundo fugo q fabius decianus exercitus relinquo in etruria praesidium suus legio deduco ad urbs de gallus etruscus atque samnites triumpho miles triumpho sequor sum celebro inconditus militaris non magis uictoria q fabius quam mors praeclarus p decius sum excito memoria parens aequo euentus publicus privo filius laus do ex praeda miles aer octogeni bini sagum et tunica praemium ille tempestas militia haudquaquam sperno


niues iam omnia oppleuerant nec durari extra tecta poterat; itaque consul exercitum de Samnio deduxit. uenienti Romam triumphus omnium consensu est delatus. triumphauit in magistratu insigni, ut illorum temporum habitus erat, triumpho. pedites equitesque insignes donis transiere ac transuecti sunt; multae ciuicae coronae uallaresque ac murales conspectae; inspectata spolia Samnitium et decore ac pulchritudine paternis spoliis, quae nota frequenti publicorum ornatu locorum erant, comparabantur; nobiles aliquot captiui, clari suis patrumque factis, ducti. aeris grauis trauecta uiciens centum milia et quingenta triginta tria milia; id aes redactum ex captiuis dicebatur; argenti, quod captum ex urbibus erat, pondo mille octingenta triginta. omne aes argentumque in aerarium conditum, militibus nihil datum ex praeda est; auctaque ea inuidia est ad plebem, quod tributum etiam in stipendium militum conlatum est cum, si spreta gloria fuisset captiuae pecuniae in aerarium inlatae, et militi tum <donum> dari ex praeda et stipendium militare praestari potuisset. aedem Quirini dedicauit—quam in ipsa dimicatione uotam apud neminem ueterem auctorem inuenio, neque hercule tam exiguo tempore perficere potuisset—ab dictatore patre uotam filius consul dedicauit exornauitque hostium spoliis; quorum tanta multitudo fuit ut non templum tantum forumque iis ornaretur sed sociis etiam coloniisque finitimis ad templorum locorumque publicorum ornatum diuiderentur. ab triumpho exercitum in agrum Uescinum, quia regio ea infesta ab Samnitibus erat, hibernatum duxit. inter haec Caruilius consul in Etruria Troilum primum oppugnare adortus quadringentos septuaginta ditissimos, pecunia grandi pactos ut abire inde liceret, dimisit; ceteram multitudinem oppidumque ipsum ui cepit. inde quinque castella locis sita munitis expugnauit. caesa ibi hostium duo milia quadringenti, minus duo milia capti. et Faliscis pacem petentibus annuas indutias dedit, pactus centum milia grauis aeris et stipendium eius anni militibus. his rebus actis ad triumphum decessit, ut minus clarum de Samnitibus quam collegae triumphus fuerat, ita cumulo Etrusci belli aequatum. aeris grauis tulit in aerarium trecenta octoginta milia; reliquo aere aedem Fortis Fortunae de manubiis faciendam locauit prope aedem eius deae ab rege Ser. Tullio dedicatam; et militibus ex praeda centenos binos asses et alterum tantum centurionibus atque equitibus, malignitate collegae gratius accipientibus munus, diuisit. fauor consulis tutatus ad populum est L. Postumium legatum eius, qui dicta die a M. Scantio tribuno plebis fugerat in legatione, ut fama ferebat, populi iudicium; iactarique magis quam peragi accusatio eius poterat.

nix iam omnis oppleo neque duraris extra tectum possum itaque consul exercitus de samnium deduco venio roma triumphus omnis consensus sum defero triumpho in magistratus insignio ut ille tempus habitus sum triumphus pedito equito insignis donum transeo atque transveho sum multus civica corona vallo atque muralis conspicio inspecto spolium samnites et decus atque pulchritudo paternus spolium qui nosco frequens publicus orno locus sum comparo nobilis aliquot captivus clarus suus pater facio duco aer grauis trauecta uiciens centum mille et quingenti triginta tres mille is aes redigo ex captiuus dico argentum qui capio ex urbs sum pondo mille octingenti triginta omnis aes argentum in aerarius condio miles nihil do ex praeda sum augeo is inuidia sum ad plebs qui tribuo etiam in stipendium miles confero sum cum si sperno gloria sum captiva pecunia in aerarius infero et miles tum donum do ex praeda et stipendium militaris praestaris possum aedes quirinus dedico quam in ipse dimicatio voveo apud nemo uetus auctor inuenio neque herculis tam exiguus tempus perficio possum ab dictator pater voveo filius consul dedico exorno hostis spolium qui tantus multitudo sum ut non templum tantus forum is orno sed socius etiam colonia finitimus ad templum locus publicus orno divido ab triumphus exercitus in ager vescinus quia regius is infestus ab samnites sum hiberno duco inter hic caruilius consul in etruria troilis primus oppugnaris adorior quadringenti septuaginta dives pecunia grandis paciscor ut abeo inde licet dimitto ceter multitudo oppidum ipse uis capio inde quinque castellum locus sino munio expugno caedo ibi hostis duo mille quadringenti paruus duo mille capio et faliscus pax peto annuo indutiae do paciscor centum mille grauis aer et stipendium is annus miles hic res ago ad triumphus decedo ut paruus clarus de samnites quam collega triumphus sum ita cumulo etruscus bellum aequo aer grauis fero in aerarius trecenti octoginta mille reliquus aer aedes fortis fortuna de manubiae facio loco prope aedes is dea ab rex seruius tullius dedico et miles ex praeda centeni bini asso et alter tantus centurio atque eques malignitas collega gratus accipio munus diuido fauor consul tuto ad populus sum l postumius legatus is qui dictum dies ab m scantius tribunus plebs fugio in legatio ut fama fero populus iudicium jacto magis quam perago accusatio is possum


eodem anno Carseolos colonia in agrum Aequicolorum deducta. Fuluius consul de Samnitibus triumphauit. cum comitia consularia instarent, fama exorta Etruscos Samnitesque ingentes conscribere exercitus; palam omnibus conciliis uexari principes Etruscorum, quod non Gallos quacumque condicione traxerint ad bellum; increpari magistratus Samnitium, quod exercitum aduersus Lucanum hostem comparatum obiecerint Romanis; itaque suis sociorumque uiribus consurgere hostes ad bellum et haudquaquam pari defungendum esse certamine. hic terror, cum illustres uiri consulatum peterent, omnes in Q. Fabium Maximum primo non petentem, deinde, ut inclinata studia uidit, etiam recusantem conuertit: quid se iam senem ac perfunctum laboribus laborumque praemiis sollicitarent? nec corporis nec animi uigorem remanere eundem, et fortunam ipsam uereri, ne cui deorum nimia iam in se et constantior quam uelint humanae res uideatur. et se gloriae seniorum succreuisse et ad suam gloriam consurgentes alios laetum adspicere; nec honores magnos fortissimis uiris Romae nec honoribus deesse fortes uiros. acuebat hac moderatione tam iusta studia; quae uerecundia legum restinguenda ratus, legem recitari iussit, qua intra decem annos eundem consulem refici non liceret. uix prae strepitu audita lex est tribunique plebis nihil id impedimenti futurum aiebant; se ad populum laturos uti legibus solueretur. et ille quidem in recusando perstabat: quid ergo attineret leges ferri, quibus per eosdem qui tulissent fraus fieret? iam regi leges, non regere. populus nihilo minus suffragia inibat et, ut quaeque intro uocata erat centuria, consulem haud dubie Fabium dicebat. tum demum consensu ciuitatis uictus, 'dei approbent' inquit, 'quod agitis acturique estis, Quirites. ceterum, quoniam in me quod uos uoltis facturi estis, in collega sit meae apud uos gratiae locus: P. Decium , expertum mihi concordi collegio uirum, dignum uobis, dignum parente suo, quaeso mecum consulem faciatis'. iusta suffragatio uisa. omnes quae supererant centuriae Q. Fabium P. Decium consules dixere. eo anno plerisque dies dicta ab aedilibus, quia plus quam quod lege finitum erat agri possiderent; nec quisquam ferme est purgatus uinculumque ingens immodicae cupiditatis iniectum est.

idem annus carseoli colonia in ager aequicolorum deduco fulvius consul de samnites triumpho cum comitium consularis insto fama exorior etrusci samnites ingens conscribo exercitus palam omnis concilium uexaris princeps etruscus qui non galli quicumque condicio traho ad bellum increparis magistratus samnites qui exercitus aduersus lucanus hostis comparo objacio romanus itaque suus socius uis consurgo hostis ad bellum et haudquaquam par defungor sum certamen hic terror cum illustris uir consulatus peto omnis in q fabius magnus primus non peto deinde ut inclino studium uideo etiam recuso conuerto quis sui iam senex atque perfungor labor labor praemium sollicito neque corpus neque animus vigor remaneo idem et fortuna ipse uereor ne qui deus nimius iam in sui et consto quam uolo humanus res uideo et sui gloria senex succerno et ad suus gloria consurgo alius laetus adspecio neque honor magnus fortis uir roma neque honor desum fortis uir acuo hic moderatio tam iustus studium qui verecundia lex restinguo reor lex recitaris iubeo qui intra decem annus idem consul reficio non licet uix prae strepitus audio lex sum tribunus plebs nihil is impedimentum sum aio sui ad populus fero uti lex solvo et ille quidem in recuso persto quis ergo attineo lex fero qui per idem qui fero fraus fio iam rex lex non rego populus nihilum paruus suffragium ineo et ut quisque intro uoco sum centurio consul haud dubius fabius dico tum demum consensus ciuitas uinco deus approbo inquam qui ago ago sum quiris ceterum quoniam in ego qui tu uolo facio sum in collega sum meus apud tu gratia locus p decius experior ego concordi collegium uir dignus tu dignus pareo suus quaeso ego consul facio iustus suffragatio uideo omnis qui supersum centuria q fabius p decius consul dico is annus plerusque dies dictum ab aedilis quia multus quam qui lex finio sum ager possideo neque quisquam ferme sum purgo vinculum ingens immodicus cupiditas injectus sum


alteri consuli M. Atilio nequaquam tam facile bellum fuit. cum ad Luceriam duceret legiones quam oppugnari ab Samnitibus audierat, ad finem Lucerinum ei hostis obuius fuit. ibi ira uires aequauit; proelium uarium et anceps fuit, tristius tamen euentu Romanis, et quia insueti erant uinci et quia digredientes magis quam in ipso certamine senserunt quantum in sua parte plus uolnerum ac caedis fuisset. itaque is terror in castris ortus, qui si pugnantes cepisset, insignis accepta clades foret; tum quoque sollicita nox fuit iam inuasurum castra Samnitem credentibus aut prima luce cum uictoribus conserendas manus. minus cladis, ceterum non plus animorum ad hostes erat. ubi primum inluxit, abire sine certamine cupiunt. sed uia una et ea ipsa praeter hostes erat; qua ingressi praebuere speciem recta tendentium ad castra oppugnanda. consul arma capere milites iubet et sequi se extra uallum; legatis, tribunis, praefectis sociorum imperat quod apud quemque facto opus est. omnes adfirmant se quidem omnia facturos sed militum iacere animos; tota nocte inter uolnera et gemitus morientium uigilatum esse; si ante lucem ad castra uentum foret, tantum pauoris fuisse ut relicturi signa fuerint; nunc pudore a fuga contineri, alioqui pro uictis esse. quae ubi consul accepit, sibimet ipsi circumeundos adloquendosque milites ratus, ut ad quosque uenerat, cunctantes arma capere increpabat: quid cessarent tergiuersarenturque? hostem in castra uenturum nisi illi extra castra exissent, et pro tentoriis suis pugnaturos si pro uallo nollent. armatis ac dimicantibus dubiam uictoriam esse; qui nudus atque inermis hostem maneat, ei aut mortem aut seruitutem patiendam. haec iurganti increpantique respondebant confectos se pugna hesterna esse; nec uirium quicquam nec sanguinis superesse; maiorem multitudinem hostium apparere quam pridie fuerit. inter haec appropinquabat agmen; et iam breuiore interuallo certiora intuentes uallum secum portare Samnitem adfirmant nec dubium esse quin castra circumuallaturi sint. tunc enimuero consul indignum facinus esse uociferari tantam contumeliam ignominiamque ab ignauissimo accipi hoste. 'etiamne circumsedebimur' inquit 'in castris, ut fame potius per ignominiam quam ferro, si necesse est, per uirtutem moriamur?' facerent—quod di bene uerterent—quod se dignum quisque ducerent; consulem M. Atilium uel solum, si nemo alius sequatur, iturum aduersus hostes casurumque inter signa Samnitium potius quam circumuallari castra Romana uideat. dicta consulis legati tribunique et omnes turmae equitum et centuriones primorum ordinum approbauere. tum pudore uictus miles segniter arma capit, segniter e castris egreditur longo agmine nec continenti; maesti ac prope uicti procedunt aduersus hostem nec spe nec animo certiorem. itaque simul conspecta sunt Romana signa, extemplo a primo Samnitium agmine ad nouissimum fremitus perfertur exire, id quod timuerint, ad impediendum iter Romanos; nullam inde ne fugae quidem patere uiam; illo loco aut cadendum esse aut stratis hostibus per corpora eorum euadendum.

alter consul m atilius nequaquam tam facilis bellum sum cum ad luceria duco legio quam oppugnaris ab samnites audio ad finis lucerini is hostis obuius sum ibi ira uis aequo proelium uarius et anceps sum tristis tamen euentus romanus et quia insuetus sum vinco et quia digredior magis quam in ipse certamen sentio quantus in suus pars multus vulnus atque caedes sum itaque is terror in castrum ortus qui si pugno capio insignis accipio clades sum tum quoque sollicito nox sum iam invado castrum samnitem credo aut primus lux cum uictor consero manus paruus clades ceterum non multus animus ad hostis sum ubi primus inluceo abeo sine certamen cupio sed uia unus et is ipse praeter hostis sum qui ingredior praebeo species recta tendo ad castrum oppugno consul arma capio miles iubeo et sequor sui extra valles legatus tribunus praefectus socius impero qui apud quisque facio opus sum omnis adfirmo sui quidem omnis facio sed miles iacio animus totus nox inter vulnero et gemitus morior vigilo sum si ante lux ad castrum uenio sum tantus pavor sum ut relinquo signum sum nunc pudor ab fuga contineo alioqui pro uinco sum qui ubi consul accipio sui ipse circumeo alloquor miles reor ut ad quisque uenio cuncto arma capio increpo quis cesso tergiversor hostis in castrum uenio nisi ille extra castrum exeo et pro tentorius suus pugno si pro uallum nolo armo atque dimico dubius uictoria sum qui nudus atque inermis hostis maneo is aut mors aut seruitus patior hic jurgo increpo respondeo confacio sui pugno hesternus sum neque uis quisquam neque sanguis supersum magnus multitudo hostis appareo quam pridie sum inter hic appropinquo agmen et iam breuis interuallum certus intueor valles sui porto samnitem adfirmo neque dubius sum quin castrum circumvallo sum tunc enimuero consul indignus facinus sum uociferaris tantus contumelia ignominia ab ignavus accipio hostis etiam circumsedeo inquam in castrum ut fames potis per ignominia quam ferrum si necesse sum per uirtus morior facio qui deus bene uerto qui sui dignus quisque duco consul m atilius uel solus si nemo alius sequor eo aduersus hostis cado inter signum samnites potis quam circumuallaris castrum romanus uideo dictum consul legatus tribunus et omnis turma eques et centurio prima ordo approbo tum pudor uinco miles segnis arma capio segnis e castrum egredior longus agmen neque contineo maestus atque prope vinco procedo aduersus hostis neque spes neque animus certus itaque simul conspicio sum romanus signum extemplo ab primus samnites agmen ad nouus fremo perfero exeo is qui timeo ad impedio iter romanus nullus inde ne fuga quidem pateo uia ille locus aut cado sum aut sterno hostis per corpus is evado


consules noui, Q. Fabius Maximus quartum et P. Decius Mus tertium, cum inter se agitarent uti alter Samnites hostes, alter Etruscos deligeret, quantaeque in hanc aut in illam prouinciam copiae satis et uter ad utrum bellum dux idoneus magis esset, ab Sutrio et Nepete et Faleriis legati, auctores concilii Etruriae populorum de petenda pace †haberi†, totam belli molem in Samnium auerterunt. profecti consules, quo expeditiores commeatus essent et incertior hostis qua uenturum bellum foret, Fabius per Soranum, Decius per Sidicinum agrum in Samnium legiones ducunt. ubi in hostium fines uentum est, uterque populabundus effuso agmine incedit. explorant tamen latius quam populantur; igitur non fefellere ad Tifernum hostes in occulta ualle instructi, quam ingressos Romanos superiore ex loco adoriri parabant. Fabius impedimentis in locum tutum remotis praesidioque modico imposito praemonitis militibus adesse certamen, quadrato agmine ad praedictas hostium latebras succedit. Samnites desperato improuiso tumultu, quando in apertum semel discrimen euasura esset res, et ipsi acie iusta maluerunt concurrere. itaque in aequum descendunt ac fortunae se maiore animo quam spe committunt; ceterum, siue quia ex omnium Samnitium populis quodcumque roboris fuerat contraxerant seu quia discrimen summae rerum angebat animos, aliquantum quoque aperta pugna praebuerunt terroris. Fabius ubi nulla ex parte hostem loco moueri uidit, Maximum filium et M. Ualerium tribunos militum, cum quibus ad primam aciem procurrerat, ire ad equites iubet et adhortari ut, si quando unquam equestri ope adiutam rem publicam meminerint, illo die adnitantur ut ordinis eius gloriam inuictam praestent: peditum certamine immobilem hostem restare; omnem reliquam spem in impetu esse equitum. et ipsos nominatim iuuenes, pari comitate utrumque, nunc laudibus, nunc promissis onerat. ceterum †quando, ne ea quoque temptata uis proficeret,† consilio grassandum, si nihil uires iuuarent, ratus, Scipionem legatum hastatos primae legionis subtrahere ex acie et ad montes proximos quam posset occultissime circumducere iubet; inde ascensu abdito a conspectu erigere in montes agmen auersoque hosti ab tergo repente se ostendere. equites ducibus tribunis haud multo plus hostibus quam suis, ex improuiso ante signa euecti, praebuerunt tumultus. aduersus incitatas turmas stetit immota Samnitium acies nec parte ulla pelli aut perrumpi potuit; et postquam inritum inceptum erat, recepti post signa proelio excesserunt. creuit ex eo hostium animus nec sustinere frons prima tam longum certamen increscentemque fiducia sui uim potuisset, ni secunda acies iussu consulis in primum successisset. ibi integrae uires sistunt inuehentem se iam Samnitem; et tempore †inprouisa† ex montibus signa clamorque sublatus non uero tantum metu terruere Samnitium animos; nam et Fabius Decium collegam appropinquare exclamauit, et pro se quisque miles adesse alterum consulem, adesse legiones gaudio alacres fremunt; errorque utilis Romanis oblatus fugae formidinisque Samnites impleuit maxime territos ne ab altero exercitu integro intactoque fessi opprimerentur. et quia passim in fugam dissipati sunt, minor caedes quam pro tanta uictoria fuit: tria milia et quadringenti caesi, capti octingenti ferme et triginta; signa militaria capta tria et uiginti.

consul nouus q fabius magnus quartus et p decius mus tertius cum inter sui agito uti alter samnites hostis alter etrusci deligo quantus in hic aut in ille prouincia copia satis et uter ad utrum bellum dux idoneus magis sum ab sutrium et nepete et falerii legatus auctor concilium etruria populus de peto pax habeo totus bellum moles in samnium averto proficiscor consul quo expedio commeatus sum et incertus hostis qui uenio bellum sum fabius per soranus decius per sidicinus ager in samnium legio duco ubi in hostis finis uenio sum uterque populabundus effundo agmen incedo exploro tamen fero quam populo igitur non fallo ad tifernus hostis in occulo valles instruo quam ingredior romanus superus ex locus adorio paro fabius impedimentum in locus tueor remoueo praesidium modicus impono praemoneo miles adsum certamen quadro agmen ad praedico hostis latebra succedo samnites despero improuisus tumultus quando in aperio semel discrimen evado sum res et ipse acies iustus malo concurro itaque in aequus descendo atque fortuna sui magnus animus quam spes committo ceterum siue quia ex omnis samnites populus quicumque robur sum contraho seu quia discrimen summa res ango animus aliquantus quoque apertus pugno praebeo terror fabius ubi nullus ex pars hostis locus moueo uideo magnus filius et m valerius tribunus miles cum qui ad primus acies procurro eo ad eques iubeo et adhortaris ut si quando umquam equester ops adjuvo res publicus memini ille dies annitor ut ordo is gloria invictus praesto pedes certamen immobilis hostis resto omnis reliquus spes in impetus sum eques et ipse nominatim iuuenis par comitas uterque nunc laus nunc promitto onero ceterum quando ne is quoque tento uolo proficio consilium grassor si nihil uis juvo reor scipio legatus hastati primus legio subtraho ex acies et ad mons propior quam possum occulo circumduco iubeo inde ascensus abdo ab conspectus erigo in mons agmen averto hostis ab tergum repens sui ostendo eques dux tribunus haud multus multus hostis quam suus ex improuisus ante signum eveho praebeo tumultus aduersus incito turma sto immotus samnites acies neque pars ullus pello aut perrumpo possum et postquam irritus incipio sum recipio post signum proelium excedo cerno ex is hostis animus neque sustineo frons primus tam longus certamen incresco fiducia suus uis possum ni secundus acies iussus consul in primus succedo ibi integer uis sisto inveho sui iam samnitem et tempus improvide ex mons signum clamo tollo non uerus tantus metus terreo samnites animus nam et fabius decius collega appropinquo exclamo et pro sui quisque miles adsum alter consul adsum legio gaudium alacer fremo erro utilis romanus offertor fuga formido samnites impleo magnus terreo ne ab alter exercitus integer intactus fatisco opprimo et quia passim in fuga dissipati sum paruus caedes quam pro tantus uictoria sum tres mille et quadringenti caedo capio octingenti ferme et triginta signum militaris capio tres et uiginti


nuntio allato dictator signa ferri ac sequi iubet armatos; sed celeriora prope omnia imperio erant; rapta extemplo signa armaque, et uix ab impetu et cursu tenebantur. cum ira ab accepta nuper clade stimulabat, tum concitatior accidens clamor ab increscente certamine. urgent itaque alii alios hortanturque signiferos ut ocius eant. quo magis festinantes uidet dictator, eo impensius retentat agmen ac sensim incedere iubet. Etrusci contra, principio exciti pugnae, omnibus copiis aderant; et super alios alii nuntiant dictatori omnes legiones Etruscorum capessisse pugnam nec iam ab suis resisti posse, et ipse cernit ex superiore loco in quanto discrimine praesidium esset. ceterum satis fretus esse etiam nunc tolerando certamini legatum nec se procul abesse periculi uindicem, quam maxime uolt fatigari hostem ut integris adoriatur uiribus fessos. quamquam lente procedunt, iam tamen ad impetum capiundum, equiti utique, modicum erat spatium. prima incedebant signa legionum, ne quid occultum aut repentinum hostis timeret; sed reliquerat interualla inter ordines peditum, qua satis laxo spatio equi permitti possent. pariter sustulit clamorem acies et emissus eques libero cursu in hostem inuehitur incompositisque aduersus equestrem procellam subitum pauorem offundit. itaque, ut prope serum auxilium iam paene circumuentis, ita uniuersa requies data est. integri accepere pugnam nec ea ipsa longa aut anceps fuit. fusi hostes castra repetunt inferentibusque iam signa Romanis cedunt et in ultimam castrorum partem conglobantur. haerent fugientes in angustiis portarum; pars magna aggerem uallumque conscendit, si aut ex superiore loco tueri se aut superare aliqua et euadere posset. forte quodam loco male densatus agger pondere superstantium in fossam procubuit atque ea, cum deos pandere uiam fugae conclamassent, plures inermes quam armati euadunt. hoc proelio fractae iterum Etruscorum uires, et pacto annuo stipendio et duum mensum frumento permissum ab dictatore ut de pace legatos mitterent Romam. pax negata, indutiae biennii datae. dictator triumphans in urbem rediit.—habeo auctores sine ullo memorabili proelio pacatam ab dictatore Etruriam esse seditionibus tantum Arretinorum compositis et Cilnio genere cum plebe in gratiam reducto.—consul ex dictatura factus M. Ualerius . non petentem atque adeo etiam absentem creatum tradidere quidam et per interregem ea comitia facta; id unum non ambigitur consulatum cum Apuleio Pansa gessisse.

nuntio affero dictator signum fero atque sequor iubeo armatus sed celer prope omnis imperium sum rapio extemplo signum armo et uix ab impetus et cursus teneo cum ira ab accipio nuper clades stimulo tum concito accido clamor ab incresco certamen urgeo itaque alius alius horto signifer ut ocior eo quo magis festino uideo dictator is impendo retento agmen atque sensim incedo iubeo etruscus contra principium excio pugna omnis copia adsum et super alius alius nuntio dictator omnis legio etruscus capesso pugna neque iam ab suus requiro possum et ipse cerno ex superus locus in quantus discrimen praesidium sum ceterum satis fretus sum etiam nunc tolero certamen legatus neque sui procul absum periculum vindico quam magnus uolo fatigo hostis ut integer adorio uis fatisco quamquam lentus procedo iam tamen ad impetus capio equio utique modicus sum spatium primus incedo signum legio ne quis occulo aut repentinus hostis timeo sed relinquo intervallum inter ordo pedes qui satis laxo spatium equus permitto possum pariter tollo clamor acies et emitto eques liber cursus in hostis inveho incompositus aduersus equester procella subeo pauor offundo itaque ut prope serus auxilium iam paene circumvenio ita uniuersus requies do sum integer accipio pugna neque is ipse longus aut anceps sum fundo hostis castrum repeto infero iam signum romanus cedo et in ulter castrum pars conglobo haereo fugio in angustia portaris pars magnus aggero valles conscendo si aut ex superus locus tueor sui aut supero aliqui et euado possum fors quidam locus malus densatus agger pondus supersto in fodio procumbo atque is cum deus pando uia fuga conclamo multus inermis quam armatus evado hic proelium frango iterum etruscus uis et pacisco annuo stipendium et duum metior frumentum permitto ab dictator ut de pax legatus mitto roma pax nego indutiae biennium do dictator triumpho in urbs redeo habeo auctor sine ullus memorabilis proelium pacatam ab dictator etruria sum seditio tantus aretinus compono et cilnius genus cum plebs in gratia reduco consul ex dicto facio m valerius non peto atque adeo etiam absum creo trado quidam et per interregem is comitium facio is unus non ambago consulatus cum appuleius pansa gero


laetitiam utriusque exercitus Romani auxit et ab altera parte feliciter gesta res. uterque ex alterius sententia consul captum oppidum diripiendum militi dedit, exhaustis deinde tectis ignem iniecit; eodemque die Aquilonia et Cominium deflagrauere et consules cum gratulatione mutua legionum suaque castra coniunxere. in conspectu duorum exercituum et Caruilius suos pro cuiusque merito laudauit donauitque et Papirius, apud quem multiplex in acie, circa castra, circa urbem fuerat certamen, Sp. Nautium , Sp. Papirium , fratris filium, et quattuor centuriones manipulumque hastatorum armillis aureisque coronis donauit, Nautium propter expeditionem qua magni agminis modo terruerat hostes, iuuenem Papirium propter nauatam cum equitatu et in proelio operam et nocte qua fugam infestam Samnitibus ab Aquilonia clam egressis fecit, centuriones militesque quia primi portam murumque Aquiloniae ceperant; equites omnes ob insignem multis locis operam corniculis armillisque argenteis donat. consilium inde habitum [cum] iamne tempus esset deducendi ab Samnio exercitus aut utriusque aut certe alterius; optimum uisum, quo magis fractae res Samnitium essent, eo pertinacius et infestius agere cetera et persequi ut perdomitum Samnium insequentibus consulibus tradi posset: quando iam nullus esset hostium exercitus qui signis conlatis dimicaturus uideretur, unum superesse belli genus, urbium oppugnationes, quarum per excidia militem locupletare praeda et hostem pro aris ac focis dimicantem conficere possent. itaque litteris missis ad senatum populumque Romanum de rebus ab se gestis diuersi Papirius ad Saepinum, Caruilius ad Ueliam oppugnandam legiones ducunt.

laetitia uterque exercitus romanus augeo et ab alter pars feliciter gero res uterque ex alter sententia consul capio oppidum diripio miles do exhaurio deinde tectum ignis injacio idem dies aquilonius et cominium deflagro et consul cum gratulatio mutuus legio suum castrum conjungo in conspectus duo exercitus et caruilius suus pro quisque mereo laudo dono et papirius apud qui multiplex in acies circa castrum circa urbs sum certamen spurius nautius spurius papirius frater filius et quattuor centurio manipulus hastator armilla aureus corona dono nautius propter expeditio qui magnus agmen modo terreo hostis iuuenis papirius propter navo cum equitatus et in proelium opera et nox qui fuga infestus samnites ab aquilonius clam egredior facio centurio milito quia primus porta murus aquilonia capio eques omnis ob insignis multus locus opera corniculis armilla argenteus dono consilium inde habitus cum jam tempus sum deduco ab samnium exercitus aut uterque aut certus alter bonus uideo quo magis frango res samnites sum is pertinax et infestus ago ceterus et persequor ut perdomo samnium insequor consul trado possum quando iam nullus sum hostis exercitus qui signum confero dimico uideo unus supersum bellum genus urbs oppugnatio qui per excidium miles locupletaris praeda et hostis pro ara atque focus dimico confacio possum itaque littera mitto ad senatus populus romanus de res ab sui gero diverto papirius ad saepinum caruilius ad velia oppugno legio duco