Ab Urbe Condita, books 1-2 - 2

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


ergo ita honorata virtute feminae quoque ad publica decora excitatae, et Cloelia virgo, una ex obsidibus, cum castra Etruscorum forte haud procul ripa Tiberis locata essent, frustrata custodes, dux agminis virginum inter tela hostium Tiberim tranavit sospitesque omnes Romam ad propinquos restituit. quod ubi regi nuntiatum est, primo incensus ira oratores Romam misit ad Cloeliam obsidem deposcendam: alias haud magni facere; deinde in admirationem versus supra Coclites Muciosque dicere id facinus esse, et prae se ferre quemadmodum, si non dedatur obses, pro rupto foedus se habiturum, sic deditam intactam inviolatamque ad suos remissurum. utrimque constitit fides: et Romani pignus pacis ex foedere restituerunt, et apud regem Etruscum non tuta solum sed honorata etiam virtus fuit, laudatamque virginem parte obsidum se donare dixit; ipsa quos vellet legeret. productis omnibus elegisse impubes dicitur, quod et virginitati decorum et consensu obsidum ipsorum probabile erat eamearn aetatem potissimum liberari ab hoste quae maxime opportuna iniuriae esset. pace redintegrata Romani novam in femina virtutem novo genere honoris, statua equestri, donavere: in summa Sacra via fuit posita virgo insidens equo.

ergo ita honoro virtus femina quoque ad publicus decus excito et cloelia virgo unus ex obsidibus cum castrum etruscus fors haud procul ripa tiberis loco sum frustro custos dux agmen virgo inter telum hostis tiberis trano sospes omnis roma ad propinquus restituo qui ubi rex nuntio sum primus incendo ira orator roma mitto ad cloeliam obsidem deposco alius haud magnus facio deinde in admiratio verro supra cocles mucius dico is facinus sum et prae sui fero quemadmodum si non dedo obses pro rumpo foedus sui habeo sic dedo intactus inviolatamque ad suus remitto utrimque consto fides et romanus pignus pax ex foedus restituo et apud rex etruscus non tueor solus sed honoro etiam virtus sum laudo virgo pars obses sui donaris dico ipse qui volo lego produco omnis eligo impubes dico qui et virginitas decorus et consensus obses ipse probabilis sum eamearn aetas potis liberaris ab hostis qui magnus opportunus iniuria sum pax redintegro romanus novus in femina virtus novo genus honor statua equester dono in summus sacer via sum pono virgo insideo equus


consules Ser. Sulpicius M'. Tullius; nihil dignum memoria actum. T. Aebutius deinde et C. Vetusius. his consulibus Fidenae obsessae, Crustumeria capta, Praeneste ab Latinis ad Romanos descivit. nec ultra bellum Latinum gliscens iam per aliquot annos dilatum. A. Postumius dictator T. Aebutius magister equitum magnis copiis peditum equitumque profecti ad lacum Regillum in agro Tusculano agmini hostium occurrerunt, et, quia Tarquinios esse in exercitu Latinorum auditum est, sustineri ira non potuit quin extemplo confligerent. ergo etiam proelium aliquanto quam cetera gravius atque atrocius fuit. non enim duces ad regendam modo consilio rem adfuere, sed suismet ipsi corporibus dimicantes miscuere certamina, nec quisquam procerum ferme hac aut illa ex acie sine volnere praeter dictatorem Romanum excessit. in Postumium prima in acie suos adhortantem instruentemque Tarquinius Superbus, quamquam iam aetate et viribus erat gravior, equum infestus admisit, ictusque ab latere concursu suorum receptus in tutum est. et ad alterum cornu Aebutius magister equitum in Octavium Mamilium impetum dederat, nec fefellit veniens Tusculanum ducem, contra quem et ille concitat equum. tantaque vis infestis venientium hastis fuit, ut bracchium Aebutio traiectum sit, Mamilio pectus percussum. hunc quidem in secundam aciem Latini recepere: Aebutius cum saucio bracchio tenere telum non posset, pugna excessit. Latinus dux nihil deterritus volnere proelium ciet et, quia suos perculsos videbat, arcessit cohortem exsulum Romanorum, cui L. Tarquini filius praeerat. ea , quo maiore pugnabat ira ob erepta bona patriamque ademptam, pugnam parumper restituit.

consul seruius sulpicius m tullius nihil dignus memoria ago t aebutius deinde et que vetusius hic consul fidena obsedeo crustumerium capio praeneste ab latinum ad romanus descio neque ultra bellum latinus glisco iam per aliquot annus differo ab postumus dictator t aebutius magister eques magnus copia pedes equio proficiscor ad lacus regillus in ager tusculanus agmen hostis occurro et quia tarquinii sum in exercitus latinum audio sum sustineo ira non possum quin extemplo confligo ergo etiam proelium aliquantus quam ceterus gravis atque atrox sum non enim dux ad rego modo consilium res adsum sed suo ipse corpus dimico misceo certamen neque quisquam procerus ferme hic aut ille ex acies sine vulnus praeter dictator romanus excedo in postumius primus in acies suus adhortor instruo tarquinius superbus quamquam iam aetas et vis sum gravis equus infestus admitto ictus ab lateo concursus suus recipio in tueor sum et ad alter cornu aebutius magister eques in octavius mamilius impetus do neque fallo venio tusculanus dux contra qui et ille concito equus tantus volo infestus venio hasta sum ut bracchium aebutius trajectus sum mamilius pectus percutio hic quidem in secundus acies latinum recipio aebutius cum saucius bracchium teneo telis non possum pugno excedo latinus dux nihil deterreo vulnus proelium cieo et quia suus percello video arcesso cohors exsulis romanus qui l tarquinius filius praesum is quo magnus pugno ira ob eripio bonus patria adimo pugna parumper restituo


secuti consules Opiter Verginius Sp. Cassius Pometiam primo vi, deinde vineis aliisque operibus oppugnarunt. in quos Aurunci, magis iam inexpiabili odio quam spe aliqua aut occasione coorti, cum plures igni quam ferro armati excucurrissent, caede incendioque cuncta complent. vineis incensis, multis hostium volneratis et occisis, consulum quoque alterum—sed utrum auctores non adiciunt—gravi volnere ex equo deiectum prope interfecerunt. Romam inde male gesta re reditum. inter multos saucios consul spe incerta vitae relatus. interiecto deinde haud magno spatio quod volneribus curandis supplendoque exercitui satis esset, cum ira maiore tum viribus etiam auctis Pometiae arma inlata. et cum vineis refectis aliaque mole belli iam in eo esset ut in muros evaderet miles, deditio est facta. ceterum nihilo minus foeda dedita urbe quam si capta foret Aurunci passi: principes securi percussi, sub corona venierunt coloni alii; oppidum dirutum, ager veniit. consules magis ob iras graviter ultas quam ob magnitudinem perfecti belli triumpharunt.

sequor consul opiter verginius spurius casseius pometia primus vis deinde vinea alius opus oppugno in qui auruncus magis iam inexpiabilis odium quam spes aliqui aut occasio coorior cum multus ignis quam ferrum armatus excurro caedes incendium cunctus compleo vinea incendo multus hostis vulnero et occido consul quoque alter sed utrum auctor non adicio gravis vulnus ex equus deicio prope interfacio roma inde malus gero res redeo inter multus saucius consul spes incertus vita refero interiacio deinde haud magnus spatium qui vulnus curo suppleo exercitus satis sum cum ira magnus tum vis etiam augeo pometia arma infero et cum vinea reficio alius moles bellum iam in is sum ut in murus evado miles deditio sum facio ceterum nihilum paruus foedus dedo urbs quam si capio sum auruncus patior princeps securus percutio sub corona venierunt colonus alius oppidum diruo ager veniit consul magis ob ira gravis ulciscor quam ob magnitudo perficio bellum triumpho


A. Verginius et Sp. Servilius consules fiunt. post acceptam proxima pugna cladem Veientes abstinuere acie; populationes erant, et velut ab arce Ianiculo passim in Romanum agrum impetus dabant; non usquam pecora tuta, non agrestes erant. capti deinde eadem arte sunt qua ceperant Fabios. secuti dedita opera passim ad inlecebras propulsa pecora praecipitavere in insidias. quo plures erant, maior caedes fuit. ex hac clade atrox ira maioris cladis causa atque initium fuit. traiecto enim nocte Tiberi castra Servili consulis adorti sunt oppugnare. inde fusi magna caede in Ianiculum se aegre recepere. confestim consul et ipse transit Tiberim, castra sub Ianiculo communit. postero die luce orta nonnihil et hesterna felicitate pugnae ferox, magis tamen quod inopia frumenti quamvis in praecipitia, dum celeriora essent, agebat consilia, temere adverso Ianiculo ad castra hostium aciem erexit, foediusque inde pulsus quam pridie pepulerat, interventu collegae ipse exercitusque est servatus. inter duas acies Etrusci, cum in vicem his atque illis terga darent, occidione occisi. ita oppressum temeritate felici Veiens bellum.

ab verginius et spurius servilis consul fio post accipio propior pugno clades veiens abstineo acies populatio sum et velut ab arx janiculum passim in romanus ager impetus do non usquam pecus tueor non agrestis sum capio deinde idem ars sum qui capio fabius sequor dedo opus passim ad illecebra propello pecus praecipito in insidiae quo multus sum magnus caedes sum ex hic clades atrox ira magnus clades causa atque initium sum traicio enim nox tiberis castrum servilis consul adorior sum oppugnaris inde fundo magnus caedes in ianiculis sui aeger recipio confestim consul et ipse transeo tiberis castrum sub janiculum communio posterus dies lux orior nonnihil et hesternus felicitas pugna ferox magis tamen qui inopia frumentum quivis in praecipitium dum celer sum ago consilium temere adverso janiculum ad castrum hostis acies erigo foedus inde pello quam pridie pello intervenio collega ipse exerceo sum servo inter duo acies etruscus cum in vicis hic atque ille tergum do occidio occido ita opprimo temeritas felix veiens bellum


M. Minucio deinde et A. Sempronio consulibus magna vis frumenti ex Sicilia advecta, agitatumque in senatu quanti plebi daretur. multi venisse tempus premendae plebis putabant recuperandique iura quae extorta secessione ac vi patribus essent. in primis Marcius Coriolanus, hostis tribuniciae potestatis, si annonam, inquit, veterem volunt, ius pristinum reddant patribus. cur ego plebeios magistratus, cur Sicinium potentem video sub iugum missus, et tamquam ab latronibus redemptus? egone has indignitates diutius patiar quam necesse est? Tarquinium regem qui non tulerim Sicinium feram? secedat nunc, avocet plebem; patet via in Sacrum montem aliosque colles. rapiant frumenta ex agris nostris, quem ad modum tertio anno rapuere; fruantur annona quam furore suo fecere. audeo dicere hoc malo domitos ipsos potius cultores agrorum fore quam ut armati per secessionem coli prohibeant. haud tam facile dictu est faciendumne fuerit quam potuisse arbitror fieri ut condicionibus laxandi annonam et tribuniciam potestatem et omnia invitis iura imposita patres demerent sibi.

m minucius deinde et ab sempronius consul magnus volo frumentum ex sicilia adveho agito in senatus quantus plebs do multus venio tempus premo plebs puto recuperandique ius qui extorqueo secessio atque vis pater sum in primus marcius coriolanus hostis tribunicius potestas si annona inquam vetus volo ius pristinus reddo pater cur ego plebeius magistratus cur sicinius potens video sub iugum mitto et tamquam ab latro reemo ego hic indignitas diu patior quam necesse sum tarquinius rex qui non fero sicinius fero secedo nunc avoco plebs pateo via in sacer mons alius collis rapio frumentum ex ager noster qui ad modus tertius annus rapio fruor annona quam furor suus facio audeo dico hic malus domo ipse potis cultor ager sum quam ut armatus per secessio colo prohibeo haud tam facilis dico sum facio sum quam possum arbitror fio ut condicio laxo annona et tribunicius potestas et omnis invitus ius impono pater demo sui


sub hanc pessimi exempli victoriam dilectus edicitur, paventibusque tribunis sine intercessione ulla consoles rem peragunt. tum vero irasci plebs tribunorum magis silentio quam consulum imperio, et dicere actum esse de libertate sua, rursus ad antiqua reditum; cum Genucio una mortuam ac sepultam tribuniciam potestatem. aliud agendum ac cogitandum, quomodo resistatur patribus; id autem unum consilium esse ut se ipsa plebs, quando aliud nihil auxilii habeat, defendat. quattuor et viginti lictores apparere consulibus et eos ipsos plebis homines; nihil contemptius neque infirmius, si sint qui contemnant; sibi quemque ea magna atque horrenda facere. his vocibus alii alios cum incitassent, ad Voleronem Publilium, de plebe hominem, quia, quod ordines duxisset, negaret se militem fieri debere, lictor missus est a consulibus. Volero appellat tribunos. cum auxilio nemo esset, consules spoliari hominem et virgas expediri iubent. provoco , inquit ad populum Volero , quoniam tribuni civem Romanum in conspectu suo virgis caedi malunt quam ipsi in lecto suo a vobis trucidari. quo ferocius clamitabat, eo infestius circumscindere et spoliare lictor. tum Volero et praevalens ipse et adiuvantibus advocatis repulso lictore, ubi indignantium pro se acerrimus erat clamor, eo se in turbam confertissimam recipit clamitans: provoco et fidem plebis imploro. adeste cives, adeste commilitones; nihil est quod exspectetis tribunos, quibus ipsis vestro auxilio opus est. concitati homines veluti ad proelium se expediunt; apparebatque omne discrimen adesse, nihil cuiquam sanctum non publici fore, non privati iuris. huic tantae tempestati cum se consules obtulissent, facile experti sunt parum tutam maiestatem sine viribus esse. violatis lictoribus, fascibus fractis e foro in curiam compelluntur, incerti quatenus Volero exerceret victoriam. conticescente deinde tumultu cum in senatum vocari iussissent, queruntur iniurias suas, vim plebis, Voleronis audaciam. multis ferociter dictis sententiis vicere seniores, quibus ira patrum adversus temeritatem plebis certari non placuit.

sub hic malus exemplum victoria delectus edico paventibusque tribunus sine intercessio ullus consolo res perago tum verus irascor plebs tribunus magis silentium quam consul imperium et dico ago sum de libertas suus rursus ad antiquus redeo cum genucio unus morior atque sepelio tribunicius potestas alius ago atque cogito quomodo resisto pater is autem unus consilium sum ut sui ipse plebs quando alius nihil auxilium habeo defendo quattuor et viginti lictor appareo consul et is ipse plebs homo nihil contemno neque infirmis si sum qui contemno sui quisque is magnus atque horreo facio hic vox alius alius cum incito ad voleronem publilius de plebs homo quia qui ordo duco nego sui miles fio debeo lictor mitto sum ab consul volero appello tribunus cum auxilium nemo sum consul spolio homo et virga expedio iubeo provoco inquam ad populus volero quoniam tribunus civis romanus in conspectus suus virga caedo malo quam ipse in lectus suus ab tu trucido quo ferox clamito is infestus circumscindo et spolio lictor tum volero et praevaleo ipse et adjuvo advoco repello lictor ubi indignor pro sui acer sum clamor is sui in turba confercio recipio clamito provoco et fides plebs imploro adsum civis adsum commilito nihil sum qui exspecto tribunus qui ipse vester auxilium opus sum concitas homo velut ad proelium sui expedio appareo omnis discrimen adsum nihil quisquam sancio non publicus sum non privo ius hic tantus tempestas cum sui consul offertor facilis experior sum parum tueor maiestas sine vis sum violo lictor fascis frango e forum in curia compello incertus quatenus volero exerceo victoria conticescente deinde tumultus cum in senatus vocaris jubeo queror injuria suus vis plebs voleronis audacia multus ferociter dictum sententia vinco senex qui ira pater adverro temeritas plebs certaris non placeo


obsidio erat nihilo minus, et frumenti cum summa caritate inopia, sedendoque expugnaturum se urbem spem Porsinna habebat, cum C. Mucius, adulescens nobilis, cui indignum videbatur populum Romanum servientem cum sub regibus esset nullo bello nec ab hostibus ullis obsessum esse, liberum eundem populum ab iisdem Etruscis obsideri quorum saepe exercitus fuderit,—itaque magno audacique aliquo facinore eam indignitatem vindicandam ratus, primo sua sponte penetrare in hostium castra constituit; dein metuens ne, si consulum iniussu et ignaris omnibus iret, forte deprehensus a custodibus Romanis retraheretur ut transfuga, fortuna tum urbis crimen adfirmante, senatum adit. transire Tiberim, inquit, patres, et intrare, si possim, castra hostium volo, non praedo nec populationum in vicem ultor: maius, si di iuvant, in animo est facinus. adprobant patres. abdito intra vestem ferro proficiscitur. ubi eo venit, in confertissima turba prope regium tribunal constitit. ibi cum stipendium militibus forte daretur, et scriba cum rege sedens pari fere ornatu multa ageret eumque milites volgo adirent, timens sciscitari uter Porsinna esset, ne ignorando regem semet ipse aperiret quis esset, quo temere traxit fortuna facinus, scribam pro rege obtruncat. vadentem inde, qua per trepidam turbam cruento mucrone sibi ipse fecerat viam, cum concursu ad clamorem facto conprehensum regii satellites retraxissent, ante tribunal regis destitutus, tum quoque inter tantas fortunae minas metuendus magis quam metuens, Romanus sum, inquit, civis; C. Mucium vocant. hostis hostem occidere volui, nec ad mortem minus animi est quam fuit ad caedem: et facere et pati fortia Romanum est. nec unus in te ego hos animos gessi; longus post me ordo est idem petentium decus. proinde in hoc discrimen, si iuvat, accingere, ut in singulas horas capite dimices tuo, ferrum hostemque in vestibulo habeas regiae. hoc tibi iuventus Romana indicimus bellum. nullam aciem, nullum proelium timueris; uni tibi et cum singulis res erit. cum rex simul ira infensus periculoque conterritus circumdari ignes minitabundus iuberet nisi expromeret propere quas insidiarum sibi minas per ambages iaceret, en tibi, inquit, ut sentias quam vile corpus sit iis qui magnam gloriam vident, dextramque accenso ad sacrificium foculo inicit. quam cum velut alienato ab sensu torreret animo, prope attonitus miraculo rex cum ab sede sua prosiluisset amoverique ab altaribus iuvenem iussisset, tu vero abi, inquit, in te magis quam in me hostilia ausus. iuberem macte virtute esse, si pro mea patria ista virtus staret; nunc iure belli liberum te intactum inviolatumque hinc dimitto. tunc Mucius quasi remunerans meritum quando quidem, inquit, est apud te virtuti honos, ut beneficio tuleris a me quod minis nequisti: trecenti coniuravimus principes iuventutis Romanae, ut in te hac via grassaremur. mea prima sors fuit; ceteri, ut cuiusque ceciderit primi, quoad te opportunum fortuna dederit, suo quisque tempore aderunt.

obsidio sum nihilum paruus et frumentum cum summus caritas inopia sedeo expugno sui urbs spes porsinna habeo cum que mucius adulescens nobilis qui indignus video populus romanus servio cum sub rex sum nullus bellum neque ab hostis ullus obsedeo sum liber idem populus ab idem etruscus obsideri qui saepe exercitus fundo itaque magnus audax aliquis facinus is indignitas vindico reor primus suus sponte penetraris in hostis castrum constituo deinde metuo ne si consul injussus et ignaris omnis eo fors deprehendo ab custos romanus retraho ut transfuga fortuna tum urbs crimen adfirmo senatus adeo transeo tiberis inquam pater et intro si possum castrum hostis volo non praedo neque populatio in vicis ultor magnus si deus juvo in animus sum facinus adprobo pater abdo intra vestis ferrum proficisco ubi is venio in confercio turba prope regius tribunal consto ibi cum stipendium miles fors do et scriba cum rex sedeo par fere orno multus ago is miles vulgo adeo timeo sciscitor uter porsinna sum ne ignoro rex sui ipse aperio quis sum quo temere traho fortuna facinus scribo pro rex obtrunco vado inde qui per trepidus turba cruento mucro sui ipse facio via cum concursus ad clamor facio comprehendo regius satelles retraho ante tribunal rex destituo tum quoque inter tantus fortuna minae metuo magis quam metuo romanus sum inquam civis que mucius voco hostis hostis occaedes volo neque ad mors paruus animus sum quam sum ad caedes et facio et patior fortis romanus sum neque unus in tu ego hic animus gero longus post ego ordo sum idem peto decus proinde in hic discrimen si juvo accingo ut in singulus hora caput dimico tuus ferrum hostis in vestibulum habeo regia hic tu juventus romanus indico bellum nullus acies nullus proelium timeo unus tu et cum singuli res sum cum rex simul ira infensus periculum conterreo circumdaris ignis minitabundus iubeo nisi expromo properus qui insidiaris sui minae per ambages iaceo en tu inquam ut sentio quam vilis corpus sum is qui magnus gloria video dexter accendo ad sacrificium foculus inicio quam cum velut alieno ab sentio torreo animus prope attono miraculum rex cum ab sedes suus prosilio amoveo ab altar juvenis iubeo tu verus abeo inquam in tu magis quam in ego hostilis audeo jubeo mactus virtus sum si pro meus patria iste virtus sto nunc ius bellum liber tu intactus inviolo hinc dimitto tunc mucius quasi remunero mereo quando quidem inquam sum apud tu virtus honor ut beneficium fero ab ego qui minae nequeo trecenti conjuro princeps iuventus romanus ut in tu hic via grassor meus primus sors sum ceterus ut quisque caedo primus quoad tu opportunus fortuna do suus quisque tempus adeo


ludi forte ex instauratione magni Romae parabantur. instaurandi haec causa fuerat. ludis mane servum quidam pater familiae nondum commisso spectaculo sub furca caesum medio egerat circo; coepti inde ludi, velut ea res nihil ad religionem pertinuisset. haud ita multo post T. Latinio, de plebe homini, somnium fuit; visus Iuppiter dicere sibi ludis praesultatorem displicuisse; nisi magnifice instaurarentur ei ludi, periculum urbi fore; iret, ea consulibus nuntiaret. quamquam haud sane liber erat religione animus, verecundia tamen maiestatis magistratuum timorque vicit, ne in ora hominum pro ludibrio abiret. magno illi ea cunctatio stetit; filium namque intra paucos dies amisit. cuius repentinae cladis ne causa dubia esset, aegro animi eadem illa in somnis obversata species visa est rogitare, satin magnam spreti numinis haberet mercedem; maiorem instare, ni eat propere ac nuntiet consulibus. iam praesentior res erat. cunctantem tamen ac prolatantem ingens vis morbi adorta est debilitate subita. tunctune enimvero deorum ira admonuit. fessus igitur malis praeteritis instantibusque consilio propinquorum adhibito cum visa atque audita et obversatum totiens somno iovemlovem , minas irasque caelestes repraesentatas casibus suis exposuisset, consensu inde haud dubio omnium qui aderant in forum ad consules lectica defertur. inde in curiam iussu consulum delatus eadem illa cum patribus ingenti omnium admiratione enarrasset, ecce aliud miraculum. qui captus omnibus membris delatus in curiam esset, eum functum officio pedibus suis domum redisse traditum memoriae est.

ludo fors ex instauratio magnus roma paro instauro hic causa sum ludus mane servus quidam pater familia nondum committo spectaculum sub furca caedo medium ago circus coepio inde ludo velut is res nihil ad religio pertineo haud ita multus post t latinius de plebs homo somnium sum video iuppiter dico sui ludus praesultator displiceo nisi magnificus instauro is ludo periculum urbs sum eo is consul nuntio quamquam haud sanus liber sum religio animus verecundia tamen maiestas magistratus timor vinco ne in os homo pro ludibrium abeo magnus ille is cunctatio sto filius namque intra paucus dies amitto qui repentinus clades ne causa dubius sum aeger animus idem ille in somnus obversata species video sum rogito sero magnus sperno numen habeo merces magnus insto ni eo properus atque nuntio consul iam praesens res sum cunctor tamen atque prolato ingens volo morbus adorior sum debilitas subeo tunctune enimvero deus ira admoneo fessus igitur malus praetereo insto consilium propinquus adhibeo cum video atque audio et obversatum totiens somnus iovemlovem minae ira caelestis repraesento casus suus expono consensus inde haud dubius omnis qui adsum in forum ad consul lectica defero inde in curia iussus consul defero idem ille cum pater ingens omnis admiratio enarro ecce alius miraculis qui capio omnis membrum defero in curia sum is fungor officium pes suus domus redeo trado memoria sum


manat tota urbe rumor; Fabios ad caelum laudibus ferunt: familiam unam subisse civitatis onus, Veiens bellum in privatam curam, in privata arma versum. si sint duae roboris eiusdem in urbe gentes, deposcant haec Volscos sibi, illa Aequos, populo Romano tranquillam pacem agente omnes finitimos subigi populos posse. Fabii postera die arma capiunt; quo iussi erant conveniunt. Consul paludatus egrediens in vestibulo gentem omnem suam instructo agmine videt; acceptus in medium signa ferri iubet. numquam exercitus neque minor numero neque clarior fama et admiratione hominum per urbem incessit. Sex et trecenti milites, omnes patricii, omnes unius gentis, quorum neminem ducem sperneres, egregius quibuslibet temporibus senatus, ibant, unius familiae viribus Veienti populo pestem minitantes. sequebatur turba, propria alia cognatorum sodaliumque, nihil medium, nec spem nec curam, sed immensa omnia volventium animo, alia publica sollicitudine excitata, favore et admiratione stupens. ire fortes, ire felices iubent, inceptis eventus pares reddere; consulatus inde ac triumphos, omnia praemia ab se, omnes honores sperare. praetereuntibus Capitolium arcemque et alia templa, quidquid deorum oculis, quidquid animo occurrit, precantur ut illud agmen faustum atque felix mittant, sospites brevi in patriam ad parentes restituant. in cassum missae preces. infelici via, dextro iano portae Carmentalis, profecti ad Cremeram flumen perveniunt. is opportunus visus locus communiendo praesidio.

mano totus urbs rumor fabius ad caelum laus fero familia unus subeo civitas onus veiens bellum in privo cura in privo arma verro si sum duo robur idem in urbs gens deposco hic volsci sui ille aequi populus romanus tranquillus pax ago omnis finitimi subigo populus possum fabius posterus dies arma capio quo iubeo sum convenio consul paludatus egredior in vestibulum gens omnis suus instruo agmen video accipio in medius signum fero iubeo numquam exercitus neque paruus numerus neque clarus fama et admiratio homo per urbs incedo sex et trecenti miles omnis patricius omnis unus gens qui nemo dux sperno egregius qui tempus senatus eo unus familia vis veiens populus pestis minito sequor turba proprius alius cognator sodalis nihil medius neque spes neque cura sed immensus omnis volvo animus alius publicus sollicitudo excito favor et admiratio stupeo eo fortis eo felix iubeo inceptum evenio par reddo consulatus inde atque triumphus omnis praemium ab sui omnis honor spero praetereo capitolium arx et alius templum quisquis deus oculus quisquis animus occurro preco ut ille agmen faustus atque felix mitto sospes brevis in patria ad parens restituo in cassus mitto prex infelix via dexter iano porta carmental proficiscor ad cremera flumen pervenio is opportunus video locus communio praesidium


turbulentior inde annus excepit L. Valerio T. Aemilio consulibus, cum propter certamina ordinum de lege agraria tum propter iudicium Ap. Claudi, cui, acerrimo adversario legis causamque possessorum publici agri tamquam tertio consuli sustinenti, M. Duillius et Cn. Siccius diem dixere. numquam ante tam invisus plebi reus ad iudicium vocatus populi est, plenus suarum, plenus paternarum irarum. patres quoque non temere pro ullo aeque adnisi sunt: propugnatorem senatus maiestatisque vindicem suae, ad omnes tribunicios plebeiosque oppositum tumultus, modum dumtaxat in certamine egressum, iratae obici plebi. unus e patribus, ipse Ap. Claudius, et tribunos et plebem et suum iudicium pro nihilo habebat. illum non minae plebis, non senatus preces perpellere umquam potuere, non modo ut vestem mutaret aut supplex prensaret homines, sed ne ut ex consueta quidem asperitate orationis, cum ad populum agenda causa esset, aliquid leniret atque submitteret. idem habitus oris, eadem contumacia in voltu, idem in oratione spiritus erat, adeo ut magna pars plebis Appium non minus reum timerettimcret , quam consulem timuerat. semel causam dixit, quo semper agere omnia solitus erat accusatorio spiritu; adeoque constantia sua et tribunos obstupefecit et plebem ut diem ipsi sua voluntate prodicerent, trahi deinde rem sinerent. haud ita multum interim temporisternporis fuit; ante tamen quam prodicta dies veniret morbo moritur. cuius laudationem cum tribuni plebis impedire conarentur, plebs fraudari sollemni honore supremum diem tanti viri noluit et laudationem tam aequis auribus mortui audivit quam vivi accusationem audierat, et exsequias frequens celebravit.

turbulentus inde annus excipio l valerius t aemilius consul cum propter certamen ordo de lex agrarius tum propter iudicium ap claudius qui acer adversarius lex causa possessor publicus ager tamquam tertius consul sustineo m duellius et cn siccus dies dico numquam ante tam invideo plebs reus ad iudicium voco populus sum plenus suus plenus paternaris ira pater quoque non temere pro ullus aequus annitor sum propugnator senatus majestas vindico suus ad omnis tribunicius plebeius oppono tumultus modus dumtaxat in certamen egredior irascor obicio plebs unus e pater ipse ap claudus et tribunus et plebs et suus iudicium pro nihilum habeo ille non minae plebs non senatus prex perpello umquam possum non modo ut vestis muto aut supplex prehenso homo sed ne ut ex consuesco quidem asperitas oratio cum ad populus ago causa sum aliquis lenio atque summitto idem habitus ora idem contumacia in vultus idem in oratio spiritus sum adeo ut magnus pars plebs appius non paruus reus timerettimcret quam consul timeo semel causa dico quo semper ago omnis soleo sum accusatorius spiritus adeo constantia suus et tribunus obstupefacio et plebs ut dies ipse suus voluntas prodico traho deinde res sino haud ita multus interim temporisternporis sum ante tamen quam prodico dies venio morbus morior qui laudatio cum tribunus plebs impedio conor plebs fraudaris sollemnis honor superus dies tantus vir nolo et laudatio tam aequus auris mortuus audio quam vivo accusatio audio et exsequiae frequens celebro


cum haud cuiquam in dubio esset bellum ab Tarquiniis imminere, id quidem spe omnium serius fuit; ceterum, id quod non timebant, per dolum ac proditionem prope libertas amissa est. erant in Romana iuventute adulescentes aliquot, nec ii tenui loco orti, quorum in regno libido solutior fuerat, aequales sodalesque adulescentium Tarquiniorum, adsueti more regio vivere. eam tum aequato iure omnium licentiam quaerentes, libertatem aliorum in suam vertisse servitutem inter se conquerebantur: regem hominem esse, a quo impetres, ubi ius, ubi iniuria opus sit; esse gratiae locum, esse beneficio, et irasci et ignoscere posse, inter amicum atque inimicum discrimen nosse; leges rem surdam, inexorabilem esse, salubriorem melioremque inopi quam potenti, nihil laxamenti nec veniae habere, si modum excesseris; periculosum esse in tot humanis erroribus sola innocentia vivere. ita iam sua sponte aegris animis legati ab regibus superveniunt sine mentione reditus bona tantum repetentes. eorum verba postquam in senatu audita sunt, per aliquot dies ea consultatio tenuit, ne non reddita belli causa, reddita belli materia et adiumentum essent. interim legati alia moliri, aperte bona repetentes clam reciperandi regni consilia struere, et tamquam ad id quod agi videbatur ambientes, nobilium adulescentium animos pertemptant. a quibus placide oratio accepta est, iis litteras ab Tarquiniis reddunt et de accipiendis clam nocte in urbem regibus conloquuntur. vitelliis Aquiliisque fratribus primo commissa res est. vitelliorum soror consuli nupta Bruto erat, iamque ex eo matrimonio adulescentes erant liberi, Titus Tiberiusque; eos quoque in societatem consilii avunculi adsumunt. praeterea aliquot nobiles adulescentes conscii adsumpti, quorum vetustate memoria abiit. interim cum in senatu vicisset sententia quae censebat reddenda bona, eamque ipsam causam morae in urbe haberent legati, quod spatium ad vehicula comparanda a consulibus sumpsissent quibus regum asportarent res, omne id tempus cum coniuratis consultando absumunt, evincuntque instando ut litterae sibi ad Tarquinios darentur: nam aliter qui credituros eos non vana ab legatis super rebus tantis adferri? datae litterae, ut pignus fidei essent, manifestum facinus fecerunt. nam cum pridie quam legati ad Tarquinios proficiscerentur cenatum forte apud Vitellios esset, coniuratique ibi remotis arbitris multa inter se de novo, ut fit, consilio egissent, sermonem eorum ex servis unus excepit, qui iam antea id senserat agi, sed eam occasionem, ut litterae legatis darentur quae deprehensae rem coarguere possent, exspectabat. postquam datas sensit, rem ad consules detulit. consules ad deprehendendos legatos coniuratosque profecti domo sine tumultu rem omnem oppressere; litterarum in primis habita cura ne interciderent. proditoribus extemplo in vincla coniectis, de legatis paululum addubitatum est, et quamquam visi sunt commisisse ut hostium loco essent, ius tamen gentium valuit. de bonis regiis, quae reddi ante censuerant, res integra refertur ad patres. ibi victi ira vetuere reddi, vetuere in publicum redigi: diripienda plebi sunt data, ut contacta regia praeda spem in perpetuum cum iis pacis amitteret. ager Tarquiniorum, qui inter urbem ac Tiberim fuit, consecratus Marti Martius deinde campus fuit. forte ibi tum seges farris dicitur fuisse matura messi. quem campi fructum quia religiosum erat consumere, desectam cum stramento segetem magna vis hominum simul immissa corbibus fudere in Tiberim tenui fluentem aqua, ut mediis caloribus solet. ita in vadis haesitantis frumenti acervos sedisse inlitos limo; insulam inde paulatim, et aliis quae fert temere flumen eodem invectis, factam. postea credo additas moles manuque adiutum, ut tam eminens area firmaque templis quoque ac porticibus sustinendis esset. direptis bonis regum damnati proditores sumptumque supplicium, conspectius eo quod poenae capiendae ministerium patri de liberis consulatus imposuit, et qui spectator erat amovendus, eum ipsum fortuna exactorem supplicii dedit. stabant deligati ad palum nobilissimi iuvenes; sed a ceteris, velut ab ignotis capitibus, consulis liberi omnium in se averterant oculos, miserebatque non poenae magis homines quam sceleris quo poenam meriti essent: illos eo potissimum anno patriam liberatam, patrem liberatorem, consulatum ortum ex domo Iunia, patres, plebem, quidquid deorum hominumque Romanorum esset, induxisse in animum ut superbo quondam regi, tum infesto exsuli proderent. consules in sedem processere suam, missique lictores ad sumendum supplicium. nudatos virgis caedunt securique feriunt, cum inter omne tempus pater voltusque et os eius spectaculo esset eminente animo patrio inter publicae poenae ministerium. secundum poenam nocentium, ut in utramque partem arcendis sceleribus exemplum nobile esset, praemium indici pecunia ex aerario, libertas et civitas data. ille primum dicitur vindicta liberatus. quidam vindictae quoque nomen tractum ab illo putant; Vindicio ipsi nomen fuisse. post illum observatum ut qui ita liberati essent in civitatem accepti viderentur.

cum haud quisquam in dubius sum bellum ab tarquinius immineo is quidem spes omnis serus sum ceterum is qui non timeo per dolus atque proditio prope libertas amitto sum sum in romanus iuventus adulescens aliquot neque is tenuis locus orior qui in regnum libido solvo sum aequal sodalis adulescens tarquinius assuesco mos regius vivo is tum aequo ius omnis licentia quaero libertas alius in suus verto servitus inter sui conqueror rex homo sum ab quo impetro ubi ius ubi iniuria opus sum sum gratia locus sum beneficium et irascor et ignosco possum inter amicus atque inimicus discrimen nosco lex res surdus inexorabilis sum salubris bonus inops quam potens nihil laxamentum neque venia habeo si modus excedo periculosus sum in tot humanus error solus innocens vivo ita iam suus sponte aeger animus legatus ab rex supervenio sine mentio redeo bonus tantus repeto is verbum postquam in senatus audio sum per aliquot dies is consultatio teneo ne non reddo bellum causa reddo bellum materia et adjumentum sum interim legatus alius molior apertus bonus repeto clam recipero regnum consilium struo et tamquam ad is qui ago video ambientes nobilis adulescens animus pertento ab qui placidus oratio accipio sum is littera ab tarquinius reddo et de accipio clam nox in urbs rex conloquor vitelliis aquilius frater primus committo res sum vitelliorum soror consul nubo brutus sum iam ex is matrimonium adulescens sum liber titus tiberis is quoque in societas consilium avunculis adsumo praeterea aliquot nobilis adulescens conscius adsumo qui vetustas memoria abeo interim cum in senatus vinco sententia qui censeo reddo bonus eo ipse causa mora in urbs habeo legatus qui spatium ad vehiculum comparo ab consul sumo qui rex asporto res omnis is tempus cum coniuratus consulto absumo evincuntque insto ut littera sui ad tarquinii do nam aliter qui credo is non vanus ab legatus super res tantus affero do littera ut pignus fides sum manifestus facinus facio nam cum pridie quam legatus ad tarquinii proficisco ceno fors apud vitellius sum conjuro ibi remoueo arbiter multus inter sui de novo ut fio consilium ago sermo is ex servio unus excipio qui iam antea is sentio ago sed is occasio ut littera legatus do qui deprehendo res coarguo possum exspecto postquam do sentio res ad consul defero consul ad deprehendo legatus conjuro proficiscor domus sine tumultus res omnis opprimo litteraris in primus habeo cura ne intercisi proditor extemplo in vinclum conicio de legatus paululum addubitas sum et quamquam video sum committo ut hostis locus sum ius tamen gens valeo de bonus regius qui reddo ante censeo res integer refero ad pater ibi vinco ira veto reddo veto in publicus redigo diripio plebs sum do ut contingo regius praeda spes in perpetuus cum is pax amitto ager tarquinius qui inter urbs atque tiberis sum consecro martius martius deinde campus sum fors ibi tum seges far dico sum maturo meto qui campus fructus quia religiosus sum consumo deseco cum stramentum seges magnus volo homo simul immitto corbis fundo in tiberis tenuis fluo aqua ut medius calor soleo ita in vado haesito frumentum acervus sedeo inlitos limus insula inde paulatim et alius qui fero temere flumen idem inveho facio postea credo addo moles manus adjuvo ut tam emineo area firmo templum quoque atque porticus sustineo sum disrepo bonus rex damno proditor sumo supplicium conspicio is qui poena capio ministerium pater de liber consulatus impono et qui spectator sum amovendus is ipse fortuna exactor supplicium do sto deligo ad pal nobilis juvenis sed ab ceterus velut ab ignosco caput consul liber omnis in sui averto oculus misereo non poena magis homo quam scelus quo poena mereo sum ille is potis annus patria libero pater liberator consulatus orior ex domus junius pater plebs quisquis deus homo romanus sum induco in animus ut superbus quondam rex tum infesto exsulis prodo consul in sedes procedo suus mitto lictor ad sumo supplicium nudo virga caedo securus ferio cum inter omnis tempus pater vultus et os is spectaculum sum emineo animus patrius inter publicus poena ministerium secundus poena noceo ut in uter pars arceo scelus exemplum nobilis sum praemium indico pecunia ex aerarius libertas et civitas do ille primus dico vindicta libero quidam vindicta quoque nomen traho ab ille puto vindicius ipse nomen sum post ille observo ut qui ita libero sum in civitas accipio video


L. Aemilius inde et C. Servilius consules facti. et donec nihil aliud quam in populationibus res fuit, non ad praesidium modo tutandum Fabii satis erant, sed tota regione qua Tuscus ager Romano adiacet, sua tuta omnia, infesta hostium vagantes per utrumque finem fecere. intervallum deinde haud magnum populationibus fuit, dum et Veientes accito ex Etruria exercitu praesidium Cremerae oppugnant, et Romanae legiones ab L. Aemilio consule adductae cominus cum Etruscis dimicant acie. quamquam vix dirigendi aciem spatium Veientibus fuit; adeo inter primam trepidationem, dum post signa ordines introeunt subsidiaque locant, invecta subito ab latere Romana equitum ala non pugnae modo incipiendae sed consistendi ademit locum. ita fusi retro ad Saxa Rubra—ibi castra habebant—pacem supplices petunt; cuius impetratae ab insita animis levitate ante deductum Cremera Romanum praesidium paenituit.

l aemilius inde et que servilis consul facio et donec nihil alius quam in populatio res sum non ad praesidium modo tutor fabius satis sum sed totus regio qui tuscus ager romanus adjaceo suus tueor omnis infestus hostis vago per uterque finis facio intervallum deinde haud magnus populatio sum dum et veiens accio ex etruria exercitus praesidium cremera oppugno et romanus legio ab l aemilius consul adduco comminus cum etruscus dimico acies quamquam vix dirigo acies spatium veiens sum adeo inter primus trepidatio dum post signum ordo introeunt subsidium loco inveho subeo ab lateo romanus eques ala non pugna modo incipio sed consisto adimo locus ita fundo retro ad saxa rubra ibi castrum habeo pax supplex peto qui impetro ab inquiro animus levitas ante deduco cremera romanus praesidium paeniteo


at a Veiente hoste clades accepta temeritate alte. rius consulis, actumque de exercitu foret, ni K. Fabius in tempore subsidio venisset. ex eo tempore neque pax neque bellum cum Veientibus fuit; res proxime formam latrocinii venerat. legionibus Romanis cedebant in urbem; ubi abductas senserant legiones, agros incursabant, bellum quiete quietem bello in vicem eludentes. ita neque omitti tota res nec perfici poterat. et alia bella aut praesentia instabant, ut ab Aequis Volscisque, non diutius quam recens dolor proximae cladis transiret quiescentibus, aut mox moturos esse apparebat Sabinos semper infestos Etruriamque omnem. sed Veiens hostis, adsiduus magis quam gravis, contumeliis saepius quam periculo animos agitabat, quod nullo tempore neglegi poterat aut averti alio sinebat. tum Fabia gens senatum adiit. Consul pro gente loquitur: adsiduo magis quam magno praesidio, ut scitis, patres conscripti, bellum Veiens eget. vos alia bella curate, Fabios hostes Veientibus date. auctores sumus tutam ibi maiestatem Romani nominis fore. nostrum id nobis velut familiare bellum privato sumptu gerere in animo est: res publica et milite illic et pecunia vacet. gratiae ingentes actae. Consul e curia egressus comitante Fabiorum agmine, qui in vestibulo curiae senatus consultum exspectantes steterant, domum redit. iussi armati postero die ad limen consulis adesse; domos inde discedunt.

at ab veiens hostis clades accipio temeritas altus rius consul ago de exercitus sum ni k fabius in tempus subsidium venio ex is tempus neque pax neque bellum cum veiens sum res propior forma latrocinium venio legio romanus cedo in urbs ubi abduco sentio legio ager incurso bellum quiesco quies bellum in vicis eludo ita neque omitto totus res neque perficio possum et alius bellum aut praesens insto ut ab aequi volscisque non diu quam recens dolor proximus clades transeo quiesco aut mox moveo sum appareo sabini semper infestus etruria omnis sed veiens hostis assiduus magis quam gravis contumelia saepis quam periculum animus agito qui nullus tempus neglego possum aut averto alius sino tum fabius gens senatus adeo consul pro gens loquor assiduus magis quam magnus praesidium ut scio pater conscribo bellum veiens egeo tu alius bellum curo fabius hostis veiens do auctor sum tueor ibi maiestas romanus nomen sum nos is nos velut familiaris bellum privo sumo gero in animus sum res publicus et miles illic et pecunia vaco gratia ingens ago consul e curia egredior comito fabius agmen qui in vestibulum curia senatus consulo exspecto sto domus redeo iubeo armatus posterus dies ad limen consul adsum domus inde discedo


dum haec in Volscis geruntur, dictator Sabinos, ubi longe plurimum belli fuerat, fundit exuitque castris. equitatu immisso mediam turbaverat hostium aciem, quam, dum se cornua latius pandunt, parum apte introrsum ordinibus firmaverant; turbatos pedes invasit. eodem impetu castra capta debellatumque est. post pugnam ad Regillum lacum non alia illis annis pugna clarior fuit. dictator triumphans urbem invehitur. super solitos honores locus in circo ipsi posterisque ad spectaculum datus, sella in eo loco curulis posita. Volscis devictis Veliternus ager ademptus; Velitras coloni ab urbe missi et colonia deducta. cum Aequis post aliquanto pugnatum est invito quidem consule, quia loco iniquo subeundum erat ad hostes; sed milites extrahi rem criminantes ut dictator, priusquam ipsi redirent in urbem magistratu abiret, inritaque, sicut ante consulis, promissa eius caderent, perpulere ut forte temere in adversos montes agmen erigeret. id male commissum ignavia hostium in bonum vertit qui, priusquam ad coniectum teli veniretur, obstupefacti audacia Romanorum relictis castris, quae munitissimis tenuerant locis, in aversas valles desiluere. ibi satis praedae et victoria incruenta fuit.

dum hic in volscus gero dictator sabini ubi longus multus bellum sum fundo exuo castrum equitatus immitto medius turbo hostis acies quam dum sui cornu fero pando parum aptus introrsum ordo firmo turbo pes invado idem impetus castrum capio debello sum post pugna ad regillus lacus non alius ille annus pugno clarus sum dictator triumpho urbs inveho super soleo honor locus in circus ipse posterus ad spectaculum do sella in is locus curulis pono volscus devinco veliternus ager adimo velitrae colonus ab urbs mitto et colonia deduco cum aequi post aliquantus pugno sum invito quidem consul quia locus iniquus subeo sum ad hostis sed miles extraho res crimino ut dictator priusquam ipse redeo in urbs magistratus abeo irrito sicut ante consul promitto is cado perpello ut fors temere in adverro mons agmen erigo is malus committo ignavia hostis in bonus verto qui priusquam ad conicio telis venio obstupefacio audacia romanus relinquo castrum qui munio teneo locus in averto vallo desileo ibi satis praeda et victoria incruentus sum


rursus cum Fabiis erat Veienti populo sine ullo maioris belli apparatu certamen, nec erant incursiones modo in agros aut subiti impetus in incursantes, sed aliquotiens aequo campo conlatisque signis certatum, gensque una populi Romani saepe ex opulentissima, ut tum res erant, Etrusca civitate victoriam tulit. id primo acerbum indignumque Veientibus est visum; inde consilium ex re natum insidiis ferocem hostem captandi; gaudere etiam multo successu Fabiis audaciam crescere. itaque et pecora praedantibus aliquotiens, velut casu incidissent, obviam acta, et agrestium fuga vasti relicti agri, et subsidia armatorum ad arcendas populationes missa saepius simulato quam vero pavore refugerunt. iamque Fabii adeo contempserant hostem ut sua invicta arma neque loco neque tempore ullo crederent sustineri posse. haec spes provexit ut ad conspecta procul a Cremera magno campi intervallo pecora, quamquam rara hostium apparebant arma, decurrerent. et cum improvidi effuso cursu insidias circa ipsum iter locatas superassent, palatique passim vaga, ut fit pavore iniecto, raperent pecora, subito ex insidiis consurgitur, et adversi et undique hostes erant. primo clamor circumlatus exterruit, dein tela ab omni parte accidebant; coeuntibusque Etruscis iam continenti agmine armatorum saepti, quo magis se hostis inferebat, cogebantur breviore spatio et ipsi orbem colligere, quae res et paucitatem eorum insignem et multitudinem Etruscorum multiplicatis in arto ordinibus faciebat. tum omissa pugna quam in omnes partes parem intenderant, in unum locum se omnes inclinant. eo nisi corporibus armisque rupere cuneo viam. duxit via in editum leniter collem. inde primo restitere; mox, ut respirandi superior locus spatium dedit recipiendique a pavore tanto animum, pepulere etiam subeuntes; vincebatque auxilio loci paucitas, ni iugo circummissus Veiens in verticem collis evasisset. ita superior rursus hostis factus. Fabii caesi ad unum omnes praesidiumque expugnatum. trecentos sex perisse satis convenit, unum prope puberem aetate relictum, stirpem genti Fabiae dubiisque rebus populi Romani saepe domi bellique vel maximum futurum auxilium.

rursus cum fabius sum veiens populus sine ullus magnus bellum apparatus certamen neque sum incursio modo in ager aut subeo impetus in incurso sed aliquoties aequus campus confero signum certas gens unus populus romanus saepe ex opulens ut tum res sum etruscus civitas victoria fero is primus acerbus indignus veiens sum video inde consilium ex res natus insidiae ferox hostis capto gaudeo etiam multus succedo fabius audacia cresco itaque et pecus praedor aliquoties velut casus incido obvius ago et agrestis fuga vastus relinquo ager et subsidium armator ad arceo populatio mitto saepis simulo quam verus pavor refugio iam fabius adeo contemno hostis ut suus invictus arma neque locus neque tempus ullus credo sustineo possum hic spes proveho ut ad conspicio procul ab cremera magnus campus intervallum pecus quamquam rarus hostis appareo arma decurro et cum improvide effundo cursus insidiae circa ipse iter loco supero palo passim vago ut fio pavor injecto rapio pecus subeo ex insidiae consurgo et adverro et undique hostis sum primus clamor circumfero exterreo deinde telum ab omnis pars accido coeo etruscus iam contineo agmen armator saepio quo magis sui hostis infero cogo brevis spatium et ipse orbis colligo qui res et paucitas is insignis et multitudo etruscus multiplico in artus ordo facio tum omitto pugno quam in omnis pars par intendo in unus locus sui omnis inclino is nisi corpus armus rumpo cuneus via duco via in edo lenis collis inde primus resto mox ut respiro superus locus spatium do recipio ab pavor tantus animus pello etiam subeo vincebatque auxilium locus paucitas ni iugum circummitto veiens in vertex collis evado ita superus rursus hostis facio fabius caedo ad unus omnis praesidium expugno trecenti sex pereo satis convenio unus prope pubes aetas relinquo stirps gens fabius dubius res populus romanus saepe domus bellus vel magnus sum auxilium


consules M. Valerius P. Postumius. eo anno bene pugnatum cum Sabinis; consules triumpharunt. maiore inde mole Sabini bellum parabant. adversus eos et ne quid simul ab Tusculo, unde etsi non apertum, suspectum tamen bellum erat, repentini periculi oreretur, P. Valerius quartum T. Lucretius iterum consules facti. seditio inter belli pacisque auctores orta in Sabinis aliquantum inde virium transtulit ad Romanos. namque Attius Clausus, cui postea Appio Claudio fuit Romae nomen, cum pacis ipse auctor a turbatoribus belli premeretur nec par factioni esset, ab Inregillo, magna clientium comitatus manu, Romam transfugit. his civitas data agerque trans Anienem; vetus Claudia tribus additis postea novis tribulibus qui ex eo venirent agro appellati. Appius inter patres lectus haud ita multo post in principum dignationem pervenit. consules infesto exercitu in agrum Sabinum profecti cum ita vastatione, dein proelio adflixissent opes hostium ut diu nihil inde rebellionis timeri posset, triumphantes Romam redierunt. P. Valerius, omnium consensu princeps belli pacisque artibus, anno post Agrippa Menenio P. Postumio consulibus moritur, gloria ingenti, copiis familiaribus adeo exiguis ut funeri sumptus deesset; de publico est datus. luxere matronae ut Brutum. eodem anno duae coloniae Latinae, Pometia et Cora, ad Auruncos deficiunt. cum Auruncis bellum initum, fusoque ingenti exercitu, qui se ingredientibus fines consulibus ferociter obtulerat, omne Auruncum bellum Pometiam compulsum est. nec magis post proelium quam in proelio caedibus temperatum est; et caesi aliquanto plures erant quam capti, et captos passim trucidaverunt; ne ab obsidibus quidem, qui trecenti accepti numero erant, ira belli abstinuit. et hoc anno Romae triumphatum.

consul m valerius p postumus is annus bene pugno cum sabinum consul triumpho magnus inde moles sabinum bellum paro adverro is et ne quis simul ab tusculus unde etsi non aperio suspicio tamen bellum sum repentinus periculum orior p valerius quartus t lucretius iterum consul facio seditio inter bellum pax auctor orior in sabinum aliquantus inde vis transfero ad romanus namque attius clausus qui postea appius claudius sum roma nomen cum pax ipse auctor ab turbator bellum premo neque par factio sum ab inregillo magnus cliens comitor manus roma transfugio hic civitas do ager trans anienem vetus claudius tres addo postea novus tribulis qui ex is venio ager appello appius inter pater lego haud ita multus post in princeps dignatio pervenio consul infesto exercitus in ager sabinus proficiscor cum ita vastatio deinde proelium affligo ops hostis ut diu nihil inde rebellio timeo possum triumpho roma redeo p valerius omnis consensus princeps bellum pax ars annus post agrippa menenius p postumius consul morior gloria ingens copia familiaris adeo exiguus ut funus sumptus desum de publicus sum do luceo matrona ut brutus idem annus duo colonia latinus pometia et cora ad aurunci deficio cum auruncus bellum ineo fundo ingens exercitus qui sui ingredior finis consul ferociter offero omnis auruncus bellum pometia compello sum neque magis post proelium quam in proelium caedes tempero sum et caedo aliquantus multus sum quam capio et capio passim trucido ne ab obsidibus quidem qui trecenti accipio numerus sum ira bellum abstineo et hic annus roma triumpho


per secessionem plebis Sp. Cassius et Postumus Cominius consulatum inierunt. iis consulibus cum Latinis populis ictum foedus. ad id feriendum consul alter Romae mansit: alter ad Volscum bellum missus Antiates Volscos fundit fugatque, compulsos in oppidum Longulam persecutus moenibus potitur. inde protinus Poluscam, item Volscorum, cepit; tum magna vi adortus est Coriolos. erat tum in castris inter primores iuvenum Cn. Marcius, adulescens et consilio et manu promptus, cui cognomen postea Coriolano fuit. cum subito exercitum Romanum Coriolos obsidentem atque in oppidanos, quos intus clausos habebat, intentum sine ullo metu extrinsecus imminentis belli Volscae legiones profectae ab Antio invasissent, eodemque tempore ex oppido erupissent hostes, forte in statione Marcius fuit. is cum delecta militum manu non modo impetum erumpentium rettudit, sed per patentem portam ferox inrupit, caedeque in proxima parte urbis facta ignem temere arreptum imminentibus muro aedificiis iniecit. clamor inde oppidanorum mixtus muliebri puerilique ploratu ad terrorem, ut solet, primum orto et Romanis auxit animum et turbavit Volscos, utpote capta urbe cui ad ferendam opem venerant. ita fusi Volsci Antiates, Corioli oppidum captum; tantumque sua laude obstitit famae consulis Marcius ut, nisi foedus cum Latinis in columna aenea insculptum monumento esset, ab Sp. Cassio uno, quia collega afuerat, ictum, Postumum Cominium bellum gessisse cum Volscis memoria cessisset.

per secessio plebs spurius casseius et postumus cominius consulatus ineo is consul cum latinum populus ictus foedus ad is ferio consul alter roma maneo alter ad volscus bellum mitto antias volsci fundo fugo compello in oppidum longula persequor moenia potio inde protinus polusca item volscus capio tum magnus vis adorior sum corioli sum tum in castrum inter primoris juvenis cn marcius adulescens et consilium et manus promptus qui cognomen postea coriolanus sum cum subeo exercitus romanus corioli obsido atque in oppidanus qui intus claudo habeo intentus sine ullus metus extrinsecus immineo bellum volscae legio proficio ab antius invasissent idem tempus ex oppidum erumpo hostis fors in statio marcius sum is cum delecto miles manus non modo impetus erumpo rettundo sed per pateo porta ferox irrumpo caedo in propior pars urbs facio ignis temere arrepo immineo murus aedificium injacio clamor inde oppidanus misceo muliebris puerilis ploro ad terror ut soleo primus orior et romanus augeo animus et turbo volsci utpote capio urbs qui ad fero ops venio ita fundo volscus antias corioli oppidum capio tantus suus laus obsto fama consul marcius ut nisi foedus cum latinum in columna aeneas insculpo monumentum sum ab spurius casseius unus quia collega asum ictus postumus cominium bellum gero cum volscus memoria cedo


principio statim anni nihil prius quam de lege agebatur. sed ut inventor legis Volero, sic Laetorius collega eius auctor cum recentior tum acrior erat. ferocem faciebat belli gloria ingens, quod aetatis eius haud quisquam manu promptior erat. is , cum Volero nihil praeterquam de lege loqueretur, insectatione abstinens consulum, ipse accusationem Appi familiaeque superbissimae ac crudelissimae in plebem Romanam exorsus, cum a patribus non consulem, sed carnificem ad vexandam et lacerandam plebem creatum esse contenderet, rudis in militari homine lingua non suppetebat libertati animoque. itaque deficiente oratione, quando quidem non tam facile loquor, inquit, Quirites , quam quod locutus sum praesto, crastino die adeste. ego hic aut in conspectu vestro moriar aut perferam legem. occupant tribuni templum postero die; consules nobilitasque ad impediendam legem in contione consistunt. summoveri Laetorius iubet, praeterquam qui suffragium ineant. adulescentes nobiles stabant nihil cedentes viatori. tum ex his prendi quosdam Laetorius iubet. Consul Appius negare ius esse tribuno in quemquam nisi in plebeium; non enim populi sed plebis eum magistratum esse; nec illum ipsum summovere pro imperio posse more maiorum, quia ita dicatur: si vobis videtur, discedite, Quirites. facile contemptim de iure disserendo perturbare Laetorium poterat. ardens igitur ira tribunus viatorem mittit ad consulem, consul lictorem ad tribunum, privatum esse clamitans, sine imperio, sine magistratu; violatusque esset tribunus, ni et contio omnis atrox coorta pro tribuno in consulem esset, et concursus hominum in forum ex tota urbe concitatae multitudinis fieret. sustinebat tamen Appius pertinacia tantam tempestatem; certatumque haud incruento proelio foret, ni Quinctius, consul alter, consularibus negotio dato ut collegam vi, si aliter non possent, de foro abducerent, ipse nunc plebem saevientem precibus lenisset, nunc orasset tribunos ut concilium dimitterent: darent irae spatium; non vim suam illis tempus adempturum, sed consilium viribus additurum, et patres in populi et consulem in patrum fore potestate.

principium statim annus nihil prior quam de lex ago sed ut inventor lex volero sic laetorius collega is auctor cum recens tum acer sum ferox facio bellum gloria ingens qui aetas is haud quisquam manus promptus sum is cum volero nihil praeterquam de lex loquor insectatio abstineo consul ipse accusatio appius familia superbus atque crudelis in plebs romanus exordior cum ab pater non consul sed carnifex ad vexo et lacero plebs creo sum contendo rudis in militaris homo lingua non suppeto libertas animo itaque deficio oratio quando quidem non tam facilis loquor inquam quiris quam qui loquor sum praesto crastinus dies adsum ego hic aut in conspectus vester morior aut perfero lex occupo tribunus templum posterus dies consul nobilito ad impedio lex in contio consisto summoveo laetorius iubeo praeterquam qui suffragium ineo adulescens nobilis sto nihil cedo viator tum ex hic prehendo quidam laetorius iubeo consul appius nego ius sum tribunus in quisquam nisi in plebeius non enim populus sed plebs is magistratus sum neque ille ipse summoveo pro imperium possum mos magnus quia ita dico si tu video discedo quiris facilis contemptim de ius dissero perturbaris laetorius possum ardeo igitur ira tribunus viator mitto ad consul consul lictor ad tribunus privo sum clamito sine imperium sine magistratus violo sum tribunus ni et contio omnis atrox coorior pro tribunus in consul sum et concursus homo in forum ex totus urbs concito multitudo fio sustineo tamen appius pertinacia tantus tempestas certo haud incruentus proelium sum ni quintius consul alter consularis negotium do ut collega vis si aliter non possum de forum abduco ipse nunc plebs saevientem prex lenio nunc oro tribunus ut concilium dimitto do ira spatium non vis suus ille tempus adimo sed consilium vis addo et pater in populus et consul in pater sum potestas


consuli deinde qui superfuerat, ut sunt mutabiles volgi animi, ex favore non invidia modo sed suspicio etiam cum atroci crimine orta. regnum eum adfectare fama ferebat, quia nec collegam subrogaverat in locum Bruti et aedificabat in summa Velia: ibi alto atque munito loco arcem inexpugnabilem fieri. haec dicta volgo creditaque cum indignitate angerent consulis animum, vocato ad concilium populo submissis fascibus in contionem escendit. gratum id multitudini spectaculum fuit, submissa sibi esse imperii insignia confessionemque factam populi quam consulis maiestatem vimque maiorem esse. ibi audire iussis consul laudare fortunam collegae, quod liberata patria, in summo honore, pro re publica dimicans, matura gloria necdum se vertente in invidiam, mortem occubuisset: se superstitem gloriae suae ad crimen atque invidiam superesse, ex liberatore patriae ad Aquilios se Vitelliosque recidisse. numquamne ergo, inquit, ulla adeo vobis spectata virtus erit, ut suspicione violari nequeat? ego me, illum acerrimum regum hostem, ipsum cupiditatis regni crimen subiturum timerem? ego si in ipsa arce Capitolioque habitarem, metui me crederem posse a civibus meis? tam levi momento mea apud vos fama pendet? adeone est fundata leviter fides ut ubi sim quam qui sim magis referat? non obstabunt P. Valeri aedes libertati vestrae, Quirites; tuta erit vobis Velia. deferam non in planum modo aedes, sed colli etiam subiciam, ut vos supra suspectum me civem habitetis; in Velia aedificent quibus melius quam P. Valerio creditur libertas. delata confestim materia omnis infra Veliam et, ubi nunc Vicae Potae est, domus in infimo clivo aedificata.

consul deinde qui supersum ut sum mutabilis vulgus animus ex favor non invidia modo sed suspicio etiam cum atrox crimen orior regnum is adfectaris fama fero quia neque collega subrogaverat in locus brutus et aedifico in summus velia ibi altus atque munio locus arx inexpugnabilis fio hic dictum vulgo credo cum indignitas ango consul animus voco ad concilium populus summitto fascis in contio escendo gratus is multitudo spectaculum sum summitto sui sum imperium insigne confessio facio populus quam consul maiestas vis magnus sum ibi audio iussum consul laudo fortuna collega qui libero patria in superus honor pro res publicus dimico maturo gloria necdum sui verto in invidia mors occumbo sui superstito gloria suus ad crimen atque invidia supersum ex liberator patria ad aquilius sui vitelliosque recido numquam ergo inquam ullus adeo tu specto virtus sum ut suspicio violaris nequeo ego ego ille acer rex hostis ipse cupiditas regnum crimen subeo timeo ego si in ipse arx capitolium habitaris metuo ego credo possum ab civis meus tam levis momentum meus apud tu fama pendeo adeo sum fundo levis fides ut ubi sum quam qui sum magis refero non obsto p valerius aedes libertas vester quiris tueor sum tu velia defero non in planus modo aedes sed collum etiam subicio ut tu supra suspicio ego civis habito in velia aedifico qui bonus quam p valerius credo libertas defero confestim materia omnis infra velia et ubi nunc vicae potae sum domus in infimus clivus aedifico


confestim et Sabini Romanos territavere; tumultus enim fuit verius quam bellum. nocte in urbem nuntiatum est exercitum Sabinum praedabundum ad Anienem amnem pervenisse; ibi passim diripi atque incendi villas. missus extemplo eo cum omnibus copiis equitum A. Postumius, qui dictator bello Latino fuerat; secutus consul Servilius cum delecta peditum manu. plerosque palantes eques circumvenit, nec advenienti peditum agmini restitit Sabina legio; fessi cum itinere tum populatione nocturna, magna pars in villis repleti cibo vinoque, vix fugae quod satis esset virium habuere.

confestim et sabinum romanus territavere tumultus enim sum verus quam bellum nox in urbs nuntio sum exercitus sabinus praedabundus ad anienem amnis pervenio ibi passim diripio atque incendo villa mitto extemplo is cum omnis copia eques ab postumus qui dictator bellum latinum sum sequor consul servilis cum delecto pedes manus plerus palo eques circumvenio neque advenio pedes agmen resto sabinum legio fatisco cum iter tum populatio nocturnus magnus pars in villa repleo cibus vinum vix fuga qui satis sum vis habeo


haud diuturna ira populi in Cassium fuit. dulcedo agrariae legis ipsa per se dempto auctore subibat animos, accensaque ea cupiditas est malignitate patrum, qui devictis eo anno Volscis Aequisque militem praeda fraudavere. quidquid captum ex hostibus est, vendidit Fabius consul ac redegit in publicum. invisum erat Fabium nomen plebi propter novissimum consulem; tenuere tamen patres, ut cum L. Aemilio Caeso Fabius consul crearetur. eo infestior facta plebes seditione domestica bellum externum excivit. bello deinde civiles discordiae intermissae. uno animo patres ac plebs rebellantes Volscos et Aequos duce Aemilio prospera pugna vicere. plus tamen hostium fuga quam proelium absumpsit, adeo pertinaciter fusos insecuti sunt equites. castoris aedes eodem anno idibus Quintilibus dedicata est. vota erat Latino bello a Postumio dictatore: filius eius duumvir ad id ipsum creatus dedicavit.

haud diuturnus ira populus in casseius sum dulcedo agrarius lex ipse per sui dempto auctor subeo animus accendo is cupiditas sum malignitas pater qui devinco is annus volscus aequi miles praeda fraudavere quisquis capio ex hostis sum vendo fabius consul atque redigo in publicus invideo sum fabius nomen plebs propter novus consul teneo tamen pater ut cum l aemilius caedo fabius consul creo is infestus facio plebs seditio domesticus bellum externus excio bellum deinde civilis discordia intermitto unus animus pater atque plebs rebello volsci et aequi dux aemilius prosper pugno vinco multus tamen hostis fuga quam proelium absumo adeo pertinax fundo insequor sum eques castor aedes idem annus idus quintilis dedico sum veto sum latinum bellum ab postumius dictator filius is duumvir ad is ipse creo dedico


certamina domi finita: Veiens bellum exortum, quibus Sabini arma coniunxerant. P. Valerius consul accitis Latinorum Hernicorumque auxiliis cum exercitu Veios missus castra Sabina, quae pro moenibus sociorum locata erant, confestim adgreditur tantamque trepidationem iniecit ut, dum dispersi alii alia manipulatim excurrunt ad arcendam hostium vim, ea porta cui signa primum intulerat caperetur. intra vallum deinde caedes magis quam proelium esse. tumultus e castris et in urbem penetrat; tamquam Veiis captis, ita pavidi Veientes ad arma currunt. pars Sabinis eunt subsidio, pars Romanos toto impetu intentos in castra adoriuntur. paulisper aversi turbatique sunt; deinde et ipsi utroque versis signis resistunt, et eques ab consule immissus Tuscos fundit fugatque; eademque hora duo exercitus, duae potentissimae et maximae finitimae gentes superatae sunt.

certamen domus finio veiens bellum exortus qui sabinum arma conjungo p valerius consul accio latinum hernicus auxilium cum exercitus veii mitto castrum sabinum qui pro moenia socius loco sum confestim aggredior tantus trepidatio injacio ut dum dispermulceo alius alius manipulatim excurro ad arceo hostis vis is porto qui signum primus infero capio intra valles deinde caedes magis quam proelium sum tumultus e castrum et in urbs penetro tamquam veiis capio ita pavidus veiens ad arma curro pars sabinum eo subsidium pars romanus totus impetus intendo in castrum adorio paulisper averto turbo sum deinde et ipse uterque verro signum resisto et eques ab consul immitto tusci fundo fugo idem hora duo exercitus duo potens et magnus finitimus gens supero sum


Q. Fabius inde et C. Iulius consules facti. eo anno non segnior discordia domi et bellum foris atrocius fuit. ab Aequis arma sumpta: Veientes agrum quoque Romanorum populantes inierunt. quorum bellorum crescente cura Caeso Fabius et Sp. Furius consules fiunt. ortonam , Latinam urbem, Aequi oppugnabant: Veientes pleni iam populationum Romam ipsam se oppugnaturos minabantur. qui terrores cum compescere deberent, auxere insuper animos plebis; redibatque non sua sponte plebi mos detractandi militiam, sed Sp. Licinius tribunus plebis, venisse tempus ratus per ultimam necessitatem legis agrariae patribus iniungendae, susceperat rem militarem impediendam. ceterum tota invidia tribuniciae potestatis versa in auctorem est, nec in eum consules acrius quam ipsius collegae coorti sunt, auxilioque eorum dilectum consules habent. ad duo simul bella exercitus scribitur; ducendus Fabio in Aequos, Furio datur in Veientes. in Veientes nihil dignum memoria gestum; et in Aequis quidem Fabio aliquanto plus negotii cum civibus quam cum hostibus fuit. unus ille vir, ipse consul, rem publicam sustinuit, quam exercitus odio consulis, quantum in se fuit, prodebat. nam cum consul praeter ceteras imperatorias artes, quas parando gerendoque bello edidit plurimas, ita instruxisset aciem, ut solo equitatu emisso exercitum hostium funderet, insequi fusos pedes noluit; nec illos, etsi non adhortatio invisi ducis, suum saltem flagitium et publicum in praesentia dedecus, postmodo periculum, si animus hosti redisset, cogere potuit gradum adcelerare aut, si aliud nihil, stare instructos. iniussu signa referunt maestique—crederes victos—exsecrantes nunc imperatorem nunc navatam ab equite operam, redeunt in castra. nec huic tam pestilenti exemplo remedia ulla ab imperatore quaesita sunt; adeo excellentibus ingeniis citius defuerit ars qua civem regant, quam qua hostem superent. Consul Romam rediit non tam belli gloria aucta quam inritato exacerbatoque in se militum odio. obtinuere tamen patres ut in Fabia gente consulatus maneret; M. Fabium consulem creant, Fabio collega Cn. Manlius datur.

q fabius inde et que iulius consul facio is annus non segnis discordia domus et bellum foris atrox sum ab aequi arma sumo veiens ager quoque romanus populo ineo qui bellum cresco cura caedo fabius et spurius furius consul fio ortonam latinus urbs aequum oppugno veiens plenus iam populatio roma ipse sui oppugno mino qui terror cum compesco debeo augeo insuper animus plebs redeo non suus sponte plebs mos detracto militia sed spurius licinius tribunus plebs venio tempus reor per ulter necessitas lex agrarius pater injungo suscipio res militaris impedio ceterum totus invidia tribunicius potestas verso in auctor sum neque in is consul acer quam ipse collega coorior sum auxilio is dilectus consul habeo ad duo simul bellum exercitus scribo duco fabius in aequi furius do in veiens in veiens nihil dignus memoria gero et in aequi quidem fabius aliquantus multus negotium cum civis quam cum hostis sum unus ille vir ipse consul res publicus sustineo quam exercitus odium consul quantus in sui sum prodo nam cum consul praeter ceterus imperatorius ars qui paro gero bellum edo multus ita instruo acies ut solum equitatus emitto exercitus hostis fundo insequor fundo pes nolo neque ille etsi non adhortatio invideo dux suus saltem flagitium et publicus in praesens dedecus postmodo periculum si animus hostis redeo cogo possum gradus adceleraris aut si alius nihil sto instruo injussus signum refero maestus credo vinco exsecror nunc imperator nunc navatam ab eques opera redeo in castrum neque hic tam pestilens exemplum remedio ullus ab imperator quaero sum adeo excello ingenium cieo desum ars qui civis rego quam qui hostis supero consul roma redeo non tam bellum gloria augeo quam irrito exacerbo in sui miles odium obtineo tamen pater ut in fabius gens consulatus maneo m fabius consul creo fabius collega cn manlius do


huic tam pacatae profectioni ab urbe regis Etrusci abhorrens mos traditus ab antiquis usque ad nostram aetatem inter cetera sollemnia manet, bona Porsinnae regis vendendi. cuius originem moris necesse est aut inter bellum natam esse neque omissam in pace, aut a mitiore crevisse principio quam hic prae se ferat titulus bona hostiliter vendendi. proximum vero est ex iis quae traduntur Porsinnam discedentem ab Ianiculo castra opulenta convecto ex propinquis ac fertilibus Etruriae arvis commeatu Romanis dono dedisse, inopi tum urbe ab longinqua obsidione; ea deinde, ne populo immisso diriperentur hostiliter, venisse, bonaque Porsinnae appellata, gratiam muneris magis significante titulo quam auctionem fortunae regiae quae ne in potestate quidem populi Romani esset.

hic tam pacatae profectio ab urbs rex etruscus abhorreo mos trado ab antiquus usque ad noster aetas inter ceterus sollemne maneo bonus porsinnae rex vendo qui origo mos necesse sum aut inter bellum nata sum neque omitto in pax aut ab mitis cerno principium quam hic prae sui fero titulus bonus hostilis vendo propior verus sum ex is qui trado porsinnam discedo ab janiculum castrum opulentus conveho ex propinquus atque fertilis etruria arvum commeatus romanus donum do inops tum urbs ab longinquus obsidio is deinde ne populus immitto diripio hostilis venio bonus porsinnae appello gratia munus magis significo titulus quam auctio fortuna regia qui ne in potestas quidem populus romanus sum


proxima inde nocte Volsci, discordia Romana freti, si qua nocturna transitio proditiove fieri posset, temptant castra. sensere vigiles, excitatus exercitus, signo dato concursum est ad arma; ita frustra id inceptum Volscis fuit; reliquum noctis utrimque quieti datum. postero die prima luce Volsci fossis repletis vallum invadunt. iamque ab omni parte munimenta vellebantur, cum consul, quamquam cuncti undique, et nexi ante omnes, ut signum daret clamabant, experiendi animos militum causa parumper moratus, postquam satis apparebat ingens ardor, dato tandem ad erumpendum signo militem avidum certaminis emittit. primo statim incursu pulsi hostes; fugientibus, quoad insequi pedes potuit, terga caesa; eques usque ad castra pavidos egit. mox ipsa castra legionibus circumdatis, cum Volscos inde etiam pavor expulisset, capta direptaque. postero die ad Suessam Pometiam, quo confugerant hostes, legionibus ductis, intra paucos dies oppidum capitur, captum praedae datum. inde paulum recreatus egens miles. Consul cum maxima gloria sua victorem exercitum Romam reducit. decedentem Romam Ecetranorum Volscorum legati, rebus suis timentes post Pometiam captam, adeunt. his ex senatus consulto data pax, ager ademptus.

propior inde nox volscus discordia romanus fretus si qui nocturnus transitio proditiove fio possum tento castrum sentio vigilis excito exercitus signum do concurro sum ad arma ita frustra is incipio volscus sum reliquus nox utrimque quiesco do posterus dies primus lux volscus fodio repleo valles invado iam ab omnis pars munimentum vellebantur cum consul quamquam cunctus undique et necto ante omnis ut signum do clamo experior animus miles causa parumper moror postquam satis appareo ingens ardor do tandem ad erumpo signum miles avidus certamen emitto primus statim incursus pello hostis fugio quoad insequor pes possum tergum caedo eques usque ad castrum pavidus ago mox ipse castrum legio circumdo cum volsci inde etiam pavor expello capio direptor posterus dies ad suessa pometia quo confugio hostis legio duco intra paucus dies oppidum capio capio praeda do inde paulus recreo egeo miles consul cum maximus gloria suus victor exercitus roma reduco decedo roma ecetrani volscus legatus res suus timeo post pometia capio adeo hic ex senatus consultum do pax ager adimo


referentibus iam pedem ab ea parte Romanis M. Valerius Publicolae frater conspicatus ferocem iuvenem Tarquinium ostentantem se in prima exsulum acie, domestica etiam gloria accensus, ut cuius familiae decus eiecti reges erant, eiusdem interfecti forent, subdit calcaria equo et Tarquinium infesto spiculo petit. Tarquinius retro in agmen suorum infenso cessit hosti. Valerium temere invectum in exsulum aciem ex transverso quidam adortus transfigit, nec quicquam equitis volnere equo retardato moribundus Romanus labentibus super corpus armis ad terram defluxit. dictator Postumius postquam cecidisse talem virum, exsules ferociter citato agmine invehi, suos perculsos cedere animadvertit, cohorti suae, quam delectam manum praesidii causa circa se habebat, dat signum ut quem suorum fugientem viderint pro hoste habeant. ita metu ancipiti versi a fuga Romani in hostem et restituta acies. cohors dictatoris tum primum proelium iniit; integris corporibus animisque fessos adorti exsules caedunt. ibi alia inter proceres coorta pugna. imperator Latinus ubi cohortem exsulum a dictatore Romano prope circumventam vidit, ex subsidiariis manipulos aliquot in primam aciem secum rapit. hos agmine venientes T. Herminius legatus conspicatus interque eos insignem veste armisque Mamilium noscitans tanto vi maiore quam paulo ante magister equitum cum hostium duce proelium iniit, ut et uno ictu transfixum per latus occiderit Mamilium et ipse inter spoliandum corpus hostis veruto percussus, cum victor in castra esset relatus, inter primam curationem exspiraverit. tum ad equites dictator advolat obtestans ut fesso iam pedite descendant ex equis et pugnam capessant. dicto paruere: desiliunt ex equis, provolant in primum et pro antesignanis parmas obiciunt. recipit extemplo animum pedestris acies, postquam iuventutis proceres aequato genere pugnae secum partem periculi sustinentes vidit. tum demum impulsi Latini, perculsaque inclinavit acies. equiti admoti equi ut persequi hostem posset; secuta et pedestris acies. ibi nihil nec divinae nec humanae opis dictator praetermittens aedem Castori vovisse fertur ac pronuntiasse militi praemia qui primus, qui secundus castra hostium intrasset; tantusque ardor fuit ut eodem impetu quo fuderant hostem Romani castra caperent. hoc modo ad lacum Regillum pugnatum est. dictator et magister equitum triumphantes in urbem rediere.

refero iam pedis ab is pars romanus m valerius poplicula frater conspicor ferox juvenis tarquinius ostento sui in primus exsulis acies domesticus etiam gloria accendo ut qui familia decus eicio rex sum idem interfacio sum subdo calcarius equus et tarquinius infesto spiculum peto tarquinius retro in agmen suus infensus cedo hostis valerius temere inveho in exsulis acies ex transverto quidam adorior transfigo neque quisquam equio vulnus equus retardo moribundus romanus labor super corpus arma ad terra defluo dictator postumus postquam cado talis vir exsulis ferociter cito agmen inveho suus percello cedo animadverto cohors suus quam deligo manus praesidium causa circa sui habeo do signum ut qui suus fugio video pro hostis habeo ita metus anceps verro ab fuga romanus in hostis et restituo acies cohors dictator tum primus proelium ineo integer corpus animus fatisco adorior exsulis caedo ibi alius inter proceres coorior pugno imperator latinus ubi cohors exsulis ab dictator romanus prope circumvenio video ex subsidiarius manipulus aliquot in primus acies sui rapio hic agmen venio t herminius legatus conspicor inter is insignis vestis armus mamilius noscito tantus vis magnus quam paulus ante magister eques cum hostis dux proelium ineo ut et unus ictus transfigo per latus occido mamilius et ipse inter spolio corpus hostis verutus percutio cum victor in castrum sum refero inter primus curatio exspiraverit tum ad eques dictator advolo obtestor ut fatisco iam pedo descendo ex equus et pugna capesso dico pareo desiliunt ex equus provolo in primus et pro antesignanus parma obicio recipio extemplo animus pedestris acies postquam iuventus proceres aequo genus pugna sui pars periculum sustineo video tum demum impello latinum percello inclino acies equio admoveo equus ut persequor hostis possum sequor et pedestris acies ibi nihil neque divina neque humanus ops dictator praetermitto aedes castor voveo fero atque pronuntio miles praemium qui primus qui secundus castrum hostis intro tantus ardor sum ut idem impetus quo fundo hostis romanus castrum capio hic modo ad lacus regillus pugno sum dictator et magister eques triumpho in urbs redeo


timor inde patres incessit ne, si dimissus exercitus foret, rursus coetus occulti coniurationesque fierent. itaque , quamquam per dictatorem dilectus habitus esset, tamen, quoniam in consulum verba iurassent, sacramento teneri militem rati, per causam renovati ab Aequis belli educi ex urbe legiones iussere. quo facto maturata est seditio. et primo agitatum dicitur de consulum caede, ut solverentur sacramento; doctos deinde nullam scelere religionem exsolvi, Sicinio quodam auctore iniussu consulum in Sacrum montem secessisse—trans Anienem amnem est, tria ab urbe milia passuum; ea frequentior fama est quam, cuius Piso auctor est, in Aventinum secessionem factam esse; —ibi sine ullo duce vallo fossaque communitis castris quieti, rem nullam nisi necessariam ad victum sumendo, per aliquot dies neque lacessiti neque lacessentes sese tenuere. pavor ingens in urbe, metuque mutuo suspensa erant omnia. timere relicta ab suis plebes violentiam patrum; timere patres residem in urbe plebem, incerti manere eam an abire mallent. quamdiu autem tranquillam quae secesserit multitudinem fore? quid futurum deinde, si quod externum interim bellumbellurn exsistat? nullam profecto nisi in concordia civium spem reliquam ducere; eam per aequa per iniqua reconciliandam civitati esse. placuit igitur oratorem ad plebem mitti Menenium Agrippam, facundum virum, et quod inde oriundus erat, plebi carum. is intromissus in castra prisco illo dicendi et horrido modo nihil aliud quam hoc narrasse fertur: tempore quo in homine non, ut nunc, omnia in unum consentiant, sed singulis membris suum cuique consilium suus sermo fuerit, indignatas reliquas partes sua cura suo labore ac ministerio ventri omnia quaeri, ventrem in medio quietum nihil aliud quam datis voluptatibus frui; conspirasse inde ne manus ad os cibum ferrent, nec os acciperet datum, nec dentes quae acciperent conficerent. hac ira dum ventrem fame domare vellent, ipsa una membra totumque corpus ad extremam tabem venisse. inde apparuisse ventris quoque haud segne ministerium esse, nec magis ali quam alere eum, reddentem in omnis corporis partes hinc quo vivimus vigemusque, divisum pariter in venas, maturum confecto cibo sanguinem. comparando hinc quam intestina corporis seditio similis esset irae plebis in patres, flexisse mentes hominum. agi deinde de concordia coeptum concessumque in condiciones ut plebi sui magistratus essent sacrosancti, quibus auxilii latio adversus consules esset, neve cui patrum capere eum magistratum liceret. ita tribuni plebei creati duo, C. Licinius et L. Albinus. ii tres collegas sibi creaverunt. in his Sicinium fuisse, seditionis auctorem: de duobus, qui fuerint, minus convenit. sunt qui duos tantum in Sacro monte creatos tribunos esse dicant ibique sacratam legem latam.

timor inde pater incedo ne si dimitto exercitus sum rursus coitus occulo conjuratio fio itaque quamquam per dictator delectus habitus sum tamen quoniam in consul verbum juro sacramentum teneo miles reor per causa renovati ab aequi bellum educo ex urbs legio jubeo quo facio maturo sum seditio et primus agito dico de consul caedes ut solvo sacramentum doceo deinde nullus scelus religio exsolvo sicinius quidam auctor injussus consul in sacer mons secedo trans anienem amnis sum tres ab urbs mille passus is frequens fama sum quam qui piso auctor sum in aventinus secessio facio sum ibi sine ullus dux vallo fodio communio castrum quiesco res nullus nisi necessaria ad vinco sumo per aliquot dies neque lacesso neque lacesso sui teneo pavor ingens in urbs metus mutuus suspendo sum omnis timeo relinquo ab suus plebs violentia pater timeo pater residem in urbs plebs incertus maneo is an abeo malo quamdiu autem tranquillus qui secedo multitudo sum quis sum deinde si qui externus interim bellumbellurn exsisto nullus profecto nisi in concordia civis spes reliquus duco is per aequus per iniquus reconcilio civitas sum placeo igitur orator ad plebs mitto menenius agrippa facundus vir et qui inde orior sum plebs caris is intromitto in castrum priscus ille dico et horridus modo nihil alius quam hic narro fero tempus quo in homo non ut nunc omnis in unus consentio sed singuli membrum suus quisque consilium suus sermo sum indignor reliquus pars suus cura suus labor atque ministerium venter omnis quaero venter in medium quiesco nihil alius quam do voluptas fruor conspiro inde ne manus ad os cibus fero neque os accipio do neque dens qui accipio confacio hic ira dum venter fames domaris volo ipse unus membrum totus corpus ad extremus tabes venio inde appareo venter quoque haud segnis ministerium sum neque magis al quam alo is reddo in omnis corpus pars hinc quo vivo vigemusque divido pariter in vena maturus conficio cibus sanguis comparo hinc quam intestinum corpus seditio similis sum ira plebs in pater flecto mens homo ago deinde de concordia coepio concedo in condicio ut plebs suus magistratus sum sacrosanctus qui auxilium latium adverro consul sum neve qui pater capio is magistratus licet ita tribunus plebes creo duo que licinius et l albinus is tres collega sui creo in hic sicinius sum seditio auctor de duo qui sum paruus convenio sum qui duo tantus in sacro mons creo tribunus sum dico ibi sacro lex fero


tum matronae ad Veturiam, matrem Coriolani, Volumniamque uxorem frequentes coeunt. id publicum consilium an muliebris timor fuerit parum invenio; pervicere certe ut et Veturia, magno natu mulier, et Volumnia duos parvos ex Marcio ferens filios secum in castra hostium irent et, quoniam armis viri defendere urbem non possent, mulieres precibus lacrimisque defenderent. ubi ad castra ventum est nuntiatumque Coriolano est adesse ingens mulierum agmen, ut qui nec publica maiestate in legatis nec in sacerdotibus tanta offusa oculis animoque religione motus esset, multo obstinatior adversus lacrimas muliebres erat. dein familiarium quidam qui insignem maestitia inter ceteras cognoverat Veturiam inter nurum nepotesque stantem, nisi me frustrantur, inquit, oculi, mater tibi coniunxque et liberi adsunt. Coriolanus prope ut amens consternatus ab sede sua cum ferret matri obviae complexum, mulier in iram ex precibus versa sine , priusquam complexum accipio, sciam, inquit, ad hostem an ad filium venerim, captiva materne in castris tuis sim. in hoc me longa vita et infelix senecta traxit, ut exsulem te, deinde hostem viderem? potuisti populari hanc terram, quae te genuit atque aluit? non tibi quamvis infesto animo et minaci perveneras ingredienti fines ira cecidit? non , cum in conspectu Roma fuit, succurrit 'Intra illa moenia domus ac penates mei sunt, mater coniunx liberique'? ergo ego nisi peperissem, Roma non oppugnaretur; nisi filium haberem, libera in libera patria mortua essem. sed ego nihil iam pati nec tibi turpius nec mihi miserius possum nec, ut sum miserrima, diu futura sum: de his videris, quos, si pergis, aut immatura mors aut longa servitus manet. uxor deinde ac liberi amplexi, fletusque ab omni turba mulierum ortus et comploratio sui patriaeque fregere tandem virum. complexus inde suos dimittit: ipse retro ab urbe castra movit. abductis deinde legionibus ex agro Romano invidia rei oppressum perisse tradunt alii alio leto. apud Fabium, longe antiquissimum auctorem, usque ad senectutem vixisse eundem invenio; refert certe hanc saepe eum exacta aetate usurpasse vocem, multo miserius seni exsilium esse. non inviderunt laude sua mulieribus viri Romani— adeo sine obtrectatione gloriae alienae vivebatur, — monumentoque quod esset, templum Fortunae muliebri aedificatum dedicatumque est.

tum matrona ad veturiam mater coriolanus volumniamque uxor frequens coeo is publicus consilium an muliebris timor sum parum invenio pervinco certus ut et veturia magnus natus mulier et volumnia duo parvus ex marcius fero filius sui in castrum hostis eo et quoniam arma vir defendo urbs non possum mulier prex lacrima defendo ubi ad castrum venio sum nuntio coriolanus sum adsum ingens mulier agmen ut qui neque publicus maiestas in legatus neque in sacerdos tantus offundo oculus animo religio moueo sum multus obstinatus adverro lacrima muliebris sum deinde familiaris quidam qui insignis maestitia inter ceterus cognosco veturiam inter nurum nepos sto nisi ego frustro inquam oculus mater tu conjunx et liber adsum coriolanus prope ut amens consterno ab sedes suus cum fero mater obvius complector mulier in ira ex prex verso sine priusquam complector accipio scio inquam ad hostis an ad filius venio captivus maternus in castrum tuus sum in hic ego longus vito et infelix senecta traho ut exsul tu deinde hostis video possum populor hic terra qui tu gigno atque alo non tu quivis infesto animus et minax perveneras ingredior finis ira cado non cum in conspectus roma sum succurro intra ille moenia domus atque penates meus sum mater coniunx libet ergo ego nisi pario roma non oppugno nisi filius habeo liber in liber patria morior sum sed ego nihil iam patior neque tu turpis neque ego miser possum neque ut sum miser diu sum sum de hic video qui si pergo aut immaturus mors aut longus servio maneo uxor deinde atque liber amplector fleo ab omnis turba mulier ortus et comploratio suus patria frango tandem vir complexus inde suus dimitto ipse retro ab urbs castrum moveo abduco deinde legio ex ager romanus invidia res opprimo pereo trado alius alius letum apud fabius longus antiquus auctor usque ad senectus vivo idem invenio refero certus hic saepe is exigo aetas usurpo voco multus miser senex exsilium sum non invideo laus suus mulier vir romanus adeo sine obtrectatio gloria alienus vivebatur monumentum qui sum templum fortuna muliebris aedifico dedico sum


Sp . Cassius deinde et Proculus Verginius consules facti. cum Hernicis foedus ictum; agri partes duae ademptae. inde dimidium Latinis, dimidium plebi divisurus consul Cassius erat. adiciebat huic muneri agri aliquantum, quem publicum possideri a privatis criminabatur. id multos quidem patrum, ipsos possessores, periculo rerum suarum terrebat; sed et publica patribus sollicitudo inerat, largitione consulem periculosas libertati opes struere. tum primum lex agraria promulgata est, numquam deinde usque ad hanc memoriam sine maximis motibus rerum agitata. Consul alter largitioni resistebat auctoribus patribus nec omni plebe adversante, quae primo coeperat fastidire munus volgatum a civibus esse in socios; saepe deinde et Verginium consulem in contionibus velut vaticinantem audiebat, pestilens collegae munus esse, agros illos servitutem iis qui acceperint laturos, regno viam fieri. quid ita enim adsumi socios et nomen Latinum? quid attinuisse Hernicis, paulo ante hostibus, capti agri partem tertiam reddi, nisi ut hae gentes pro Coriolano duce Cassium habeant? popularis iam esse dissuasor et intercessor legis agrariae coeperat. uterque deinde consul, ut certatim, plebi indulgere. Verginius dicere passurum se adsignari agros, dum ne cui nisi civi Romano adsignentur: Cassius , quia in agraria largitione ambitiosus in socios eoque civibus vilior erat, ut alio munere sibi reconciliaret civium animos, iubere pro Siculo frumento pecuniam acceptam retribui populo. id vero haud secus quam praesentem mercedem regni aspernata plebes; adeo propter suspicionem insitam regni, velut abundarent omnia, munera eius respuebantur. quem , ubi primum magistratu abiit, damnatum necatumque constat. sunt qui patrem auctorem eius supplicii ferant: eum cognita domi causa verberasse ac necasse peculiumque filiiflii Cereri consecravisse; signum inde factum esse et inscriptum, ex Cassia familia datum. invenio apud quosdam, idque propius fidem est, a quaestoribus Caesone Fabio et L. Valerio diem dictam perduellionis, damnatumque populi iudicio, dirutas publice aedes. ea est area ante Telluris aedem. ceterum , sive illud domesticum sive publicum fuit iudicium, damnatur Servio Cornelio Q. Fabio consulibus.

spurius casseius deinde et proculus verginius consul facio cum hernicus foedus ictus ager pars duo adimo inde dimidium latinum dimidium plebs divido consul casseius sum adicio hic munus ager aliquantus qui publicus possideo ab privo crimino is multus quidem pater ipse possessor periculum res suus terreo sed et publicus pater sollicitudo insum largitio consul periculosus libertas ops struo tum primus lex agrarius promulgo sum numquam deinde usque ad hic memoria sine magnus motus res agito consul alter largitio resisto auctor pater neque omnis plebs adverso qui primus coepio fastidio munus vulgo ab civis sum in socius saepe deinde et verginium consul in contio velut vaticinor audio pestilens collega munus sum ager ille servitus is qui accipio fero regnum via fio quis ita enim adsumo socius et nomen latinus quis attineo hernicus paulus ante hostis capio ager pars tertius reddo nisi ut hic gens pro coriolanus dux casseius habeo popularis iam sum dissuasor et intercessor lex agrarius coepio uterque deinde consul ut certatim plebs indulgeo verginius dico patior sui adsignaris ager dum ne qui nisi cieo romanus adsigno casseius quia in agrarius largitio ambitiosus in socius eo civis vilis sum ut alius munus sui reconcilio civis animus iubeo pro siculus frumentum pecunia accipio retribuo populus is verus haud secus quam praesens merces regnum aspernor plebs adeo propter suspicio inquiro regnum velut abundo omnis munus is respuo qui ubi primus magistratus abeo damno neco consto sum qui pater auctor is supplicium fero is cognosco domus causa verberasse atque neco peculium filiiflii ceres consecro signum inde facio sum et inscriptum ex casseius familia do invenio apud quidam is propius fides sum ab quaestor caeso fabius et l valerius dies dico perduellio damno populus iudicium diruo publicus aedes is sum area ante tellus aedes ceterum sive ille domesticus sive publicus sum iudicium damno servius cornelius q fabius consul


Volscum Aequicumque inter seditionem Romanam est bellum coortum. vastaverant agros ut, si qua secessio plebis fieret, ad se receptum haberet; compositis deinde rebus castra retro movere. Ap . Claudius in Volscos missus, Quinctio Aequi provincia evenit. eadem in militia saevitia Appi quae domi esse, liberior quod sine tribuniciis vinculis erat. odisse plebem plus quam paterno odio: quid? se victum ab ea, se unico consule electo adversus tribuniciam potestatem perlatam legem esse, quam minore conatu, nequaquam tanta patrum spe, priores impedierint consules? haec ira indignatioque ferocem animum ad vexandum saevo imperio exercitum stimulabat. nec ulla vi domari poterat, tantum certamen animis imbiberant. segniter , otiose, neglegenter, contumaciter omnia agere; nec pudor nec metus coercebat; si citius agi vellet agmen, tardius sedulo incedere; si adhortator operis adesset, omnes sua sponte motam remittere industriam; praesenti voltus demittere, tacite praetereuntem exsecrari, ut invictus ille odio plebeio animus interdum moveretur. omni nequiquam acerbitate prompta nihil iam cum militibus agere, a centurionibus corruptum exercitum dicere, tribunos plebei cavillans interdum et Volerones vocare.

volscus aequicus inter seditio romanus sum bellum coorior vasto ager ut si qui secessio plebs fio ad sui recipio habeo compono deinde res castrum retro moveo ap claudus in volsci mitto quintius aequum provincia evenio idem in militia saevitia appius qui domus sum liber qui sine tribunicius vinculis sum odi plebs multus quam paternus odium quis sui vinco ab is sui unicus consul eligo adverro tribunicius potestas perfero lex sum quam paruus conatus nequaquam tantus pater spes prior impedio consul hic ira indignatio ferox animus ad vexo saevus imperium exercitus stimulo neque ullus vis domaris possum tantus certamen animus imbibo segnis otiosus neglegenter contumax omnis ago neque pudor neque metus coerceo si cieo ago volo agmen tardus sedulus incedo si adhortator opus adsum omnis suus sponte moveo remitto industria praesens vultus demitto taceo praetereo exsecraris ut invictus ille odium plebeius animus interdum moveo omnis nequiquam acerbitas promptus nihil iam cum miles ago ab centurio corrumpo exercitus dico tribunus plebes cavillans interdum et volerones vocaris