imperatores ad id bellum de omnium populorum sententia lecti Attius Tullius et Cn. Marcius, exsul Romanus, in quo aliquanto plus spei repositum. quam spem nequaquam fefellit, ut facile appareret ducibus validiorem quam exercitu rem Romanam esse Circeios profectus primum colonos inde Romanos expulit liberamque eamearn urbem Volscis tradidit; Satricum , Longulam, Poluscam, Coriolos, novella haec Romanis oppida ademit; inde Lavinium recepit; inde in Latinam viam transversis tramitibus transgressus, tune deinceps Corbionem, Veteliam, Trebium, Labicos, Pedum cepit. postremum ad urbem a Pedo ducit et ad fossas Cluilias quinque ab urbe milia passuum castris positis populatur inde agrum Romanum custodibus inter populatores missis, qui patriciorum agros intactos servarent, sive infensus plebi magis, sive ut discordia inde inter patres plebemque oreretur. quae profecto orta esset—adeo tribuni iam ferocem per se plebem criminando in primores civitatis instigabant,—sed externus timor, maximum concordiae vinculum, quamvis suspectos infensosque inter se iungebat animos. id modo non conveniebat, quod senatus consulesque nusquam alibi spem quam in armis ponebant, plebes omnia quam bellum malebat. Sp . Nautius iam et Sex. Furius consules erant. eos recensentes legiones, praesidia per muros aliaque in quibus stationes vigiliasque esse placuerat loca distribuentis multitudo ingens pacem poscentium primum seditioso clamore conterruit, deinde vocare senatum, referre de legatis ad Cn. Marcium mittendis coegit. acceperunt relationem patres, postquam apparuit labare plebis animos, missique de pace ad Marcium oratores. atrox responsum rettulerunt: si Volscis ager redderetur, posse agi de pace; si praeda belli per otium frui velint, memorem se et civium iniuriae et hospitum beneficii adnisurum ut appareat exsilio sibi inritatos non fractos animos esse. iterum deinde iidem missi non recipiuntur in castra. sacerdotes quoque suis insignibus velatos isse supplices ad castra hostium traditum est; nihilo magis quam legatos flexisse animum.

imperator ad is bellum de omnis populus sententia lego attius tullius et cn marcius exsul romanus in quo aliquantus multus spes repono quam spes nequaquam fallo ut facilis appareo dux validus quam exercitus res romanus sum circeii proficiscor primus colonus inde romanus expello liber eamearn urbs volscus trado satrix longula polusca corioli novellus hic romanus oppidum adimo inde lavinium recipio inde in latinus via transverto trames transgredior tu deinceps corbio veteliam trebius labici pedum capio posterus ad urbs ab pedum duco et ad fossa cluilias quinque ab urbs mille passus castrum pono populo inde ager romanus custos inter populator mitto qui patricius ager intactus servo sive infensus plebs magis sive ut discordia inde inter pater plebs orior qui profecto orior sum adeo tribunus iam ferox per sui plebs criminor in primoris civitas instigo sed externus timor magnus concordia vinculis quivis suspicio infensus inter sui jungo animus is modo non convenio qui senatus consulo nusquam alibi spes quam in arma pono plebs omnis quam bellum malo spurius nautius iam et sex furius consul sum is recenseo legio praesidium per murus alius in qui statio vigilia sum placeo locum distribuentis multitudo ingens pax posco primus seditiosus clamor conterreo deinde vocaris senatus refero de legatus ad cn marcius mitto cogo accipio relatio pater postquam appareo labaris plebs animus mitto de pax ad marcius orator atrox responsum refero si volscus ager reddo possum ago de pax si praeda bellum per otium fruor volo memoro sui et civis iniuria et hospes beneficium annitor ut appareo exsilium sui irrito non frango animus sum iterum deinde eo mitto non recipio in castrum sacerdos quoque suus insignis velo eo supplex ad castrum hostis trado sum nihilum magis quam legatus flecto animus


dum haec ad Veios geruntur, Volsci Aequique in Latino agro posuerant castra populatique fines erant. eos per se ipsi Latini adsumptis Hernicis sine Romano aut duce aut auxilio castris exuerunt; ingenti praeda praeter suas reciperatas res potiti sunt. missus tamen ab Roma consul in Volscos C. Nautius; mos, credo, non placebat sine Romano duce exercituque socios propriis viribus consiliisque bella gerere. nullum genus calamitatis contumeliaeque non editum in Volscos est, nec tamen perpelli potuere ut acie dimicarent.

dum hic ad veii gero volscus aequi in latinum ager pono castrum populo finis sum is per sui ipse latinum adsumo hernicus sine romanus aut dux aut auxilium castrum exuo ingens praeda praeter suus recipero res potior sum mitto tamen ab roma consul in volsci que nautius mos credo non placeo sine romanus dux exerceo socius proprius vis consilium bellum gero nullus genus calamitas contumelia non edo in volsci sum neque tamen perpello possum ut acies dimico


sed et bellum Volscum imminebat, et civitas secum ipsa discors intestine inter patres plebemque flagrabat odio, maxime propter nexos ob aes alienum. fremebant se foris pro libertate et imperio dimicantes domi a civibus captos et oppressos esse, tutioremque in bello quam in pace et inter hostis quam inter civis libertatem plebis esse; invidiamque eam sua sponte gliscentem insignis unius calamitas accendit. magno natu quidam cum omnium malorum suorum insignibus se in forum proiecit. obsita erat squalore vestis, foedior corporis habitus pallore ac macie perempti; ad hoc promissa barba et capilli efferaverant speciem oris. noscitabatur tamen in tanta deformitate, et ordines duxisse aiebant aliaque militia decora volgo miserantes eum iactabant; ipse testes honestarum aliquot locis pugnarum cicatrices adverso pectore ostentabat. sciscitantibus unde ille habitus, unde deformitas, cum circumfusa turba esset prope in contionis modum, Sabino bello ait se militantem, quia propter populationes agri non fructu modo caruerit, sed villa incensa fuerit, direpta omnia, pecora abacta, tributum iniquo suo tempore imperatum, aes alienum fecisse. id cumulatum usuris primo se agro paterno avitoque exuisse, deinde fortunis aliis, postremo velut tabem pervenisse ad corpus; ductum se ab creditore non in servitium, sed in ergastulum et carnificinam esse. inde ostentare tergum foedum recentibus vestigiis verberum. ad haec visa auditaque clamor ingens oritur. non iam foro se tumultus continet sed passim totam urbem pervadit. nexi vincti solutique se undique in publicum proripiunt, implorant Quiritium fidem. nullo loco deest seditionis voluntarius comes; multis passim agminibus per omnes vias cum clamore in forum curritur. magno cum periculo suo qui forte patrum in foro erant in eam turbam inciderunt; nec temperatum manibus foret, ni propere consules, P. Servilius et Ap. Claudius, ad comprimendam seditionem intervenissent. at in eos multitudomultitude versa ostentare vincula sua deformitatemque aliam. haec se meritos dicere exprobrantes suam quisque alius alibi militiam; postulare multo minaciter magis quam suppliciter ut senatum vocarent; curiamque ipsi futuri arbitri moderatoresque publici consilii circumsistunt. pauci admodum patrum, quos casus obtulerat, contracti ab consulibus: ceteros metus non curia modo sed etiam foro arcebat, nec agi quicquam per infrequentiam poterat senatus. tum vero eludi atque extrahi se multitudomultitude putare, et patrum qui abessent non casu, non metu, sed impediendae rei causa abesse, et consules ipsos tergiversari, nec dubie ludibrio esse miserias suas. iam prope erat ut ne consulum quidem maiestas coerceret iras hominum, cum, incerti morando an veniendo plus periculi contraherent, tandem in senatum veniunt; frequentique tandem curia non modo inter patres sed ne inter consules quidem ipsos satis conveniebat. Appius , vehementis ingenii vir, imperio consulari rem agendam censebat: uno aut altero arrepto quieturos alios; Servilius, lenibus remediis aptior, concitatos animos flecti quam frangi putabat cum tutius tum facilius esse.

sed et bellum volscus immineo et civitas sui ipse discors intestine inter pater plebs flagro odium magnus propter necto ob aes alienus fremo sui foris pro libertas et imperium dimico domus ab civis capio et opprimo sum tueor in bellum quam in pax et inter hostis quam inter civis libertas plebs sum invidia is suus sponte glisco insignis unus calamitas accendo magnus natus quidam cum omnis malus suus insignis sui in forum proicio obsero sum squalor vestio foedus corpus habitus pallor atque macies peremo ad hic promitto barba et capillus efferaverant species ora noscito tamen in tantus deformitas et ordo duco aio alius militia decus vulgo misero is jacto ipse testis honestaris aliquot locus pugnaris cicatrix adverso pectus ostento sciscitor unde ille habitus unde deformitas cum circumfundo turba sum prope in contio modus sabinum bellum aio sui milito quia propter populatio ager non fructus modo careo sed villa incensum sum direptor omnis pecus abigo tribuo iniquus suus tempus impero aes alienus facio is cumulo usura primus sui ager paternus avitoque exuo deinde fortuna alius postremo velut tabes pervenio ad corpus duco sui ab creditor non in servitium sed in ergastulis et carnificina sum inde ostentaris tergum foedus recens vestigium verber ad hic video audio clamor ingens orior non iam forum sui tumultus contineo sed passim totus urbs pervado necto vincio solvo sui undique in publicus proripio imploro quiris fides nullus locus desum seditio voluntarius comes multus passim agmen per omnis via cum clamor in forum curro magnus cum periculum suus qui fors pater in forum sum in is turba incido neque tempero manus sum ni properus consul p servilis et ap claudus ad comprimo seditio intervenio at in is multitudomultitude verso ostentaris vinculum suus deformitas alius hic sui mereo dico exprobro suus quisque alius alibi militia postulo multus minax magis quam supplex ut senatus voco curia ipse sum arbiter moderator publicus consilium circumsisto paucus admodum pater qui casus offero contraho ab consul ceterus metus non curia modo sed etiam forum arceo neque ago quisquam per infrequentia possum senatus tum verus eludo atque extraho sui multitudomultitude puto et pater qui absum non casus non metus sed impedio res causa absum et consul ipse tergiversaris neque dubius ludibrium sum miseria suus iam prope sum ut ne consul quidem maiestas coerceo ira homo cum incertus moror an venio multus periculum contraho tandem in senatus venio frequens tandem curia non modo inter pater sed ne inter consul quidem ipse satis convenio appius vehemens ingenium vir imperium consularis res ago censeo unus aut alter arrepo quiesco alius servilis lenis remedium aptus concito animus flecto quam frango puto cum tueor tum facilis sum


nihil eorum Volsci nesciebant, instabantque eo magis sperantes idem certamen animorum adversus Appium habiturum exercitum Romanum quod adversus Fabium consulem habuisset. ceterum multo Appio quam Fabio violentior fuit; non enim vincere tantum noluit, ut Fabianus exercitus, sed vinci voluit. productus in aciem turpi fuga petit castra, nec ante restitit quam signa inferentem Volscum munimentis vidit foedamque extremi agminis caedem. tum expressa vis ad pugnandum ut victor iam a vallo submoveretur hostis, satis tamen appareret capi tantum castra militem Romanum noluisse, alibi gaudere sua clade atque ignominia. quibus nihil infractus ferox Appi animus cum insuper saevire vellet contionemque advocaret, concurrunt ad eum legati tribunique monentes ne utique experiri vellet imperium cuius vis omnis in consensu oboedientium esset. negare volgo milites se ad contionem ituros, passimque exaudiri voces postulantium ut castra ex Volsco agro moveantur. hostem victorem paulo ante prope in portis ac vallo fuisse, ingentisque mali non suspicionem modo sed apertam speciem obversari ante oculos. victus tandem, quando quidem nihil praeter tempus noxae lucrarentur, remissa contione iter in insequentem diem pronuntiari cum iussisset, prima luce classico signum profectionis dedit. cum maxime agmen e castris explicaretur, Volsci, ut eodem signo excitati, novissimos adoriuntur. a quibus perlatus ad primos tumultus eo pavore signaque et ordines turbavit ut neque imperia exaudiri neque instrui acies posset. nemo ullius nisi fugae memor. ita effuso agmine per stragem corporum armorumque evasere ut prius hostis desisteret sequi quam Romanus fugere. tandem conlectis ex dissipato cursu militibus consul, cum revocando nequiquam suos persecutus esset, in pacato agro castra posuit; advocataque contione invectus haud falso in proditorem exercitum militaris disciplinae, desertorem signorum, ubi signa, ubi arma essent singulos rogitans, inermes milites, signo amisso signiferos, ad hoc centuriones duplicariosque qui reliquerant ordines virgis caesos securi percussit; cetera multitudomultitude sorte decimus quisque ad supplicium lecti.

nihil is volscus nescio insto is magis spero idem certamen animus adverro appius habeo exercitus romanus qui adverro fabius consul habeo ceterum multus appius quam fabius violens sum non enim vinco tantus nolo ut fabianus exercitus sed vinco volo produco in acies turpis fuga peto castrum neque ante resto quam signum infero volscus munimentum video foedus extremus agmen caedes tum exprimo volo ad pugno ut victor iam ab vallo submoveretur hostis satis tamen appareo capio tantus castrum miles romanus nolo alibi gaudeo suus clades atque ignominia qui nihil infringo ferox appius animus cum insuper saevio volo contio advoco concurro ad is legatus tribunus moneo ne utique experior volo imperium qui volo omnis in consensus oboedio sum nego vulgo miles sui ad contio eo passim exaudio voco postulo ut castrum ex volscus ager moveo hostis victor paulus ante prope in porta atque vallo sum ingens malus non suspicio modo sed aperio species obversaris ante oculus vinco tandem quando quidem nihil praeter tempus noxa lucror remitto contio iter in insequor dies pronuntiaris cum iubeo primus lux classicus signum profectio do cum magnus agmen e castrum explico volscus ut idem signum excitas novus adorio ab qui perfero ad primus tumultus is pavor signo et ordo turbo ut neque imperium exaudio neque instruo acies possum nemo ullus nisi fuga memor ita effundo agmen per strages corpus armus evado ut prior hostis desisto sequor quam romanus fugio tandem collecta ex dissipato cursus miles consul cum revoco nequiquam suus persequor sum in pacatum ager castrum pono advocataque contio inveho haud fallo in proditor exercitus militaris disciplina desertor signum ubi signum ubi arma sum singuli rogito inermis miles signum amitto signifer ad hic centurio duplicarius qui relinquo ordo virga caedo securus percutio ceterus multitudomultitude sors decimus quisque ad supplicium lego


insequens annus Postumum Cominium et T. Largium consules habuit. eo anno Romae, cum per ludos ab Sabinorum iuventute per lasciviam scorta raperentur, concursu hominum rixa ac prope proelium fuit, parvaque ex re ad rebellionem spectare videbatur. super belli Sabini metum id quoque accesserat, quod triginta iam coniurasse populos concitante Octavio Mamilio satis constabat. in hac tantarum exspectatione rerum sollicita civitate dictatoris primum creandi mentio orta. sed nec quo anno, nec quibus consulibus, quia ex factione Tarquiniana essent—id quoque enim traditur—parum creditum sit, nec quis primum dictator creatus sit, satis constat. apud veterrimos tamen auctores T. Largium dictatorem primum, Sp. Cassium magistrum equitum creatos invenio. consulares legere; ita lex iubebat de dictatore creando lata. eo magis adducor ut credam Largium, qui consularis erat, potius quam M'. Valerium Marci filium Volesi nepotem, qui nondum consul fuerat, moderatorem et magistrum consulibus appositum; quin, si maxime ex ea familia legi dictatorem vellent, patrem multo potius M. Valerium spectatae virtutis et consularem virum legissent.

insequor annus postumus cominium et t largium consul habeo is annus roma cum per ludus ab sabinum iuventus per lascivia scortum rapio concursus homo rixo atque prope proelium sum parvus ex res ad rebellio specto video super bellum sabinum metus is quoque accedo qui triginta iam coniuro populus concito octavius mamilius satis consto in hic tantaris exspectatio res sollicito civitas dictator primus creo mentior orior sed neque quo annus neque qui consul quia ex factio tarquiniana sum is quoque enim trado parum credo sum neque quis primus dictator creo sum satis consto apud vetus tamen auctor t largium dictator primus spurius casseius magister eques creo invenio consularis lego ita lex jubeo de dictator creo fero is magis adduco ut credo largium qui consularis sum potis quam m valerius marcius filius volesus nepos qui nondum consul sum moderator et magister consul applumbo quin si magnus ex is familia lego dictator volo pater multus potis m valerius specto virtus et consularis vir lego


rediere deinde Volsci adiunctis Aequis in agrum Romanum, sed Aequi Attium Tullium haud ultra tulere ducem. hinc ex certamine, Volsci Aequine imperatorem coniuncto exercitui darent, seditio, deinde atrox proelium ortum. ibi fortuna populi Romani duos hostium exercitus haud minus pernicioso quam pertinaci certamine confecit.

redeo deinde volscus adjungo aequi in ager romanus sed aequum attius tullius haud ultra fero dux hinc ex certamen volscus aequi imperator conjungo exercitus do seditio deinde atrox proelium orior ibi fortuna populus romanus duo hostis exercitus haud paruus perniciosus quam pertinax certamen confacio


nondum dedicata erat in Capitolio Iovis aedes. Valerius Horatiusque consules sortiti uter dedicaret. Horatio sorte evenit: Publicola ad Veientium bellum profectus. aegrius quam dignum erat tulere Valeri necessarii dedicationem tam incliti templi Horatio dari. id omnibus modis impedire conati, postquam alia frustra temptata erant, postem iam tenenti consuli foedum inter precationem deum nuntium incutiunt mortuum eius filium esse, funestaque familia dedicare eum templum non posse. non crediderit factum, an tantum animo roboris fuerit, nec traditur certum nec interpretatio est facilis; nihil aliud ad eum nuntium a proposito aversus, quam ut cadaver efferri iuberet, tenens postem precationem peragit et dedicat templum.

nondum dedico sum in capitolium iuppiter aedes valerius horatius consul sortio uter dedico horatius sors evenio poplicula ad veiens bellum proficiscor aeger quam dignus sum fero valerius necessarius dedicatio tam inclutus templum horatius do is omnis modus impedio conor postquam alius frustra tento sum postis iam teneo consul foedus inter precatio deus nuntius incutio mortuus is filius sum funestus familia dedicaris is templum non possum non credo facio an tantus animus robur sum neque trado certus neque interpretatio sum facilis nihil alius ad is nuntius ab propono averto quam ut cadaver effero iubeo teneo postis precatio perago et dedico templum


Sp . Larcius inde et T. Herminius, P. Lucretius inde et P. Valerius Publicola consules facti. eo anno postremum legati a Porsinna de reducendo in regnum Tarquinio venerunt. quibus cum responsum esset missurum ad regem senatum legatos, missi confestim honoratissimus quisque e patribus: non quin breviter reddi responsum potuerit non recipi reges, ideo potius delectos patrum ad eum missos quam legatis eius Romae daretur responsum, sed ut in perpetuum mentio eius rei finiretur, neu in tantis mutuis beneficiis in vicem animi sollicitarentur, cum ille peteret quod contra libertatem populi Romani esset, Romani, nisi in perniciem suam faciles esse vellent, negarent, cui nihil negatum vellent. non in regno populum Romanum sed in libertate esse. ita induxisse in animum, hostibus potius quam regibus portas patefacere; ea esse vota omnium ut qui libertati erit in illa urbe finis, idem urbi sit. proinde si salvam esse vellet Romam, ut patiatur liberam esse orare. rex verecundia victus quando id certum atque obstinatum est, inquit, neque ego obtundam saepius eadem nequiquam agendo, nec Tarquinios spe auxilii, quod nullum in me est, frustrabor. alium hinc, seu bello opus est seu quiete, exilio quaerant locum, ne quid meam vobiscum pacem distineat. dictis facta amiciora adiecit: obsidum quod reliquum erat reddidit, agrum Veientem foedere ad ianiculumlaniculum icto ademptum restituit. Tarquinius spe omni reditus incisa exsulatum ad generum Mamilium Octavium Tusculum abiit. Romanis pax fida cum Porsinna fuit.

spurius larcius inde et t herminius p lucretius inde et p valerius poplicula consul facio is annus posterus legatus ab porsinna de reduco in regnum tarquinius venio qui cum responsum sum mitto ad rex senatus legatus mitto confestim honoro quisque e pater non quin brevis reddo responsum possum non recipio rex ideo potis deligo pater ad is mitto quam legatus is roma do responsum sed ut in perpetuus mentior is res finio neu in tantus mutuus beneficium in vicis animus sollicito cum ille peto qui contra libertas populus romanus sum romanus nisi in pernicies suus facilis sum volo nego qui nihil nego volo non in regnum populus romanus sed in libertas sum ita induco in animus hostis potis quam rex porta patefacio is sum veto omnis ut qui libertas sum in ille urbs finis idem urbs sum proinde si salvus sum volo roma ut patior liber sum oro rex verecundia vinco quando is certus atque obstinatus sum inquam neque ego obtundo saepis idem nequiquam ago neque tarquinii spes auxilium qui nullus in ego sum frustro alius hinc seu bellum opus sum seu quiesco exsilium quaero locus ne quis meus tu pax distineo dictum facio amicus adiicio obses qui reliquus sum reddo ager veiens foedus ad ianiculumlaniculis icio adimo restituo tarquinius spes omnis redeo incido exsulo ad gener mamilius octavius tusculis abeo romanus pax fidus cum porsinna sum


Mucium dimissum, cui postea Scaevolae a clade dextrae manus cognomen inditum, legati a Porsinna Romam secuti sunt; adeo moverat eum et primi periculi casus, a quo nihil se praeter errorem insidiatoris texisset, et subeunda dimicatio totiens quot coniurati superessent, ut pacis condiciones ultro ferret Romanis. lactatum in condicionibus nequiquam de Tarquiniis in regnum restituendis, magis quia id negare ipse nequiverat Tarquiniis quam quod negatum iri sibi ab Romanis ignoraret. de agro Veientibus restituendo impetratum, expressaque necessitas obsides dandi Romanis, si Ianiculo praesidium deduci vellent. his condicionibus composita pace exercitum ab Ianiculo deduxit Porsinna et agro Romano excessit. patres C. Mucio virtutis causa trans Tiberim agrum dono dedere quae postea sunt Mucia prata appellata.

mucius dimitto qui postea scaevola ab clades dexter manus cognomen indo legatus ab porsinna roma sequor sum adeo moveo is et primus periculum casus ab quo nihil sui praeter error insidiator tego et subeo dimicatio totiens quot conjuro supersum ut pax condicio ultro fero romanus lactas in condicio nequiquam de tarquinius in regnum restituo magis quia is nego ipse nequeo tarquinius quam qui nego eo sui ab romanus ignoro de ager veiens restituo impetro exprimo necessitas obses do romanus si janiculum praesidium deduco volo hic condicio compono pax exercitus ab janiculum deduco porsinna et ager romanus excedo pater que mucius virtus causa trans tiberis ager donum do qui postea sum mucius pratum appello


sollicitati et eo anno sunt dulcedine agrariae legis animi plebis. tribuni plebi popularem potestatem lege populari celebrabant: patres satis superque gratuiti furoris in multitudine credentes esse, largitiones temeritatisque invitamenta horrebant. acerrimi patribus duces ad resistendum consules fuere. ea igitur pars rei publicae vicit nec in praesens modo sed in venientem etiam annum M. Fabium, Caesonis fratrem, et magis invisum alterum plebi accusatione Sp. Cassi, L. Valerium, consules dedit. certatum eo quoque anno cum tribunis est. vana lex vanique legis auctores iactando inritum munus facti. Fabium inde nomen ingens post tres continuos consulatus unoque velut tenore omnes expertos tribuniciis certaminibus habitum; itaque, ut bene locatus, mansit in ea familia aliquamdiu honos. bellum inde Veiens initum, et Volsci rebellarunt. sed ad bella externa prope supererant vires, abutebanturque iis inter semet ipsos certando. accessere ad aegras iam omnium mentes prodigia caelestia, prope cotidianas in urbe agrisque ostentantia minas; motique ita numinis causam nullam aliam vates canebant publice privatimque nunc extis nunc per aves consulti, quam haud rite sacra fieri. qui terrores tandem eo evasere ut Oppia virgo Vestalis damnata incesti poenas dederit.

sollicitas et is annus sum dulcedo agrarius lex animus plebs tribunus plebs popularis potestas lex populor celebro pater satis supo gratuitus furor in multitudo credo sum largitio temeritas invitamentum horreo acer pater dux ad resisto consul sum is igitur pars res publicus vinco neque in praesens modo sed in venio etiam annus m fabius caeso frater et magis invideo alter plebs accusatio spurius casseius l valerius consul do certas is quoque annus cum tribunus sum vanus lex vanus lex auctor jacto irritus munus facio fabius inde nomen ingens post tres continuus consulatus unus velut tenor omnis experior tribunicius certamen habitus itaque ut bene loco maneo in is familia aliquamdiu honor bellum inde veiens ineo et volscus rebello sed ad bellum externus prope supersum vireo abutor is inter sui ipse certo accedo ad aeger iam omnis mens prodigium caelestis prope cottidianus in urbs ager ostento minae moveo ita numen causa nullus alius vates caneo publicus privatim nunc exta nunc per aveo consulo quam haud rite sacer fio qui terror tandem is evado ut oppius virgo vestal damno incestus poena do


L. Aemilius et Opiter Verginius consulatum ineunt; Vopiscum Iulium pro Verginio in quibusdam annalibus consulem invenio. hoc anno—quoscumque consules habuit—rei ad populum Furius et Manlius circumeunt sordidati non plebem magis quam iuniores patrum. suadent , monent, honoribus et administratione rei publicae abstineant; consulares vero fasces, praetextam curulemque sellam nihil aliud quam pompam funeris putent; claris insignibus velut infulis velatos ad mortem destinari. quod si consulatus tanta dulcedo sit, iam nunc ita in animum inducant consulatum captum et oppressum ab tribunicia potestate esse; consuli, velut apparitori tribunicio, omnia ad nutum imperiumque tribuni agenda esse; si se commoverit, si respexerit patres, si aliud quam plebem esse in re publica crediderit, exsilium Cn. Marci, Meneni damnationem et mortem sibi proponat ante oculos. his accensi vocibus patres consilia inde non publica, sed in privato seductaque a plurium conscientia habuere. ubi cum id modo constaret, iure an iniuria eripiendos esse reos, atrocissima quaeque maxime placebat sententia, nec auctor quamvis audaci facinori deerat. igitur iudicii die, cum plebs in foro erecta exspectatione staret, mirari primo quod non descenderet tribunus; dein, cum iam mora suspectior fieret, deterritum a primoribus credere et desertam ac proditam causam publicam queri; tandem qui obversati vestibulo tribuni fuerant nuntiant domi mortuum esse inventum. quod ubi in totam contionem pertulit rumor, sicut acies funditur duce occiso, ita dilapsi passim alii alio. praecipuus pavor tribunos invaserat, quam nihil auxilii sacratae leges haberent morte collegae monitos. nec patres satis moderate ferre laetitiam; adeoque neminem noxiae paenitebat ut etiam insontes fecisse videri vellent, palamque ferretur malo domandam tribuniciam potestatem.

l aemilius et opiter verginius consulatus ineo vopiscum julius pro verginio in quidam annal consul invenio hic annus quicumque consul habeo res ad populus furius et manlius circumeo sordido non plebs magis quam iuniores pater suadeo moneo honor et administratio res publicus abstineo consularis verus fascis praetexta curulis sella nihil alius quam pompa funus puto claris insignis velut infulis velo ad mors destinaris qui si consulatus tantus dulcedo sum iam nunc ita in animus induco consulatus capio et opprimo ab tribunicius potestas sum consul velut apparitor tribunicius omnis ad nutus imperium tribunus ago sum si sui commoveo si respicio pater si alius quam plebs sum in res publicus credo exsilium cn marcius menenius damnatio et mors sui propono ante oculus hic accendo vox pater consilium inde non publicus sed in privo seduco ab multus conscientia habeo ubi cum is modo consto ius an iniuria eripio sum reus atrox quisque magnus placeo sententia neque auctor quivis audax facinus desum igitur iudicium dies cum plebs in forum erigo exspectatio sto miror primus qui non descendo tribunus deinde cum iam mora suspicio fio deterreo ab primoris credo et desero atque prodeo causa publicus queror tandem qui obverso vestibulum tribunus sum nuntio domus mortuus sum invenio qui ubi in totus contio perfero rumor sicut acies fundo dux occido ita dilabor passim alius alius praecipuus pavor tribunus invado quam nihil auxilium sacro lex habeo mors collega moneo neque pater satis modero fero laetitia adeo nemo noxia paeniteo ut etiam insons facio video volo pala fero malus domo tribunicius potestas


Ap . Claudius deinde et P. Servilius consules facti. insignis hic annus est nuntio Tarquini mortis. mortuus Cumis, quo se post fractas opes Latinorum ad Aristodemum tyrannum contulerat. eo nuntio erecti patres, erecta plebes. sed patribus nimis luxuriosa ea fuit laetitia: plebi, cui ad eam diem summa ope inservitum erat, iniuriae a primoribus fieri coepere. eodem anno Signia colonia, quam rex Tarquinius deduxerat, suppleto numero colonorum iterum deducta est. Romae tribus una et viginti factae. aedes Mercuri dedicata est idibus Maiis.

ap claudus deinde et p servilis consul facio insignis hic annus sum nuntio tarquinius mors mortuus cumae quo sui post frango ops latinum ad aristodemus tyrannus confero is nuntio erigo pater erigo plebs sed pater nimis luxuriosus is sum laetitia plebs qui ad is dies summus ops inservio sum iniuria ab primoris fio coepio idem annus signia colonia quam rex tarquinius deduco suppleo numerus colonus iterum deduco sum roma tres unus et viginti facio aedes mercurius dedico sum idus maia


igitur non patrum magis quam plebis studiis Caeso Fabius cum T. Verginio consul factus neque belli neque dilectus neque ullam aliam priorem curam agere quam ut iam aliqua ex parte incohata concordiae spe primo quoque tempore cum patribus coalescerent animi plebis. itaque principio anni censuit, priusquam quisquam agrariae legis auctor tribunus exsisteret, occuparent patres ipsi suum munus facere, captivum agrum plebi quam maxime aequaliter darent: verum esse habere eos quorum sanguine ac sudore partus sit. aspernati patres sunt; questi quoque quidam nimia gloria luxuriare et evanescere vividum quondam illud Caesonis ingenium. nullae deinde urbanae factiones fuere. vexabantur incursionibus Aequorum Latini. eo cum exercitu Caeso missus in ipsorum Aequorum agrum depopulandumdepopuiandum transit. Aequi se in oppida receperunt murisque se tenebant. eo nulla pugna memorabilis fuit.

igitur non pater magis quam plebs studium caedo fabius cum t verginio consul facio neque bellum neque delectus neque ullus alius prior cura ago quam ut iam aliqui ex pars incoho concordia spes primus quoque tempus cum pater coalesco animus plebs itaque principium annus censeo priusquam quisquam agrarius lex auctor tribunus exsisto occupo pater ipse suus munus facio captivus ager plebs quam magnus aequalis do verus sum habeo is qui sanguis atque sudor pario sum aspernor pater sum queror quoque quidam nimius gloria luxuriaris et evanesco vividus quondam ille caeso ingenium nullus deinde urbanus factio sum vexo incursio aequi latinum is cum exercitus caedo mitto in ipse aequi ager depopulandumdepopuiandum transeo aequum sui in oppidum recipio murus sui teneo is nullus pugno memorabilis sum


his sicut acta erant nuntiatis incensus Tarquinius non dolore solum tantae ad inritum cadentis spei sed etiam odio iraque, postquam dolo viam obsaeptam vidit, bellum aperte moliendum ratus circumire supplex Etruriae urbes; orare maxime Veientes Tarquiniensesque, ne ex se ortum, eiusdem sanguinis, extorrem, egentem ex tanto modo regno cum liberis adulescentibus ante oculos suos perire sinerent. alios peregre in regnum Romam accitos: se regem, augentem bello Romanum imperium a proximis scelerata coniuratione pulsum. eos inter se, quia nemo unus satis dignus regno visus sit, partes regni rapuisse; bona sua diripienda populo dedisse, ne quis expers sceleris esset. patriam se regnumque suum repetere et persequi ingratos cives velle. ferrent opem, adiuvarent; suas quoque veteres iniurias ultum irent, totiens caesas legiones, agrum ademptum. haec moverunt Veientes, ac pro se quisque Romano saltem duce ignominias demendas belloque amissa repetenda minaciter fremunt. Tarquinienses nomen ac cognatio movet: pulchrum videbatur suos Romae regnare. ita duo duarum civitatium exercitus ad repetendum regnum belloque persequendos Romanos secuti Tarquinium. postquam in agrum Romanum ventum est, obviam hosti consules eunt: Valerius quadrato agmine peditem ducit; Brutus ad explorandum cum equitatu antecessit. eodem modo primus eques hostium agminis fuit; praeerat Arruns Tarquinius, filius regis; rex ipse cum legionibus sequebatur. Arruns ubi ex lictoribus procul consulem esse, deinde iam propius ac certius facie quoque Brutum cognovit, inflammatus ira ille est vir, inquit, qui nos extorres expulit patria. ipse en ille nostris decoratus insignibus magnifice incedit. di regum ultores adeste. concitat calcaribus equum atque in ipsum infestus consulem derigit. sensit in se iri Brutus. decorum erat tum ipsis capessere pugnam ducibus; avide itaque se certamini offert, adeoque infestis animis concurrerunt, neuter, dum hostem volneraret, sui protegendi corporis memor, ut contrario ictu per parmam uterque transfixus duabus haerentes hastis moribundi ex equis lapsi sint. simul et cetera equestris pugna coepit, neque ita multo post et pedites superveniunt. ibi varia victoria et velut aequo Marte pugnatum est: dextera utrimque cornua vicere, laeva superata. Veientes , vinci ab Romano milite adsueti, fusi fugatique; Tarquiniensis, novus hostis, non stetit solum, sed etiam ab sua parte Romanum pepulit. ita cum pugnatum esset, tantus terror Tarquinium atque Etruscos incessit ut omissa inrita re, nocte ambo exercitus, Veiens Tarquiniensisque, suas quisque abirent domos. adiciunt miracula huic pugnae: silentio proximae noctis ex silva Arsia ingentem editam vocem; Silvani vocem eam creditam; haec dicta: uno plus Tuscorum cecidisse in acie; vincere bello Romanum. ita certe inde abiere Romani ut victores, Etrusci pro victis. nam postquam inluxit nec quisquam hostium in conspectu erat, P. Valerius consul spolia legit triumphansque inde Romam rediit. collegae funus quanto tum potuit apparatu fecit; sed multo maius morti decus publica fuit maestitia, eo ante omnia insignis quia matronae annum ut parentem eum luxerunt, quod tam acer ultor violatae pudicitiae fuisset.

hic sicut ago sum nuntio incendo tarquinius non dolor solus tantus ad irritus cado spes sed etiam odium ira postquam dolus via obsaepio video bellum apertus molio reor circumeo supplex etruria urbs oro magnus veiens tarquiniensis ne ex sui orior idem sanguis extorris egeo ex tantus modo regnum cum liber adulescens ante oculus suus pereo sino alius peregre in regnum roma accio sui rex augeo bellum romanus imperium ab propior scelero coniuratio pello is inter sui quia nemo unus satis dignus regnum video sum pars regnum rapio bonus suus diripio populus do ne quis expers scelus sum patria sui regnum suus repeto et persequor ingratus civis volo fero ops adjuvo suus quoque vetus injuria ulciscor eo totiens caedo legio ager adimo hic moveo veiens atque pro sui quisque romanus saltem dux ignominia demo bellus amitto repeto minax fremo tarquiniensis nomen atque cognatio moveo pulcher video suus roma regno ita duo duaris civitas exercitus ad repeto regnum bellus persequor romanus sequor tarquinius postquam in ager romanus venio sum obvius hostis consul eo valerius quadro agmen pedito duco brutus ad exploro cum equitatus antecedo idem modo primus eques hostis agmen sum praesum arruns tarquinius filius rex rex ipse cum legio sequor arruns ubi ex lictor procul consul sum deinde iam propius atque certus facies quoque brutus cognosco inflammo ira ille sum vir inquam qui nos extorris expello patria ipse en ille noster decoro insignis magnificus incedo deus rex ultor adsum concito calcaris equus atque in ipse infestus consul derego sentio in sui eo brutus decorus sum tum ipse capesso pugna dux avidus itaque sui certamen offero adeo infestus animus concurro neuter dum hostis volneraret suus protego corpus memor ut contrarius ictus per parma uterque transfigo duo haereo hasta moribundus ex equus labor sum simul et ceterus equester pugno coepio neque ita multus post et pedito supervenio ibi vario victoria et velut aequus mars pugno sum dextera utrimque cornu vinco laeva supero veiens vinco ab romanus miles assuesco fundo fugo tarquiniensis novus hostis non sto solus sed etiam ab suus pars romanus pello ita cum pugno sum tantus terror tarquinius atque etrusci incedo ut omitto irrito res nox ambo exercitus veiens tarquiniensis suus quisque abeo domus adicio miraculum hic pugna silentium proximus nox ex silva arsia ingens edo voco silvanus voco is credo hic dictum unus multus tuscus cado in acies vinco bellum romanus ita certus inde abeo romanus ut victor etruscus pro vinco nam postquam inluceo neque quisquam hostis in conspectus sum p valerius consul spolium lego triumpho inde roma redeo collega funus quantus tum possum apparatus facio sed multus magnus mors decus publicus sum maestitia is ante omnis insignis quia matrona annus ut parens is luceo qui tam acer ultor violo pudicitia sum


instruitur acies, nec Veiens hostis Etruscaeque legiones detractant. prope certa spes erat non magis secum pugnaturos quam pugnaverint cumcurn Aequis; maius quoque aliquod in tam inritatis animis et occasione ancipiti haud desperandum esse facinus. res aliter longe evenit; nam non alio ante bello infestior Romanus—adeo hinc contumeliis hostes, hinchine consules mora exacerbaverant—proelium iniit. vix explicandi ordinis spatium Etruscis fuit, cum pilis inter primam trepidationem abiectis temere magis quam emissis pugna iam in manus, iam ad gladios, ubi Mars est atrocissimus, venerat. inter primores genus Fabium insigne spectaculo exemploque civibus erat. ex his Q. Fabium—tertio hic anno ante consul fuerat—principem in confertos Veientes euntem ferox viribus et armorum arte Tuscus, incautum inter multas versantem hostium manus, gladio per pectus transfigit; telo extracto praeceps Fabius in volnus cadit. sensit utraque acies unius viri casum, cedebatque inde Romanus, cum M. Fabius consul transiluit iacentis corpus obiectaque parma, hoc iurastis, inquit, milites, fugientes vos in castra redituros? adeo ignavissimos hostes magis timetis quam Iovem Martemque, per quos iurastis? at ego iniuratus aut victor revertar aut prope te hic, Q. Fabi, dimicans cadam. consuli tum Caeso Fabius, prioris anni consul: verbisne istis, frater, ut pugnent te impetraturum credis? di impetrabunt, per quos iuravere; et nos, ut decet proceres, ut Fabio nomine est dignum, pugnando potius quam adhortando accendamus militum animos! sic in primum infensis hastis provolant duo Fabii totamque moverunt secum aciem.

instruo acies neque veiens hostis etruscus legio detracto prope certus spes sum non magis sui pugno quam pugno cumcurn aequi magnus quoque aliqui in tam inritas animus et occasio anceps haud despero sum facinus res aliter longus evenio nam non alius ante bellum infestus romanus adeo hinc contumelia hostis hinchine consul mora exacerbaverant proelium ineo vix explico ordo spatium etruscus sum cum pila inter primus trepidatio abicio temere magis quam emitto pugno iam in manus iam ad gladius ubi mars sum atrox venio inter primoris genus fabius insignis spectaculum exemplum civis sum ex hic q fabius tertius hic annus ante consul sum princeps in confercio veiens eo ferox vis et armus ars tuscus incautus inter multus verso hostis manus gladius per pectus transfigo telum extraho praeceps fabius in vulnus cado sentio uter acies unus vir casus cedo inde romanus cum m fabius consul transsileo iaceo corpus objecto parma hic juro inquam miles fugio tu in castrum redeo adeo ignavus hostis magis timeo quam iuppiter mars per qui juro at ego injuro aut victor revorto aut prope tu hic q fabius dimico cado consul tum caedo fabius prior annus consul verbisne iste frater ut pugno tu impetro credo deus impetro per qui juro et nos ut decet proceres ut fabius nomen sum dignus pugno potis quam adhortor accendo miles animus sic in primus infensus hasta provolo duo fabius totus moveo sui acies


Porsinna primo conatu repulsus, consiliis ab oppugnanda urbe ad obsidendam versis, praesidio in Ianiculo locato ipse in plano ripisque Tiberis castra posuit, navibus undique accitis et ad custodiam, ne quid Romam frumenti subvehi sineret, et ut praedatum milites trans flumen per occasiones aliis atque aliis locis traiceret ; brevique adeo infestum omnem Romanum agrum reddidit, ut non cetera solum ex agris sed pecus quoque omne in urbem compelleretur, neque quisquam extra portas propellere auderet. hoc tantum licentiae Etruscis non metu magis quam consilio concessum. namque Valerius consul, intentus in occasionem multos simul et effusos improviso adoriundi, in parvis rebus neglegens ultor, gravem se ad maiora vindicem servabat. itaque ut eliceret praedatores, edicit suis, postero die frequentes porta Esquilina, quae aversissima ab hoste erat, expellerent pecus, scituros id hostes ratus, quod in obsidione et fame servitia infida transfugerent. et sciere perfugae indicio, multoque plures, ut in spem universae praedae, flumen traiciunt. P. Valerius inde T. Herminium cum modicis copiis ad secundum lapidem Gabina via occultum considere iubet, Sp. Larcium cum expedita iuventute ad portam Collinam stare donecdone hostis praetereat, inde se obicere ne sit ad flumen reditus. consulum alter T. Lucretius porta Naevia cum aliquot manipulis militum egressus, ipse Valerius Caelio monte cohortes delectas educit, hique primi apparuere hosti. Herminius ubi tumultum sensit, concurrit ex insidiis versisque in Lucretium Etruscis terga caedit; dextra laevaque, hinc a porta Collina, illinc ab Naevia, redditus clamor: ita caesi in medio praedatores, neque ad pugnam viribus pares et ad fugam saeptis omnibus viis. finisque ille tam effuse evagandi Etruscis fuit.

porsinna primus conatus repello consilium ab oppugno urbs ad obsido verro praesidium in janiculum loco ipse in planus ripa tiberis castrum pono navis undique accio et ad custodia ne quis roma frumentum subveho sino et ut praedor miles trans flumen per occasio alius atque alius locus traicio brevis adeo infestus omnis romanus ager reddo ut non ceterus solus ex ager sed pecus quoque omnis in urbs compello neque quisquam extra porta propello audeo hic tantus licentia etruscus non metus magis quam consilium concedo namque valerius consul intendo in occasio multus simul et effundo improvide adorio in parvus res neglego ultor gravis sui ad magnus vindico servo itaque ut elices praedator edico suus posterus dies frequens porto esquilina qui aversissima ab hostis sum expello pecus scio is hostis reor qui in obsidio et fames servitium infidus transfugio et scio perfuga indicium multus multus ut in spes universus praeda flumen traicio p valerius inde t herminium cum modicus copia ad secundus lapis gabinus via occulo consido iubeo spurius larcius cum expedio iuventus ad porta collina sto donecdone hostis praetereo inde sui obicio ne sum ad flumen redeo consul alter t lucretius porto naevius cum aliquot manipulis miles egredior ipse valerius caelius mons cohors delecto educo hic primus appareo hostis herminius ubi tumultus sentio concurro ex insidiae versisque in lucretius etruscus tergum caedo dextera laeva hinc ab porto collina illinc ab naevius reddo clamor ita caedo in medium praedator neque ad pugna vis par et ad fuga saeptum omnis via finio ille tam effuse evago etruscus sum


LIBERI iam hinc populi Romani res pace belloque gestas, annuos magistratus, imperiaque legum potentiora quam hominum peragam. quae libertas ut laetior esset proxumi regis superbia fecerat. nam priores ita regnarunt ut haud immerito omnes deinceps conditores partium certe urbis, quas novas ipsi sedes ab se auctae multitudinis addiderunt, numerentur. neque ambigitur quin Brutus idem qui tantum gloriae Superbo exacto rege meruit pessimo publico id facturus fuerit, si libertatis immaturae cupidine priorum regum alicui regnum extorsisset. quid enim futurum fuit, si illa pastorum convenarumque plebs, transfuga ex suis populis, sub tutela inviolati templi aut libertatem aut certe impunitatem adepta, soluta regio metu, agitari coepta esset tribuniciis procellis et in aliena urbe cum patribus serere certamina, priusquam pignera coniugum ac liberorum caritasque ipsius soli, cui longo tempore adsuescitur, animos eorum consociasset? dissipatae res nondum adultae discordia forent, quas fovit tranquilla moderatio imperii, eoque nutriendo perduxit ut bonam frugem libertatis maturis iam viribus ferre possent. libertatis autem originem inde magis quia annuum imperium consulare factum est quam quod deminutum quicquam sit ex regia potestate, numeres. omnia iura, omnia insignia primi consules tenuere; id modo cautum est ne, si ambo fasces haberent, duplicatus terror videretur. Brutus prior concedente collega fasces habuit; qui non acrior vindex libertatis fuerat quam deinde custos fuit. omnium primum avidum novae libertatis populum, ne postmodum flecti precibus aut donis regiis posset, iure iurando adegit neminem Romae passuros regnare. deinde , quo plus virium in senatu frequentia etiam ordinis faceret, caedibus regis deminutum patrum numerum primoribus equestris gradus lectis ad trecentorum summam explevit; traditumque inde fertur ut in senatum vocarentur qui patres quique conscripti essent: conscriptos, videlicet novum senatum, appellabant lectos. id mirum quantum profuit ad concordiam civitatis iungendosque patribus plebis animos.

liber iam hinc populus romanus res pax bellus gero annuus magistratus imperium lex potens quam homo perago qui libertas ut laetus sum proximus rex superbia facio nam prior ita regno ut haud immeritus omnis deinceps conditor pars certus urbs qui novo ipse sedes ab sui augeo multitudo addo numero neque ambago quin brutus idem qui tantus gloria superbus exigo rex mereo malus publicus is facio sum si libertas immaturus cupido prior rex aliqui regnum extorqueo quis enim sum sum si ille pastor convenarumque plebs transfuga ex suus populus sub tutela inviolo templum aut libertas aut certus impunitas adipiscor solvo regius metus agitaris coepio sum tribunicius procella et in alienus urbs cum pater sero certamen priusquam pignus conjunx atque liberi careo ipse solus qui longus tempus assuesco animus is consocio dissipatae res nondum adoleo discordia sum qui foveo tranquillus moderatio imperium eo nutrio perduco ut bonus frugis libertas maturus iam vis fero possum libertas autem origo inde magis quia annuus imperium consularis facio sum quam qui deminuo quisquam sum ex regius potestas numero omnis ius omnis insigne primus consul teneo is modo caueo sum ne si ambo fascis habeo duplico terror video brutus prior concedo collega fascis habeo qui non acer vindex libertas sum quam deinde custos sum omnis primus avidus novus libertas populus ne postmodum flecto prex aut donum regius possum ius iuro adigo nemo roma patior regno deinde quo multus vis in senatus frequentia etiam ordo facio caedes rex deminuo pater numerus primoris equester gradus lectus ad trecentor summa expleo trado inde fero ut in senatus voco qui pater quisque conscribo sum conscribo videlicet novus senatus appello lectus is mirus quantus prosum ad concordia civitas jungo pater plebs animus


inter haec maior alius terror: Latini equites cum tumultuoso advolant nuntio Volscos infesto exercitu ad urbem oppugnandam venire. quae audita—adeo duas ex una civitate discordia fecerat— longe aliter patres ac plebem adfecere. exsultare gaudio plebes, ultores superbiae patrum adesse dicere deos; alius alium confirmare, ne nomina darent: cum omnibus potius quam solos perituros; patres militarent, patres arma caperent, ut penes eosdem pericula belli, penes quos praemia essent. at vero curia maesta ac trepida ancipiti metu et ab cive et ab hoste Servilium consulem, cui ingenium magis populare erat, orare ut tantis circumventam terroribus expediret remrein publicam. tum consul misso senatu in contionem prodit. ibi curae esse patribus ostendit ut consulatur plebi; ceterum deliberationi de maxima quidem illa sed tamen parte civitatis metum pro universa re publica intervenisse. nec posse, cum hostes prope ad portas essent, bello praeverti se quicquam, nec, si sit laxamenti aliquid, aut plebi honestum esse, nisi mercede prius accepta arma pro patria non cepisse, neque patribus satis decorum per metum potius quam postmodo voluntate adflictis civium suorum fortunis consuluisse. contioni deinde edicto addidit fidem, quo edixit ne quis civem Romanum vinctum aut clausum teneret, quo minus ei nominis edendi apud consules potestas fieret, neu quis militis, donec in castris esset, bona possideret aut venderet, liberos nepotesve eius moraretur. hoc proposito edicto et qui aderant nexi profiteri extemplo nomina, et undique ex tota urbe proripientium se ex privato, cum retinendi ius creditori non esset, concursus in forum, ut sacramento dicerent, fieri. magna ea manus fuit, neque aliorum magis in Volsco bello virtus atque opera enituit. Consul copias contra hostem educit; parvo dirimente intervallo castra ponit.

inter hic magnus alius terror latinum eques cum tumultuosus advolo nuntio volsci infesto exercitus ad urbs oppugno venio qui audio adeo duo ex unus civitas discordia facio longus aliter pater atque plebs afficio exsultaris gaudium plebs ultor superbia pater adsum dico deus alius alius confirmo ne nomen do cum omnis potis quam solus pereo pater milito pater arma capio ut penis idem periculum bellum penis qui praemium sum at verus curia maestus atque trepido anceps metus et ab civis et ab hostis servilius consul qui ingenium magis popularis sum oro ut tantus circumvenio terror expedio remrein publicus tum consul mitto senatus in contio prodeo ibi cura sum pater ostendo ut consulo plebs ceterum deliberatio de maximus quidem ille sed tamen pars civitas metus pro universus res publicus intervenio neque possum cum hostis prope ad porta sum bellum praeverto sui quisquam neque si sum laxamentum aliquis aut plebs honestus sum nisi merces prior accipio arma pro patria non capio neque pater satis decorus per metus potis quam postmodo voluntas affligo civis suus fortuna consulo contio deinde edictum addo fides quo edico ne quis civis romanus vincio aut claudo teneo quo paruus is nomen edo apud consul potestas fio neu quis miles donec in castrum sum bonus possideo aut vendo liber nepotesve is moror hic propono edictum et qui adsum necto profiteor extemplo nomen et undique ex totus urbs proripio sui ex privo cum retineo ius creditor non sum concursus in forum ut sacramentum dico fio magnus is manus sum neque alius magis in volscus bellum virtus atque opus eniteo consul copia contra hostis educo parvus dirimo intervallum castrum pono


varia fortuna belli, atroci discordia domi forisque annum exactum insignem maxime comitia tributa efficiunt, res maior victoria suscepti certaminis quam usu; plus enim dignitatis comitiis ipsis detractum est patres ex concilio summovendo quam virium aut plebi additum est aut demptum patribus.

vario fortuna bellum atrox discordia domus foris annus exigo insignis magnus comitium tribuo efficio res magnus victoria suscipio certamen quam usus multus enim dignitas comitium ipse detraho sum pater ex concilio summoveo quam vis aut plebs addo sum aut demptum pater


rerum deinde divinarum habita cura; et quia quaedam publica sacra per ipsos reges factitata erant, necubi regum desiderium esset, regem sacrificolum creant. id sacerdotium pontifici subiecere, ne additus nomini honos aliquid libertati, cuius tunctune prima erat cura, officeret. ac nescio an nimis undique eam minimisque rebus muniendo modum excesserint. consulis enim alterius, cum nihil aliud offenderet, nomen invisum civitati fuit: nimium Tarquinios regno adsuesse; initium a Prisco factum: regnasse dein Ser. Tullium ; ne intervallo quidem facto oblitum, tamquam alieni, regni Superbum Tarquinium velut hereditatem gentis scelere ac vi repetisse; pulso Superbo penes Collatinum imperium esse; nescire Tarquinios privatos vivere. non placere nomen, periculosum libertati esse. hic primo sensim temptantium animos sermo per totam civitatem est datus, sollicitamque suspicione plebem Brutus ad contionem vocat. ibi omnium primum ius iurandum populi recitat neminem regnare passuros nec esse Romae unde periculum libertati foret. id summa ope tuendum esse neque ullam rem quae eo pertineat contemnendam. invitum se dicere, hominis causa, nec dicturum fuisse ni caritas rei publicae vinceret: non credere populum Romanum solidam libertatem reciperatam esse; regium genus, regium nomen non solum in civitate sed etiam in imperio esse; id officere, id obstare libertati. hunc tu, inquit, tua voluntate, L. Tarquini, remove metum. meminimus , fatemur, eiecisti reges; absolve beneficium tuum, aufer hinchine regium nomen. res tuas tibi non solum reddent cives tui auctore me, sed, si quid deest, munifice augebunt. amicus abi; exonera civitatem vano forsitan metu; ita persuasum est animis, cum gente Tarquinia regnum hinc abiturum. consuli primo tam novae rei ac subitae admiratio incluserat vocem; dicere deinde incipientem primores civitatis circumsistunt, eadem multis precibus orant. et ceteri quidem movebant minus: postquam Sp. Lucretius, maior aetate ac dignitate, socer praeterea ipsius, agere varie rogando alternis suadendoque coepit, ut vinci se consensu civitatis pateretur, timens consul ne postmodum privato sibi eadem illa cum bonorum amissione additaque alia insuper ignominia acciderent, abdicavit se consulatu rebusque suis omnibus Lavinium translatis civitate cessit. Brutus ex senatus consulto ad populum tulit ut omnes Tarquiniae gentis exsules essent. collegam sibi comitiis centuriatis creavit P. Valerium, quo adiutore reges eiecerat.

res deinde divinaris habeo cura et quia quidam publicus sacer per ipse rex factito sum necubi rex desiderium sum rex sacrificolum creo is sacerdotium pontifex subjacio ne addo nomen honor aliquis libertas qui tunctune primus sum cura officio atque nescio an nimis undique is minimus res munio modus excedo consul enim alter cum nihil alius offendo nomen invideo civitas sum nimium tarquinii regnum adsuesse initium ab priscus facio regno deinde seruius tullius ne intervallum quidem facio obliuiscor tamquam alienus regnum superbus tarquinius velut hereditas gens scelus atque vis repeto pulso superbus penis collatinus imperium sum nescio tarquinii privo vivo non placeo nomen periculosus libertas sum hic primus sensim tento animus sermo per totus civitas sum do sollicitus suspicio plebs brutus ad contio voco ibi omnis primus ius iuro populus recito nemo regno patior neque sum roma unde periculum libertas sum is summus ops tueor sum neque ullus res qui is pertineo contemno invitus sui dico homo causa neque dico sum ni careo res publicus vinco non credo populus romanus solidus libertas recipero sum regius genus regius nomen non solus in civitas sed etiam in imperium sum is officio is obstaris libertas hic tu inquam tuus voluntas l tarquinius removeo metus memini fateor eicio rex absolvo beneficium tuus aufero hinchine regius nomen res tuus tu non solus reddo civis tuus auctor ego sed si quis desum munificus augeo amicus abeo exonero civitas vanus forsitan metus ita persuadeo sum animus cum gens tarquinius regnum hinc abeo consul primus tam novus res atque subeo admiratio includo voco dico deinde incipio primoris civitas circumsisto idem multus prex oro et ceterus quidem moveo paruus postquam spurius lucretius magnus aetas atque dignitas socer praeterea ipse ago varius rogo alternus suadeo coepio ut vinco sui consensus civitas pateo timeo consul ne postmodum privo sui idem ille cum bonus amissio addo alius insuper ignominia accido abdico sui consulatus res suus omnis lavinium transfero civitas cedo brutus ex senatus consultum ad populus fero ut omnis tarquinius gens exsulis sum collega sui comitium centurio creo p valerius quo adiutor rex eicio


proelio ex parte una restituto nihilo segnius in cornu altero Cn. Manlius consul pugnam ciebat, ubi prope similis fortuna est versata. nam ut altero in cornu Q. Fabium, sic in hoc ipsum consulem Manlium iam velut fusos agentem hostes et inpigre milites secuti sunt et, ut ille gravi volnere ictus ex acie cessit, interfectum rati gradum rettulere; cessissentque loco, ni consul alter cum aliquot turmis equitum in eam partem citato equo advectus, vivere clamitans collegam, se victorem fuso altero cornu adesse, rem inclinatam sustinuisset. Manlius quoque ad restituendam aciem se ipse coram offert. duorum consulum cognita ora accendunt militum animos. simul et vanior iam erat hostiumhostiunl acies, dum abundante multitudine freti subtracta subsidia mittunt ad castra oppugnanda. in quae haud magno certamine impetu facto, dum praedae magis quam pugnae memores tererent tempus, triarii Romani, qui primam inruptionem sustinere non potuerant, missis ad consules nuntiis quo loco res essent, conglobati ad praetorium redeunt et sua sponte ipsi proelium renovant. et Manlius consul revectus in castra ad omnes portas milite opposito hostibus viam clauserat. ea desperatio Tuscis rabiem magis quam audaciam accendit. nam cum incursantes, quacumque exitum ostenderet spes, vano aliquotiens impetu issent, globus iuvenum unus in ipsum consulem insignem armis invadit. prima excepta a circumstantibus tela; sustineri deinde vis nequit. Consul mortifero volnere ictus cadit, fusique circa omnes. Tuscis crescit audacia; Romanos terror per tota castra trepidos agit, et ad extrema ventum foret, ni legati rapto consulis corpore patefecissent una porta hostibus viam. ea erumpunt; consternatoque agmine abeuntes in victorem alterum incidunt consulem. ibi iterum caesi fusique passim. Victoria egregia parta, tristis tamen duobus tam claris funeribus. itaque consul decernente senatu triumphum, si exercitus sine imperatore triumphare possit, pro eximia eo bello opera facile passurum respondit; se, familia funesta Q. Fabi fratris morte, re publica ex parte orba, consule altero amisso, publico privatoque deformem luctu lauream non accepturum. omni acto triumpho depositus triumphus clarior fuit; adeo spreta in tempore gloria interdum cumulatior rediit. funera deinde duo deinceps collegae fratrisque ducit, idem in utroque laudator, cum concedendo illis suas laudes ipse maximam partem earum ferret. neque immemor eius, quod initio consulatus imbiberat, reconciliandi animos plebis, saucios milites curandos dividit patribus. Fabiis plurimi dati, nec alibi maiore cura habiti. inde populares iam esse Fabii nec hoc ulla nisi salubri rei publicae arte.

proelium ex pars unus restituo nihilum segnis in cornu alter cn manlius consul pugna cieo ubi prope similis fortuna sum verso nam ut alter in cornu q fabius sic in hic ipse consul manlius iam velut fundo ago hostis et impiger miles sequor sum et ut ille gravis vulnus iacio ex acies cedo interficio reor gradus refero cedo locus ni consul alter cum aliquot turma eques in is pars cito equus adveho vivo clamito collega sui victor fundo alter cornu adsum res inclino sustineo manlius quoque ad restituo acies sui ipse coram offero duo consul cognosco os accendo miles animus simul et vanus iam sum hostiumhostiunl acies dum abundo multitudo fretus subtraho subsidium mitto ad castrum oppugno in qui haud magnus certamen impetus facio dum praeda magis quam pugna memor tero tempus triarii romanus qui primus inruptio sustineo non possum mitto ad consul nuntius quo locus res sum conglobo ad praetorium redeo et suus sponte ipse proelium renovo et manlius consul reveho in castrum ad omnis porta miles oppono hostis via claudo is desperatio tuscus rabies magis quam audacia accendo nam cum incurso quicumque exitus ostendo spes vanus aliquoties impetus eo globus juvenis unus in ipse consul insignis arma invado primus excipio ab circumsto telum sustineo deinde volo nequeo consul mortifero vulnus iacio cado fundo circa omnis tuscus cresco audacia romanus terror per totus castrum trepidus ago et ad exter venio sum ni legatus rapio consul corpus patefacio unus porto hostis via is erumpo consterno agmen abeo in victor alter incido consul ibi iterum caedo fundo passim victoria egregius pario tristis tamen duo tam claris funus itaque consul decerno senatus triumphus si exercitus sine imperator triumpharis possum pro eximius is bellum opus facilis patior respondeo sui familia funestus q fabius frater mors res publicus ex pars orbo consul alter amitto publicus privo deformo luctus laurea non accipio omnis ago triumphus depono triumphus clarus sum adeo sperno in tempus gloria interdum cumulo redeo funero deinde duo deinceps collega frater duco idem in uterque laudator cum concedo ille suus laus ipse maximus pars is fero neque immemor is qui initium consulatus imbibo reconcilio animus plebs saucius miles curo divido pater fabius plurimus do neque alibi magnus cura habeo inde popularis iam sum fabius neque hic ullus nisi salubris res publicus ars


nec iam poterat bellum differri. Aequi Latinum agrum invaserant. oratores Latinorum ab senatu petebant ut aut mitterent subsidium aut se ipsos tuendorum finium causa capere arma sinerent. tutius visum est defendi inermes Latinos quam pati retractare arma. Vetusius consul missus est; is finis populationibus fuit. cessere Aequi campis locoque magis quam armis freti summis se iugis montium tutabantur. alter consul in Volscos profectus, ne et ipse tereret tempus, vastandis maxime agris hostem ad conferenda propius castra dimicandumque acie excivit. medio inter castra campo ante suum quisque vallum infestis signis constitere. multitudine aliquantum Volsci superabant; itaque effusi et contemptim pugnam iniere. Consul Romanus nec promovit aciem nec clamorem reddi passus defixis pilis stare suos iussit: ubi ad manum venisset hostis, tum coortos tota vi gladiis rem gerere. Volsci cursu et clamore fessi cum se velut stupentibus metu intulissent Romanis, postquam impressionem sensere ex adverso factam et ante oculos micare gladios, haud secus quam si in insidias incidissent, turbati vertunt terga; et ne ad fugam quidem satis virium fuit, quia cursu in proelium ierant. Romani contra, quia principio pugnae quieti steterant, vigentes corporibus, facile adepti fessos et castra impetu ceperunt et castris exutum hostem Velitras persecuti uno agmine victores cum victis in urbem inrupere; plusque ibi sanguinis promiscua omnium generum caede quam in ipsa dimicatione factum. paucis data venia, qui inermes in deditionem venerunt.

neque iam possum bellum differo aequum latinus ager invado orator latinum ab senatus peto ut aut mitto subsidium aut sui ipse tueor finis causa capio arma sino tueor video sum defendo inermis latini quam patior retractaris arma vetusius consul mitto sum is finis populatio sum cedo aequum campus loco magis quam arma fretus summus sui iugum mons tuto alter consul in volsci proficiscor ne et ipse tero tempus vasto magnus ager hostis ad confero propius castrum dimico acies excio medium inter castrum campus ante suus quisque valles infestus signum consto multitudo aliquantus volscus supero itaque effundo et contemptim pugna ineo consul romanus neque promoveo acies neque clamor reddo patior defigo pila sto suus iubeo ubi ad manus venio hostis tum coorior totus vis gladius res gero volscus cursus et clamor fatisco cum sui velut stupeo metus infero romanus postquam impressio sentio ex adverso facio et ante oculus mico gladius haud secus quam si in insidiae incido turbo verto tergum et ne ad fuga quidem satis vis sum quia cursus in proelium eo romanus contra quia principium pugna quiesco sto vigeo corpus facilis adipiscor fatisco et castrum impetus capio et castrum exuo hostis velitrae persequor unus agmen victor cum vinco in urbs irrumpo multus ibi sanguis promiscuus omnis gener caedes quam in ipse dimicatio facio paucus do venia qui inermis in deditio venio


consules T. Sicinius et C. Aquilius. sicinio Volsci, Aquilio Hernici—nam ii quoque in armis erant— provincia evenit. eo anno Hernici devicti: cum Volscis aequo Marte discessum est.

consul t sicinius et que aquilius sicinio volscus aquilius hernicus nam is quoque in arma sum provincia evenio is annus hernicus devinco cum volscus aequus mars discedo sum


ludi quam amplissimi ut fierent senatus decrevit. ad eos ludos auctore Attio Tullio vis magna Volscorum venit. priusquam committerentur ludi, Tullius, ut domi compositum cum Marcio fuerat, ad consules venit; dicit esse quae secreto agere de re publica velit. arbitris remotis invitus , inquit, quod sequius sit de meis civibus loquor. non tamen admissum quicquam ab iis criminatum venio, sed cautum ne admittant. nimio plus quam velim nostrorum ingenia sunt mobilia. multis id cladibus sensimus, quippe qui non nostro merito sed vestra patientia incolumes simus. magna hichie nunc Volscorum multitudo est; ludi sunt; spectaculo intenta civitas erit. memini quid per eandem occasionem ab Sabinorum iuventute in hac urbe commissum sit; horret animus ne quid inconsulte ac temere fiat. haec nostra vestraque causa prius dicenda vobis, consules, ratus sum. quod ad me attinet, extemplo hinc domum abire in animo est, ne cuius facti dictive contagione praesens violer. haec locutus abiit. consules cum ad patres rem dubiam sub auctore certo detulissent, auctor magis, ut fit, quam res ad praecavendum vel ex supervacuo movit; factoque senatus consulto ut urbe excederent Volsci, praecones dimittuntur qui omnes eos proficisci ante noctem iuberent. ingens pavor primo discurrentis ad suas res tollendas in hospitia perculit; proficiscentibus deinde indignatio oborta se ut consceleratos contaminatosque ab ludis, festis diebus, coetu quodam modo hominum deorumque abactos esse. cum prope continuato agmine irent, praegressus Tullius ad caput Ferentinum, ut quisque veniret, primores eorum excipiens querendo indignandoque, et eos ipsos sedulo audientes secunda irae verba et per eos multitudinem aliam in subiectum viae campum deduxit. ibi in contionis modum orationem exorsus, ut omnia, inquit, obliviscamini alia, veteres populi Romani iniurias cladesque gentis Volscorum, hodiernam hanc contumeliam quo tandem animo fertis, qua per nostram ignominiam ludos commisere? An non sensistis triumphatum hodie de vobis esse? vos omnibus, civibus, peregrinis, tot finitimis populis, spectaculo abeuntes fuisse, vestras coniuges, vestros liberos traductos per ora hominum? quid eos qui audivere vocem praeconis, quid qui nos videre abeuntes, quid eos qui huic ignominioso agmini fuere obvii existimasse putatis, nisi aliquod profecto nefas esse, quod, si intersimus spectaculo, violaturi simus ludos piaculumque merituri, ideo nos ab sede piorum, coetu concilioque abigi? quid deinde? illud non succurrit, vivere nos quod maturarimus proficisci? si hoc profectio et non fuga est. et hanc urbem vos non hostium ducitis, ubi si unum diem morati essetis, moriendum omnibus fuit? bellum vobis indictum est, magno eorum malo qui indixere, si viri estis. ita et sua sponte irarum pleni et incitati domos inde digressi sunt instigandoque suos quisque populos effecere ut omne Volscum nomen deficeret.

ludo quam amplus ut fio senatus decerno ad is ludus auctor attius tullius volo magnus volscus venio priusquam committo ludo tullius ut domus compono cum marcius sum ad consul venio dico sum qui secretum ago de res publicus volo arbiter remoueo invitus inquam qui sequius sum de meus civis loquor non tamen admitto quisquam ab is crimino venio sed caueo ne admitto nimius multus quam volo noster ingenium sum mobilia multus is clades sentio quippe qui non noster mereo sed vester patientia incolumis sum magnus hichie nunc volscus multitudo sum ludo sum spectaculum intendo civitas sum memini quis per idem occasio ab sabinum iuventus in hic urbs committo sum horreo animus ne quis inconsultus atque temere fio hic noster vester causa prior dico tu consul reor sum qui ad ego attineo extemplo hinc domus abeo in animus sum ne qui facio dictive contagio praesens violer hic loquor abeo consul cum ad pater res dubius sub auctor certus defero auctor magis ut fio quam res ad praecaveo vel ex supervacuus moveo facio senatus consultum ut urbs excedo volscus praeco dimitto qui omnis is proficisco ante nox iubeo ingens pavor primus discurro ad suus res tollo in hospitium percello proficisco deinde indignatio oborior sui ut consceleratus contamino ab ludus festus dies coitus quidam modo homo deus abigo sum cum prope continuo agmen eo praegredior tullius ad caput ferentinum ut quisque venio primoris is excipio queror indignor et is ipse sedulus audio secundus ira verbum et per is multitudo alius in subicio via campus deduco ibi in contio modus oratio exordior ut omnis inquam obliviscamini alius vetus populus romanus injuria clades gens volscus hodiernus hic contumelia quo tandem animus fero qui per noster ignominia ludus committo an non sentio triumpho hodie de tu sum tu omnis civis peregrinus tot finitimus populus spectaculum abeo sum vester coniunx vester liber traduco per os homo quis is qui audio voco praeco quis qui nos video abeo quis is qui hic ignominiosus agmen sum obvius existimo puto nisi aliqui profecto nefas sum qui si intersum spectaculum violaturi sum ludus piaculum mereo ideo nos ab sedes pius coitus concilio abigo quis deinde ille non succurro vivo nos qui maturo proficisco si hic profectio et non fuga sum et hic urbs tu non hostis duco ubi si unus dies moror edo morior omnis sum bellum tu indico sum magnus is malus qui indico si vir sum ita et suus sponte ira plenus et incitas domus inde digredior sum instigo suus quisque populus efficio ut omnis volscus nomen deficio


eodem anno Agrippa Menenius moritur, vir omni in vita pariter patribus ac plebi carus, post secessionem carior plebi factus. huic interpreti arbitroque concordiae civium, legato patrum ad plebem, reductori plebis Romanae in urbem, sumptus funeri defuit; extulit eum plebs sextantibus conlatis in capita.

idem annus agrippa menenius morior vir omnis in vito pariter pater atque plebs carus post secessio carus plebs facio hic interpres arbiter concordia civis legatus pater ad plebs reductor plebs romanus in urbs sumptus funus desum effero is plebs sextantibus confero in caput


cum hostes adessent, pro se quisque in urbem ex agris demigrant, urbem ipsam saepiunt praesidiis. alia muris, alia Tiberi obiecto videbantur tuta: pons sublicius iter paene hostibus dedit, ni unus vir fuisset, Horatius Cocles; id munimentum illo die fortuna urbis Romanae habuit. qui positus forte in statione pontis, cum captum repentino impetu Ianiculum atque inde citatos decurrere hostes vidisset trepidamque turbam suorum arma ordinesque relinquere, reprehensans singulos, obsistens obtestansque deum et hominum fidem testabatur nequiquam deserto praesidio eos fugere; si transitum ponte a tergo reliquissent, iam plus hostium in Palatio Capitolioque quam in Ianiculo fore. itaque monere, praedicere ut pontem ferro, igni, quacumque vi possint, interrumpant: se impetum hostium, quantum corpore uno posset obsisti, excepturum. vadit inde in primum aditum pontis, insignisque inter conspecta cedentium pugnae terga obversis comminus ad ineundum proelium armis ipso miraculo audaciae obstupefecit hostis. duos tamen cum eo pudor tenuit, Sp. Larcium ac T. Herminium, ambos claros genere factisque. cum his primam periculi procellam et quod tumultuosissimum pugnae erat parumper sustinuit; deinde eos quoque ipsos exigua parte pontis relicta revocantibus qui rescindebant cedere in tutum coegit. circumferens inde truces minaciter oculos ad proceres Etruscorum nunc singulos provocare, nunc increpare omnes: servitia regum superborum, suae libertatis immemores alienam oppugnatum venire. cunctati aliquamdiu sunt, dum alius alium, ut proelium incipiant, circumspectant. pudor deinde commovit aciem, et clamore sublato undique in unum hostem tela coniciunt. quae cum in obiecto cuncta scuto haesissent, neque ille minus obstinatus ingenti pontem obtineret gradu, iam impetu conabantur detrudere virum, cum simul fragor rupti pontis, simul clamor Romanorum alacritate perfecti operis sublatus, pavore subito impetum sustinuit. tum Cocles tiberine pater, inquit, te sancte precor, haec arma et hunc militem propitio flumine accipias. ita sic armatus in Tiberim desiluit multisque superincidentibus telis incolumis ad suos tranavit, rem ausus plus famae habituram ad posteros quam fidei. grata erga tantam virtutem civitas fuit: statua in comitio posita; agri quantum uno die circumaravit datum. privata quoque inter publicos honores studia eminebant; nam in magna inopia pro domesticis copiis unusquisque ei aliquid, fraudans se ipse victu suo, contulit.

cum hostis adsum pro sui quisque in urbs ex ager demigro urbs ipse saepio praesidium alius murus alius tiberis obicio video tueor pons sublicius iter paene hostis do ni unus vir sum horatius cocles is munimentum ille dies fortuna urbs romanus habeo qui pono fors in statio pons cum capio repentinus impetus ianiculis atque inde cito decurro hostis video trepidus turba suus arma ordino relinquo reprehenso singuli obsisto obtestor deus et homo fides testo nequiquam desero praesidium is fugio si transeo pons ab tergum relinquo iam multus hostis in palatium capitolium quam in janiculum sum itaque moneo praedico ut pons ferrum ignis quicumque vis possum interrumpo sui impetus hostis quantus corpus unus possum obsisto excipio vado inde in primus aditus pons insignio inter conspicio cedo pugna tergum obverto comminus ad ineo proelium arma ipse miraculum audacia obstupefacio hostis duo tamen cum is pudor teneo spurius larcius atque t herminium ambo clarus genus facio cum hic primus periculum procella et qui tumultuosus pugna sum parumper sustineo deinde is quoque ipse exiguus pars pons relinquo revoco qui rescindo cedo in tueor cogo circumfero inde trux minax oculus ad proceres etruscus nunc singuli provocaris nunc increparis omnis servitium rex superbus suus libertas immemor alienus oppugno venio cunctas aliquamdiu sum dum alius alius ut proelium incipio circumspecto pudor deinde commoveo acies et clamor tollo undique in unus hostis telum conicio qui cum in obicio cunctus scutum haereo neque ille paruus obstinatus ingens pons obtineo gradus iam impetus conor detrudo vir cum simul fragor rumpo pons simul clamor romanus alacritas perficio opus tollo pavor subeo impetus sustineo tum cocles tiberine pater inquam tu sancio precor hic arma et hic miles propitio flumen accipio ita sic armo in tiberis desileo multa superincido telum incolumis ad suus trano res audeo multus fama habeo ad posterus quam fides gratus erga tantus virtus civitas sum statua in comitium pono ager quantus unus dies circumaravit do privo quoque inter publicus honor studium emineo nam in magnus inopia pro domesticus copia unusquisque is aliquis fraudo sui ipse vinco suus confero


ubi inluxit, Romanus integer satiatusque somno productus in aciem fessum stando et vigiliis Volscum primo impetu perculit; quamquam cessere magis quam pulsi hostes sunt, quia ab tergo erant clivi, in quos post principia integris ordinibus tutus receptus fuit. Consul , ubi ad iniquum locum ventum est, sistit aciem. miles aegre teneri, clamare, et poscere ut perculsis instare liceat. ferocius agunt equites; circumfusi duci vociferantur se ante signa ituros. dum cunctatur consul virtute militum fretus, loco parum fidens, conclamant se ituros, clamoremque res est secuta. fixis in terram pilis, quo leviores ardua evaderent, cursu subeunt. volscus effusis ad primum impetum missilibus telis saxa obiacentia pedibus ingerit in subeuntes, turbatosque ictibus crebris urget ex superiore loco. sic prope oneratum est sinistrum Romanis cornu, ni referentibus iam gradum consul increpando simul temeritatem simul ignaviam pudore metum excussisset. restitere primo obstinatis animis; deinde, ut obtinentes locum vim pro vi referebant, audent ultro gradum inferre et clamore renovato commovent aciem; tum rursus impetu capto enituntur atque exsuperant iniquitatem loci. iam prope erat ut in summum clivi iugum evaderent, cum terga hostes dedere effusoque cursu paene agmine uno fugientes sequentesque castris incidere. in eo pavore castra capiuntur. qui Volscorum effugere potuerunt Antium petunt. Antium et Romanus exercitus ductus. paucos circumsessum dies deditur, nulla oppugnantium nova vi, sed quod iam inde ab infelici pugna castrisque amissis ceciderant animi.

ubi inluceo romanus integer satio somnus produco in acies fatisco sto et vigilia volscus primus impetus percello quamquam cedo magis quam pello hostis sum quia ab tergum sum clivus in qui post principia integer ordo tueor recipio sum consul ubi ad iniquus locus venio sum sisto acies miles aeger teneo clamo et posco ut percello insto licet ferox ago eques circumfundo duco vocifero sui ante signum eo dum cuncto consul virtus miles fretus locus parum fido conclamo sui eo clamor res sum sequor figo in terra pila quo levis arduus evado cursus subeo volscus effundo ad primus impetus missilis telum saxum objaceo pes ingero in subeo turbo ictus creber urgeo ex superus locus sic prope onero sum sinister romanus cornu ni refero iam gradus consul increpo simul temeritas simul ignavio pudor metus excutio resto primus obstinatus animus deinde ut obtineo locus vis pro vis refero audeo ultro gradus infero et clamor renovo commoveo acies tum rursus impetus capio enitor atque exsupero iniquitas locus iam prope sum ut in superus clivus iugum evado cum tergum hostis do effundo cursus paene agmen unus fugio sequor castrum incido in is pavor castrum capio qui volscus effugio possum antius peto antius et romanus exercitus duco paucus circumsedeo dies dedo nullus oppugno novo vis sed qui iam inde ab infelix pugno castra amitto cado animus


ita trifariam re bello bene gesta, de domesticarum rerum eventu nec patribus nec plebi cura decesserat; tanta cum gratia tum arte praeparaverant faeneratores quae non modo plebem sed ipsum etiam dictatorem frustrarentur. namque Valerius post Vetusi consulis reditum omnium actionum in senatu primam habuit pro victore populo, rettulitque quid de nexis fieri placeret. quae cum reiecta relatio esset, non placeo, inquit, concordiae auctor; optabitis, mediusfidius, propediem ut mei similes Romana plebes patronos habeat. quod ad me attinet, neque frustrabor ultra cives meos neque ipse 10 frustra dictator ero. discordiae intestinae, bellum externum fecere ut hoc magistratu egeret res publica: pax foris parta est, domi impeditur; privatus potius quam dictator seditioni interero. ita curia egressus dictatura se abdicavit. apparuit causa plebi, suam vicem indignantem magistratu abisse. itaque velut persoluta fide, quoniam per eum non stetisset quin praestaretur, decedentem domum cum favore ac laudibus prosecuti sunt.

ita trifariam res bellum bene gero de domesticaris res evenio neque pater neque plebs cura decedo tantus cum gratia tum ars praeparo faenerator qui non modo plebs sed ipse etiam dictator frustro namque valerius post vetusi consul redeo omnis actio in senatus primus habeo pro victor populus refero quis de necto fio placeo qui cum rejecto relatio sum non placeo inquam concordia auctor opto mediusfidius propediem ut meus similis romanus plebs patronus habeo qui ad ego attineo neque frustro ultra civis meus neque ipse frustra dictator sum discordia intestinus bellum externus facio ut hic magistratus egeo res publicus pax foris pario sum domus impedio privo potis quam dictator seditio intersum ita curia egredior dicto sui abdico appareo causa plebs suus vicis indignor magistratus abeo itaque velut persolvo fides quoniam per is non sto quin praesto decedo domus cum favor atque laus prosequor sum


extremo anno pacis aliquid fuit sed, ut semper alias, sollicitae certamine patrum et plebis. irata plebs interesse consularibus comitiis noluit; per patres clientesque patrum consules creati T. Quinctius Q. Servilius. similem annum priori habent, seditiosa initia, bello deinde externo tranquilla. Sabini Crustuminos campos citato agmine transgressi cum caedes et incendia circum Anienem flumen fecissent, a porta prope Collina moenibusque pulsi ingentes tamen praedas hominum pecorumque egere. quos Servilius consul infesto exercitu insecutus ipsum quidem agmen adipisci aequis locis non potuit, populationem adeo effuse fecit ut nihil bello intactum relinqueret, multiplicique capta praeda rediret. et in Volscis res publica egregie gesta cum ducis tum militum opera. primum aequo campo signis conlatis pugnatum ingenti caede utrimque, plurimo sanguine. et Romani, quia paucitas damno sentiendo propior erat, gradum rettulissent, ni salubri mendacio consul fugere hostes ab cornu altero clamitans concitasset aciem. impetu facto, dum se putant vincere vicere. Consul metuens ne nimis instando renovaret certamen, signum receptui dedit. Intercessere pauci dies, velut tacitis indutiis utrimque quiete sumpta, per quos ingens vis hominum ex omnibus Volscis Aequisque populis in castra venit, haud dubitans si senserint Romanos nocte abituros. itaque tertia fere vigilia ad castra oppugnanda veniunt. Quinctius sedato tumultu quem terror subitus exciverat, cum manere in tentoriis quietum militem iussisset, Hernicorum cohortem in stationem educit, cornicines tubicinesque in equos impositos canere ante vallum iubet sollicitumque hostem ad lucem tenere. reliquum noctis adeo tranquilla omnia in castris fuere, ut somnisonni quoque Romanis copia esset. Volscos species armatorum peditum, quos et plures esse et Romanos putabant, fremitus hinnitusque equorum, qui et insueto sedente equite et insuper aures agitante sonitu saeviebant, intentos velut ad impetum hostium tenuit.

exter annus pax aliquis sum sed ut semper alius sollicitus certamen pater et plebs irascor plebs intersum consularis comitium nolo per pater cliens pater consul creo t quintius q servilis similis annus prior habeo seditiosus initium bellum deinde externus tranquillus sabinum crustumini campus cito agmen transgredior cum caedes et incendium circum anienem flumen facio ab porto prope collina moenia pello ingens tamen praeda homo pecus ago qui servilis consul infesto exercitus insequor ipse quidem agmen adipisci aequus locus non possum populatio adeo effuse facio ut nihil bellum intactus relinquo multiplex capio praeda redeo et in volscus res publicus egregius gero cum dux tum miles opus primus aequus campus signum confero pugno ingens caedes utrimque multus sanguis et romanus quia paucitas damnum sentio propior sum gradus refero ni salubris mendacium consul fugio hostis ab cornu alter clamito concito acies impetus facio dum sui puto vinco vinco consul metuo ne nimis insto renovo certamen signum receptus do intercedo paucus dies velut taceo indutiae utrimque quiesco sumo per qui ingens volo homo ex omnis volscus aequi populus in castrum venio haud dubito si sentio romanus nox abeo itaque tertius fere vigil ad castrum oppugno venio quintius sedo tumultus qui terror subeo excio cum maneo in tentorius quiesco miles iubeo hernicus cohors in statio educo cornicen tubicinesque in equus impono cano ante valles iubeo sollicitus hostis ad lux teneo reliquus nox adeo tranquillus omnis in castrum sum ut somnisonni quoque romanus copia sum volsci species armator pedes qui et multus sum et romanus puto fremo hinnio equus qui et insuetus sedeo eques et insuper auris agito sonitus saeviebant intendo velut ad impetus hostis teneo


et senatui nimis atrox visa sententia est, et plebem ira prope armavit: fame se iam sicut hostes peti, cibo victuque fraudari; peregrinum frumentum, quae sola alimenta ex insperato fortuna dederit, ab ore rapi, nisi Cn. Marcio vincti dedantur tribuni, nisi de tergo plebis Romanae satisfiat. eum sibi carnificem novum exortum, qui aut mori aut servire iubeat. in exeuntem e curia impetus factus esset, ni peropportune tribuni diem dixissent. ibi ira est suppressa; se iudicem quisque, se dominum vitae necisque inimici factum videbat. contemptim primo Marcius audiebat minas tribunicias: auxilii, non poenae ius datum illi potestati, plebisque non patrum tribunos esse. sed adeo infensa erat coorta plebs, ut unius poena defungendum esset patribus. restiterunt tamen adversae invidiae usique sunt qua suis quisque, qua totius ordinis viribus. ac primo temptata res est si dispositis clientibus absterrendo singulos a coitionibus conciliisque disicere rem possent. universi deinde processere—quidquid erat patrum, reos diceres— precibus plebem exposcentes unum sibi civem, unum senatorem, si innocentem absolvere nollent, pro nocente donarent. ipse cum die dicta non adesset, perseveratum in ira est. damnatus absens in Volscos exsulatum abiit minitans patriae hostilesque iam tum spiritus gerens. venientem Volsci benigne excepere benigniusque in dies colebant, quo maior ira in suos eminebat crebraeque nunc querellae, nunc minae percipiebantur. hospitio utebatur Atti Tulli. longe is tum princeps Volsci nominis erat Romanisque semper infestus. ita cum alterum vetus odium, alterum ira recens stimularet, consilia conferunt de Romano bello. haud facile credebant plebem suam impelli posse ut totiens infeliciter temptata arma caperent: multis saepe bellis, pestilentia postremo amissa iuventute fractos spiritus esse; arte agendum in exoleto iam vetustate odio, ut recenti aliqua ira exacerbarentur animi.

et senatus nimis atrox video sententia sum et plebs ira prope armo fames sui iam sicut hostis peto cibus vinco fraudaris peregrinus frumentum qui solus alimentum ex insperatus fortuna do ab os rapio nisi cn marcius vincio dedo tribunus nisi de tergum plebs romanus satisfiat is sui carnifex novus exortus qui aut morior aut servio jubeo in exeo e curia impetus facio sum ni peropportunus tribunus dies dico ibi ira sum supprimo sui judico quisque sui dominus vita nex inimicus facio video contemptim primus marcius audio minae tribunicius auxilium non poena ius do ille potestas pleo non pater tribunus sum sed adeo infensus sum coorior plebs ut unus poena defungor sum pater resto tamen adverro invidia utor sum qui suus quisque qui totus ordo vis atque primus tento res sum si dispono cliens absterreo singuli ab coitio concilium disicio res possum universus deinde procedo quisquis sum pater reus dico prex plebs exposco unus sui civis unus senator si innocens absolvo nolo pro noceo dono ipse cum dies dictum non adsum persevero in ira sum damno absum in volsci exsulo abeo minito patria hostilis iam tum spiritus gero venio volscus benignus excipio benignus in dies colo quo magnus ira in suus emineo creber nunc querela nunc minae percipio hospitium utor attius tullius longus is tum princeps volscus nomen sum romanus semper infestus ita cum alter vetus odium alter ira recens stimulo consilium confero de romanus bellum haud facilis credo plebs suus impello possum ut totiens infelicito tento arma capio multus saepe bellum pestilentia postremo amitto iuventus frango spiritus sum ars ago in exoletus iam vetustas odium ut recens aliqui ira exacerbo animus


eodem anno Valerius consul cum exercitu in Aequos profectus cum hostem ad proelium elicere non posset, castra oppugnare est adortus. prohibuit foeda tempestas cum grandine ac tonitribus caelo deiecta. admirationem deinde auxit signo receptui dato adeo tranquilla serenitas reddita ut velut numine aliquo defensa castra oppugnare iterum religio fuerit. omnis ira belli ad populationem agri vertit. alter consul Aemilius in Sabinis bellum gessit. et ibi, quia hostis moenibus se tenebat, vastati agri sunt. incendiis deinde non villarum modo sed etiam vicorum, quibus frequenter habitabatur, Sabini exciti cum praedatoribus occurrissent, ancipiti proelio digressi postero die rettulere castra in tutiora loca. id satis consuli visum cur pro victo relinqueret hostem, integro inde decedens bello.

idem annus valerius consul cum exercitus in aequi proficiscor cum hostis ad proelium elices non possum castrum oppugnaris sum adorior prohibeo foedus tempestas cum grando atque tonitrus caelum deicio admiratio deinde augeo signum receptus do adeo tranquillus serenitas reddo ut velut numen aliquis defendo castrum oppugnaris iterum religio sum omnis ira bellum ad populatio ager verto alter consul aemilius in sabinum bellum gero et ibi quia hostis moenia sui teneo vastas ager sum incendium deinde non villaris modo sed etiam vicus qui frequens habito sabinum excio cum praedator occurro anceps proelium digredior posterus dies refero castrum in tueor locum is satis consul video cur pro vinco relinquo hostis integer inde decedo bellum


urbi cum pace laxior etiam annona rediit, et advecto ex Campania frumento et, postquam timor sibi cuique futurae inopiae abiit, eo quod abditum fuerat prolato. ex copia deinde otioque lascivire rursus animi, et pristina mala, postquam foris deerant, domi quaerere. tribuni plebem agitare suo veneno, agraria lege; in resistentes incitare patres nec in universos modo, sed in singulos. Q. Considius et T. Genucius, auctores agrariae legis, T. Menenio diem dicunt. invidiae erat amissum Cremerae praesidium, cum haud procul inde stativa consul habuisset; ea oppressit, cum et patres haud minus quam pro Coriolano adnisi essent, et patris Agrippae favor hauddum exolevisset. in multa temperarunt tribuni; cum capitis anquisissent, duorum milium aeris damnato multam dixerunt. ea in caput vertit. negant tulisse ignominiam aegritudinemque; inde morbo absumptum esse.

urbs cum pax laxus etiam annona redeo et adveho ex campaneus frumentum et postquam timor sui quisque sum inopia abeo is qui abdo sum profero ex copia deinde otium lascivire rursus animus et pristinus malus postquam foris desum domus quaero tribunus plebs agito suus veneno agrarius lex in resisto incitaris pater neque in universi modo sed in singuli q considius et t genucius auctor agrarius lex t menenius dies dico invidia sum amitto cremera praesidium cum haud procul inde stativus consul habeo is opprimo cum et pater haud paruus quam pro coriolanus annitor sum et pater agrippa favor hauddum exolevisset in multus tempero tribunus cum capio anquiro duo mille aer damno multa dico is in caput verto nego fero ignominia aegritudo inde morbus absumo sum


omisso Romano bello Porsinna, ne frustra in ea loca exercitus adductus videretur, cum parte copiarum filium Arruntem Ariciam oppugnatum mittit. primo Aricinos res necopinata perculerat; arcessita deinde auxilia et a Latinis populis et a Cumis tantum spei fecere ut acie decernere auderent. proelio inito adeo concitato impetu se intulerant Etrusci ut funderent ipso incursu Aricinos; cumanae cohortes arte adversus vim usae declinavere paululum, effuseque praelatos hostes conversis signis ab tergo adortae sunt. ita in medio prope iam victores caesi Etrusci. pars perexigua duce amisso, quia nullum propius perfugium erat, Romam inermes et fortuna et specie supplicum delati sunt. ibi benigne excepti divisique in hospitia. curatis volneribus alii profecti domos, nuntii hospitalium beneficiorum; multos Romae hospitum urbisque caritas tenuit. his locus ad habitandum datus quem deinde Tuscum vicum appellarunt.

omitto romanus bellum porsinna ne frustra in is locum exercitus adduco video cum pars copia filius arruntem aricia oppugno mitto primus aricini res necopinatus percello arcesso deinde auxilium et ab latinum populus et ab cumae tantus spes facio ut acies decerno audeo proelium ineo adeo concito impetus sui infero etruscus ut fundo ipse incursus aricini cumanae cohors ars adverro vis utor declinavere paululum effundo praefero hostis converro signum ab tergum adorior sum ita in medium prope iam victor caedo etruscus pars perexiguus dux amitto quia nullus propius perfugium sum roma inermis et fortuna et species supplex defero sum ibi benignus excipio divido in hospitium curo vulnus alius proficiscor domus nuntius hospitalis beneficus multus roma hospes urbs careo teneo hic locus ad habito do qui deinde tuscus vicus appello


cum haec accepta clades est, iam C. Horatius et T. Menenius consules erant. Menenius adversus Tuscos victoria elatos confestim missus. tum quoque male pugnatum est, et Ianiculum hostes occupavere; obsessaque urbs foret super bellum annona premente—transierant enim Etrusci Tiberim,—ni Horatius consul ex Volscis esset revocatus. adeoque id bellum ipsis institit moenibus ut primo pugnatum ad Spei sit aequo Marte, iterum ad portam Collinam. ibi quamquam parvo momento superior Romana res fuit, meliorem tamen militem recepto pristino animo in futura proelia id certamen fecit.

cum hic accipio clades sum iam que horatius et t menenius consul sum menenius adverro tusci victoria effero confestim mitto tum quoque malus pugno sum et ianiculis hostis occupo obsedeo urbs sum super bellum annona premo transeo enim etruscus tiberis ni horatius consul ex volscus sum revoco adeo is bellum ipse insto moenia ut primus pugno ad spes sum aequus mars iterum ad porta collina ibi quamquam parvus momentum superus romanus res sum bonus tamen miles recipio pristinus animus in sum proelio is certamen facio


multis , ut erat, horrida et atrox videbatur Appi sententia; rursus Vergini Largique exemplo haud salubres, utique Largi, quae totam fidem tolleret. medium maxime et moderatum utroque consilium Vergini habebatur; sed factione respectuque rerum privatarum, quae semper offecere officientque publicis consiliis, Appius vicit, ac prope fuit ut dictator ille idem crearetur; quae res utique alienasset plebem periculosissimo tempore, cum Volsci Aequique et Sabini forte una omnes in armis essent. sed curae fuit consulibus et senioribus patrum, ut magistratus imperio suo vehemens mansueto permitteretur ingenio. M'. Valerium dictatorem Volesi filium creant. plebes etsi adversus se creatum dictatorem videbat, tamen cum provocationem fratris lege haberet, nihil ex ea familia triste nec superbum timebat. edictum deinde a dictatore propositum confirmavit animos Servili fere consulis edicto conveniens; sed et homini et potestati melius rati credi omisso certamine nomina dedere. quantus nunquam ante exercitus, legiones decem effectae; ternae inde datae consulibus, quattuor dictator usus.

multus ut sum horridus et atrox video appius sententia rursus vergo largus exemplum haud salubris utique largus qui totus fides tollo medius magnus et modero uterque consilium vergo habeo sed factio respicio res privataris qui semper officio officio publicus consilium appius vinco atque prope sum ut dictator ille idem creo qui res utique alieno plebs periculosus tempus cum volscus aequi et sabinum fors unus omnis in arma sum sed cura sum consul et senex pater ut magistratus imperium suus vehemens mansueto permitto ingenium m valerius dictator volesus filius creo plebs etsi adverro sui creo dictator video tamen cum provocatio frater lex habeo nihil ex is familia tristis neque superbus timeo edictum deinde ab dictator propono confirmo animus servilis fere consul edictum convenio sed et homo et potestas bonus reor credo omitto certamen nomen do quantus numquam ante exercitus legio decem efficio terni inde do consul quattuor dictator utor


latae deinde leges, non solum quae regni suspicione consulem absolverent, sed quae adeo in contrarium verterent ut popularem etiam facerent. inde cognomen factum Publicolae est. ante omnes de provocatione adversus magistratus ad populum sacrandoque cum bonis capite eius qui regni occupandi consilia inisset gratae in volgus leges fuere. quas cum solus pertulisset, ut sua unius in his gratia esset, tum demum comitia collegae subrogando habuit. creatus Sp. Lucretius consul, qui magno natu non sufficientibus iam viribus ad consularia munera obeunda intra paucos dies moritur. suffectus in Lucreti locum M. Horatius Pulvillus. apud quosdam veteres auctores non invenio Lucretium consulem; Bruto statim Horatium suggerunt; credo quia nulla gesta res insignem fecerit consulatum memoriam intercidisse.

fero deinde lex non solus qui regnum suspicio consul absolvo sed qui adeo in contrarius verto ut popularis etiam facio inde cognomen facio poplicula sum ante omnis de provocatio adverro magistratus ad populus sacro cum bonus caput is qui regnum occupo consilium ineo gratus in vulgus lex sum qui cum solus perfero ut suus unus in hic gratia sum tum demum comitium collega subrogo habeo creo spurius lucretius consul qui magnus natus non sufficio iam vis ad consularis munus obeo intra paucus dies morior sufficio in lucretius locus m horatius pulvillus apud quidam vetus auctor non invenio lucretius consul brutus statim horatius suggero credo quia nullus gero res insignis facio consulatus memoria intercidisse


et hic annus tribunum auctorem legis agrariae habuit. Tib . Pontificius fuit. is eandem viam velut processisset Sp. Licinio ingressus dilectum paulisper impediit. perturbatis iterum patribus Ap. Claudius victam tribuniciam potestatem dicere priore anno, in praesentia re, exemplo in perpetuum, quando inventum sit suis ipsam viribus dissolvi. neque enim umquam defuturum qui et ex collega victoriam sibi et gratiam melioris partis bono publico velit quaesitam; et plures, si pluribus opus sit, tribunos ad auxilium consulum paratos fore, et unum vel adversus omnes satis esse. darent modo et consules et primores patrum operam ut, si minus omnes, aliquos tamen ex tribunis rei publicae ac senatui conciliarent. praeceptis Appi moniti patres et universi comiter ac benigne tribunos appellare, et consulares, ut cuique eorum privatim aliquid iuris adversus singulos erat, partim gratia partim auctoritate obtinuere ut tribuniciae potestatis vires salubres vellent rei publicae esse; quattuorque tribunorum adversus unum moratorem publici commodi auxilio dilectum consules habent.

et hic annus tribunus auctor lex agrarius habeo tib pontificius sum is idem via velut procedo spurius licinius ingredior dilectus paulisper impedio perturbo iterum pater ap claudus vinco tribunicius potestas dico prior annus in praesens res exemplum in perpetuus quando invenio sum suus ipse vis dissolvo neque enim umquam desum qui et ex collega victoria sui et gratia bonus pars bonus publicus volo quaero et multus si multus opus sum tribunus ad auxilium consul paro sum et unus vel adverro omnis satis sum do modo et consul et primoris pater opera ut si paruus omnis aliquis tamen ex tribunus res publicus atque senatus concilio praecipio appius moneo pater et universus comis atque benignus tribunus appello et consularis ut quisque is privatim aliquis ius adverro singuli sum pars gratia pars auctoritas obtineo ut tribunicius potestas vireo salubris volo res publicus sum quattuor tribunus adverro unus morator publicus commodus auxilium dilectus consul habeo