cum Volscorum gente Latino bello neque pax neque bellum fuerat; nam et Volsci comparaverant auxilia quae mitterent Latinis, ni maturatum ab dictatore Romano esset, et maturavit Romanus, ne proelio uno cum Latino Volscoque contenderet. hac ira consules in Volscum agrum legiones duxere. Volscos consilii poenam non metuentes necopinata res perculit; armorum immemores obsides dant trecentos principum a Cora atque Pometia liberos. ita sine certamine inde abductae legiones. nec ita multo post Volscis levatis metu suum rediit ingenium; rursus occultum parant bellum Hernicis in societatem armorum adsumptis. legatos quoque ad sollicitandum Latium passim dimittunt; sed recens ad Regillum lacum accepta cladis Latinos ira odioque eius, quicumque arma suaderet, ne ab legatis quidem violandis abstinuit; comprehensos Volscos Romam duxere. ibi traditi consulibus, indicatumque est Volscos Hernicosque parare bellum Romanis. relata re ad senatum adeo fuit gratum patribus ut et captivorum sex milia Latinis remitterent et de foedere, quod prope in perpetuum negatum fuerat, rem ad novos magistratus traicerent. enimvero tum Latini gaudere facto; pacis auctores in ingenti gloria esse. coronam auream Iovi donum in Capitolium mittunt. cum legatis donoque qui captivorum remissi ad suos fuerant, magna circumfusa multitudomultitude , venit. pergunt domos eorum apud quem quisque servierant; gratias agunt liberaliter habiti cultique in calamitate sua; inde hospitia iungunt. nunquam alias ante publice privatimque Latinum nomen Romano imperio coniunctius fuit.

cum volscus gens latinum bellum neque pax neque bellum sum nam et volscus comparaverant auxilium qui mitto latinum ni maturo ab dictator romanus sum et maturo romanus ne proelium unus cum latinum volscoque contendo hic ira consul in volscus ager legio duco volsci consilium poena non metuo necopinatus res percello armus immemor obses do trecenti princeps ab cora atque pometia liber ita sine certamen inde abduco legio neque ita multus post volscus levo metus suus redeo ingenium rursus occulo paro bellum hernicus in societas armus adsumo legatus quoque ad sollicito latius passim dimitto sed recens ad regillus lacus accipio clades latini ira odium is quicumque arma suadeo ne ab legatus quidem violo abstineo comprehendo volsci roma duco ibi trado consul indico sum volsci hernici paro bellum romanus refero res ad senatus adeo sum gratus pater ut et captivus sex mille latinum remitto et de foedus qui prope in perpetuus nego sum res ad novi magistratus traicio enimvero tum latinum gaudeo facio pax auctor in ingens gloria sum corona aureus iuppiter donum in capitolium mitto cum legatus dono qui captivus remitto ad suus sum magnus circumfundo multitudomultitude venio pergo domus is apud qui quisque servio gratia ago liberalis habeo colo in calamitas suus inde hospitium iungo numquam alius ante publicus privatim latinus nomen romanus imperium conjungo sum


triennio deinde nec certa pax nec bellum fuit. consules Q. Cloelius et T. Larcius, inde A. Sempronius et M. Minucius. his consulibus aedis Saturno dedicata, Saturnalia institutus festus dies. A. deinde Postumius et T. Verginius consules facti. hoc demum anno ad Regillum lacum pugnatum apud quosdam invenio; A. PostumiumPostumiun , quia collega dubiae fidei fuerit, se consulatu abdicasse; dictatorem inde factum. tanti errores implicant temporum aliter apud alios ordinatis magistratibus ut nec qui consules secundum quos, nec quid quoque anno actum sit in tanta vetustate non rerum modo sed etiam auctorum digerere possis.

triennium deinde neque certus pax neque bellum sum consul q cloelius et t larcius inde ab sempronius et m minucius hic consul aedes saturnus dedico saturnalis instituo festus dies ab deinde postumus et t verginius consul facio hic demum annus ad regillus lacus pugno apud quidam invenio ab postumiumpostumiun quia collega dubius fides sum sui consulatus abdico dictator inde facio tantus error implico tempus aliter apud alius ordino magistratus ut neque qui consul secundus qui neque quis quoque annus ago sum in tantus vetustas non res modo sed etiam auctor digero possum


fusis Auruncis victor tot intra paucos dies bellis Romanus promissa consulis fidemque senatus exspectabat, cum Appius et insita superbia animo et ut collegae vanam faceret fidem, quam asperrime poterat, ius de creditis pecuniis dicere. deinceps et qui ante nexi fuerant creditoribus tradebantur et nectebantur alii. quod ubi cui militi inciderat, collegam appellabat. concursus ad Servilium fiebat; illius promissa iactabant; illi exprobrabant sua quisque belli merita cicatricesque acceptas. postulabant ut aut referret ad senatum, aut auxilio esset consul civibus suis, imperator militibus. movebant consulem haec, sed tergiversari res cogebat; adeo in alteram causam non collega solum praeceps erat sed omnis factio nobilium. ita medium se gerendo nec plebis vitavit odium nec apud patres gratiam iniit. patres mollem consulem et ambitiosum rati, plebes fallacem; brevique apparuit adaequasse eum Appi odium. certamen consulibus inciderat uter dedicaret Mercuri aedem. senatus a se rem ad populum reiecit: utri eorum dedicatio iussu populi data esset, eum praeesse annonae, mercatorum collegium instituere, sollemnia pro pontifice iussit suscipere. populus dedicationem aedis dat M. Laetorio, primi pili centurioni, quod facile appareret non tam ad honorem eius, cui curatio altior fastigio suo data esset, factum quam ad consulum ignominiam. saevire inde utique consulum alter patresque; sed plebi creverant animi, et longe alia quam primo instituerant via grassabantur. desperato enim consulum senatusque auxilio, cum in ius duci debitorem vidissent, undique convolabant. neque decretum exaudiri consulis prae strepitu et clamore poterat, neque cum decresset quisquam obtemperabat. vi agebatur, metusque omnis et periculum, cum in conspectu consulis singuli a pluribus violarentur, in creditores a debitoribus verterant. super haec timor incessit Sabini belli; dilectuque decreto nemo nomen dedit, furente Appio et insectante ambitionem collegae, qui populari silentio rem publicam proderet, et ad id quod de credita pecunia ius non dixisset, adiceret ut ne dilectum quidem ex senatus consulto haberet: non esse tamen desertam omnino rem publicam neque proiectum consulare imperium, se unum et suae et patrum maiestatis vindicem fore. cum circumstaret cotidiana multitudomultitude licentia accensa, arripi unum insignem ducem seditionum iussit. ille cum a lictoribus iam traheretur, provocavit; nec cessisset provocationi consul, quia non dubium erat populi iudicium, nisi aegre victa pertinacia foret consilio magis et auctoritate principum quam populi clamore; adeo supererant animi ad sustinendam invidiam. crescere inde malum in dies non clamoribus modo apertis sed, quod multo perniciosius erat, secessione occultisque conloquiis. tandem invisi plebi consules magistratu abeunt, Servilius neutris, Appius patribus mire gratus.

fundo auruncus victor tot intra paucus dies bellum romanus promitto consul fides senatus exspecto cum appius et inquiro superbia animus et ut collega vanus facio fides quam asper possum ius de credo pecunia dico deinceps et qui ante necto sum creditor trado et necto alius qui ubi qui miles incido collega appello concursus ad servilius fio ille promitto jacto ille exprobro suus quisque bellum mereo cicatrix accipio postulo ut aut refero ad senatus aut auxilium sum consul civis suus imperator miles moveo consul hic sed tergiversaris res cogo adeo in alter causa non collega solus praeceps sum sed omnis factio nobilis ita medius sui gero neque plebs vito odium neque apud pater gratia ineo pater mollis consul et ambitiosus reor plebs fallax brevis appareo adaequasse is appius odium certamen consul incido uter dedico mercurius aedes senatus ab sui res ad populus reicio uter is dedicatio iussus populus do sum is praesum annona mercator collegium instituo sollemne pro pontifex iubeo suscipio populus dedicatio aedes do m laetorius primus pilus centurio qui facilis appareo non tam ad honor is qui curatio alo fastigium suus do sum facio quam ad consul ignominia saevio inde utique consul alter patro sed plebs cerno animus et longus alius quam primus instituo via grassor despero enim consul senatus auxilium cum in ius duco debitor video undique convolo neque decretum exaudio consul prae strepitus et clamor possum neque cum decerno quisquam obtempero vis ago metus omnis et periculum cum in conspectus consul singuli ab multus violo in creditor ab debitor verto super hic timor incedo sabinum bellum diligo decretum nemo nomen do furo appius et insecto ambitio collega qui populor silentium res publicus prodo et ad is qui de credo pecunia ius non dico adicio ut ne dilectus quidem ex senatus consultum habeo non sum tamen desero omnino res publicus neque projectum consularis imperium sui unus et suus et pater maiestas vindico sum cum circumsto cottidianus multitudomultitude licentia accendo arripio unus insignis dux seditio iubeo ille cum ab lictor iam traho provoco neque cedo provocatio consul quia non dubius sum populus iudicium nisi aeger vinco pertinacia sum consilium magis et auctoritas princeps quam populus clamor adeo supersum animus ad sustineo invidia cresco inde malus in dies non clamor modo apertus sed qui multus perniciosus sum secessio occulo colloquium tandem invideo plebs consul magistratus abeo servilis neuter appius pater mirus gratus


inde P. Valerius iterum T. Lucretius consules facti. iam Tarquinii ad Lartem Porsinnam, Clusinum regem, perfugerant. ibi miscendo consilium precesque nunc orabant ne se, oriundos ex Etruscis, eiusdem sanguinis nominisque, egentes exsulare pateretur, nunc monebant etiam ne orientem morem pellendi reges inultum sineret. satis libertatem ipsam habere dulcedinis. nisi quanta vi civitates eam expetant, tanta regna reges defendant, aequari summa infimis; nihil excelsum, nihil quod supra cetera emineat in civitatibus fore; adesse finem regnis, rei inter deos hominesque pulcherrimae. Porsinna cum regem esse Romae tutum, tum Etruscae gentis regem amplum Tuscis ratus, Romam infesto exercitu venit. non unquam alias ante tantus terror senatum invasit; adeo valida res tum Clusina erat magnumque Porsinnae nomen. nec hostes modo timebant, sed suosmet ipsi cives, ne Romana plebs, metu perculsa receptis in urbem regibus, vel cum servitute pacem acciperet. multa igitur blandimenta plebi per id tempus ab senatu data. annonae in primis habita cura, et ad frumentum comparandum missi alii in Volscos, alii Cumas. salis quoque vendendi arbitrium, quia impenso pretio venibat, in publicum omne sumptum, ademptum privatis; portoriisque et tributo plebes liberata, ut divites conferrent, qui oneri ferendo essent: pauperes satis stipendii pendere si liberos educent. itaque haec indulgentia patrum asperis, postmodum rebus in obsidione ac fame adeo concordem civitatem tenuit ut regium nomen non summi magis quam infimi horrerent, nec quisquam unus malis artibus postea tam popularis esset quam tum bene imperando universus senatus fuit.

inde p valerius iterum t lucretius consul facio iam tarquinius ad lartem porsinnam clusinus rex perfugio ibi misceo consilium preco nunc oro ne sui orior ex etruscus idem sanguis nomen egeo exsularis pateo nunc moneo etiam ne orior mos pello rex inultus sino satis libertas ipse habeo dulcedo nisi quantus vis civitas is expeto tantus regnum rex defendo aequaris summus infimus nihil excello nihil qui supra ceterus emineo in civitas sum adsum finis regnum res inter deus homo pulcher porsinna cum rex sum roma tueor tum etruscus gens rex amplus tuscus reor roma infesto exercitus venio non umquam alius ante tantus terror senatus invado adeo validus res tum clusinus sum magnus porsinnae nomen neque hostis modo timeo sed suosmet ipse civis ne romanus plebs metus percello recipio in urbs rex vel cum servitus pax accipio multus igitur blandimentum plebs per is tempus ab senatus do annona in primus habeo cura et ad frumentum comparo mitto alius in volsci alius cumae sal quoque vendo arbitrium quia impendo pretium venio in publicus omnis sumo adimo privo portorium et tribuo plebs libero ut dives confero qui onus fero sum pauper satis stipendium pendeo si liber educo itaque hic indulgeo pater asper postmodum res in obsidio atque fames adeo concordo civitas teneo ut regius nomen non superus magis quam infimus horreo neque quisquam unus malus ars postea tam popularis sum quam tum bene impero universus senatus sum


consules deinde T. Geganius P. Minucius facti. eo anno, cum et foris quieta omnia a bello essent et domi sanata discordia, aliud multo gravius malum civitatem invasit, caritas primum annonae ex incultis per secessionem plebis agris, fames deinde, qualis clausis solet. ventumque ad interitum servitiorum utique et plebis esset, ni consules providissent dimissis passim ad frumentum coemendum non in Etruriam modo dextris ab Ostia litoribus laevoque per Volscos mari usque ad Cumas, sed quaesitum in Sicilia quoque; adeo finitimorum odia longinquis coegerant indigere auxiliis. frumentum Cumis cum coemptum esset, naves pro bonis Tarquiniorum ab Aristodemo tyranno, qui heres erat, retentae sunt; in Volscis Pomptinoque ne emi quidem potuit; periculum quoque ab impetu hominum ipsis frumentatoribus fuit; ex Tuscis frumentum Tiberi venit; eo sustentata est plebs. incommodo bello in tam artis commeatibus vexati forent, ni Volscos iam moventes arma pestilentia ingens invasisset. ea clade conterritis hostium animis, ut etiam ubi ea remisisset terrore aliquo tenerentur, et Velitris auxere numerum colonorum Romani, et Norbam in montis novam coloniam quae arx in Pomptino esset miserunt.

consul deinde t geganius p minucius facio is annus cum et foris quietus omnis ab bellum sum et domus sano discordia alius multus gravis malus civitas invado careo primus annona ex incultus per secessio plebs ager fames deinde qualis claudo soleo venio ad interitus servio utique et plebs sum ni consul provideo dimitto passim ad frumentum coemo non in etruria modo dextera ab ostium litus laevoque per volsci mare usque ad cumae sed quaero in sicilia quoque adeo finitimus odium longinquus cogo indigeo auxilium frumentum cumae cum coemo sum navo pro bonus tarquinius ab aristodemus tyrannus qui heres sum retendo sum in volscus pomptinus ne emo quidem possum periculum quoque ab impetus homo ipse frumentator sum ex tuscus frumentum tiberis venio is sustento sum plebs incommodus bellum in tam ars commeatus vexo sum ni volsci iam moveo arma pestilentia ingens invado is clades conterreo hostis animus ut etiam ubi is remitto terror aliquis teneo et velitrae augeo numerus colonus romanus et norba in mons novus colonia qui arx in pomptinus sum mitto


alius deinde reus Sp. Servilius, ut consulatu abiit, C. Nautio et P. Valerio consulibus, initio statim anni ab L. Caedicio et T. Statio tribunis die dicta non, ut Menenius, precibus suis aut patrum, sed cum multa fiducia innocentiae gratiaeque tribunicios impetus tulit. et huic proelium cum Tuscis ad Ianiculum erat crimini. sed fervidi animi vir, ut in publico periculo ante, sic tum in suo, non tribunos modo sed plebem oratione feroci refutando, exprobrandoque T. Meneni damnationem mortemque, cuius patris munere restituta quondam plebs eos ipsos quibus tum saeviret magistratus, eas leges haberet, periculum audacia discussit. iuvit et Verginius collega testis productus, participando laudes; magis tamen Menenianum—adeo mutaverant animi—profuit iudicium.

alius deinde reus spurius servilis ut consulatus abeo que nautius et p valerius consul initium statim annus ab l caedicio et t statius tribunus dies dictum non ut menenius prex suus aut pater sed cum multus fiducia innocentia gratia tribunicius impetus fero et hic proelium cum tuscus ad ianiculis sum crimen sed fervidus animus vir ut in publicus periculum ante sic tum in suus non tribunus modo sed plebs oratio ferox refuto exprobro t menenius damnatio mors qui pater munus restituo quondam plebs is ipse qui tum saevio magistratus is lex habeo periculum audacia discutio juvo et verginius collega testis produco participo laus magis tamen menenianus adeo muto animus prosum iudicium


haec post exactos reges domi militiaeque gesta primo anno.

hic post exigo rex domus militia gero primus annus


Voleronem amplexa favore plebs proximis comitiis tribunum plebi creat in eum annum qui L. Pinarium P. Furium consules habuit. contraque omnium opinionem, qui eum vexandis prioris anni consulibus permissurum tribunatum credebant, post publicam causam privato dolore habito, ne verbo quidem violatis consulibus, rogationem tulit ad populum ut plebeii magistratus tributis comitiis fierent. haud parva res sub titulo prima specie minime atroci ferebatur, sed quae patriciis omnem potestatem per clientium suffragia creandi quos vellent tribunos auferret. huic actioni gratissimae plebi cum summa vi resisterent patres nec, quae una vis ad resistendum erat, ut intercederet aliquis ex collegio, auctoritate aut consulum aut principum adduci posset, res tamen suo ipsa molimine gravis certaminibus in annum extrahitur. plebs Voleronem tribunum reficit: patres, ad ultimum dimicationis rati rem venturam, Ap. Claudium Appi filium, iam inde a paternis certaminibus invisum infestumque plebi, consulem faciunt. collega ei T. Quinctius datur.

voleronem amplector favor plebs propior comitium tribunus plebs creo in is annus qui l pinarius p furius consul habeo contra omnis opinio qui is vexandis prior annus consul permitto tribunatus credo post publicus causa privo dolor habeo ne verbum quidem violo consul rogatio fero ad populus ut plebeius magistratus tribuo comitium fio haud parvus res sub titulus primus species paruus atrox fero sed qui patricius omnis potestas per cliens suffragium creo qui volo tribunus aufero hic actio gratus plebs cum summus vis resisto pater neque qui unus volo ad resisto sum ut intercedo aliquis ex collegium auctoritas aut consul aut princeps adduco possum res tamen suus ipse molimen gravis certamen in annus extraho plebs voleronem tribunus reficio pater ad ulter dimicatio reor res venio ap claudius appius filius iam inde ab paternus certamen invideo infestus plebs consul facio collega is t quintius do


contra ea in Aequis inter consulem ac milites comitate ac beneficiis certatum est. et natura Quinctius erat lenior, et saevitia infelix collegae quo is magis gauderet ingenio suo effecerat. huic tantae concordiae ducis exercitusque non ausi offerre se Aequi, vagari populabundum hostem per agros passi; nec ullo ante bello latius inde acta est praeda. ea omnis militi data est. addebantur et laudes, quibus haud minus quam praemio gaudent militum animi. cum duci tum propter ducem patribus quoque placatior exercitus rediit, sibi parentem alteri exercitui dominum datum ab senatu memorans.

contra is in aequi inter consul atque miles comitas atque beneficium certas sum et natura quintius sum lenio et saevitia infelix collega quo is magis gaudeo ingenium suus efficio hic tantus concordia dux exerceo non audeo offero sui aequum vagaris populabundus hostis per ager patior neque ullus ante bellum fero inde ago sum praeda is omnis miles do sum addo et laus qui haud paruus quam praemium gaudeo miles animus cum duco tum propter dux pater quoque placo exercitus redeo sui parens alter exercitus dominus do ab senatus memoro


aegre sedata ab Quinctio plebs, multo aegrius consul alter a patribus. dimisso tandem concilio plebis senatum consules habent. ubi cum timor atque ira in vicem sententias variassent, quo magis spatio interposito ab impetu ad consultandum avocabantur, eo plus abhorrebant a certatione animi, adeo ut Quinctio gratias agerent, quod eius opera mitigata discordia esset. ab Appio petitur ut tantam consularem maiestatem esse vellet quanta esse in concordi civitate posset: dum tribuni consulesque ad se quisque omnia trahant, nihil relictum esse virium in medio; distractam laceratamque rem publicam; magis quorum in manu sit quam ut incolumis sit quaeri. Appius contra testari deos atque homines rem publicam prodi per metum ac deseri, non consulem senatui sed senatum consuli deesse; graviores accipi leges quam in Sacro monte acceptae sint. victus tamen patrum consensu quievit. lex silentio perfertur. tum primum tributis comitiis creati tribuni sunt. numero etiam additos tres, perinde ac duo antea fuerint, Piso auctor est. nominat quoque tribunos, Cn. Siccium, L. Numitorium, M. Duillium, Sp. Icilium, L. Maecilium.

aeger sedo ab quintius plebs multus aeger consul alter ab pater dimitto tandem concilio plebs senatus consul habeo ubi cum timor atque ira in vicis sententia vario quo magis spatium interpono ab impetus ad consulto avocabantur is multus abhorreo ab certatio animus adeo ut quintius gratia ago qui is opus mitigo discordia sum ab appius peto ut tantus consularis maiestas sum volo quantus sum in concordi civitas possum dum tribunus consulo ad sui quisque omnis traho nihil relinquo sum vis in medium distraho lacero res publicus magis qui in manus sum quam ut incolumis sum quaero appius contra testaris deus atque homo res publicus prodo per metus atque desero non consul senatus sed senatus consul desum gravis accipio lex quam in sacro mons accipio sum vinco tamen pater consensus quiesco lex silentium perfero tum primus tribuo comitium creo tribunus sum numerus etiam addo tres perinde atque duo antea sum piso auctor sum nomino quoque tribunus cn siccium l numitorius m duellius spurius icilius l maecilium


L. Furius inde et C. Manlius consules. Manlio Veientes provincia evenit. non tamen bellatum; indutiae in annos quadraginta petentibus datae frumento stipendioque imperato. paci externae confestim continuatur discordia domi. agrariae legis tribuniciis stimulis plebs furebat. consules , nihil Meneni damnatione, nihil periculo deterriti Servili, summa vi resistunt. abeuntes magistratu Cn. Genucius tribunus plebis arripuit.

l furius inde et que manlius consul manlius veiens provincia evenio non tamen bello indutiae in annus quadraginta peto do frumentum stipendium impero pax externus confestim continuo discordia domus agrarius lex tribunicius stimulus plebs furo consul nihil menenius damnatio nihil periculum deterreo servilis summus vis resisto abeo magistratus cn genucius tribunus plebs arripio


utraque re satis experta tum demum consules: ne praedictum negetis, patres conscripti, adest ingens seditio. postulamus ut ii, qui maxime ignaviam increpant, adsint nobis habentibus dilectum. acerrimi cuiusque arbitrio, quando ita placet, rem agemus. redeunt in tribunal; citari nominatim unum ex iis qui in conspectu erant dedita opera iubent. cum staret tacitus et circa eum aliquot hominum, ne forte violaretur, constitisset globus, lictorem ad eum consules mittunt. quo repulso tum vero indignum facinus esse clamitantes qui patrum consulibus aderant, devolant de tribunali ut lictori auxilio essent. sed ab lictore, nihil aliud quam prendere prohibito, cum conversus in patres impetus esset, consulum intercursu rixa sedata est, in qua tamen sine lapide, sine telo plus clamoris atque irarum quam iniuriae fuerat. senatus tumultuose vocatus tumultuosius consulitur, quaestionem postulantibus iis qui pulsati fuerant, decernente ferocissimo quoque non sententiis magis quam clamore et strepitu. tandem cum irae resedissent, exprobrantibus consulibus nihilo plus sanitatis in curia quam in foro esse, ordine consuli coepit. tres fuere sententiae. P. Verginius rem non volgabat; de iis tantum qui fidem secuti P. Servili consulis Volsco, Aurunco, Sabinoque militassent bello, agendum censebat. T. Largius non id tempus esse ut merita tantummodo exsolverentur; totam plebem aere alieno demersam esse, nec sisti posse ni omnibus consulatur; quin, si alia aliorum sit condicio, accendi magis discordiam quam sedari. Ap . Claudius, et natura immitis et efferatus, hinc plebis odio illinc patrum laudibus, non miseriis ait sed licentia tantum concitum turbarum, et lascivire magis plebem quam saevire. id adeo malum ex provocatione natum; quippe minas esse consulum, non imperium, ubi ad eos qui una peccaverint provocare liceat. agedum , inquit, dictatorem, a quo provocatio non est, creemus; iam hic quo nunc omnia ardent conticescet furor. pulset tum mihi īictorem qui sciet ius de tergo vitaque sua penes unum illumilium esse cuius maiestatem violarit.

uter res satis experior tum demum consul ne praedico nego pater conscribo adsum ingens seditio postulo ut is qui magnus ignavio increpo adsum nos habeo dilectus acer quisque arbitrium quando ita placeo res ago redeo in tribunal citaris nominatim unus ex is qui in conspectus sum dedo opus iubeo cum sto taceo et circa is aliquot homo ne fors violo consto globus lictor ad is consul mitto quo repello tum verus indignus facinus sum clamito qui pater consul adsum devolo de tribunal ut lictor auxilium sum sed ab lictor nihil alius quam prehendo prohibeo cum converro in pater impetus sum consul intercursus rixo sedo sum in qui tamen sine lapis sine telum multus clamor atque ira quam iniuria sum senatus tumultuosus voco tumultuosus consulo quaestio postulo is qui pulso sum decerno ferox quoque non sententia magis quam clamor et strepitus tandem cum ira resedeo exprobro consul nihilum multus sanitas in curia quam in forum sum ordo consul coepio tres sum sententia p verginius res non volgabat de is tantus qui fides sequor p servilis consul volscus auruncus sabinum milito bellum ago censeo t largus non is tempus sum ut mereo tantummodo exsolverentur totus plebs aer alienus demergo sum neque sino possum ni omnis consulo quin si alius alius sum condicio accendo magis discordia quam sedo ap claudus et natura immitis et effero hinc plebs odium illinc pater laus non miseria aio sed licentia tantus concieo turba et lascivire magis plebs quam saevio is adeo malus ex provocatio natus quippe minae sum consul non imperium ubi ad is qui unus pecco provocaris licet agedum inquam dictator ab quo provocatio non sum creo iam hic quo nunc omnis ardeo conticescet furor pulso tum ego ictor qui scio ius de tergum vito suus penis unus illumilium sum qui maiestas violo


creato dictatore primum Romae, postquam praeferri secures viderunt, magnus plebem metus incessit, ut intentiores essent ad dicto parendum. neque enim, ut in consulibus qui pari potestate essent, alterius auxilium, neque provocatio erat neque ullum usquam nisi in cura parendi auxilium. Sabinis etiam creatus Romae dictator, eo magis quod propter se creatum crediderant, metum incussit. itaque legatos de pace mittunt. quibus orantibus dictatorem senatumque ut veniam erroris hominibus adulescentibus darent, responsum, ignosci adulescentibus posse, senibus non posse, qui bella ex bellis sererent. actum tamen est de pace, impetrataque foret, si, quod impensae factum in bellum erat, praestare Sabini—id enim postulatum erat—in animum induxissent. bellum indictum: tacitae indutiae quietum annum tenuere.

creo dictator primus roma postquam praefero securis video magnus plebs metus incedo ut intendo sum ad dico pareo neque enim ut in consul qui par potestas sum alter auxilium neque provocatio sum neque ullus usquam nisi in cura pareo auxilium sabinum etiam creo roma dictator is magis qui propter sui creo credo metus incutio itaque legatus de pax mitto qui oro dictator senatus ut venio error homo adulescens do responsum ignosco adulescens possum senex non possum qui bellum ex bellum sero ago tamen sum de pax impetro sum si qui impendo facio in bellum sum praesto sabinum is enim postulo sum in animus induco bellum indico taceo indutiae quiesco annus teneo


A. Verginius inde et T. Vetusius consulatum ineunt. tum vero plebs, incerta quales habitura consules esset, coetus nocturnes, pars Esquiliis, pars in Aventino facere, ne in foro subitis trepidaret consiliis et omnia temere ac fortuito ageret. eam rem consules rati, ut erat, perniciosam ad patres deferunt, sed delatam consulere ordine non licuit; adeo tumultuose excepta est clamoribus undique et indignatione patrum, si, quod imperio consulari exsequendum esset, invidiam eius consules ad senatum reicerent. profecto , si essent in re publica magistratus, nullum futurum fuisse Romae nisi publicum concilium; nunc in mille curias contionesque dispersam et dissipatam esse rem publicam. unum hercule virum—id enim plus esse quam consulem— qualis Ap. Claudius fuerit, momento temporis discussurum illos coetus fuisse. correpti consules cum, quid ergo se facere vellent, nihil enim segnius molliusve quam patribus placeat acturos, percunctarentur, decernunt ut dilectum quam acerrimum habeant: otio lascivire plebem. dimisso senatu consules in tribunal escendunt; citant nominatim iuniores. cum ad nomen nemo responderet, circumfusa multitudo in contionis modum negare ultra decipi plebem posse; nunquam unum militem habituros ni praestaretur fides publica; libertatem unicuique prius reddendam esse quam arma danda, ut pro patria civibusque, non pro dominis pugnent. consules quid mandatum esset a senatu videbant, sed eorum qui intra parietes curiae ferociter loquerentur neminem adesse invidiae suae participem; et apparebat atrox cum plebe certamen. prius itaque quam ultima experirentur, senatum iterum consulere placuit. tum vero ad sellas consulum propere convolavere minimus quisque natu patrum, abdicare consulatum iubentes et deponere imperium ad quod tuendum animus deesset.

ab verginius inde et t vetusius consulatus ineo tum verus plebs incertus qualis habeo consul sum coitus nocturnes pars esquiliae pars in aventinus facio ne in forum subeo trepido consilium et omnis temere atque fortuitus ago is res consul reor ut sum perniciosus ad pater defero sed defero consulo ordo non licet adeo tumultuosus excipio sum clamor undique et indignatio pater si qui imperium consularis exsequor sum invidia is consul ad senatus reicio profecto si sum in res publicus magistratus nullus sum sum roma nisi publicus concilium nunc in mille curia contio dispermulceo et dissipatam sum res publicus unus herculis vir is enim multus sum quam consul qualis ap claudus sum momentum tempus discutio ille coitus sum corripio consul cum quis ergo sui facio volo nihil enim segnis molliusve quam pater placeo ago percuncto decerno ut dilectus quam acer habeo otium lascivire plebs dimitto senatus consul in tribunal escendo cito nominatim iuniores cum ad nomen nemo respondeo circumfundo multitudo in contio modus nego ultra decipio plebs possum numquam unus miles habeo ni praesto fides publicus libertas uniquique prior reddo sum quam arma do ut pro patria civis non pro dominus pugno consul quis mando sum ab senatus video sed is qui intra paries curia ferociter loquor nemo adsum invidia suus participo et appareo atrox cum plebs certamen prior itaque quam ulter experior senatus iterum consulo placeo tum verus ad sella consul properus convolavere minimus quisque natus pater abdicaris consulatus jubeo et depono imperium ad qui tueor animus desum


nocte una audito perfectoque bello Sabino postero die in magna iam spe undique partae pacis legati Aurunci senatum adeunt, ni decedatur Volsco agro bellum indicentes. cum legatis simul exercitus Auruncorum domo profectus erat; cuius fama haud procul iam ab Aricia visi tanto tumultu concivit Romanos ut nec consuli ordine patres nec pacatum responsum arma inferentibus arma ipsi capientes dare possent. Ariciam infesto agmine itur, nec procul inde cum Auruncis signa conlata proelioque uno debellatum est.

nox unus audio perficio bellum sabinum posterus dies in magnus iam spes undique pario pax legatus auruncus senatus adeo ni decedo volscus ager bellum indico cum legatus simul exercitus auruncus domus proficiscor sum qui fama haud procul iam ab aricia video tantus tumultus concieo romanus ut neque consul ordo pater neque pacatum responsum arma infero arma ipse capio do possum aricia infesto agmen eo neque procul inde cum auruncus signum confero proelio unus debello sum


inde ad Veiens bellum profecti, quo undique ex Etruria auxilia convenerant, non tam Veientium gratia concitata quam quod in spem ventum erat discordia intestina dissolvi rem Romanam posse. principesque in omnium Etruriae populorum conciliis fremebant aeternas opes esse Romanas, nisi inter semet ipsi seditionibus saeviant. id unum venenum, eam labem civitatibus opulentis repertam, ut magna imperia mortalia essent. diu sustentatum id malum, partim patrum consiliis partim patientia plebis, iam ad extrema venisse. duas civitates ex una factas, suos cuique parti magistratus, suas leges esse. primum in dilectibus saevire solitos, eosdem in bello tamen paruisse ducibus. qualicumque urbis statu manente disciplina militari sisti potuisse; iam non parendi magistratibus morem in castra quoque Romanum militem sequi. proximo bello in ipsa acie, in ipso certamine consensu exercitus traditam ultro victoriam victis Aequis, signa deserta, imperatorem in acie relictum, iniussu in castra reditum. profecto , si instetur, suo milite vinci Romam posse. nihil aliud opus esse quam indici ostendique bellum; cetera sua sponte fata et deos gesturos. hae spes Etruscos armaverant, multis in vicem casibus victos victoresque. consules quoque Romani nihil praeterea aliud quam suas vires, sua arma horrebant. memoria pessimi proximo bello exempli terrebat ne rem committerent eo ubi duae simul acies timendae essent. itaque castris se tenebant, tam ancipiti periculo aversi: diem tempusque forsitan ipsum leniturum iras sanitatemque animis allaturum. Veiens hostis Etruscique eo magis praepropere agere; lacessere ad pugnam primo obequitando castris provocandoque, postremo, ut nihil movebant, qua consules ipsos qua exercitum increpando: simulationem intestinae discordiae remedium timoris inventum, et consules magis non confidere quam non credere suis militibus; novum seditionis genus, silentium otiumque inter armatos. ad haec in novitatem generis originisque qua falsa, qua vera iacere. haec cum sub ipso vallo portisque streperent, haud aegre consules pati; at imperitae multitudini nunc indignatio, nunc pudor pectora versare et ab intestinis avertere malis; nolle inultos hostes, nolle successum non patribus, non consulibus; externa et domestica odia certare in animis. tandem superant externa, adeo superbe insolenterque hostis eludebat. frequentes in praetorium conveniunt; poscunt pugnam, postulant ut signum detur. consules velut deliberabundi capita conferunt, diu conloquuntur. pugnare cupiebant, sed retro revocanda et abdenda cupiditas erat, ut adversando remorandoque incitato semel militi adderent impetum. redditur responsum immaturam rem agi, nondum tempus pugnae esse; castris se tenerent. edicunt inde ut abstineant pugna: si quis iniussu pugnaverit, ut in hostemhosted animadversuros. ita dimissis, quo minus consules velle credunt, crescit ardor pugnandi. accendunt insuper hostes ferocius multo, ut statuisse non pugnare consules cognitum est: quippe impune se insultaturos, non credi militi arma, rem ad ultimum seditionis erupturam, finemque venisse Romano imperio. his freti occursant portis, ingerunt probra, aegre abstinent quin castra oppugnent. enimvero non ultra contumeliam pati Romanus posse; totis castris undique ad consules curritur; non iam sensim, ut ante, per centurionum principes postulant, sed passim omnes clamoribus agunt. matura res erat; tergiversantur tamen. Fabius deinde ad crescentem tumultum iam metu seditionis collega concedente, cum silentium classico fecisset: ego istos, Cn. Manli, posse vincere scio; velle ne scirem ipsi fecerunt. itaque certum atque decretum est non dare signum, nisi victores se redituros ex hac pugna iurant. consulem Romanum miles semel in acie fefellit, deos numquam fallet. centurio erat M. Flavoleius, inter primores pugnae flagitator. victor , inquit, M. Fabi, revertar ex acie. si fallat, IovemIovein patrem Gradivumque Martem aliosque iratos invocat deos. idem deinceps omnis exercitus in se quisque iurat. iuratis datur signum; arma capiunt; eunt in pugnam irarum speique pleni. nunc iubent Etruscos probra iacere, nunc armati sibi quisque lingua promptum hostemlhostem offerri. omnium illo die, qua plebis qua patrum, eximia virtus fuit; Fabium nomen maxime enituit. multis civilibus certaminibus infensos plebis animos illa pugna sibi reconciliare statuunt.

inde ad veiens bellum proficiscor quo undique ex etruria auxilium convenio non tam veiens gratia concito quam qui in spes venio sum discordia intestinum dissolvo res romanus possum princeps in omnis etruria populus concilium fremo aeternus ops sum romanus nisi inter sui ipse seditio saevio is unus venenum is labo civitas opulentus reperio ut magnus imperium mortalia sum diu sustentas is malus pars pater consilium pars patientia plebs iam ad exter venio duo civitas ex unus facio suus quisque pario magistratus suus lex sum primus in delectus saevio soleo idem in bellum tamen pareo dux qualiscumque urbs status maneo disciplina militaris sino possum iam non pareo magistratus mos in castrum quoque romanus miles sequor propior bellum in ipse acies in ipse certamen consensus exercitus trado ultro victoria vinco aequi signum desero imperator in acies relinquo injussus in castrum redeo profecto si insto suus miles vinco roma possum nihil alius opus sum quam indico ostendo bellum ceterus suus sponte fatum et deus gero hic spes etrusci armo multus in vicis casus vinco victor consul quoque romanus nihil praeterea alius quam suus vireo suus arma horreo memoria malus propior bellum exemplum terreo ne res committo is ubi duo simul acies timeo sum itaque castrum sui teneo tam anceps periculum averto dies tempus forsitan ipse lenio ira sanitas animus affero veiens hostis etruscus is magis praeproperus ago lacesso ad pugna primus obequito castrum provocandoque postremo ut nihil moveo qui consul ipse qui exercitus increpo simulatio intestinus discordia remedium timor invenio et consul magis non confido quam non credo suus miles novus seditio genus silentium otium inter armatus ad hic in novitas genus origo qui fallo qui verus iacio hic cum sub ipse vallo porta streperent haud aeger consul patior at imperitus multitudo nunc indignatio nunc pudor pectus versaris et ab intestinum averto malus nolo inultus hostis nolo successus non pater non consul externus et domesticus odium certo in animus tandem supero externus adeo superbus insolens hostis eludo frequens in praetorium convenio posco pugna postulo ut signum do consul velut deliberabundus caput confero diu conloquor pugno cupio sed retro revoco et abdenda cupiditas sum ut adverso remoror incito semel miles addo impetus reddo responsum immaturus res ago nondum tempus pugna sum castrum sui teneo edico inde ut abstineo pugno si quis injussus pugno ut in hostemhosted animadversuros ita dimitto quo paruus consul volo credo cresco ardor pugno accendo insuper hostis ferox multus ut statuo non pugno consul cognosco sum quippe impunis sui insulto non credo miles arma res ad ulter seditio erumpo finis venio romanus imperium hic fretus occurso porta ingero probrum aeger abstineo quin castrum oppugno enimvero non ultra contumelia patior romanus possum totus castrum undique ad consul curro non iam sensim ut ante per centurio princeps postulo sed passim omnis clamor ago maturo res sum tergiversor tamen fabius deinde ad cresco tumultus iam metus seditio collega concedo cum silentium classicus facio ego iste cn manlius possum vinco scio volo ne scio ipse facio itaque certus atque decretum sum non do signum nisi victor sui redeo ex hic pugno juro consul romanus miles semel in acies fallo deus numquam fallo centurio sum m flavoleius inter primoris pugna flagitator victor inquam m fabius revorto ex acies si fallo iovemiovein pater gradivus mars alius irascor invoco deus idem deinceps omnis exercitus in sui quisque juro juro do signum arma capio eo in pugna ira spes plenus nunc iubeo etrusci probrum iacio nunc armatus sui quisque lingua promptus hostemlhostem offertor omnis ille dies qui plebs qui pater eximius virtus sum fabius nomen magnus eniteo multus civilis certamen infensus plebs animus ille pugno sui reconciliaris statuo


inter haec bella manente discordia domi consules T. Numicius Priscus A. Verginius facti. non ultra videbatur latura plebes dilationem agrariae legis, ultimaque vis parabatur, cum Volscos adesse fumo ex incendiis villarum fugaque agrestium cognitum est. ea res maturam iam seditionem ac prope erumpentem repressit. consules , coacti extemplo ab senatu, ad bellum educta ex urbe iuventute tranquilliorem ceteram plebem fecerunt. et hostes quidem, nihil aliud quam perfusis vano timore Romanis, citato agmine abeunt: Numicius Antium adversus Volscos, Verginius contra Aequos profectus. ibi ex insidiis prope magna accepta clade virtus militum rem prolapsam neglegentia consulis restituit. melius in Volscis imperatum est; fusi primo proelio hostes fugaque in urbem Antium, ut tum res erant, opulentissimam, acti. quam consul oppugnare non ausus, Caenonem, aliud oppidum nequaquam tam opulentum, ab Antiatibus cepit. dum Aequi Volscique Romanos exercitus tenent, Sabini usque ad portas urbis populantes incessere. deinde ipsi paucis post diebus ab duobus exercitibus, utroque per iram consule ingresso in finis, plus cladium quam intulerant acceperunt.

inter hic bellum maneo discordia domus consul t numicius priscus ab verginius facio non ultra video fero plebs dilatio agrarius lex ulter volo paro cum volsci adsum fumus ex incendium villaris fugo agrestis cognosco sum is res maturus iam seditio atque prope erumpo reprimo consul cogo extemplo ab senatus ad bellum educo ex urbs iuventus tranquillus ceter plebs facio et hostis quidem nihil alius quam perfundo vanus timor romanus cito agmen abeo numicius antius adverro volsci verginius contra aequi proficiscor ibi ex insidiae prope magnus accipio clades virtus miles res prolabor neglegentia consul restituo bonus in volscus impero sum fundo primus proelium hostis fugo in urbs antius ut tum res sum opulens ago quam consul oppugnaris non audeo caenonem alius oppidum nequaquam tam opulentus ab antias capio dum aequum volscique romanus exercitus teneo sabinum usque ad porta urbs populo incedo deinde ipse paucus post dies ab duo exercitus uterque per ira consul ingredior in finis multus cladium quam infero accipio