Ab urbe condita, books 21-25 - 21

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


non uereor ne quis me haec uestri adhortandi causa magnifice loqui existimet, ipsum aliter animo adfectum esse. licuit in Hispaniam, prouinciam meam, quo iam profectus eram, cum exercitu ire meo, ubi et fratrem consilii participem ac periculi socium haberem et Hasdrubalem potius quam Hannibalem hostem et minorem haud dubie molem belli; tamen, cum praeterueherer nauibus Galliae oram, ad famam huius hostis in terram egressus, praemisso equitatu ad Rhodanum moui castra. equestri proelio, qua parte copiarum conserendi manum fortuna data est, hostem fudi; peditum agmen, quod in modum fugientium raptim agebatur, quia adsequi terra non poteram, [neque] regressus ad naues [erat] quanta maxime potui celeritate tanto maris terrarumque circuitu, in radicibus prope Alpium huic timendo hosti obuius fui. utrum, cum declinarem certamen, improuidus incidisse uideor an occurrere in uestigiis eius, lacessere ac trahere ad decernendum? experiri iuuat utrum alios repente Carthaginienses per uiginti annos terra ediderit an iidem sint qui ad Aegates pugnauerunt insulas et quos ab Eryce duodeuicenis denariis aestimatos emisistis, et utrum Hannibal hic sit aemulus itinerum Herculis, ut ipse fert, an uectigalis stipendiariusque et seruus populi Romani a patre relictus. quem nisi Saguntinum scelus agitaret, respiceret profecto, si non patriam uictam, domum certe patremque et foedera Hamilcaris scripta manu, qui iussus ab consule nostro praesidium deduxit ab Eryce, qui graues impositas uictis Carthaginiensibus leges fremens maerensque accepit, qui decedens Sicilia stipendium populo Romano dare pactus est. itaque uos ego, milites, non eo solum animo quo aduersus alios hostes soletis, pugnare uelim, sed cum indignatione quadam atque ira, uelut si seruos uideatis uestros arma repente contra uos ferentes. licuit ad Erycem clausos ultimo supplicio humanorum, fame interficere; licuit uictricem classem in Africam traicere atque intra paucos dies sine ullo certamine Carthaginem delere; ueniam dedimus precantibus, emisimus ex obsidione, pacem cum uictis fecimus, tutelae deinde nostrae duximus, cum Africo bello urgerentur. pro his impertitis furiosum iuuenem sequentes oppugnatum patriam nostram ueniunt. atque utinam pro decore tantum hoc uobis et non pro salute esset certamen. non de possessione Siciliae ac Sardiniae, de quibus quondam agebatur, sed pro Italia uobis est pugnandum. nec est alius ab tergo exercitus qui, nisi nos uincimus, hosti obsistat, nec Alpes aliae sunt, quas dum superant, comparari noua possint praesidia; hic est obstandum, milites, uelut si ante Romana moenia pugnemus. unusquisque se non corpus suum sed coniugem ac liberos paruos armis protegere putet; nec domesticas solum agitet curas sed identidem hoc animo reputet nostras nunc intueri manus senatum populumque Romanum: qualis nostra uis uirtusque fuerit, talem deinde fortunam illius urbis ac Romani imperii fore.'

non uereor ne quis ego hic vester adhortor causa magnificus loquor existimo ipse aliter animus afficio sum licet in hispania prouincia meus quo iam proficiscor sum cum exercitus eo meus ubi et frater consilium participo atque periculum socius habeo et hasdrubal potis quam hannibal hostis et paruus haud dubius moles bellum tamen cum praetervehor nauis gallia ora ad fama hic hostis in terra egredior praemitto equitatus ad rhodanus moveo castrum equester proelium qui pars copia consero manus fortuna do sum hostis fundo pedes agmen qui in modus fugio raptim ago quia assequor terra non possum neque regredior ad nauis sum quantus magnus possum celeritas tantus mare terra circuitus in radix prope alpis hic timeo hostis obuius sum utrum cum declinaris certamen improvidus incido uideo an occurro in vestigium is lacesso atque traho ad decerno experior iuuo utrum alius repens carthaginiensis per uiginti annus terra edo an eo sum qui ad aegates pugno insula et qui ab erycus duodeuicenis denarius aestimo emitto et utrum hannibal hic sum aemulus iter hercules ut ipse fero an uectigal stipendiarius et seruus populus romanus ab pater relinquo qui nisi saguntinus scelus agito respicio profecto si non patria vinco domus certus patro et foedero hamilcaris scribo manus qui iubeo ab consul noster praesidium deduco ab erycus qui grauis impono uinco carthaginiensis lex fremo maereo accipio qui decedo sicilia stipendium populus romanus do paciscor sum itaque tu ego miles non is solus animus quo aduersus alius hostis solo pugno uolo sed cum indignatio quidam atque ira uelut si seruus uideo uester arma repens contra tu fero licet ad erycem claudo ultimo supplicium humani fames interficio licet uictrix classis in africa traicio atque intra paucus dies sine ullus certamen carthago deleo uenia do preco emitto ex obsidio pax cum uinco facio tutela deinde noster duco cum africanus bellum urgeo pro hic impertio furiosus iuuenis sequor oppugno patria noster uenio atque utinam pro decus tantus hic tu et non pro salus sum certamen non de possessio sicilia atque sardinia de qui quondam ago sed pro italia tu sum pugno neque sum alius ab tergum exercitus qui nisi nos uinco hostis obsisto neque alpis alius sum qui dum supero compararis nouus possum praesidium hic sum obsto miles uelut si ante romanus moenia pugno unusquisque sui non corpus suus sed coniunx atque liber paruus arma protego puto neque domesticus solus agito cura sed identidem hic animus reputo noster nunc intueor manus senatus populus romanus qualis noster uolo virtus sum talis deinde fortuna ille urbs atque romanus imperium sum


'si ciuis uester Alco, sicut ad pacem petendam ad Hannibalem uenit, ita pacis condiciones ab Hannibale ad uos rettulisset, superuacaneum hoc mihi fuisset iter, quo nec orator Hannibalis nec transfuga ad uos ueni; sed cum ille aut uestra aut sua culpa manserit apud hostem—sua, si metum simulauit: uestra, si periculum est apud uos uera referentibus—ego, ne ignoraretis esse et salutis aliquas et pacis uobis condiciones, pro uetusto hospitio quod mihi uobiscum est ad uos ueni. uestra autem causa me nec ullius alterius loqui quae loquor apud uos uel ea fides sit quod neque dum uestris uiribus restitistis neque dum auxilia ab Romanis sperastis pacis unquam apud uos mentionem feci. postquam nec ab Romanis uobis ulla est spes nec uestra uos iam aut arma aut moenia satis defendunt, pacem adfero ad uos magis necessariam quam aequam. cuius ita aliqua spes est, si eam, quemadmodum ut uictor fert Hannibal, sic uos ut uicti audiatis; si non id quod amittitur in damno, cum omnia uictoris sint, sed quidquid relinquitur pro munere habituri estis. urbem uobis, quam ex magna parte dirutam, captam fere totam habet, adimit: agros relinquit, locum adsignaturus in quo nouum oppidum aedificetis. aurum et argentum omne, publicum priuatumque, ad se iubet deferri: corpora uestra coniugum ac liberorum uestrorum seruat inuiolata, si inermes cum binis uestimentis uelitis ab Sagunto exire. haec uictor hostis imperat; haec quamquam sunt grauia atque acerba, fortuna uestra uobis suadet. equidem haud despero, cum omnium potestas ei facta sit, aliquid ex his rebus remissurum; sed uel haec patienda censeo potius quam trucidari corpora uestra, rapi trahique ante ora uestra coniuges ac liberos belli iure sinatis.'

si ciuis uester alco sicut ad pax peto ad hannibal uenio ita pax condicio ab hannibal ad tu refero supervacaneus hic ego sum iter quo neque orator hannibal neque transfuga ad tu uenio sed cum ille aut uester aut suus culpa maneo apud hostis suus si metus simulo uester si periculum sum apud tu uerus refero ego ne ignoro sum et salus aliqui et pax tu condicio pro vetustus hospitium qui ego tu sum ad tu uenio uester autem causa ego neque ullus alter loquor qui loquor apud tu uel is fides sum qui neque dum uester uis resto neque dum auxilium ab romanus spero pax umquam apud tu mentio facio postquam neque ab romanus tu ullus sum spes neque uester tu iam aut arma aut moenia satis defendo pax affero ad tu magis necessaria quam aequus qui ita aliqui spes sum si is quemadmodum ut uictor fero hannibal sic tu ut vinco audio si non is qui amitto in damnum cum omnis uictor sum sed quisquis relinquo pro munus habeo sum urbs tu quam ex magnus pars diruo capio fere totus habeo adimo ager relinquo locus adsigno in quo nouus oppidum aedifico aurum et argentum omnis publicus privo ad sui iubeo defero corpus uester conjunx atque liberi vester seruo inviolo si inermis cum bini uestimentum volo ab saguntus exeo hic uictor hostis impero hic quamquam sum grauis atque acerbus fortuna uester tu suadeo equidem haud despero cum omnis potestas is facio sum aliquis ex hic res remitto sed uel hic patior censeo potis quam trucido corpus uester rapio traho ante os uester coniunx atque liber bellum ius sino


haud longi inde temporis, dum intolerabilia frigora erant, quies militi data est; et ad prima ac dubia signa ueris profectus ex hibernis in Etruriam ducit, eam quoque gentem, sicut Gallos Liguresque, aut ui aut uoluntate adiuncturus. transeuntem Appenninum adeo atrox adorta tempestas est, ut Alpium prope foeditatem superauerit. uento mixtus imber cum ferretur in ipsa ora, primo, quia aut arma omittenda erant aut contra enitentes uertice intorti adfligebantur, constitere; dein, cum iam spiritum includeret nec reciprocare animam sineret, auersi a uento parumper consedere. tum uero ingenti sono caelum strepere et inter horrendos fragores micare ignes; capti auribus et oculis metu omnes torpere; tandem effuso imbre, cum eo magis accensa uis uenti esset, ipso illo quo deprensi erant loco castra ponere necessarium uisum est. id uero laboris uelut de integro initium fuit; nam nec explicare quicquam nec statuere poterant nec quod statutum esset manebat omnia perscindente uento et rapiente. et mox aqua leuata uento cum super gelida montium iuga concreta esset, tantum niuosae grandinis deiecit ut omnibus omissis procumberent homines tegminibus suis magis obruti quam tecti; tantaque uis frigoris insecuta est ut ex illa miserabili hominum iumentorumque strage cum se quisque attollere ac leuare uellet, diu nequiret, quia torpentibus rigore neruis uix flectere artus poterant. deinde, ut tandem agitando sese mouere ac recipere animos et raris locis ignis fieri est coeptus, ad alienam opem quisque inops tendere. biduum eo loco uelut obsessi mansere; multi homines, multa iumenta, elephanti quoque ex iis qui proelio ad Trebiam facto superfuerant septem absumpti.

haud longus inde tempus dum intolerabilis frigus sum quies miles do sum et ad primus atque dubius signum uerus proficiscor ex hibernus in etruria duco is quoque gens sicut galli ligur aut uis aut uoluntas adjungo transeo apenninus adeo atrox adorior tempestas sum ut alpis prope foeditas supero uentus misceo imber cum fero in ipse os primus quia aut arma omitto sum aut contra eniteo uertex intorqueo affligo consto deinde cum iam spiritus includo neque reciprocaris anima sino auerto ab uentus parumper consido tum uerus ingens sonus caelum strepere et inter horreo fragor mico ignis capio auris et oculus metus omnis torpeo tandem effundo imber cum is magis accendo uolo uentus sum ipse ille quo deprendo sum locus castrum pono necessarius uideo sum is uerus labor uelut de integer initium sum nam neque explicaris quisquam neque statuo possum neque qui status sum maneo omnis perscindo uentus et rapio et mox aqua leuo uentus cum super gelidus mons iugum concretum sum tantus nivosus grando deicio ut omnis omitto procumbo homo tegimen suus magis obruo quam tectum tantus uolo frigor insequor sum ut ex ille miserabilis homo jumentum strages cum sui quisque attollo atque leuaris uolo diu nequiret quia torpeo rigor nervus uix flecto artus possum deinde ut tandem agito sui moueo atque recipio animus et raris locus ignis fio sum coepio ad alienus ops quisque inops tendo biduus is locus uelut obsedeo maneo multus homo multus iumentum elephantus quoque ex is qui proelium ad trebia facio supersum septem absumo


cum sic aliquot spectatis paribus adfectos dimisisset, contione inde aduocata ita apud eos locutus fertur. 'si, quem animum in alienae sortis exemplo paulo ante habuistis, eundem mox in aestimanda fortuna uestra habueritis, uicimus, milites; neque enim spectaculum modo illud sed quaedam ueluti imago uestrae condicionis erat. ac nescio an maiora uincula maioresque necessitates uobis quam captiuis uestris fortuna circumdederit. dextra laeuaque duo maria claudunt nullam ne ad effugium quidem nauem habentes; circa Padus amnis, maior [Padus] ac uiolentior Rhodano, ab tergo Alpes urgent, uix integris uobis ac uigentibus transitae. hic uincendum aut moriendum, milites, est, ubi primum hosti occurristis. et eadem fortuna, quae necessitatem pugnandi imposuit, praemia uobis ea uictoribus proponit quibus ampliora homines ne ab dis quidem immortalibus optare solent. si Siciliam tantum ac Sardiniam parentibus nostris ereptas nostra uirtute reciperaturi essemus, satis tamen ampla pretia essent: quidquid Romani tot triumphis partum congestumque possident, id omne uestrum cum ipsis dominis futurum est; in hanc tam opimam mercedem, agite dum, dis bene iuuantibus arma capite. satis adhuc in uastis Lusitaniae Celtiberiaeque montibus pecora consectando nullum emolumentum tot laborum periculorumque uestrorum uidistis; tempus est iam opulenta uos ac ditia stipendia facere et magna operae pretia mereri, tantum itineris per tot montes fluminaque et tot armatas gentes emensos. hic uobis terminum laborum fortuna dedit; hic dignam mercedem emeritis stipendiis dabit. nec, quam magni nominis bellum est, tam difficilem existimaritis uictoriam fore; saepe et contemptus hostis cruentum certamen edidit et incliti populi regesque perleui momento uicti sunt. nam dempto hoc uno fulgore nominis Romani, quid est cur illi uobis comparandi sint? ut uiginti annorum militiam uestram cum illa uirtute, cum illa fortuna taceam, ab Herculis columnis, ab Oceano terminisque ultimis terrarum per tot ferocissimos Hispaniae et Galliae populos uincentes huc peruenistis; pugnabitis cum exercitu tirone, hac ipsa aestate caeso, uicto, circumsesso a Gallis, ignoto adhuc duci suo ignorantique ducem. an me in praetorio patris, clarissimi imperatoris, prope natum, certe eductum, domitorem Hispaniae Galliaeque, uictorem eundem non Alpinarum modo gentium sed ipsarum, quod multo maius est, Alpium, cum semenstri hoc conferam duce, desertore exercitus sui? cui si quis demptis signis Poenos Romanosque hodie ostendat, ignoraturum certum habeo utrius exercitus sit consul. non ego illud parui aestimo, milites, quod nemo est uestrum cuius non ante oculos ipse saepe militare aliquod ediderim facinus, cui non idem ego uirtutis spectator ac testis notata temporibus locisque referre sua possim decora. cum laudatis a me miliens donatisque, alumnus prius omnium uestrum quam imperator, procedam in aciem aduersus ignotos inter se ignorantesque.

cum sic aliquot spectas par afficio dimitto contio inde aduoco ita apud is loquor fero si qui animus in alienus sors exemplum paulus ante habeo idem mox in aestimo fortuna uester habeo uinco miles neque enim spectaculum modo ille sed quidam ueluti imago uester condicio sum atque nescio an magnus uinculum magnus necessitas tu quam captiuus uester fortuna circumdo dextera laeva duo mare claudo nullus ne ad effugius quidem nauis habeo circa padus amnis magnus padus atque violens rhodanus ab tergum alpis urgeo uix integer tu atque vigeo transeo hic vinco aut morior miles sum ubi primus hostis occurro et idem fortuna qui necessitas pugno impono praemium tu is uictor propono qui amplus homo ne ab deus quidem immortalis optaris soleo si sicilia tantus atque sardinia parens noster eripio noster uirtus recipero sum satis tamen amplus pretium sum quisquis romanus tot triumphus pario congero possideo is omnis uester cum ipse dominus sum sum in hic tam opimus merces ago dum deus bene juvo arma caput satis adhuc in vastus lusitania celtiberia mons pecus consector nullus emolumentum tot labor periculum vester video tempus sum iam opulentus tu atque dives stipendium facio et magnus opera pretium mereo tantus iter per tot mons flumen et tot armo gens emetior hic tu terminus labor fortuna do hic dignus merces emereo stipendium do neque quam magnus nomen bellum sum tam difficilis existimo uictoria sum saepe et contemno hostis cruentus certamen edo et inclutus populus rego perlevis momentum vinco sum nam dempto hic unus fulgor nomen romanus quis sum cur ille tu comparo sum ut uiginti annus militia vester cum ille uirtus cum ille fortuna taceo ab hercules columna ab oceanus terminus ulter terra per tot ferox hispania et gallia populus vinco huc pervenio pugno cum exercitus tiro hic ipse aestas caedo vinco circumsedeo ab gallus ignosco adhuc duco suus ignoro dux an ego in praetorius pater clarus imperator prope natus certus educo domitor hispania gallia uictor idem non alpinaris modo gens sed ipsaris qui multus magnus sum alpis cum semenstri hic confero dux desertor exercitus suus qui si quis deemo signum poeni romanus hodie ostendo ignoro certus habeo uter exercitus sum consul non ego ille paruus aestimo miles qui nemo sum uester qui non ante oculus ipse saepe militaris aliqui edo facinus qui non idem ego uirtus spectator atque testis noto tempus locus refero suus possum decus cum laudo ab ego millies dono alumnus prior omnis uester quam imperator procedo in acies aduersus ignotus inter sui ignoro


his anxius curis ita se Africo bello quod fuit sub recentem Romanam pacem per quinque annos, ita deinde nouem annis in Hispania augendo Punico imperio gessit ut appareret maius eum quam quod gereret agitare in animo bellum et, si diutius uixisset, Hamilcare duce Poenos arma Italiae inlaturos fuisse qui Hannibalis ductu intulerunt. mors Hamilcaris peropportuna et pueritia Hannibalis distulerunt bellum. medius Hasdrubal inter patrem ac filium octo ferme annos imperium obtinuit, flore aetatis, uti ferunt, primo Hamilcari conciliatus, gener inde ob aliam indolem profecto animi adscitus et, quia gener erat, factionis Barcinae opibus, quae apud milites plebemque plus quam modicae erant, haud sane uoluntate principum, in imperio positus. is plura consilio quam ui gerens, hospitiis magis regulorum conciliandisque per amicitiam principum nouis gentibus quam bello aut armis rem Carthaginiensem auxit. ceterum nihilo ei pax tutior fuit; barbarus eum quidam palam ob iram interfecti ab eo domini obtruncat; comprensusque ab circumstantibus haud alio quam si euasisset uoltu, tormentis quoque cum laceraretur, eo fuit habitu oris ut superante laetitia dolores ridentis etiam speciem praebuerit. cum hoc Hasdrubale, quia mirae artis in sollicitandis gentibus imperioque suo iungendis fuerat, foedus renouauerat populus Romanus ut finis utriusque imperii esset amnis Hiberus Saguntinisque mediis inter imperia duorum populorum libertas seruaretur.

hic anxius cura ita sui africanus bellum qui sum sub recens romanus pax per quinque annus ita deinde nouem annus in hispania augeo punicus imperium gero ut appareo magnus is quam qui gero agito in animus bellum et si diu vivo hamilcaris dux poeni arma italia infero sum qui hannibal ductus infero mors hamilcaris peropportunus et pueritia hannibal differo bellum medius hasdrubal inter pater atque filius octo ferme annus imperium obtineo floreo aetas uti fero primus hamilcaris concilio gener inde ob alius indoles profecto animus ascitus et quia gener sum factio barcinus ops qui apud miles plebs multus quam modicus sum haud sanus uoluntas princeps in imperium pono is multus consilium quam uis gero hospitium magis regulus concilio per amicitia princeps nouus gens quam bellum aut arma res carthaginiensis augeo ceterum nihilum is pax tueor sum barbarus is quidam palam ob ira interfacio ab is dominus obtrunco comprensusque ab circumsto haud alius quam si evado uultus tormentum quoque cum lacero is sum habitus ora ut supero laetitia dolor rideo etiam species praebeo cum hic hasdrubal quia mirus ars in sollicito gens imperium suus jungo sum foedus renovo populus romanus ut finis uterque imperium sum amnis hiberus saguntinus medius inter imperium duo populus libertas servo


Romam tantus terror ex hac clade perlatus est ut iam ad urbem Romanam crederent infestis signis hostem uenturum nec quicquam spei aut auxilii esse quo portis moenibusque uim arcerent: uno consule ad Ticinum uicto, altero ex Sicilia reuocato, duobus consulibus, duobus consularibus exercitibus uictis quos alios duces, quas alias legiones esse quae arcessantur? ita territis Sempronius consul aduenit, ingenti periculo per effusos passim ad praedandum hostium equites audacia magis quam consilio aut spe fallendi resistendiue, si non falleret, transgressus. is, quod unum maxime in praesentia desiderabatur, comitiis consularibus habitis in hiberna rediit. creati consules Cn. Seruilius et C. Flaminius . ceterum ne hiberna quidem Romanis quieta erant uagantibus passim Numidis equitibus et, <ut> quaeque his impeditiora erant, Celtiberis Lusitanisque. omnes igitur undique clausi commeatus erant, nisi quos Pado naues subueherent. emporium prope Placentiam fuit et opere magno munitum et ualido firmatum praesidio. eius castelli oppugnandi spe cum equitibus ac leui armatura profectus Hannibal, cum plurimum in celando incepto ad effectum spei habuisset, nocte adortus non fefellit uigiles. tantus repente clamor est sublatus ut Placentiae quoque audiretur. itaque sub lucem cum equitatu consul aderat iussis quadrato agmine legionibus sequi. equestre interim proelium commissum; in quo, quia saucius Hannibal pugna excessit, pauore hostibus iniecto defensum egregie praesidium est. paucorum inde dierum quiete sumpta et uixdum satis percurato uolnere, ad Uictumulas oppugnandas ire pergit. id emporium Romanis Gallico bello fuerat; munitum inde locum frequentauerant accolae mixti undique ex finitimis populis, et tum terror populationum eo plerosque ex agris compulerat. huius generis multitudo fama impigre defensi ad Placentiam praesidii accensa armis arreptis obuiam Hannibali procedit. magis agmina quam acies in uia concurrerunt, et cum ex altera parte nihil praeter inconditam turbam esset, in altera et dux militi et duci miles fidens, ad triginta quinque milia hominum a paucis fusa. postero die deditione facta praesidium intra moenia accepere; iussique arma tradere cum dicto paruissent, signum repente uictoribus datur, ut tamquam ui captam urbem diriperent; neque ulla, quae in tali re memorabilis scribentibus uideri solet, praetermissa clades est; adeo omne libidinis crudelitatisque et inhumanae superbiae editum in miseros exemplum est. hae fuere hibernae expeditiones Hannibalis.

roma tantus terror ex hic clades perfero sum ut iam ad urbs romanus credo infestus signum hostis uenio neque quisquam spes aut auxilium sum quo porta moenia uis arceo unus consul ad ticinus vinco alter ex sicilia revoco duo consul duo consularis exercitus uinco qui alius dux qui alius legio sum qui arcesso ita terreo sempronius consul aduenio ingens periculum per effundo passim ad praedor hostis eques audacia magis quam consilium aut spes fallo resisto si non fallo transgredior is qui unus magnus in praesens desidero comitium consularis habeo in hibernus redeo creo consul cn seruilius et que flaminius ceterum ne hibernus quidem romanus quietus sum vago passim numida eques et ut quisque hic impedio sum celtiberi lusitanus omnis igitur undique claudo commeatus sum nisi qui padus nauis subveho emporium prope placentia sum et opus magnus munio et validus firmo praesidium is castellum oppugno spes cum eques atque leuis armo proficiscor hannibal cum multus in celo inceptum ad efficio spes habeo nox adorior non fallo uigil tantus repens clamor sum tollo ut placentia quoque audio itaque sub lux cum equitatus consul adsum iussum quadro agmen legio sequor equester interim proelium committo in quo quia saucius hannibal pugno excedo pavor hostis injecto defendo egregius praesidium sum paucus inde dies quiesco sumo et uix satis percuro vulnus ad uictumulas oppugno eo pergo is emporium romanus gallicus bellum sum munio inde locus frequento accola misceo undique ex finitimus populus et tum terror populatio is plerus ex ager compello hic genus multitudo fama impiger defendo ad placentia praesidium accendo arma arrepo obuiam hannibal procedo magis agmen quam acies in uia concurro et cum ex alter pars nihil praeter inconditus turba sum in alter et dux miles et duco miles fido ad triginta quinque mille homo ab paucus fundo posterus dies deditio facio praesidium intra moenia accipio jubeo arma trado cum dico pareo signum repens uictor do ut tamquam uis capio urbs diripio neque ullus qui in talis res memorabilis scribo uideo soleo praetermitto clades sum adeo omnis libido crudelitas et inhumanus superbia edo in miser exemplum sum hic sum hibernus expeditio hannibal


nominatae iam antea consulibus prouinciae erant; tum sortiri iussi. Cornelio Hispania, Sempronio Africa cum Sicilia euenit. sex in eum annum decretae legiones et socium quantum ipsis uideretur et classis quanta parari posset. quattuor et uiginti peditum Romanorum milia scripta et mille octingenti equites, sociorum quadraginta milia peditum, quattuor milia et quadringenti equites; naues ducentae uiginti quinqueremes, celoces uiginti deducti. latum inde ad populum uellent iuberent populo Carthaginiensi bellum indici; eiusque belli causa supplicatio per urbem habita atque adorati di, ut bene ac feliciter eueniret quod bellum populus Romanus iussisset. inter consules ita copiae diuisae: Sempronio datae legiones duae—ea quaterna milia erant peditum et treceni equites—et sociorum sedecim milia peditum, equites mille octingenti; naues longae centum sexaginta, celoces duodecim. cum his terrestribus maritimisque copiis Ti. Sempronius missus in Siciliam, ita in Africam transmissurus si ad arcendum Italia Poenum consul alter satis esset. Cornelio minus copiarum datum, quia L. Manlius praetor et ipse cum haud inualido praesidio in Galliam mittebatur; nauium maxime Cornelio numerus deminutus; sexaginta quinqueremes datae—neque enim mari uenturum aut ea parte belli dimicaturum hostem credebant—et duae Romanae legiones cum suo iusto equitatu et quattuordecim milibus sociorum peditum, equitibus mille sescentis. duas legiones Romanas et decem milia sociorum peditum, mille equites socios, sescentos Romanos Gallia prouincia eodem uersa in Punicum bellum habuit.

nomino iam antea consul prouincia sum tum sortior iubeo cornelius hispania sempronius africanus cum sicilia euenio sex in is annus decerno legio et socius quantus ipse uideo et classis quantus paro possum quattuor et uiginti pedes romanus mille scribo et mille octingenti eques socius quadraginta mille pedes quattuor mille et quadringenti eques nauis ducenti uiginti quinqueremis celoces uiginti deduco latus inde ad populus uolo iubeo populus carthaginiensis bellum indico is bellum causa supplicatio per urbs habeo atque adoro deus ut bene atque feliciter evenio qui bellum populus romanus iubeo inter consul ita copia diuido sempronius do legio duo is quaterni mille sum pedes et treceni eques et socius sedecim mille pedes eques mille octingenti nauis longus centum sexaginta celoces duodecim cum hic terrestris maritimus copia tiberius sempronius mitto in sicilia ita in africa transmitto si ad arceo italia poenus consul alter satis sum cornelius paruus copia do quia l manlius praetor et ipse cum haud invalidus praesidium in gallia mitto nauis magnus cornelius numerus deminuo sexaginta quinqueremis do neque enim mare uenio aut is pars bellum dimico hostis credo et duo romanus legio cum suus justus equitatus et quattuordecim mille socius pedes eques mille sescenti duo legio romanus et decem mille socius pedes mille eques socius sescenti romanus gallia prouincia idem uerto in punicus bellum habeo


hoc primum cum Hannibale proelium fuit; quo facile apparuit et equitatu meliorem Poenum esse et ob id campos patentes, quales sunt inter Padum Alpesque, bello gerendo Romanis aptos non esse. itaque proxima nocte iussis militibus uasa silentio colligere castra ab Ticino mota festinatumque ad Padum est ut ratibus, quibus iunxerat flumen, nondum resolutis sine tumultu atque insectatione hostis copias traiceret. prius Placentiam peruenere quam satis sciret Hannibal ab Ticino profectos; tamen ad sescentos moratorum in citeriore ripa Padi segniter ratem soluentes cepit. transire pontem non potuit, ut extrema resoluta erant tota rate in secundam aquam labente. Coelius auctor est Magonem cum equitatu et Hispanis peditibus flumen extemplo tranasse, ipsum Hannibalem per superiora Padi uada exercitum traduxisse, elephantis in ordinem ad sustinendum impetum fluminis oppositis. ea peritis amnis eius uix fidem fecerint; nam neque equites armis equisque saluis tantam uim fluminis superasse ueri simile est—ut iam Hispanos omnes inflati trauexerint utres—, et multorum dierum circuitu Padi uada petenda fuerunt qua exercitus grauis impedimentis traduci posset. potiores apud me auctores sunt qui biduo uix locum rate iungendo flumini inuentum tradunt; ea cum Magone equites <et> Hispanorum expeditos praemissos. dum Hannibal, circa flumen legationibus Gallorum audiendis moratus, traicit grauius peditum agmen, interim Mago equitesque ab transitu fluminis diei unius itinere Placentiam ad hostes contendunt. Hannibal paucis post diebus sex milia a Placentia castra communiuit et postero die in conspectu hostium acie directa potestatem pugnae fecit.

hic primus cum hannibal proelium sum quo facilis appareo et equitatus bonus poenus sum et ob is campus pateo qualis sum inter padus alpis bellum gero romanus aptus non sum itaque propior nox iussum miles uasum silentium colligo castrum ab ticinus moueo festino ad padus sum ut ratis qui jungo flumen nondum resolvo sine tumultus atque insectatio hostis copia traicio prior placentia pervenio quam satis scio hannibal ab ticinus proficio tamen ad sescenti morator in citer ripa padus segnis ratis solvo capio transeo pons non possum ut exter resolvo sum totus ratis in secundus aqua labor caelius auctor sum mago cum equitatus et hispanus pedes flumen extemplo trano ipse hannibal per superus padus uadum exercitus traduco elephantus in ordo ad sustineo impetus flumen oppono is peritus amnis is uix fides facio nam neque eques arma equus salvus tantus uis flumen supero uerus similis sum ut iam hispani omnis inflo trauexerint utris et multus dies circuitus padus uadum peto sum qui exercitus grauis impedimentum traduco possum potis apud ego auctor sum qui biduus uix locus ratis jungo flumen inuenio trado is cum mago eques et hispanus expedio praemitto dum hannibal circa flumen legatio gallus audio moror traicio grauis pedes agmen interim magus equito ab transeo flumen dies unus iter placentia ad hostis contendo hannibal paucus post dies sex mille ab placentia castrum communio et posterus dies in conspectus hostis acies dirigo potestas pugna facio


Galli occursant in ripa cum uariis ululatibus cantuque moris sui, quatientes scuta super capita uibrantesque dextris tela, quamquam et ex aduerso terrebat tanta uis nauium cum ingenti sono fluminis et clamore uario nautarum militumque, et qui nitebantur perrumpere impetum fluminis et qui ex altera ripa traicientes suos hortabantur. iam satis pauentes aduerso tumultu terribilior ab tergo adortus clamor, castris ab Hannone captis. mox et ipse aderat ancepsque terror circumstabat, et e nauibus tanta ui armatorum in terram euadente et ab tergo improuisa premente acie. Galli postquam utroque uim facere conati pellebantur, qua patere uisum maxime iter perrumpunt trepidique in uicos passim suos diffugiunt. Hannibal ceteris copiis per otium traiectis spernens iam Gallicos tumultus castra locat. elephantorum traiciendorum uaria consilia fuisse credo; certe uariata memoria actae rei. quidam congregatis ad ripam elephantis tradunt ferocissimum ex iis inritatum ab rectore suo, cum refugientem in aquam nantem sequeretur, traxisse gregem, ut quemque timentem altitudinem destitueret uadum, impetu ipso fluminis in alteram ripam rapiente. ceterum magis constat ratibus traiectos; id ut tutius consilium ante rem foret, ita acta re ad fidem pronius est. ratem unam ducentos longam pedes, quinquaginta latam a terra in amnem porrexerunt, quam, ne secunda aqua deferretur, pluribus ualidis retinaculis parte superiore ripae religatam pontis in modum humo iniecta constrauerunt ut beluae audacter uelut per solum ingrederentur. altera ratis aeque lata, longa pedes centum, ad traiciendum flumen apta, huic copulata est; tres tum elephanti per stabilem ratem tamquam uiam praegredientibus feminis acti ubi in minorem adplicatam transgressi sunt, extemplo resolutis quibus leuiter adnexa erat uinculis, ab actuariis aliquot nauibus ad alteram ripam pertrahitur; ita primis expositis, alii deinde repetiti ac traiecti sunt. nihil sane trepidabant, donec continenti uelut ponte agerentur; primus erat pauor cum soluta ab ceteris rate in altum raperentur. ibi urgentes inter se, cedentibus extremis ab aqua, trepidationis aliquantum edebant donec quietem ipse timor circumspectantibus aquam fecisset. excidere etiam saeuientes quidam in flumen; sed pondere ipso stabiles, deiectis rectoribus, quaerendis pedetemptim uadis in terram euasere.

gallus occurso in ripa cum uarius ululatus cano mos suus quatio scutum super caput vibro dextera telum quamquam et ex aduerto terreo tantus uolo nauis cum ingens sonus flumen et clamor uarius nautaris miles et qui niteo perrumpo impetus flumen et qui ex alter ripa traicio suus horto iam satis paueo aduerto tumultus terribilis ab tergum adorior clamor castrum ab hanno capio mox et ipse adsum anceps terror circumsto et e nauis tantus uis armator in terra evado et ab tergum improvide premo acies gallus postquam uterque uis facio conor pello qui pateo uideo magnus iter perrumpo trepidus in vicus passim suus diffugio hannibal ceterus copia per otium transjacio sperno iam gallicus tumultus castrum loco elephantor traicio uarius consilium sum credo certus vario memoria ago res quidam congrego ad ripa elephantus trado ferox ex is inritas ab rector suus cum refugio in aqua no sequor traho grex ut quisque timeo altitudo destituo vadum impetus ipse flumen in alter ripa rapio ceterum magis consto ratis transjacio is ut tueor consilium ante res sum ita ago res ad fides pronus sum ratis unus ducenti longus pes quinquaginta fero ab terra in amnis porrigo quam ne secundus aqua defero multus validus retinaculis pars superus ripa religo pons in modus humo inicio consterno ut belua audacter uelut per solus ingredior alter ratis aequus fero longus pes centum ad traicio flumen apto hic copulo sum tres tum elephantus per stabilis ratis tamquam uia praegredior femina ago ubi in paruus adplicatam transgredior sum extemplo resolvo qui leuis adnecto sum uinculum ab actuarius aliquot nauis ad alter ripa pertraho ita primus expono alius deinde repeto atque transjacio sum nihil sanus trepido donec contineo uelut pons ago primus sum pavor cum solvo ab ceterus ratis in altus rapio ibi urgeo inter sui cedo exter ab aqua trepidatio aliquantus edo donec quies ipse timor circumspecto aqua facio excido etiam saevio quidam in flumen sed pondus ipse stabilis deicio rector quaero pedetemptim uadum in terra evado


quocumque circumtuli oculos, plena omnia uideo animorum ac roboris, ueteranum peditem, generosissimarum gentium equites frenatos infrenatosque, uos socios fidelissimos fortissimosque, uos, Carthaginienses, cum ob patriam, tum ob iram iustissimam pugnaturos. inferimus bellum infestisque signis descendimus in Italiam, tanto audacius fortiusque pugnaturi quam hostis, quanto maior spes, maior est animus inferentis uim quam arcentis. accendit praeterea et stimulat animos dolor, iniuria, indignitas. ad supplicium depoposcerunt me ducem primum, deinde uos omnes qui Saguntum oppugnassetis; deditos ultimis cruciatibus adfecturi fuerunt. crudelissima ac superbissima gens sua omnia suique arbitrii facit; cum quibus bellum, cum quibus pacem habeamus, se modum imponere aequum censet. circumscribit includitque nos terminis montium fluminumque, quos non excedamus, neque eos, quos statuit, terminos obseruat: "ne transieris Hiberum; ne quid rei tibi sit cum Saguntinis." ad Hiberum est Saguntum? "nusquam te uestigio moueris. " parum est quod ueterrimas prouincias meas, Siciliam ac Sardiniam, <ademisti?> adimis etiam Hispanias et, si inde cessero, in Africam transcendes. <transcendes> autem? transcendisse dico. duos consules huius anni, unum in Africam, alterum in Hispaniam miserunt. nihil usquam nobis relictum est nisi quod armis uindicarimus. illis timidis et ignauis esse licet, qui respectum habent, quos sua terra, suus ager per tuta ac pacata itinera fugientes accipient: uobis necesse est fortibus uiris esse et, omnibus inter uictoriam mortemue certa desperatione abruptis, aut uincere aut, si fortuna dubitabit, in proelio potius quam in fuga mortem oppetere. si hoc [bene fixum] omnibus destinatum in animo est, iterum dicam, uicistis; nullum contemptu m<ortis incitamentum> ad uincendum homini ab dis immortalibus acrius datum est.'

quicumque circumtulis oculus plenus omnis uideo animus atque robur veteranus pedito generosissimaris gens eques freno infreno tu socius fidelis fortis tu carthaginiensis cum ob patria tum ob ira justus pugno infero bellum infestus signum descendo in italia tantus audax fortis pugno quam hostis quantus magnus spes magnus sum animus infero uis quam arceo accendo praeterea et stimulo animus dolor iniuria indignitas ad supplicium deposco ego dux primus deinde tu omnis qui saguntus oppugno dedo ulter cruciatus afficio sum crudelis atque superbus gens suus omnis suo arbitrium facio cum qui bellum cum qui pax habeo sui modus impono aequus censeo circumscribo includo nos terminus mons flumen qui non excedo neque is qui statuo terminus observo ne transeo hiberus ne quis res tu sum cum saguntinus ad hiberus sum saguntus nusquam tu uestigium moveo parum sum qui vetus prouincia meus sicilia atque sardinia adimo adimo etiam hispania et si inde cedo in africa transcendo transcendo autem transcendo dico duo consul hic annus unus in africa alter in hispania mitto nihil usquam nos relinquo sum nisi qui arma vindico ille timidus et ignauus sum licet qui respicio habeo qui suus terra suus ager per tueor atque paco iter fugio accipio tu necesse sum fortis uir sum et omnis inter uictoria mors certus desperatio abrumpo aut uinco aut si fortuna dubito in proelium potis quam in fuga mors oppeto si hic bene figo omnis destino in animus sum iterum dico vinco nullus contemptus m orior incitamentum ad vinco homo ab deus immortalis acer do sum


his adhortationibus cum utrimque ad certamen accensi militum animi essent, Romani ponte Ticinum iungunt tutandique pontis causa castellum insuper imponunt: Poenus hostibus opere occupatis Maharbalem cum ala Numidarum, equitibus quingentis, ad depopulandos sociorum populi Romani agros mittit; Gallis parci quam maxime iubet principumque animos ad defectionem sollicitari. ponte perfecto traductus Romanus exercitus in agrum Insubrium quinque milia passuum ab Uictumulis consedit. ibi Hannibal castra habebat; reuocatoque propere Maharbale atque equitibus cum instare certamen cerneret, nihil unquam satis dictum praemonitumque ad cohortandos milites ratus, uocatis ad contionem certa praemia pronuntiat in quorum spem pugnarent: agrum sese daturum esse in Italia, Africa, Hispania, ubi quisque uelit, immunem ipsi qui accepisset liberisque; qui pecuniam quam agrum maluisset, ei se argento satisfacturum; qui sociorum ciues Carthaginienses fieri uellent, potestatem facturum; qui domos redire mallent, daturum se operam ne cuius suorum popularium mutatum secum fortunam esse uellent. seruis quoque dominos prosecutis libertatem proponit binaque pro his mancipia dominis se redditurum. eaque ut rata scirent fore, agnum laeua manu, dextra silicem retinens, si falleret, Iouem ceterosque precatur deos ita se mactarent quemadmodum ipse agnum mactasset, et secundum precationem caput pecudis saxo elisit. tum uero omnes, uelut dis auctoribus in spem suam quisque acceptis, id morae quod nondum pugnarent ad potienda sperata rati, proelium uno animo et uoce una poscunt.

hic adhortatio cum utrimque ad certamen accendo miles animus sum romanus pons ticinus iungo tuto pons causa castellum insuper impono poenus hostis opus occupo maharbal cum ala numidaris eques quingenti ad depopulor socius populus romanus ager mitto gallus parcus quam magnus iubeo princeps animus ad defectio sollicito pons perficio traduco romanus exercitus in ager insuber quinque mille passus ab uictumulis consido ibi hannibal castrum habeo revoco properus maharbal atque eques cum insto certamen cerno nihil umquam satis dico praemoneo ad cohorto miles reor voco ad contio certus praemium pronuntio in qui spes pugno ager sui do sum in italia africanus hispania ubi quisque uolo immunis ipse qui accipio libo qui pecunia quam ager malo is sui argentum satisfacturum qui socius ciuis carthaginiensis fio uolo potestas facio qui domus redeo malo do sui opera ne qui suus popularis muto sui fortuna sum uolo seruus quoque dominus prosequor libertas propono bini pro hic mancipium dominus sui reddo is ut reor scio sum agnos laeuus manus dextera silex retineo si fallo iuppiter ceter precor deus ita sui macto quemadmodum ipse agnos macto et secundus precatio caput pecus saxum elido tum uerus omnis uelut deus auctor in spes suus quisque accipio is mora qui nondum pugno ad potio spero reor proelium unus animus et uox unus posco


hoc maxime modo in Italiam peruentum est quinto mense a Carthagine Noua, ut quidam auctores sunt, quinto decimo die Alpibus superatis. quantae copiae transgresso in Italiam Hannibali fuerint nequaquam inter auctores constat. qui plurimum, centum milia peditum, uiginti equitum fuisse scribunt; qui minimum, uiginti milia peditum, sex equitum. L. Cincius Alimentus , qui captum se ab Hannibale scribit, maxime auctor moueret, nisi confunderet numerum Gallis Liguribusque additis; cum his octoginta milia peditum, decem equitum adducta;—in Italia magis adfluxisse ueri simile est et ita quidam auctores sunt; —ex ipso autem audisse Hannibale, postquam Rhodanum transierit triginta sex milia hominum ingentemque numerum equorum et aliorum iumentorum amisisse. Taurini Semigalli proxima gens erat in Italiam degresso. id cum inter omnes constet, eo magis miror ambigi quanam Alpes transierit et uolgo credere Poenino—atque inde nomen ei iugo Alpium inditum—transgressum, Coelium per Cremonis iugum dicere transisse; qui ambo saltus eum non in Taurinos sed per Salassos montanos ad Libuos Gallos deduxerint. nec ueri simile est ea tum ad Galliam patuisse itinera; utique quae ad Poeninum ferunt obsaepta gentibus semigermanis fuissent. neque hercule <nomen> montibus his, si quem forte id mouet, ab transitu Poenorum ullo Sedunoueragri, incolae iugi eius, norint inditum sed ab eo quem in summo sacratum uertice Poeninum montani appellant.

hic magnus modo in italia peruenio sum quintus mensis ab carthago nouus ut quidam auctor sum quintus decimus dies alpis supero quantus copia transgredior in italia hannibal sum nequaquam inter auctor consto qui multus centum mille pedes uiginti eques sum scribo qui paruus uiginti mille pedes sex eques l cincius alimentus qui capio sui ab hannibal scribo magnus auctor moveo nisi confundo numerus gallus ligur addo cum hic octoginta mille pedes decem eques adduco in italia magis affluo uerus similis sum et ita quidam auctor sum ex ipse autem audio hannibal postquam rhodanus transeo triginta sex mille homo ingens numerus equus et alius iumentum amitto taurinus semigalli propior gens sum in italia degredior is cum inter omnis consto is magis miro ambago quisnam alpis transeo et vulgo credo penninus atque inde nomen is iugum alpis indo transgredior caelius per cremona iugum dico transeo qui ambo saltus is non in taurini sed per salassi montanus ad libui galli deduco neque uerus similis sum is tum ad gallia pateo iter utique qui ad penninus fero obsaepio gens semigermanis sum neque herculis nomen mons hic si qui fors is moueo ab transeo poenus ullus sedunoueragri incola jugo is norint indo sed ab is qui in superus sacro uertex penninus montanus appello


haec derecta percontatio ac denuntiatio belli magis ex dignitate populi Romani uisa est quam de foederum iure uerbis disceptare, cum ante, tum maxime Sagunto excisa. nam si uerborum disceptationis res esset, quid foedus Hasdrubalis cum Lutati priore foedere, quod mutatum est, comparandum erat, cum in Lutati foedere diserte additum esset ita id ratum fore si populus censuisset, in Hasdrubalis foedere nec exceptum tale quicquam fuerit et tot annorum silentio ita uiuo eo comprobatum sit foedus ut ne mortuo quidem auctore quicquam mutaretur? quamquam, etsi priore foedere staretur, satis cautum erat Saguntinis sociis utrorumque exceptis; nam neque additum erat 'iis qui tunc essent' nec 'ne qui postea adsumerentur'. et cum adsumere nouos liceret socios, quis aequum censeret aut ob nulla quemquam merita in amicitiam recipi aut receptos in fidem non defendi, tantum ne Carthaginiensium socii aut sollicitarentur ad defectionem aut sua sponte desciscentes reciperentur? legati Romani ab Carthagine, sicut iis Romae imperatum erat, in Hispaniam ut adirent ciuitates ut in societatem perlicerent aut auerterent a Poenis traiecerunt. ad Bargusios primum uenerunt, a quibus benigne excepti, quia taedebat imperii Punici, multos trans Hiberum populos ad cupidinem nouae fortunae erexerunt. inde est uentum ad Uolcianos, quorum celebre per Hispaniam responsum ceteros populos ab societate Romana auertit. ita enim maximus natu ex iis in concilio respondit: 'quae uerecundia est, Romani, postulare uos uti uestram Carthaginiensium amicitiae praeponamus, cum qui id fecerunt [Saguntini] crudelius quam Poenus hostis perdidit uos socii prodideritis? ibi quaeratis socios censeo ubi Saguntina clades ignota est; Hispanis populis sicut lugubre, ita insigne documentum Sagunti ruinae erunt ne quis fidei Romanae aut societati confidat.' inde extemplo abire finibus Uolcianorum iussi ab nullo deinde concilio Hispaniae benigniora uerba tulere. ita nequiquam peragrata Hispania in Galliam transeunt.

hic derecingo percontatio atque denuntiatio bellum magis ex dignitas populus romanus uideo sum quam de foedus ius uerbum disceptaris cum ante tum magnus saguntus excaedo nam si uerbum disceptatio res sum quis foedus hasdrubal cum lutas prior foedus qui muto sum comparo sum cum in lutas foedus dissero addo sum ita is reor sum si populus censeo in hasdrubal foedus neque excipio talis quisquam sum et tot annus silentium ita uiuus is comprobo sum foedus ut ne mortuus quidem auctor quisquam muto quamquam etsi prior foedus sto satis caueo sum saguntinus socius uter excipio nam neque addo sum is qui tunc sum neque ne qui postea adsumo et cum adsumo nouus licet socius quis aequus censeo aut ob nullus quisquam mereo in amicitia recipio aut recipio in fides non defendo tantus ne carthaginiensis socius aut sollicito ad defectio aut suus sponte descisco recipio legatus romanus ab carthago sicut is roma impero sum in hispania ut adeo ciuitas ut in societas perlicet aut averto ab poenus transjacio ad bargusii primus uenio ab qui benignus excipio quia taedet imperium punicus multus trans hiberus populus ad cupido nouus fortuna erigo inde sum uenio ad uolcianos qui celeber per hispania responsum ceterus populus ab societas romanus averto ita enim magnus natus ex is in concilio respondeo qui verecundia sum romanus postulo tu uti vester carthaginiensis amicitia praepono cum qui is facio saguntinus crudelis quam poenus hostis perdo tu socius prodo ibi quaero socius censeo ubi saguntinus clades ignotus sum hispanus populus sicut lugubris ita insignis documentum saguntus ruina sum ne quis fides romanus aut societas confido inde extemplo abeo finis uolcianorum iubeo ab nullus deinde concilio hispania benignus uerbum fero ita nequiquam peragro hispania in gallia transeo


priusquam certa huius cladis fama accideret, transgressus Hiberum Hasdrubal cum octo milibus peditum, mille equitum, tamquam ad primum aduentum Romanorum occursurus, postquam perditas res ad Cissim amissaque castra accepit, iter ad mare conuertit. haud procul Tarracone classicos milites naualesque socios uagos palantesque per agros, quod ferme fit ut secundae res neglegentiam creent, equite passim dimisso cum magna caede, maiore fuga ad naues compellit; nec diutius circa ea loca morari ausus, ne ab Scipione opprimeretur, trans Hiberum sese recepit. et Scipio raptim ad famam nouorum hostium agmine acto, cum in paucos praefectos nauium animaduertisset, praesidio Tarracone modico relicto Emporias cum classe rediit. uixdum digresso eo Hasdrubal aderat et Ilergetum populo, qui obsides Scipioni dederat, ad defectionem impulso cum eorum ipsorum iuuentute agros fidelium Romanis sociorum uastat; excito deinde Scipione hibernis toto cis Hiberum rursus cedit agro. Scipio relictam ab auctore defectionis Ilergetum gentem cum infesto exercitu inuasisset, compulsis omnibus Atanagrum urbem, quae caput eius populi erat, circumsedit, intraque dies paucos pluribus quam ante obsidibus imperatis Ilergetes pecunia etiam multatos in ius dicionemque recepit. inde in Ausetanos prope Hiberum, socios et ipsos Poenorum, procedit atque urbe eorum obsessa Lacetanos auxilium finitimis ferentes nocte haud procul iam urbe, cum intrare uellent, excepit insidiis. caesa ad duodecim milia; exuti prope omnes armis domos passim palantes per agros diffugere; nec obsessos alia ulla res quam iniqua oppugnantibus hiemps tutabatur. triginta dies obsidio fuit, per quos raro unquam nix minus quattuor pedes alta iacuit adeoque pluteos ac uineas Romanorum operuerat ut ea sola ignibus aliquotiens coniectis ab hoste etiam tutamentum fuerit. postremo cum Amusicus princeps eorum ad Hasdrubalem profugisset, uiginti argenti talentis pacti deduntur. Tarraconem in hiberna reditum est.

priusquam certus hic clades fama accido transgredior hiberus hasdrubal cum octo mille pedes mille eques tamquam ad primus aduentus romanus occurro postquam perdo res ad cissis amitto castrum accipio iter ad mare conuerto haud procul tarraco classici miles navalis socius vagus palo per ager qui ferme fio ut secundus res neglegentia creo eques passim dimitto cum magnus caedes magnus fuga ad nauis compello neque diu circa is locum moraris audeo ne ab scipio opprimo trans hiberus sui recipio et scipio raptim ad fama novum hostis agmen ago cum in paucus praeficio nauis animaduerto praesidium tarraco modicus relinquo emporiae cum classis redeo uix digredior is hasdrubal adsum et ilergetes populus qui obses scipio do ad defectio impello cum is ipse iuuentus ager fidelis romanus socius vasto excito deinde scipio hibernus totus cis hiberus rursus cedo ager scipio relinquo ab auctor defectio ilergetes gens cum infesto exercitus invado compello omnis atanagrum urbs qui caput is populus sum circumsedeo intro dies paucus multus quam ante obsidibus impero ilergetes pecunia etiam multo in ius dicio recipio inde in ausetani prope hiberus socius et ipse poenus procedo atque urbs is obsedeo lacetani auxilium finitimus fero nox haud procul iam urbs cum intro uolo excipio insidiae caedo ad duodecim mille exuo prope omnis arma domus passim palo per ager diffugio neque obsedeo alius ullus res quam iniquus oppugno hiems tuto triginta dies obsidio sum per qui rarus umquam nix paruus quattuor pes altus iaceo adeo pluteus atque vinea romanus operio ut is solus ignis aliquoties conicio ab hostis etiam tutamentum sum postremo cum amusicus princeps is ad hasdrubal profugio uiginti argentum talentum paciscor dedo tarraco in hibernus redeo sum


qui tumultus repens postquam est Romam perlatus et Punicum insuper Gallico bellum auctum patres acceperunt, C. Atilium praetorem cum una legione Romana et quinque milibus sociorum, dilectu nouo a consule conscriptis, auxilium ferre Manlio iubent; qui sine ullo certamine—abscesserant enim metu hostes—Tannetum peruenit. et P. Cornelius , in locum eius quae missa cum praetore erat scripta legione noua, profectus ab urbe sexaginta longis nauibus praeter oram Etruriae Ligurumque et inde Saluum montes peruenit Massiliam et ad proximum ostium Rhodani—pluribus enim diuisus amnis in mare decurrit— castra locat, uixdum satis credens Hannibalem superasse Pyrenaeos montes. quem ut de Rhodani quoque transitu agitare animaduertit, incertus quonam ei loco occurreret necdum satis refectis ab iactatione maritima militibus trecentos interim delectos equites ducibus Massiliensibus et auxiliaribus Gallis ad exploranda omnia uisendosque ex tuto hostes praemittit. Hannibal ceteris metu aut pretio pacatis iam in Uolcarum peruenerat agrum, gentis ualidae. colunt autem circa utramque ripam Rhodani; sed diffisi citeriore agro arceri Poenum posse, ut flumen pro munimento haberent, omnibus ferme suis trans Rhodanum traiectis ulteriorem ripam [amnis] armis obtinebant. ceteros accolas fluminis Hannibal et eorum ipsorum quos sedes suae tenuerant simul perlicit donis ad naues undique contrahendas fabricandasque; simul et ipsi traici exercitum leuarique quam primum regionem suam tanta hominum urgente turba cupiebant. itaque ingens coacta uis nauium est lintriumque temere ad uicinalem usum paratarum; nouasque alias primum Galli incohantes cauabant ex singulis arboribus, deinde et ipsi milites simul copia materiae, simul facilitate operis inducti, alueos informes, nihil dummodo innare aquae et capere onera possent curantes, raptim quibus se suaque transueherent faciebant.

qui tumultus repo postquam sum roma perfero et punicus insuper gallicus bellum augeo pater accipio que atilius praetor cum unus legio romanus et quinque mille socius delectus nouus ab consul conscribo auxilium fero manlius iubeo qui sine ullus certamen abscedo enim metus hostis tanetum peruenio et p cornelius in locus is qui mitto cum praetor sum scribo legio nouus proficiscor ab urbs sexaginta longus nauis praeter ora etruria ligur et inde saluus mons peruenio massilia et ad propior ostium rhodanus multus enim divido amnis in mare decurro castrum loco uix satis credo hannibal supero pyrenaeus mons qui ut de rhodanus quoque transeo agito animaduerto incertus quonam is locus occurro necdum satis reficio ab iactatio maritimus miles trecenti interim deligo eques dux massiliensis et auxiliaris gallus ad exploro omnis viso ex tueor hostis praemitto hannibal ceterus metus aut pretium pacatum iam in uolcaris pervenio ager gens validus colo autem circa uter ripa rhodanus sed diffido citer ager arceo poenus possum ut flumen pro munimentum habeo omnis ferme suus trans rhodanus transjacio ulter ripa amnis arma obtineo ceterus accolo flumen hannibal et is ipse qui sedes suus teneo simul perlicit donum ad nauis undique contraho fabrico simul et ipse traicio exercitus levo quam primus regio suus tantus homo urgeo turba cupio itaque ingens cogo uolo nauis sum lintriumque temere ad uicinal usus parataris novo alius primus gallus incoho cavo ex singuli arbor deinde et ipse miles simul copia materia simul facilitas opus induco alveus informo nihil dummodo inno aqua et capio onus possum curo raptim qui sui suum transveho facio


'si eum exercitum, milites, educerem in aciem quem in Gallia mecum habui, supersedissem loqui apud uos; quid enim adhortari referret aut eos equites qui equitatum hostium ad Rhodanum flumen egregie uicissent, aut eas legiones cum quibus fugientem hunc ipsum hostem secutus confessionem cedentis ac detractantis certamen pro uictoria habui? nunc quia ille exercitus, Hispaniae prouinciae scriptus, ibi cum fratre Cn. Scipione meis auspiciis rem gerit ubi eum gerere senatus populusque Romanus uoluit, ego, ut consulem ducem aduersus Hannibalem ac Poenos haberetis, ipse me huic uoluntario certamini obtuli, nouo imperatori apud nouos milites pauca uerba facienda sunt. ne genus belli neue hostem ignoretis, cum iis est uobis, milites, pugnandum quos terra marique priore bello uicistis, a quibus stipendium per uiginti annos exegistis, a quibus capta belli praemia Siciliam ac Sardiniam habetis. erit igitur in hoc certamine is uobis illisque animus qui uictoribus et uictis esse solet. nec nunc illi quia audent sed quia necesse est pugnaturi sunt, qui plures paene perierint quam supersint; nisi creditis, qui exercitu incolumi pugnam detractauere, eos duabus partibus peditum equitumque in transitu Alpium amissis plus spei nactos esse. at enim pauci quidem sunt sed uigentes animis corporibusque, quorum robora ac uires uix sustinere uis ulla possit. effigies immo, umbrae hominum, fame, frigore, inluuie, squalore enecti, contusi ac debilitati inter saxa rupesque; ad hoc praeusti artus, niue rigentes nerui, membra torrida gelu, quassata fractaque arma, claudi ac debiles equi. cum hoc equite, cum hoc pedite pugnaturi estis; reliquias extremas hostis, non hostem habetis, ac nihil magis uereor quam ne cui, uos cum pugnaueritis, Alpes uicisse Hannibalem uideantur. sed ita forsitan decuit, cum foederum ruptore duce ac populo deos ipsos sine ulla humana ope committere ac profligare bellum, nos, qui secundum deos uiolati sumus, commissum ac profligatum conficere.

si is exercitus miles educo in acies qui in gallia ego habeo supersedeo loquor apud tu quis enim adhortaris refero aut is eques qui equitas hostis ad rhodanus flumen egregius vinco aut is legio cum qui fugio hic ipse hostis sequor confessio cedo atque detracto certamen pro uictoria habeo nunc quia ille exercitus hispania prouincia scribo ibi cum frater cn scipio meus auspicium res gero ubi is gero senatus populus romanus uolo ego ut consul dux aduersus hannibal atque poeni habeo ipse ego hic voluntarius certamen obtulis nouus imperator apud nouus miles paucus uerbum facio sum ne genus bellum neue hostis ignoro cum is sum tu miles pugno qui terra mare prior bellum vinco ab qui stipendium per uiginti annus exigo ab qui capio bellum praemium sicilia atque sardinia habeo sum igitur in hic certamen is tu ille animus qui uictor et uinco sum soleo neque nunc ille quia audeo sed quia necesse sum pugno sum qui multus paene pereo quam supersum nisi credo qui exercitus incolumis pugna detracto is duo pars pedes equio in transeo alpis amitto multus spes nanciscor sum at enim paucus quidem sum sed vigeo animus corpus qui robur atque uis uix sustineo uolo ullus possum effigio immo umbra homo fames frigor illuvies squalor eneco contundo atque debilito inter saxum rupes ad hic praeuro artus nivit rigeo nervus membrum torridus gelus quasso frango arma claudo atque debilis equus cum hic eques cum hic pedo pugno sum reliquiae exter hostis non hostis habeo atque nihil magis uereor quam ne qui tu cum pugno alpis vinco hannibal uideo sed ita forsitan decet cum foedus ruptor dux atque populus deus ipse sine ullus humanus ops committo atque profligaris bellum nos qui secundus deus violo sum committo atque profligo confacio


inde, ne mora atque otium animos sollicitaret, cum reliquis copiis Pyrenaeum transgreditur et ad oppidum Iliberrim castra locat. Galli quamquam Italiae bellum inferri audiebant, tamen, quia ui subactos trans Pyrenaeum Hispanos fama erat praesidiaque ualida imposita, metu seruitutis ad arma consternati Ruscinonem aliquot populi conueniunt. quod ubi Hannibali nuntiatum est, moram magis quam bellum metuens, oratores ad regulos eorum misit, conloqui semet ipsum cum iis uelle; et uel illi propius Iliberrim accederent uel se Ruscinonem processurum, ut ex propinquo congressus facilior esset; nam et accepturum eos in castra sua se laetum nec cunctanter se ipsum ad eos uenturum; hospitem enim se Galliae non hostem aduenisse, nec stricturum ante gladium, si per Gallos liceat, quam in Italiam uenisset. et per nuntios quidem haec; ut uero reguli Gallorum castris ad Iliberrim extemplo motis haud grauate ad Poenum uenerunt, capti donis cum bona pace exercitum per fines suos praeter Ruscinonem oppidum transmiserunt.

inde ne mora atque otium animus sollicito cum reliquus copia pyrenaeus transgredior et ad oppidum iliberrim castrum loco gallus quamquam italia bellum infero audio tamen quia uis subigo trans pyrenaeus hispani fama sum praesidium validus impono metus seruitus ad arma consterno ruscino aliquot populus conuenio qui ubi hannibal nuntio sum mora magis quam bellum metuo orator ad regulus is mitto colloquium sui ipse cum is uolo et uel ille propius iliberrim accedo uel sui ruscino procedo ut ex propinquo congredior facilis sum nam et accipio is in castrum suus sui laetus neque cunctanter sui ipse ad is uenio hospes enim sui gallia non hostis advenio neque stringo ante gladius si per galli licet quam in italia uenio et per nuntius quidem hic ut uerus regulis gallus castrum ad iliberrim extemplo moveo haud grauo ad poenus uenio capio donum cum bonus pax exercitus per finis suus praeter ruscino oppidum transmitto


his ita comparatis, ut omnia iusta ante bellum fierent, legatos maiores natu, Q. Fabium M. Liuium L. Aemilium C. Licinium Q. Baebium in Africam mittunt ad percontandos Carthaginienses publicone consilio Hannibal Saguntum oppugnasset, et si id quod facturi uidebantur faterentur ac defenderent publico consilio factum, ut indicerent populo Carthaginiensi bellum. Romani postquam Carthaginem uenerunt, cum senatus datus esset et Q. Fabius nihil ultra quam unum quod mandatum erat percontatus esset, tum ex Carthaginiensibus unus: 'praeceps uestra, Romani, et prior legatio fuit, cum Hannibalem tamquam suo consilio Saguntum oppugnantem deposcebatis; ceterum haec legatio uerbis adhuc lenior est, re asperior. tunc enim Hannibal et insimulabatur et deposcebatur; nunc ab nobis et confessio culpae exprimitur et ut a confessis res extemplo repetuntur. ego autem non priuato publicone consilio Saguntum oppugnatum sit quaerendum censeam sed utrum iure an iniuria; nostra enim haec quaestio atque animaduersio in ciuem nostrum est quid nostro aut suo fecerit arbitrio: uobiscum una disceptatio est licueritne per foedus fieri. itaque quoniam discerni placet quid publico consilio, quid sua sponte imperatores faciant, nobis uobiscum foedus est a C. Lutatio consule ictum in quo, cum caueretur utrorumque sociis, nihil de Saguntinis—necdum enim erant socii uestri— cautum est. at enim eo foedere quod cum Hasdrubale ictum est Saguntini excipiuntur. aduersus quod ego nihil dicturus sum nisi quod a uobis didici. uos enim, quod C. Lutatius consul primo nobiscum foedus icit, quia neque auctoritate patrum nec populi iussu ictum erat, negastis uos eo teneri; itaque aliud de integro foedus publico consilio ictum est. si uos non tenent foedera uestra nisi ex auctoritate aut iussu uestro icta, ne nos quidem Hasdrubalis foedus quod nobis insciis icit obligare potuit. proinde omittite Sagunti atque Hiberi mentionem facere et quod diu parturit animus uester aliquando pariat.' tum Romanus sinu ex toga facto, 'hic' inquit, 'uobis bellum et pacem portamus; utrum placet sumite.' sub hanc uocem haud minus ferociter, daret utrum uellet, succlamatum est; et cum is iterum sinu effuso bellum dare dixisset, accipere se omnes responderunt et quibus acciperent animis iisdem se gesturos.

hic ita comparo ut omnis iustus ante bellum fio legatus magnus natus q fabius m livius l aemilius que licinius q baebius in africa mitto ad perconto carthaginiensis publico consilium hannibal saguntus oppugno et si is qui facio uideo fateor atque defendo publicus consilium facio ut indico populus carthaginiensis bellum romanus postquam carthago uenio cum senatus do sum et q fabius nihil ultra quam unus qui mando sum percontor sum tum ex carthaginiensis unus praeceps uester romanus et prior legatio sum cum hannibal tamquam suus consilium saguntus oppugno deposco ceterum hic legatio uerbum adhuc lenio sum res asper tunc enim hannibal et insimulo et deposco nunc ab nos et confessio culpa exprimo et ut ab confessum res extemplo repeto ego autem non priuo publico consilium saguntus oppugno sum quaero censeo sed utrum ius an iniuria noster enim hic quaestio atque animaduersio in ciuis nos sum quis noster aut suus facio arbitrium tu unus disceptatio sum liceo per foedus fio itaque quoniam discerno placeo quis publicus consilium quis suus sponte imperator facio nos tu foedus sum ab que lutatius consul ictus in quo cum caveo uter socius nihil de saguntinus necdum enim sum socius vester caueo sum at enim is foedus qui cum hasdrubal ictus sum saguntinus excipio aduersus qui ego nihil dico sum nisi qui ab tu disco tu enim qui que luto consul primus nos foedus icit quia neque auctoritas pater neque populus iussus ictus sum nego tu is teneo itaque alius de integer foedus publicus consilium ictus sum si tu non teneo foedero uester nisi ex auctoritas aut iussus uester iacio ne nos quidem hasdrubal foedus qui nos inscius icit obligaris possum proinde omitto saguntus atque hiberus mentio facio et qui diu parturio animus uester aliquando pario tum romanus sinus ex toga facio hic inquam tu bellum et pax porto utrum placeo sumo sub hic uox haud paruus ferociter do utrum uolo succlamo sum et cum is iterum sinus effundo bellum do dico accipio sui omnis respondeo et qui accipio animus idem sui gero


hoc uisu laetus tripertito Hiberum copias traiecit, praemissis qui Gallorum animos, qua traducendus exercitus erat, donis conciliarent Alpiumque transitus specularentur. nonaginta milia peditum, duodecim milia equitum Hiberum traduxit. Ilergetes inde Bargusiosque et Ausetanos et Lacetaniam, quae subiecta Pyrenaeis montibus est, subegit oraeque huic omni praefecit Hannonem, ut fauces quae Hispanias Galliis iungunt in potestate essent. decem milia peditum Hannoni ad praesidium obtinendae regionis data et mille equites. postquam per Pyrenaeum saltum traduci exercitus est coeptus rumorque per barbaros manauit certior de bello Romano, tria milia inde Carpetanorum peditum iter auerterunt. constabat non tam bello motos quam longinquitate uiae insuperabilique Alpium transitu. Hannibal quia reuocare aut ui retinere eos anceps erat, ne ceterorum etiam feroces animi inritarentur, supra septem milia hominum domos remisit, quos et ipse grauari militia senserat, Carpetanos quoque ab se dimissos simulans.

hic uideo laetus tripertito hiberus copia transiacio praemitto qui gallus animus qui traduco exercitus sum donum concilio alpis transitus speculor nonaginta mille pedes duodecim mille eques hiberus traduco ilergetes inde bargusii et ausetani et lacetania qui subiectum pyrenaeus mons sum subigo ora hic omnis praeficio hanno ut fauces qui hispania gallia iungo in potestas sum decem mille pedes hanno ad praesidium obtineo regio do et mille eques postquam per pyrenaeus saltus traduco exercitus sum coepio rumor per barbarus mano certus de bellum romanus tres mille inde carpesii pedes iter averto consto non tam bellum moueo quam longinquitas uia insuperabilis alpis transeo hannibal quia reuoco aut uis retineo is anceps sum ne ceterus etiam ferox animus irrito supra septem mille homo domus remitto qui et ipse grauaris militia sentio carpesii quoque ab sui dimitto simulo


itaque Hannibal, postquam ipsi sententia stetit pergere ire atque Italiam petere, aduocata contione uarie militum uersat animos castigando adhortandoque: mirari se quinam pectora semper impauida repens terror inuaserit. per tot annos uincentes eos stipendia facere neque ante Hispania excessisse quam omnes gentesque et terrae quas duo diuersa maria amplectantur Carthaginiensium essent. indignatos deinde quod quicumque Saguntum obsedissent uelut ob noxam sibi dedi postularet populus Romanus, Hiberum traiecisse ad delendum nomen Romanorum liberandumque orbem terrarum. tum nemini uisum id longum, cum ab occasu solis ad exortus intenderent iter: nunc, postquam multo maiorem partem itineris emensam cernant, Pyrenaeum saltum inter ferocissimas gentes superatum, Rhodanum, tantum amnem, tot milibus Gallorum prohibentibus, domita etiam ipsius fluminis ui traiectum, in conspectu Alpes habeant quarum alterum latus Italiae sit, in ipsis portis hostium fatigatos subsistere, quid Alpes aliud esse credentes quam montium altitudines? fingerent altiores Pyrenaei iugis: nullas profecto terras caelum contingere nec inexsuperabiles humano generi esse. Alpes quidem habitari, coli, gignere atque alere animantes; peruias paucis esse, esse et exercitibus. eos ipsos quos cernant legatos non pinnis sublime elatos Alpes transgressos. ne maiores quidem eorum indigenas sed aduenas Italiae cultores has ipsas Alpes ingentibus saepe agminibus cum liberis ac coniugibus migrantium modo tuto transmisisse. militi quidem armato nihil secum praeter instrumenta belli portanti quid inuium aut inexsuperabile esse? Saguntum ut caperetur, quid per octo menses periculi, quid laboris exhaustum esse? Romam, caput orbis terrarum, petentibus quicquam adeo asperum atque arduum uideri quod inceptum moretur? cepisse quondam Gallos ea quae adiri posse Poenus desperet; proinde aut cederent animo atque uirtute genti per eos dies totiens ab se uictae aut itineris finem sperent campum interiacentem Tiberi ac moenibus Romanis.

itaque hannibal postquam ipse sententia sto pergo eo atque italia peto aduoco contio uarius miles verso animus castigo adhortor miror sui quisnam pectus semper impavidus repo terror invado per tot annus vinco is stipendium facio neque ante hispania excedo quam omnis gens et terra qui duo diuerto mare amplector carthaginiensis sum indignor deinde qui quicumque saguntus obsedeo uelut ob noxa sui do postulo populus romanus hiberus transjacio ad deleo nomen romanus libero orbis terra tum nemo uideo is longus cum ab occasus sol ad exorior intendo iter nunc postquam multus magnus pars iter emetior cerno pyrenaeus saltus inter ferox gens supero rhodanus tantus amnis tot mille gallus prohibeo domo etiam ipse flumen uis trajectus in conspectus alpis habeo qui alter latus italia sum in ipse porta hostis fatigo subsisto quis alpis alius sum credo quam mons altitudo fingo alo pyrenaeus iugum nullus profecto terra caelum contingo neque inexsuperabilis humanus gener sum alpis quidem habitaris colo gigno atque alo animo pervius paucus sum sum et exercitus is ipse qui cerno legatus non pinna sublimis effero alpis transgredior ne magnus quidem is indigena sed advena italia cultor hic ipse alpis ingens saepe agmen cum liber atque conjunx migro modo tueor transmitto miles quidem armo nihil sui praeter instrumentum bellum porto quis invius aut inexsuperabilis sum saguntus ut capio quis per octo mensis periculum quis labor exhaurio sum roma caput orbis terra peto quisquam adeo asperum atque arduus uideo qui incipio moror capio quondam galli is qui adeo possum poenus despero proinde aut cedo animus atque uirtus gens per is dies totiens ab sui vinco aut iter finis spero campus interjaceo tiberis atque moenia romanus


dum haec in Italia geruntur, Cn. Cornelius Scipio in Hispaniam cum classe et exercitu missus, cum ab ostio Rhodani profectus Pyrenaeosque montes circumuectus Emporias appulisset classem, exposito ibi exercitu orsus a Laeetanis omnem oram usque ad Hiberum flumen partim renouandis societatibus partim nouis instituendis Romanae dicionis fecit. inde conciliata clementiae fama non ad maritimos modo populos sed in mediterraneis quoque ac montanis ad ferociores iam gentes ualuit; nec pax modo apud eos sed societas etiam armorum parta est, ualidaeque aliquot auxiliorum cohortes ex iis conscriptae sunt. Hannonis cis Hiberum prouincia erat; eum reliquerat Hannibal ad regionis eius praesidium. itaque priusquam alienarentur omnia obuiam eundum ratus, castris in conspectu hostium positis in aciem eduxit. nec Romano differendum certamen uisum, quippe qui sciret cum Hannone et Hasdrubale sibi dimicandum esse malletque aduersus singulos separatim quam aduersus duos simul rem gerere. nec magni certaminis ea dimicatio fuit. sex milia hostium caesa, duo capta cum praesidio castrorum; nam et castra expugnata sunt atque ipse dux cum aliquot principibus capiuntur; et Cissis, propinquum castris oppidum, expugnatur. ceterum praeda oppidi parui pretii rerum fuit, supellex barbarica ac uilium mancipiorum; castra militem ditauere, non eius modo exercitus qui uictus erat sed et eius qui cum Hannibale in Italia militabat, omnibus fere caris rebus, ne grauia impedimenta ferentibus essent, citra Pyrenaeum relictis.

dum hic in italia gero cn cornelius scipio in hispania cum classis et exercitus mitto cum ab ostium rhodanus proficiscor pyrenaeus mons circumvehor emporiae appello classis expono ibi exercitus ordior ab laeetanis omnis ora usque ad hiberus flumen pars renovo societas pars nouus instituo romanus dicio facio inde concilio clementia fama non ad maritimus modo populus sed in mediterraneus quoque atque montanus ad ferox iam gens ualuit neque pax modo apud is sed societas etiam armus pario sum validus aliquot auxilia cohors ex is conscribo sum hanno cis hiberus prouincia sum is relinquo hannibal ad regio is praesidium itaque priusquam alieno omnis obuiam eo reor castrum in conspectus hostis pono in acies educo neque romanus differo certamen uideo quippe qui scio cum hanno et hasdrubal sui dimico sum malo aduersus singuli separatim quam aduersus duo simul res gero neque magnus certamen is dimicatio sum sex mille hostis caedo duo capio cum praesidium castrum nam et castrum expugno sum atque ipse dux cum aliquot princeps capio et cissos propinquus castrum oppidum expugno ceterum praeda oppidum paruus pretium res sum supellex barbaricus atque vilis mancipium castrum miles dito non is modo exercitus qui uinco sum sed et is qui cum hannibal in italia milito omnis fere caris res ne grauis impedimentum fero sum citer pyrenaeus relinquo


trepidantesque et prope iam in suos consternatos e media acie in extremam ad sinistrum cornu aduersus Gallos auxiliares agi iussit Hannibal. ibi extemplo haud dubiam fecere fugam; nouus quoque terror additus Romanis ut fusa auxilia sua uiderunt. itaque cum iam in orbem pugnarent, decem milia ferme hominum— cum alia euadere nequissent—media Afrorum acie quae Gallicis auxiliis firmata erat, cum ingenti caede hostium perrupere et, cum neque in castra reditus esset flumine interclusus neque prae imbri satis decernere possent qua suis opem ferrent, Placentiam recto itinere perrexere. plures deinde in omnes partes eruptiones factae; et qui flumen petiere, aut gurgitibus absumpti sunt aut inter cunctationem ingrediendi ab hostibus oppressi. qui passim per agros fuga sparsi erant uestigia cedentis sequentes agminis Placentiam contendere; aliis timor hostium audaciam ingrediendi flumen fecit, transgressique in castra peruenerunt. imber niue mixtus et intoleranda uis frigoris et homines multos et iumenta et elephantos prope omnes absumpsit. finis insequendi hostis Poenis flumen Trebia fuit, et ita torpentes gelu in castra rediere ut uix laetitiam uictoriae sentirent. itaque nocte insequenti, cum praesidium castrorum et quod reliquum <ex fuga semermium> ex magna parte militum erat ratibus Trebiam traicerent, aut nihil sensere obstrepente pluuia aut, quia iam moueri nequibant prae lassitudine ac uolneribus, sentire sese dissimularunt, quietisque Poenis tacito agmine ab Scipione consule exercitus Placentiam est perductus, inde Pado traiectus Cremonam, ne duorum exercituum hibernis una colonia premeretur.

trepido et prope iam in suus consterno e medius acies in extremus ad sinister cornu aduersus galli auxiliaris ago iubeo hannibal ibi extemplo haud dubius facio fuga nouus quoque terror addo romanus ut fundo auxilium suus uideo itaque cum iam in orbis pugno decem mille ferme homo cum alius euado nequeo medius afrorum acies qui gallicus auxilium firmo sum cum ingens caedes hostis perrumpo et cum neque in castrum redeo sum flumen intercludo neque prae imber satis decerno possum qui suus ops fero placentia recingo iter pergo multus deinde in omnis pars eruptio facio et qui flumen peto aut gurges absumo sum aut inter cunctatio ingredior ab hostis opprimo qui passim per ager fuga spargo sum uestigium cedo sequor agmen placentia contendo alius timor hostis audacia ingredior flumen facio transgredior in castrum peruenio imber nivit misceo et intolero uolo frigor et homo multus et iumentum et elephantus prope omnis absumo finis insequor hostis poenus flumen trebia sum et ita torpeo gelus in castrum redeo ut uix laetitia uictoria sentio itaque nox insequor cum praesidium castrum et qui reliquus ex fuga semermium ex magnus pars miles sum ratis trebia traicio aut nihil sentio obstrepo pluvia aut quia iam moueo nequeo prae lassitudo atque uulnus sentio sui dissimulo quiesco poenus taceo agmen ab scipio consul exercitus placentia sum perduco inde padus trajectus cremona ne duo exercitus hibernus unus colonia premo


in Italiam interim nihil ultra quam Hiberum transisse Hannibalem a Massiliensium legatis Romam perlatum erat, cum, perinde ac si Alpes iam transisset, Boii sollicitatis Insubribus defecerunt, nec tam ob ueteres in populum Romanum iras quam quod nuper circa Padum Placentiam Cremonamque colonias in agrum Gallicum deductas aegre patiebantur. itaque armis repente arreptis, in eum ipsum agrum impetu facto tantum terroris ac tumultus fecerunt ut non agrestis modo multitudo sed ipsi triumuiri Romani, qui ad agrum uenerant adsignandum, diffisi Placentiae moenibus Mutinam confugerint, C. Lutatius , C. Seruilius , M. Annius . —Lutati nomen haud dubium est; pro Annio Seruilioque M'. Acilium et C. Herennium habent quidam annales, alii P. Cornelium Asinam et C. Papirium Masonem . id quoque dubium est legati ad expostulandum missi ad Boios uiolati sint [incertum] an in triumuiros agrum metantes impetus sit factus. Mutinae cum obsiderentur et gens ad oppugnandarum urbium artes rudis, pigerrima eadem ad militaria opera, segnis intactis adsideret muris, simulari coeptum de pace agi; euocatique ab Gallorum principibus legati ad conloquium non contra ius modo gentium sed uiolata etiam quae data in id tempus erat fide comprehenduntur, negantibus Gallis, nisi obsides sibi redderentur, eos dimissuros. cum haec de legatis nuntiata essent et Mutina praesidiumque in periculo esset, L. Manlius praetor ira accensus effusum agmen ad Mutinam ducit. siluae tunc circa uiam erant, plerisque incultis. ibi inexplorato profectus in insidias praecipitat multaque cum caede suorum aegre in apertos campos emersit. ibi castra communita et, quia Gallis ad temptanda ea defuit spes, refecti sunt militum animi, quamquam ad <quingentos> cecidisse satis constabat. iter deinde de integro coeptum nec, dum per patentia loca ducebatur agmen, apparuit hostis; ubi rursus siluae intratae, tum postremos adorti cum magna trepidatione ac pauore omnium septingentos milites occiderunt, sex signa ademere. finis et Gallis territandi et pauendi fuit Romanis ut ex saltu inuio atque impedito euasere. inde apertis locis facile tutantes agmen Romani Tannetum, uicum propinquum Pado, contendere. ibi se munimento ad tempus commeatibusque fluminis et Brixianorum etiam Gallorum auxilio aduersus crescentem in dies multitudinem hostium tutabantur.

in italia interim nihil ultra quam hiberus transeo hannibal ab massiliensis legatus roma perfero sum cum perinde atque si alpis iam transeo boii sollicitas insuber deficio neque tam ob ueteres in populus romanus ira quam qui nuper circa padus placentia cremona colonia in ager gallicus deduco aeger patior itaque arma repens arrepo in is ipse ager impetus facio tantus terror atque tumultus facio ut non agrestis modo multitudo sed ipse triumuiri romanus qui ad ager uenio adsigno diffido placentia moenia mutina confugio que luto que seruilius m annius lutas nomen haud dubius sum pro annius seruilioque m acilius et que herennius habeo quidam annal alius p cornelius asine et que papirius maso is quoque dubius sum legatus ad expostulo mitto ad boii violo sum incertus an in triumuiros ager meto impetus sum facio mutina cum obsido et gens ad oppugnandaris urbs ars rudis piger idem ad militaris opus segnis intactus assideo murus simularis coepio de pax ago evoco ab gallus princeps legatus ad colloquium non contra ius modo gens sed violo etiam qui do in is tempus sum fides comprehendo nego gallus nisi obses sui reddo is dimitto cum hic de legatus nuntio sum et mutina praesidium in periculum sum l manlius praetor ira accendo effundo agmen ad mutina duco silua tunc circa uia sum plerusque incultus ibi inexploratus proficiscor in insidiae praecipito multo cum caedes suus aeger in aperio campus emergo ibi castrum communio et quia gallus ad tento is desum spes reficio sum miles animus quamquam ad quingenti cado satis consto iter deinde de integer coepio neque dum per pateo locum duco agmen appareo hostis ubi rursus silua intro tum posterus adorior cum magnus trepidatio atque pavor omnis septingenti miles occido sex signum adimo finis et gallus territo et paveo sum romanus ut ex saltus invius atque impedio evado inde apertus locus facilis tuto agmen romanus tanetum vicus propinquus padus contendo ibi sui munimentum ad tempus commeatus flumen et brixianus etiam gallus auxilium aduersus cresco in dies multitudo hostis tuto


dum elephanti traiciuntur, interim Hannibal Numidas equites quingentos ad castra Romana miserat speculatum ubi et quantae copiae essent et quid pararent. huic alae equitum missi, ut ante dictum est, ab ostio Rhodani trecenti Romanorum equites occurrunt. proelium atrocius quam pro numero pugnantium editur; nam praeter multa uolnera caedes etiam prope par utrimque fuit, fugaque et pauor Numidarum Romanis iam admodum fessis uictoriam dedit. uictores ad centum sexaginta, nec omnes Romani sed pars Gallorum, uicti amplius ducenti ceciderunt. hoc principium simul omenque belli ut summae rerum prosperum euentum, ita haud sane incruentam ancipitisque certaminis uictoriam Romanis portendit. ut re ita gesta ad utrumque ducem sui redierunt, nec Scipioni stare sententia poterat nisi ut ex consiliis coeptisque hostis et ipse conatus caperet, et Hannibalem, incertum utrum coeptum in Italiam intenderet iter an cum eo qui primus se obtulisset Romanus exercitus manus consereret, auertit a praesenti certamine Boiorum legatorum regulique Magali aduentus, qui se duces itinerum, socios periculi fore adfirmantes, integro bello nusquam ante libatis uiribus Italiam adgrediendam censent. multitudo timebat quidem hostem nondum oblitterata memoria superioris belli; sed magis iter immensum Alpesque, rem fama utique inexpertis horrendam, metuebat.

dum elephantus traicio interim hannibal numida eques quingenti ad castrum romanus mitto speculor ubi et quantus copia sum et quis paro hic ala eques mitto ut ante dico sum ab ostium rhodanus trecenti romanus eques occurro proelium atrox quam pro numerus pugno edo nam praeter multus vulnero caedes etiam prope par utrimque sum fugo et pavor numidaris romanus iam admodum fatisco uictoria do uictor ad centum sexaginta neque omnis romanus sed pars gallus vinco amplus ducenti cado hic principium simul omen bellum ut summa res prosper euentum ita haud sanus incruentus anceps certamen uictoria romanus portendo ut res ita gero ad uterque dux suus redeo neque scipio sto sententia possum nisi ut ex consilium coepio hostis et ipse conor capio et hannibal incertus utrum coepio in italia intendo iter an cum is qui primus sui offertor romanus exercitus manus consero averto ab praesens certamen boii legatus regulus magal advenio qui sui dux iter socius periculum sum adfirmo integer bellum nusquam ante libo uis italia aggredior censeo multitudo timeo quidem hostis nondum oblittero memoria superus bellum sed magis iter immensus alpis res fama utique inexpertus horreo metuo


uentum deinde ad multo angustiorem rupem atque ita rectis saxis ut aegre expeditus miles temptabundus manibusque retinens uirgulta ac stirpes circa eminentes demittere sese posset. natura locus iam ante praeceps recenti lapsu terrae in pedum mille admodum altitudinem abruptus erat. ibi cum uelut ad finem uiae equites constitissent, miranti Hannibali quae res moraretur agmen nuntiatur rupem inuiam esse. digressus deinde ipse ad locum uisendum. haud dubia res uisa quin per inuia circa nec trita antea, quamuis longo ambitu, circumduceret agmen. ea uero uia insuperabilis fuit; nam cum super ueterem niuem intactam noua modicae altitudinis esset, molli nec praealtae facile pedes ingredientium insistebant; ut uero tot hominum iumentorumque incessu dilapsa est, per nudam infra glaciem fluentemque tabem liquescentis niuis ingrediebantur. taetra ibi luctatio erat, [ut a lubrica] glacie non recipiente uestigium et in prono citius pedes fallente, ut, seu manibus in adsurgendo seu genu se adiuuissent, ipsis adminiculis prolapsis iterum corruerent; nec stirpes circa radicesue ad quas pede aut manu quisquam eniti posset erant; ita in leui tantum glacie tabidaque niue uolutabantur. iumenta secabant interdum etiam infimam ingredientia niuem et prolapsa iactandis grauius in conitendo ungulis penitus perfringebant, ut pleraque uelut pedica capta haererent in dura et alta concreta glacie.

uenio deinde ad multus angustus rupes atque ita rectus saxum ut aeger expedio miles temptabundus manus retineo virgultus atque stirps circa emineo demitto sui possum natura locus iam ante praeceps recens lapsus terra in pes mille admodum altitudo abrumpo sum ibi cum uelut ad finis uia eques consto miror hannibal qui res moror agmen nuntio rupes invius sum digredior deinde ipse ad locus viso haud dubius res uideo quin per inuius circa neque tero antea quamuis longus ambitus circumduco agmen is uerus uia insuperabilis sum nam cum super uetus nix intactus nouus modicus altitudo sum mollis neque praealtus facilis pes ingredior insisto ut uerus tot homo jumentum incedo dilabor sum per nudus infra glacio fluo tabes liquesco nix ingredior taeter ibi luctatio sum ut ab lubricus glacies non recipio vestigium et in pronus cieo pes fallo ut seu manus in assurgo seu genu sui adjuvo ipse adminiculis prolabor iterum corruo neque stirps circa radix ad qui pes aut manus quisquam enitor possum sum ita in leuis tantus glacies tabidus nivit voluto iumentum seco interdum etiam infimam ingredior nix et prolabor jacto grauis in conitor ungulis penitus perfringo ut plerusque uelut pedica capio haereo in durus et altus concretum glacies


insequenti nocte caedes in castris Romanis, tumultu tamen quam re maior, ab auxiliaribus Gallis facta est. ad duo milia peditum et ducenti equites uigilibus ad portas trucidatis ad Hannibalem transfugiunt; quos Poenus benigne adlocutus et spe ingentium donorum accensos in ciuitates quemque suas ad sollicitandos popularium animos dimisit. Scipio caedem eam signum defectionis omnium Gallorum esse ratus contactosque eo scelere uelut iniecta rabie ad arma ituros, quamquam grauis adhuc uolnere erat, tamen quarta uigilia noctis insequentis tacito agmine profectus, ad Trebiam fluuium iam in loca altiora collesque impeditiores equiti castra mouet. minus quam ad Ticinum fefellit; missisque Hannibal primum Numidis, deinde omni equitatu turbasset utique nouissimum agmen, ni auiditate praedae in uacua Romana castra Numidae deuertissent. ibi dum perscrutantes loca omnia castrorum nullo satis digno morae pretio tempus terunt, emissus hostis est de manibus; et cum iam transgressos Trebiam Romanos metantesque castra conspexissent, paucos moratorum occiderunt citra flumen interceptos. Scipio, nec uexationem uolneris in uia iactati ultra patiens et collegam— iam enim et reuocatum ex Sicilia audierat—ratus exspectandum, locum qui prope flumen tutissimus statiuis est uisus delectum communiit. nec procul inde Hannibal cum consedisset, quantum uictoria equestri elatus, tantum anxius inopia quae per hostium agros euntem, nusquam praeparatis commeatibus, maior in dies excipiebat, ad Clastidium uicum, quo magnum frumenti numerum congesserant Romani, mittit. ibi cum uim pararent, spes facta proditionis; nec sane magno pretio, nummis aureis quadringentis, Dasio Brundisino praefecto praesidii corrupto traditur Hannibali Clastidium. id horreum fuit Poenis sedentibus ad Trebiam. in captiuos ex tradito praesidio, ut fama clementiae in principio rerum colligeretur, nihil saeuitum est.

insequor nox caedes in castrum romanus tumultus tamen quam res magnus ab auxiliaris gallus facio sum ad duo mille pedes et ducenti eques uigil ad porta trucido ad hannibal transfugio qui poenus benignus alloquor et spes ingens donum accendo in ciuitas quisque suus ad sollicito popularis animus dimitto scipio caedes is signum defectio omnis gallus sum reor contingo is scelus uelut inicio rabies ad arma eo quamquam grauis adhuc vulnus sum tamen quartus uigilia nox insequor taceo agmen proficiscor ad trebia fluuius iam in locum alo collis impedio equio castrum moueo paruus quam ad ticinus fallo mitto hannibal primus numida deinde omnis equitatus turbo utique nouus agmen ni auiditas praeda in uacuus romanus castrum numida deverto ibi dum perscrutor locum omnis castrum nullus satis digno mora pretium tempus tero emitto hostis sum de manus et cum iam transgredior trebia romanus meto castrum conspicio paucus morator occido citer flumen intercipio scipio neque uexatio vulnus in uia iactas ultra patior et collega iam enim et revoco ex sicilia audio reor exspecto locus qui prope flumen tueor stativus sum uideo deligo communio neque procul inde hannibal cum consido quantus uictoria equester effero tantus anxius inopia qui per hostis ager eo nusquam praeparo commeatus magnus in dies excipio ad clastidium vicus quo magnus frumentum numerus congero romanus mitto ibi cum uis paro spes facio proditio neque sanus magnus pretium nummus aureus quadringenti dasio brundisino praeficio praesidium corrumpo trado hannibal clastidium is horreum sum poenus sedeo ad trebia in captiuus ex trado praesidium ut fama clementia in principium res colligo nihil saeuio sum


ubi in altum euecti sunt, Romanus conserere pugnam et ex propinquo uires conferre uelle; contra eludere Poenus et arte non ui rem gerere nauiumque quam uirorum aut armorum malle certamen facere. nam ut sociis naualibus adfatim instructam classem, ita inopem milite habebant et, sicubi conserta nauis esset, haudquaquam par numerus armatorum ex ea pugnabat. quod ubi animaduersum est, et Romanis multitudo sua auxit animum et paucitas illis minuit. extemplo septem naues Punicae circumuentae: fugam ceterae ceperunt. mille et septingenti fuere in nauibus captis milites nautaeque, in his tres nobiles Carthaginiensium. classis Romana incolumis, una tantum perforata naui sed ea quoque ipsa reduce, in portum rediit. secundum hanc pugnam, nondum gnaris eius qui Messanae erant Ti. Sempronius consul Messanam uenit. ei fretum intranti rex Hiero classem ornatam obuiam duxit, transgressusque ex regia in praetoriam nauem, gratulatus sospitem cum exercitu et nauibus aduenisse precatusque prosperum ac felicem in Siciliam transitum, statum deinde insulae et Carthaginiensium conata exposuit pollicitusque est, quo animo priore bello populum Romanum iuuenis adiuuisset, eo senem adiuturum; frumentum uestimentaque sese legionibus consulis sociisque naualibus gratis praebiturum; grande periculum Lilybaeo maritimisque ciuitatibus esse et quibusdam uolentibus nouas res fore. ob haec consuli nihil cunctandum uisum quin Lilybaeum classe peteret. et rex regiaque classis una profecti. nauigantes inde pugnatum ad Lilybaeum fusasque et captas hostium naues accepere.

ubi in altus eveho sum romanus consero pugna et ex propinquo uis confero uolo contra eludo poenus et ars non uis res gero navis quam uir aut armus malo certamen facio nam ut socius naualis affatim instruo classis ita inops miles habeo et sicubi consero nauis sum haudquaquam par numerus armator ex is pugno qui ubi animaduersum sum et romanus multitudo suus augeo animus et paucitas ille minuo extemplo septem nauis punicus circumvenio fuga ceterus capio mille et septingenti sum in nauis capio miles nauta in hic tres nobilis carthaginiensis classis romanus incolumis unus tantus perforo no sed is quoque ipse reduco in portus redeo secundus hic pugna nondum gnaris is qui messana sum tiberius sempronius consul messana uenio is fretus intro rex hiero classis orno obuiam duco transgredior ex regius in praetorius nauis gratulor sospes cum exercitus et nauis advenio preco prosper atque felix in sicilia transeo status deinde insula et carthaginiensis conor expono polliceor sum quo animus prior bellum populus romanus iuuenis adjuvo is senex adjuvo frumentum vestimentum sui legio consul socius naualis gratus praebeo grandis periculum lilybaeum maritimus ciuitas sum et quidam uolo nouus res sum ob hic consul nihil cuncto uideo quin lilybaeum classis peto et rex regius classis unus proficiscor navigo inde pugno ad lilybaeum fundo et capio hostis nauis accipio


ad haec audienda cum circumfusa paulatim multitudine permixtum senatui esset populi concilium, repente primores secessione facta priusquam responsum daretur argentum aurumque omne ex publico priuatoque in forum conlatum in ignem ad id raptim factum conicientes eodem plerique semet ipsi praecipitauerunt. cum ex eo pauor ac trepidatio totam urbem peruasisset, alius insuper tumultus ex arce auditur. turris diu quassata prociderat, perque ruinam eius cohors Poenorum impetu facto cum signum imperatori dedisset nudatam stationibus custodiisque solitis hostium esse urbem, non cunctandum in tali occasione ratus Hannibal, totis uiribus adgressus urbem momento cepit, signo dato ut omnes puberes interficerentur. quod imperium crudele, ceterum prope necessarium cognitum ipso euentu est; cui enim parci potuit ex iis qui aut inclusi cum coniugibus ac liberis domos super se ipsos concremauerunt aut armati nullum ante finem pugnae quam morientes fecerunt?

ad hic audio cum circumfundo paulatim multitudo permisceo senatus sum populus concilium repens primoris secessio facio priusquam responsum do argentum aurum omnis ex publicus privo in forum confero in ignis ad is raptim facio conicio idem plerusque sui ipse praecipito cum ex is pavor atque trepidatio totus urbs pervado alius insuper tumultus ex arx audio turris diu quasso prociderat per ruina is cohors poenus impetus facio cum signum imperator do nudo statio custodia soleo hostis sum urbs non cuncto in talis occasio reor hannibal totus uis aggredior urbs momentum capio signum do ut omnis pubes interfacio qui imperium crudelis ceterum prope necessarius cognosco ipse euentus sum qui enim parcus possum ex is qui aut includo cum conjunx atque liber domus super sui ipse concremo aut armatus nullus ante finis pugna quam morior facio


in parte operis mei licet mihi praefari, quod in principio summae totius professi plerique sunt rerum scriptores, bellum maxime omnium memorabile quae unquam gesta sint me scripturum, quod Hannibale duce Carthaginienses cum populo Romano gessere. nam neque ualidiores opibus ullae inter se ciuitates gentesque contulerunt arma neque his ipsis tantum unquam uirium aut roboris fuit; et haud ignotas belli artes inter sese sed expertas primo Punico conferebant bello, et adeo uaria fortuna belli ancepsque Mars fuit ut propius periculum fuerint qui uicerunt. odiis etiam prope maioribus certarunt quam uiribus, Romanis indignantibus quod uictoribus uicti ultro inferrent arma, Poenis quod superbe auareque crederent imperitatum uictis esse. fama est etiam Hannibalem annorum ferme nouem, pueriliter blandientem patri Hamilcari ut duceretur in Hispaniam, cum perfecto Africo bello exercitum eo traiecturus sacrificaret, altaribus admotum tactis sacris iure iurando adactum se cum primum posset hostem fore populo Romano. angebant ingentis spiritus uirum Sicilia Sardiniaque amissae: nam et Siciliam nimis celeri desperatione rerum concessam et Sardiniam inter motum Africae fraude Romanorum, stipendio etiam insuper imposito, interceptam.

in pars opus meus licet ego praefaris qui in principium summa totus profiteor plerusque sum res scriptor bellum magnus omnis memorabilis qui umquam gero sum ego scribo qui hannibal dux carthaginiensis cum populus romanus gero nam neque ualidus ops ullus inter sui ciuitas gens confero arma neque hic ipse tantus umquam uis aut robur sum et haud ignotus bellum ars inter sui sed experior primus punicus confero bellum et adeo uarius fortuna bellum anceps mars sum ut propius periculum sum qui uinco odium etiam prope magnus certo quam uis romanus indignor qui uictor vinco ultro infero arma poenus qui superbus avarus credo imperitas uinco sum fama sum etiam hannibal annus ferme nouem puerilis blandio pater hamilcaris ut duco in hispania cum perficio africanus bellum exercitus is transjacio sacrifico altar admoveo tango sacrum ius iuro adigo sui cum primus possum hostis sum populus romanus ango ingens spiritus uir sicilia sardinia amitto nam et sicilia nimis celer desperatio res concedo et sardinia inter motus africa fraus romanus stipendium etiam insuper impono intercipio