erat in medio riuus praealtis utrimque clausus ripis et circa obsitus palustribus herbis et quibus inculta ferme uestiuntur, uirgultis uepribusque. quem ubi equites quoque tegendo satis latebrosum locum circumuectus ipse oculis perlustrauit, 'hic erit locus' Magoni fratri ait 'quem teneas. delige centenos uiros ex omni pedite atque equite cum quibus ad me uigilia prima uenias; nunc corpora curare tempus est.' ita praetorium missum. mox cum delectis Mago aderat. 'robora uirorum cerno' inquit Hannibal; 'sed uti numero etiam, non animis modo ualeatis, singulis uobis nouenos ex turmis manipulisque uestri similes eligite. Mago locum monstrabit quem insideatis; hostem caecum ad has belli artes habetis.' ita <cum> mille equitibus Magone, mille peditibus dimisso Hannibal prima luce Numidas equites transgressos Trebiam flumen obequitare iubet hostium portis iaculandoque in stationes elicere ad pugnam hostem, iniecto deinde certamine cedendo sensim citra flumen pertrahere. haec mandata Numidis: ceteris ducibus peditum equitumque praeceptum ut prandere omnes iuberent, armatos deinde instratisque equis signum exspectare. Sempronius ad tumultum Numidarum primum omnem equitatum, ferox ea parte uirium, deinde sex milia peditum, postremo omnes copias ad destinatum iam ante consilio auidus certaminis eduxit. erat forte brumae tempus et niualis dies in locis Alpibus Appenninoque interiectis, propinquitate etiam fluminum ac paludum praegelidis. ad hoc raptim eductis hominibus atque equis, non capto ante cibo, non ope ulla ad arcendum frigus adhibita, nihil caloris inerat, et quidquid aurae fluminis appropinquabant, adflabat acrior frigoris uis. ut uero refugientes Numidas insequentes aquam ingressi sunt—et erat pectoribus tenus aucta nocturno imbri —tum utique egressis rigere omnibus corpora ut uix armorum tenendorum potentia esset, et simul lassitudine et procedente iam die fame etiam deficere.

sum in medium rivus praealtus utrimque claudo ripa et circa obsero palustria herba et qui incultus ferme vestio virgultus vepres qui ubi eques quoque tego satis latebrosus locus circumvehor ipse oculus perlustro hic sum locus mago frater aio qui teneo deligo centeni uir ex omnis pedo atque eques cum qui ad ego uigilia primus uenio nunc corpus curo tempus sum ita praetorium mitto mox cum deligo magus adsum robur uir cerno inquam hannibal sed uti numerus etiam non animus modo valeo singuli tu noveni ex turma manipulus vester similis eligo magus locus monstro qui insideo hostis caecus ad hic bellum ars habeo ita cum mille eques mago mille pedes dimitto hannibal primus lux numida eques transgredior trebia flumen obequitaris iubeo hostis porta jaculor in statio elices ad pugna hostis injecto deinde certamen cedo sensim citer flumen pertraho hic mandatum numida ceterus dux pedes equio praeceptum ut prandeo omnis iubeo armatus deinde insterno equus signum exspectaris sempronius ad tumultus numidaris primus omnis equitas ferox is pars uis deinde sex mille pedes postremo omnis copia ad destino iam ante consilium auidus certamen educo sum fors bruma tempus et niual dies in locus alpis apenninus interjacio propinquitas etiam flumen atque palus praegelidus ad hic raptim educo homo atque equus non capio ante cibus non ops ullus ad arceo frigus adhibeo nihil calor insum et quisquis aura flumen appropinquo afflo acer frigor uolo ut uerus refugio numida insequor aqua ingredior sum et sum pector tenus augeo nocturnus imber tum utique egredior rigo omnis corpus ut uix armus teneo potentia sum et simul lassitudo et procedo iam dies fames etiam deficio


peruentum inde ad frequentem cultoribus alium, ut inter montanos, populum. ibi non bello aperto sed suis artibus, fraude et insidiis, est prope circumuentus. magno natu principes castellorum oratores ad Poenum ueniunt, alienis malis, utili exemplo, doctos memorantes amicitiam malle quam uim experiri Poenorum; itaque oboedienter imperata facturos; commeatum itinerisque duces et ad fidem promissorum obsides acciperet. Hannibal nec temere credendum nec †asperandos† <ratus>, ne repudiati aperte hostes fierent, benigne cum respondisset, obsidibus quos dabant acceptis et commeatu quem in uiam ipsi detulerant usus, nequaquam ut inter pacatos composito agmine duces eorum sequitur. primum agmen elephanti et equites erant; ipse post cum robore peditum circumspectans sollicitus omnia incedebat. ubi in angustiorem uiam et ex parte altera subiectam iugo insuper imminenti uentum est, undique ex insidiis barbari a fronte ab tergo coorti, comminus eminus petunt, saxa ingentia in agmen deuoluunt. maxima ab tergo uis hominum urgebat. in eos uersa peditum acies haud dubium fecit quin, nisi firmata extrema agminis fuissent, ingens in eo saltu accipienda clades fuerit. tunc quoque ad extremum periculi ac prope perniciem uentum est; nam dum cunctatur Hannibal demittere agmen in angustias, quia non, ut ipse equitibus praesidio erat, ita peditibus quicquam ab tergo auxilii reliquerat, occursantes per obliqua montani interrupto medio agmine uiam insedere, noxque una Hannibali sine equitibus atque impedimentis acta est.

peruenio inde ad frequens cultor alius ut inter montanus populus ibi non bellum aperio sed suus ars fraus et insidiae sum prope circumuenio magnus natus princeps castellum orator ad poenus uenio alienus malus utilis exemplum doceo memoro amicitia malo quam uis experior poenus itaque oboedienter impero facio commeatus iter dux et ad fides promissor obses accipio hannibal neque temere credo neque aspero reor ne repudio apertus hostis fio benignus cum respondeo obsidibus qui do accipio et commeatus qui in uia ipse defero utor nequaquam ut inter pacatos compono agmen dux is sequor primus agmen elephantus et eques sum ipse post cum robur pedes circumspecto sollicitus omnis incedo ubi in angustus uia et ex pars alter subicio iugum insuper immineo uenio sum undique ex insidiae barbaris ab frons ab tergum coorior comminus eminus peto saxum ingens in agmen devolvo maximus ab tergum uolo homo urgeo in is uerto pedes acies haud dubius facio quin nisi firmo exter agmen sum ingens in is saltus accipio clades sum tunc quoque ad exter periculum atque prope pernicies uenio sum nam dum cuncto hannibal demitto agmen in angustiae quia non ut ipse eques praesidium sum ita pedes quisquam ab tergum auxilium relinquo occurso per obliquus montanus interrumpo medium agmen uia insedeo nox unus hannibal sine eques atque impedimentum ago sum


consulum designatorum alter Flaminius, cui eae legiones quae Placentiae hibernabant sorte euenerant, edictum et litteras ad consulem misit ut is exercitus idibus Martiis Arimini adesset in castris. hic in prouincia consulatum inire consilium erat memori ueterum certaminum cum patribus, quae tribunus plebis et quae postea consul prius de consulatu qui abrogabatur, dein de triumpho habuerat, inuisus etiam patribus ob nouam legem, quam Q. Claudius tribunus plebis aduersus senatum atque uno patrum adiuuante C. Flaminio tulerat, ne quis senator cuiue senator pater fuisset maritimam nauem, quae plus quam trecentarum amphorarum esset, haberet. id satis habitum ad fructus ex agris uectandos; quaestus omnis patribus indecorus uisus. res per summam contentionem acta inuidiam apud nobilitatem suasori legis Flaminio, fauorem apud plebem alterumque inde consulatum peperit. ob haec ratus auspiciis ementiendis Latinarumque feriarum mora et consularibus aliis impedimentis retenturos se in urbe, simulato itinere priuatus clam in prouinciam abiit. ea res ubi palam facta est, nouam insuper iram infestis iam ante patribus mouit: non cum senatu modo sed iam cum dis immortalibus C. Flaminium bellum gerere. consulem ante inauspicato factum reuocantibus ex ipsa acie dis atque hominibus non paruisse; nunc conscientia spretorum et Capitolium et sollemnem uotorum nuncupationem fugisse, ne die initi magistratus Iouis optimi maximi templum adiret, ne senatum inuisus ipse et sibi uni inuisum uideret consuleretque, ne Latinas indiceret Iouique Latiari sollemne sacrum in monte faceret, ne auspicato profectus in Capitolium ad uota nuncupanda, paludatus inde cum lictoribus in prouinciam iret. lixae modo sine insignibus, sine lictoribus profectum clam, furtim, haud aliter quam si exsilii causa solum uertisset. magis pro maiestate uidelicet imperii Arimini quam Romae magistratum initurum et in deuersorio hospitali quam apud penates suos praetextam sumpturum. reuocandum uniuersi retrahendumque censuerunt et cogendum omnibus prius praesentem in deos hominesque fungi officiis quam ad exercitum et in prouinciam iret. in eam legationem—legatos enim mitti placuit— Q. Terentius et M. Antistius profecti nihilo magis eum mouerunt quam priore consulatu litterae mouerant ab senatu missae. paucos post dies magistratum iniit, immolantique ei uitulus iam ictus e manibus sacrificantium sese cum proripuisset, multos circumstantes cruore respersit; fuga procul etiam maior apud ignaros quid trepidaretur et concursatio fuit. id a plerisque in omen magni terroris acceptum. legionibus inde duabus a Sempronio prioris anni consule, duabus a C. Atilio praetore acceptis Etruriam per Appennini tramites exercitus duci est coeptus.

consul designator alter flaminius qui is legio qui placentia hiberno sors euenio edictum et littera ad consul mitto ut is exercitus idus martius ariminum adsum in castrum hic in prouincia consulatus ineo consilium sum memor uetus certamen cum pater qui tribunus plebs et qui postea consul prior de consulatus qui abrogo deinde de triumphus habeo inuisus etiam pater ob nouus lex quam q claudus tribunus plebs aduersus senatus atque unus pater adjuvo que flaminius fero ne quis senator qui senator pater sum maritimus nauis qui multus quam trecentaris amphoraris sum habeo is satis habitus ad fructus ex ager vecto quaestus omnis pater indecorus uideo res per summa contentio ago inuidia apud nobilitas suasor lex flaminius fauor apud plebs alter inde consulatus pario ob hic reor auspicium ementior latinae feriaris mora et consularis alius impedimentum retendo sui in urbs simulo iter priuo clam in prouincia abeo is res ubi palam facio sum nouus insuper ira infestus iam ante pater moueo non cum senatus modo sed iam cum deus immortalis que flaminius bellum gero consul ante inauspicato facio revoco ex ipse acies deus atque homo non pareo nunc conscientia spretor et capitolium et sollemnem uotor nuncupatio fugio ne dies ineo magistratus iuppiter bonus magnus templum adeo ne senatus inuisus ipse et sui unus inuideo video consulo ne latinae indico iuppiter latiaris sollemnis sacer in mons facio ne auspico proficiscor in capitolium ad uotum nuncupo paludatus inde cum lictor in prouincia eo lixa modo sine insignis sine lictor proficiscor clam furtim haud aliter quam si exsilium causa solus uerto magis pro maiestas uidelicet imperium ariminum quam roma magistratus ineo et in deversorium hospital quam apud penates suus praetexta sumo revoco uniuersus retraho censeo et cogo omnis prior praesens in deus homo fungor officium quam ad exercitus et in prouincia eo in is legatio legatus enim mitto placeo q tero et m antistius proficiscor nihilum magis is moueo quam prior consulatus littera moueo ab senatus mitto paucus post dies magistratus ineo immolo is uitulus iam iacio e manus sacrifico sui cum proripio multus circumsto cruor respergo fuga procul etiam magnus apud ignarus quis trepido et concursatio sum is ab plerusque in omen magnus terror accipio legio inde duo ab sempronius prior annus consul duo ab que atilius praetor accipio etruria per apenninus trames exercitus duco sum coepio


tandem nequiquam iumentis atque hominibus fatigatis castra in iugo posita, aegerrime ad id ipsum loco purgato; tantum niuis fodiendum atque egerendum fuit. inde ad rupem muniendam per quam unam uia esse poterat milites ducti, cum caedendum esset saxum, arboribus circa immanibus deiectis detruncatisque struem ingentem lignorum faciunt eamque, cum et uis uenti apta faciendo igni coorta esset, succendunt ardentiaque saxa infuso aceto putrefaciunt. ita torridam incendio rupem ferro pandunt molliuntque anfractibus modicis cliuos ut non iumenta solum sed elephanti etiam deduci possent. quadriduum circa rupem consumptum, iumentis prope fame absumptis; nuda enim fere cacumina sunt et, si quid est pabuli, obruunt niues. inferiora uallis apricos quosdam colles habent riuosque prope siluas et iam humano cultu digniora loca. ibi iumenta in pabulum missa et quies muniendo fessis hominibus data. triduo inde ad planum descensum et iam locis mollioribus et accolarum ingeniis.

tandem nequiquam jumentum atque homo fatigo castrum in iugum pono aeger ad is ipse locus purgo tantus nix fodio atque egero sum inde ad rupes munio per quam unus uia sum possum miles duco cum caedo sum saxum arbor circa immanis deicio detrunco strues ingens lignum facio eo cum et uolo uentus apto facio ignis coorior sum succendo ardeo saxum infundo acetum putrefacio ita torridus incendium rupes ferrum pando mollio anfractus modicus clivus ut non iumentum solus sed elephantus etiam deduco possum quadriduum circa rupes consumo jumentum prope fames absumo nudo enim fere cacumen sum et si quis sum pabulum obruo nix inferus valles apricus quidam collis habeo rivus prope silua et iam humanus cultus dignus locum ibi iumentum in pabulis mitto et quies munio fatisco homo do triduum inde ad planus descendo et iam locus mollis et accolaris ingenium


iam ambo consules et quidquid Romanarum uirium erat Hannibali oppositum aut illis copiis defendi posse Romanum imperium aut spem nullam aliam esse satis declarabat. tamen consul alter, equestri proelio uno et uolnere suo comminutus, trahi rem malebat; recentis animi alter eoque ferocior nullam dilationem patiebatur. quod inter Trebiam Padumque agri est Galli tum incolebant, in duorum praepotentium populorum certamine per ambiguum fauorem haud dubie gratiam uictoris spectantes. id Romani, modo ne quid mouerent, aequo satis, Poenus periniquo animo ferebat, ab Gallis accitum se uenisse ad liberandos eos dictitans. ob eam iram, simul ut praeda militem aleret, duo milia peditum et mille equites, Numidas plerosque, mixtos quosdam et Gallos, populari omnem deinceps agrum usque ad Padi ripas iussit. egentes ope Galli, cum ad id dubios seruassent animos, coacti ab auctoribus iniuriae ad uindices futuros declinant legatisque ad consulem missis auxilium Romanorum terrae ob nimiam cultorum fidem in Romanos laboranti orant. Cornelio nec causa nec tempus agendae rei placebat suspectaque ei gens erat cum ob infida multa facinora, tum, ut alia uetustate obsoleuissent, ob recentem Boiorum perfidiam: Sempronius contra continendis in fide sociis maximum uinculum esse primos qui eguissent ope defensos censebat. tum collega cunctante equitatum suum mille peditum, iaculatoribus ferme, admixtis ad defendendum Gallicum agrum trans Trebiam mittit. sparsos et incompositos, ad hoc graues praeda plerosque cum inopinato inuasissent, ingentem terrorem caedemque ac fugam usque ad castra stationesque hostium fecere; unde multitudine effusa pulsi, rursus subsidio suorum proelium restituere. uaria inde pugna <inter recedentes in>sequentesque, cumque ad extremum aequassent certamen, maior tamen hostium <cum caedes esset, penes> Romanos fama uictoriae fuit.

iam ambo consul et quisquis romanaris uis sum hannibal oppono aut ille copia defendo possum romanus imperium aut spes nullus alius sum satis declaro tamen consul alter equester proelium unus et vulnus suus comminuo traho res malo recens animus alter eo ferox nullus dilatio patior qui inter trebia padus ager sum gallus tum incolo in duo praepossum populus certamen per ambiguus fauor haud dubius gratia uictor specto is romanus modo ne quis moveo aequus satis poenus periniquus animus fero ab gallus accio sui uenio ad libero is dictito ob is ira simul ut praeda miles alo duo mille pedes et mille eques numida plerus misceo quidam et galli populor omnis deinceps ager usque ad padus ripa iubeo egeo ops gallus cum ad is dubius servo animus cogo ab auctor iniuria ad uindex sum declino lego ad consul mitto auxilium romanus terra ob nimius cultor fides in romanus laboro oro cornelius neque causa neque tempus ago res placeo suspicio is gens sum cum ob infidus multus facinus tum ut alius uetustas obsolesco ob recens boii perfidia sempronius contra contineo in fides socius magnus uinculis sum primus qui egeo ops defendo censeo tum collega cunctor equitas suus mille pedes iaculator ferme admisceo ad defendo gallicus ager trans trebia mitto spargo et incompositus ad hic grauis praeda plerus cum inopinor invado ingens terror caedes atque fuga usque ad castrum statio hostis facio unde multitudo effundo pello rursus subsidium suus proelium restituo uarius inde pugno inter recedo in sequor cum ad exter aequo certamen magnus tamen hostis cum caedes sum penis romanus fama uictoria sum


nec Sagunti oppugnatio segnior erat Maharbale Himilconis filio—eum praefecerat Hannibal—ita impigre rem agente ut ducem abesse nec ciues nec hostes sentirent. is et proelia aliquot secunda fecit et tribus arietibus aliquantum muri discussit strataque omnia recentibus ruinis aduenienti Hannibali ostendit. itaque ad ipsam arcem extemplo ductus exercitus atroxque proelium cum multorum utrimque caede initum et pars arcis capta est. temptata deinde per duos est exigua pacis spes, Alconem Saguntinum et Alorcum Hispanum. Alco insciis Saguntinis, precibus aliquid moturum ratus, cum ad Hannibalem noctu transisset, postquam nihil lacrimae mouebant condicionesque tristes, ut ab irato uictore, ferebantur, transfuga ex oratore factus apud hostem mansit, moriturum adfirmans qui sub condicionibus iis de pace ageret. postulabatur autem, redderent res Turdetanis traditoque omni auro atque argento egressi urbe cum singulis uestimentis ibi habitarent ubi Poenus iussisset. has pacis leges abnuente Alcone accepturos Saguntinos, Alorcus, uinci animos ubi alia uincantur adfirmans, se pacis eius interpretem fore pollicetur; erat autem tum miles Hannibalis, ceterum publice Saguntinis amicus atque hospes. traditio palam telo custodibus hostium transgressus munimenta ad praetorem Saguntinum—et ipse ita iubebat—est deductus. quo cum extemplo concursus omnis generis hominum esset factus, submota cetera multitudine senatus Alorco datus est, cuius talis oratio fuit:

neque saguntus oppugnatio segnis sum maharbal himilconis filius is praeficio hannibal ita impiger res ago ut dux absum neque ciuis neque hostis sentio is et proelio aliquot secundus facio et tres aries aliquantus murus discutio sterno omnis recens ruina advenio hannibal ostendo itaque ad ipse arx extemplo duco exercitus atrox proelium cum multus utrimque caedes ineo et pars arx capio sum tento deinde per duo sum exiguus pax spes alconem saguntinus et alorcum hispanus alco inscius saguntinus prex aliquis moveo reor cum ad hannibal nox transeo postquam nihil lacrima moveo condicio tristis ut ab irascor uictor fero transfuga ex orator facio apud hostis maneo morior adfirmo qui sub condicio is de pax ago postulo autem reddo res turdetani trado omnis aurum atque argentum egredior urbs cum singuli uestimentum ibi habito ubi poenus iubeo hic pax lex abnuo alcone accipio saguntini alorcus vinco animus ubi alius vinco adfirmo sui pax is interpres sum polliceor sum autem tum miles hannibal ceterum publicus saguntinus amicus atque hospes traditio palam telum custos hostis transgredior munimentum ad praetor saguntinus et ipse ita jubeo sum deduco quo cum extemplo concursus omnis genus homo sum facio summotor ceterus multitudo senatus alorco do sum qui talis oratio sum


in his noua terribilisque species uisa est, quod armati— ita mos gentis erat—in concilium uenerunt. cum uerbis extollentes gloriam uirtutemque populi Romani ac magnitudinem imperii petissent ne Poeno bellum Italiae inferenti per agros urbesque suas transitum darent, tantus cum fremitu risus dicitur ortus ut uix a magistratibus maioribusque natu iuuentus sedaretur; adeo stolida impudensque postulatio uisa est censere, ne in Italiam transmittant Galli bellum, ipsos id auertere in se agrosque suos pro alienis populandos obicere. sedato tandem fremitu responsum legatis est neque Romanorum in se meritum esse neque Carthaginiensium iniuriam ob quae aut pro Romanis aut aduersus Poenos sumant arma; contra ea audire sese gentis suae homines agro finibusque Italiae pelli a populo Romano stipendiumque pendere et cetera indigna pati. eadem ferme in ceteris Galliae conciliis dicta auditaque, nec hospitale quicquam pacatumue satis prius auditum quam Massiliam uenere. ibi omnia ab sociis inquisita cum cura ac fide cognita: praeoccupatos iam ante ab Hannibale Gallorum animos esse; sed ne illi quidem ipsi satis mitem gentem fore—adeo ferocia atque indomita ingenia esse—ni subinde auro, cuius auidissima gens est, principum animi concilientur. ita peragratis Hispaniae et Galliae populis legati Romam redeunt haud ita multo post quam consules in prouincias profecti erant. ciuitatem omnem in exspectationem belli erectam inuenerunt, satis constante fama iam Hiberum Poenos tramisisse.

in hic nouus terribilis species uideo sum qui armatus ita mos gens sum in concilium uenio cum uerbum extollo gloria virtus populus romanus atque magnitudo imperium peto ne poenus bellum italia infero per ager urbs suus transeo do tantus cum fremo rideo dico ortus ut uix ab magistratus magnus natus iuuentus sedo adeo stolidus impudens postulatio uideo sum censeo ne in italia transmitto gallus bellum ipse is averto in sui ager suus pro alienus populo obicio sedo tandem fremo responsum legatus sum neque romanus in sui mereo sum neque carthaginiensis iniuria ob qui aut pro romanus aut aduersus poeni sumo arma contra is audio sui gens suus homo ager finis italia pello ab populus romanus stipendium pendeo et ceterus indignus patior idem ferme in ceterus gallia concilium dictum audio neque hospital quisquam pacatum satis prior audio quam massilia uenio ibi omnis ab socius inquisitus cum cura atque fides cognosco praeoccupo iam ante ab hannibal gallus animus sum sed ne ille quidem ipse satis mitis gens sum adeo ferocia atque indomitus ingenium sum ni subinde aurum qui avidus gens sum princeps animus concilio ita peragro hispania et gallia populus legatus roma redeo haud ita multus post quam consul in prouincia proficiscor sum ciuitas omnis in exspectatio bellum erigo invenio satis consto fama iam hiberus poeni transmitto


cum Saguntinis bellum nondum erat; ceterum iam belli causa certamina cum finitimis serebantur, maxime Turdetanis. quibus cum adesset idem qui litis erat sator, nec certamen iuris sed uim quaeri appareret, legati a Saguntinis Romam missi auxilium ad bellum iam haud dubie imminens orantes. consules tunc Romae erant P. Cornelius Scipio et Ti. Sempronius Longus . qui cum legatis in senatum introductis de re publica rettulissent placuissetque mitti legatos in Hispaniam ad res sociorum inspiciendas, quibus si uideretur digna causa, et Hannibali denuntiarent ut ab Saguntinis, sociis populi Romani, abstineret et Carthaginem in Africam traicerent ac sociorum populi Romani querimonias deferrent—hac legatione decreta necdum missa, omnium spe celerius Saguntum oppugnari allatum est. tunc relata de integro res ad senatum est; alii prouincias consulibus Hispaniam atque Africam decernentes terra marique rem gerendam censebant, alii totum in Hispaniam Hannibalemque intenderant bellum; erant qui non temere mouendam rem tantam exspectandosque ex Hispania legatos censerent. haec sententia, quae tutissima uidebatur, uicit legatique eo maturius missi, P. Ualerius Flaccus et Q. Baebius Tampilus , Saguntum ad Hannibalem atque inde Carthaginem si non absisteretur bello ad ducem ipsum in poenam foederis rupti deposcendum.

cum saguntinus bellum nondum sum ceterum iam bellum causa certamen cum finitimus sero magnus turdetani qui cum adsum idem qui lis sum sator neque certamen ius sed uis quaero appareo legatus ab saguntinus roma mitto auxilium ad bellum iam haud dubius immineo oro consul tunc roma sum p cornelius scipio et tiberius sempronius longus qui cum legatus in senatus introduco de res publicus refero placeo mitto legatus in hispania ad res socius inspicio qui si uideo dignus causa et hannibal denuntio ut ab saguntinus socius populus romanus abstineo et carthago in africa traicio atque socius populus romanus querimonia defero hic legatio decretum necdum mitto omnis spes celer saguntus oppugnaris affero sum tunc refero de integer res ad senatus sum alius prouincia consul hispania atque africa decerno terra mare res gero censeo alius totus in hispania hannibal intendo bellum sum qui non temere moveo res tantus exspecto ex hispania legatus censeo hic sententia qui tueor uideo uinco lego is maturus mitto p valerius flaccus et q baebius tampilus saguntus ad hannibal atque inde carthago si non absisto bellum ad dux ipse in poena foedo rumpo deposco


a Lilybaeo consul, Hierone cum classe regia dimisso relictoque praetore ad tuendam Siciliae oram, ipse in insulam Melitam, quae a Carthaginiensibus tenebatur, traiecit. aduenienti Hamilcar Gisgonis filius, praefectus praesidii, cum paulo minus duobus milibus militum oppidumque cum insula traditur. inde post paucos dies reditum Lilybaeum captiuique et a consule et a praetore, praeter insignes nobilitate uiros, sub corona uenierunt. postquam ab ea parte satis tutam Siciliam censebat consul, ad insulas Uolcani, quia fama erat stare ibi Punicam classem, traiecit; nec quisquam hostium circa eas insulas inuentus; iam forte transmiserant ad uastandam Italiae oram depopulatoque Uibonensi agro urbem etiam terrebant. repetenti Siciliam consuli escensio hostium in agrum Uibonensem facta nuntiatur, litteraeque ab senatu de transitu in Italiam Hannibalis et ut primo quoque tempore collegae ferret auxilium missae traduntur. multis simul anxius curis exercitum extemplo in naues impositum Ariminum mari supero misit, Sex. Pomponio legato cum uiginti quinque longis nauibus Uibonensem agrum maritimamque oram Italiae tuendam attribuit, M. Aemilio praetori quinquaginta nauium classem expleuit. ipse compositis Siciliae rebus decem nauibus oram Italiae legens Ariminum peruenit. inde cum exercitu suo profectus ad Trebiam flumen collegae coniungitur.

ab lilybaeum consul hiero cum classis regius dimitto relinquo praetor ad tueor sicilia ora ipse in insula melita qui ab carthaginiensis teneo transiacio advenio hamilcar gisgonis filius praefectus praesidium cum paulus paruus duo mille miles oppidum cum insula trado inde post paucus dies redeo lilybaeum captivus et ab consul et ab praetor praeter insignis nobilitas uir sub corona uenierunt postquam ab is pars satis tueor sicilia censeo consul ad insula volcanus quia fama sum sto ibi punicus classis transiacio neque quisquam hostis circa is insula inuenio iam fors transmitto ad vasto italia ora depopulor vibonensis ager urbs etiam terreo repeto sicilia consul escensio hostis in ager vibonensis facio nuntio littera ab senatus de transeo in italia hannibal et ut primus quoque tempus collega fero auxilium mitto trado multus simul anxius cura exercitus extemplo in nauis impono ariminum mare supero mitto sex pomponius legatus cum uiginti quinque longus nauis vibonensis ager maritimus ora italia tueor attribuo m aemilius praetor quinquaginta nauis classis expleo ipse compono sicilia res decem nauis ora italia lego ariminum peruenio inde cum exercitus suus proficiscor ad trebia flumen collega conjungo


P. Cornelius consul, triduo fere postquam Hannibal a ripa Rhodani mouit, quadrato agmine ad castra hostium uenerat, nullam dimicandi moram facturus; ceterum ubi deserta munimenta nec facile se tantum praegressos adsecuturum uidet, ad mare ac naues rediit, tutius faciliusque ita descendenti ab Alpibus Hannibali occursurus. ne tamen nuda auxiliis Romanis Hispania esset, quam prouinciam sortitus erat, Cn. Scipionem fratrem cum maxima parte copiarum aduersus Hasdrubalem misit, non ad tuendos tantummodo ueteres socios conciliandosque nouos sed etiam ad pellendum Hispania Hasdrubalem. ipse cum admodum exiguis copiis Genuam repetit, eo qui circa Padum erat exercitu Italiam defensurus. Hannibal ab Druentia campestri maxime itinere ad Alpes cum bona pace incolentium ea loca Gallorum peruenit. tum, quamquam fama prius, qua incerta in maius uero ferri solent, praecepta res erat, tamen ex propinquo uisa montium altitudo niuesque caelo prope immixtae, tecta informia imposita rupibus, pecora iumentaque torrida frigore, homines intonsi et inculti, animalia inanimaque omnia rigentia gelu, cetera uisu quam dictu foediora terrorem renouarunt. erigentibus in primos agmen cliuos apparuerunt imminentes tumulos insidentes montani, qui, si ualles occultiores insedissent, coorti ad pugnam repente ingentem fugam stragemque dedissent. Hannibal consistere signa iussit; Gallisque ad uisenda loca praemissis, postquam comperit transitum ea non esse, castra inter confragosa omnia praeruptaque quam extentissima potest ualle locat. tum per eosdem Gallos, haud sane multum lingua moribusque abhorrentes, cum se immiscuissent conloquiis montanorum, edoctus interdiu tantum obsideri saltum, nocte in sua quemque dilabi tecta, luce prima subiit tumulos, ut ex aperto atque interdiu uim per angustias facturus. die deinde simulando aliud quam quod parabatur consumpto, cum eodem quo constiterant loco castra communissent, ubi primum degressos tumulis montanos laxatasque sensit custodias, pluribus ignibus quam pro numero manentium in speciem factis impedimentisque cum equite relictis et maxima parte peditum, ipse cum expeditis, acerrimo quoque uiro, raptim angustias euadit iisque ipsis tumulis quos hostes tenuerant consedit.

p cornelius consul triduum fere postquam hannibal ab ripa rhodanus moueo quadro agmen ad castrum hostis uenio nullus dimico mora facio ceterum ubi desero munimentum neque facilis sui tantus praegredior adsequor uideo ad mare atque nauis redeo tueor facilis ita descendo ab alpis hannibal occurro ne tamen nudo auxilium romanus hispania sum quam prouincia sortior sum cn scipio frater cum maximus pars copia aduersus hasdrubal mitto non ad tueor tantummodo ueteres socius concilio nouus sed etiam ad pello hispania hasdrubal ipse cum admodum exiguus copia genua repeto is qui circa padus sum exercitus italia defendo hannibal ab druentia campestre magnus iter ad alpis cum bonus pax incolo is locum gallus peruenio tum quamquam fama prior qui incertus in magnus uerus fero soleo praecipio res sum tamen ex propinquo uideo mons altitudo nix caelum prope immisceo tectum informis impono rupes pecus jumentum torridus frigor homo intondeo et incultus animal inanimus omnis rigeo gelus ceterus uideo quam dico foedus terror renovo erigo in primus agmen clivus appareo immineo tumulus insideo montanus qui si vallo occulo insedeo coorior ad pugna repens ingens fuga strages do hannibal consisto signum iubeo gallus ad viso locum praemitto postquam comperio transeo is non sum castrum inter confragosus omnis praerumpo quam extendo possum valles loco tum per idem galli haud sanus multus lingua mos abhorreo cum sui immisceo colloquium montanus edoceo interdiu tantus obsideri saltus nox in suus quisque dilabor tectum lux primus subeo tumulus ut ex aperio atque interdiu uis per angustiae facio dies deinde simulo alius quam qui paro consumo cum idem quo consto locus castrum communio ubi primus degredior tumulus montanus laxo sentio custodio multus ignis quam pro numerus maneo in species facio impedimentum cum eques relinquo et maximus pars pedes ipse cum expeditus acer quoque uir raptim angustiae euado is ipse tumulus qui hostis teneo consido


dum ea Romani parant consultantque, iam Saguntum summa ui oppugnabatur. ciuitas ea longe opulentissima ultra Hiberum fuit, sita passus mille ferme a mari. oriundi a Zacyntho insula dicuntur mixtique etiam ab Ardea Rutulorum quidam generis; ceterum in tantas breui creuerant opes seu maritimis seu terrestribus fructibus seu multitudinis incremento seu disciplinae sanctitate qua fidem socialem usque ad perniciem suam coluerunt. Hannibal infesto exercitu ingressus fines, peruastatis passim agris urbem tripertito adgreditur. angulus muri erat in planiorem patentioremque quam cetera circa uallem uergens; aduersus eum uineas agere instituit per quas aries moenibus admoueri posset. sed ut locus procul muro satis aequus agendis uineis fuit, ita haudquaquam prospere, postquam ad effectum operis uentum est, coeptis succedebat. et turris ingens imminebat et murus, ut in suspecto loco, supra ceterae modum altitudinis emunitus erat, et iuuentus delecta ubi plurimum periculi ac timoris ostendebatur ibi ui maiore obsistebant. ac primo missilibus summouere hostem nec quicquam satis tutum munientibus pati; deinde iam non pro moenibus modo atque turri tela micare, sed ad erumpendum etiam in stationes operaque hostium animus erat; quibus tumultuariis certaminibus haud ferme plures Saguntini cadebant quam Poeni. ut uero Hannibal ipse, dum murum incautius subit, aduersum femur tragula grauiter ictus cecidit, tanta circa fuga ac trepidatio fuit ut non multum abesset quin opera ac uineae desererentur.

dum is romanus paro consulto iam saguntus summus uis oppugno ciuitas is longus opulens ultra hiberus sum sino patior mille ferme ab mare orior ab zacynthus insula dico misceo etiam ab ardea rutulus quidam genus ceterum in tantus breuis cerno ops seu maritimus seu terrestris fructus seu multitudo incrementum seu disciplina sanctitas qui fides social usque ad pernicies suus colo hannibal infesto exercitus ingredior finis peruastas passim ager urbs tripertito aggredior angulus murus sum in planus pateo quam ceterus circa vallo vergo aduersus is vinea ago instituo per qui aries moenia admoveo possum sed ut locus procul murus satis aequus ago vinea sum ita haudquaquam prosperus postquam ad efficio opus uenio sum coepio succedo et turris ingens immineo et murus ut in suspicio locus supra ceterus modus altitudo emunio sum et iuuentus delecto ubi multus periculum atque timor ostendo ibi uis magnus obsisto atque primus missilis summoveo hostis neque quisquam satis tueor munio patior deinde iam non pro moenia modo atque turris telum mico sed ad erumpo etiam in statio opero hostis animus sum qui tumultuarius certamen haud ferme multus saguntinus cado quam poenus ut uerus hannibal ipse dum murus incautus subeo adverro femur tragula grauis iacio cado tantus circa fuga atque trepidatio sum ut non multus absum quin opus atque uinea desero


obsidio deinde per paucos dies magis quam oppugnatio fuit dum uolnus ducis curaretur; per quod tempus ut quies certaminum erat ita ab apparatu operum ac munitionum nihil cessatum. itaque acrius de integro coortum est bellum pluribusque partibus, uix accipientibus quibusdam opera locis, uineae coeptae agi admouerique aries. abundabat multitudine hominum Poenus—ad centum enim quinquaginta milia habuisse in armis satis creditur—: oppidani ad omnia tuenda atque obeunda multifariam distineri coepti non sufficiebant. itaque iam feriebantur arietibus muri quassataeque multae partes erant; una continentibus ruinis nudauerat urbem; tres deinceps turres quantumque inter eas muri erat cum fragore ingenti prociderant. captum oppidum ea ruina crediderant Poeni, qua, uelut si pariter utrosque murus texisset, ita utrimque in pugnam procursum est. nihil tumultuariae pugnae simile erat, quales in oppugnationibus urbium per occasionem partis alterius conseri solent, sed iustae acies, uelut patenti campo, inter ruinas muri tectaque urbis modico distantia interuallo constiterant. hinc spes, hinc desperatio animos inritat, Poeno cepisse iam se urbem si paulum adnitatur credente, Saguntinis pro nudata moenibus patria corpora opponentibus nec ullo pedem referente ne in relictum a se locum hostem immitteret. itaque quo acrius et confertim magis utrimque pugnabatur, eo plures uolnerabantur nullo inter arma corporaque uano intercidente telo. phalarica erat Saguntinis missile telum hastili abiegno et cetera tereti praeterquam ad extremum unde ferrum exstabat; id, sicut in pilo, quadratum stuppa circumligabant linebantque pice; ferrum autem tres longum habebat pedes ut cum armis transfigere corpus posset. sed id maxime, etiamsi haesisset in scuto nec penetrasset in corpus, pauorem faciebat quod, cum medium accensum mitteretur conceptumque ipso motu multo maiorem ignem ferret, arma omitti cogebat nudumque militem ad insequentes ictus praebebat.

obsidio deinde per paucus dies magis quam oppugnatio sum dum vulnus dux curo per qui tempus ut quies certamen sum ita ab apparatus opus atque munitio nihil cesso itaque acer de integer coorior sum bellum multus pars uix accipio quidam opus locus uinea coepio ago admoveo aries abundo multitudo homo poenus ad centum enim quinquaginta mille habeo in arma satis credo oppidanus ad omnis tueor atque obeo multifarius distineo coepio non sufficio itaque iam ferio aries murus quasso multus pars sum unus contineo ruina nudo urbs tres deinceps turris quantus inter is murus sum cum fragor ingens prociderant capio oppidum is ruina credo poenus qui uelut si pariter uter murus tego ita utrimque in pugna procursus sum nihil tumultuarius pugna similis sum qualis in oppugnatio urbs per occasio pars alter consero soleo sed iustus acies uelut pateo campus inter ruina murus tego urbs modicus disto interuallum consto hinc spes hinc desperatio animus irrito poenus capio iam sui urbs si paulus annitor credo saguntinus pro nudo moenia patria corpus oppono neque ullus pedis refero ne in relinquo ab sui locus hostis immitto itaque quo acer et confertim magis utrimque pugno is multus vulnero nullus inter arma corpus uanus intercisi telum falarica sum saguntinus missilis telis hastilis abiegnus et ceterus teres praeterquam ad exter unde ferrum exsto is sicut in pilo quadro stuppa circumligo linebantque picus ferrum autem tres longus habeo pes ut cum arma transfigo corpus possum sed is magnus etiamsi haereo in scutum neque penetro in corpus pauor facio qui cum medius accendo mitto concipio ipse motus multus magnus ignis fero arma omitto cogo nudus miles ad insequor iacio praebeo


haec apud Romanos consul. Hannibal rebus prius quam uerbis adhortandos milites ratus, circumdato ad spectaculum exercitu captiuos montanos uinctos in medio statuit armisque Gallicis ante pedes eorum proiectis interrogare interpretem iussit, ecquis, si uinculis leuaretur armaque et equum uictor acciperet, decertare ferro uellet. cum ad unum omnes ferrum pugnamque poscerent et deiecta in id sors esset, se quisque eum optabat quem fortuna in id certamen legeret, et, <ut> cuiusque sors exciderat, alacer, inter gratulantes gaudio exsultans, cum sui moris tripudiis arma raptim capiebat. ubi uero dimicarent, is habitus animorum non inter eiusdem modo condicionis homines erat sed etiam inter spectantes uolgo, ut non uincentium magis quam bene morientium fortuna laudaretur.

hic apud romanus consul hannibal res prior quam uerbum adhortor miles reor circumdo ad spectaculum exercitus captiuus montanus vincio in medium statuo armus gallicus ante pes is proicio interrogo interpres iubeo ecquis si uinculum levo armo et equus uictor accipio decertaris ferrum uolo cum ad unus omnis ferrum pugna posco et deicio in is sors sum sui quisque is opto qui fortuna in is certamen lego et ut quisque sors excido alacer inter gratulor gaudium exsulto cum suus mos tripudium arma raptim capio ubi uerus dimico is habitus animus non inter idem modo condicio homo sum sed etiam inter specto vulgo ut non vinco magis quam bene morior fortuna laudo


in Hasdrubalis locum haud dubia res fuit quin<am successurus esset;> praerogatiuam militarem qua extemplo iuuenis Hannibal in praetorium delatus imperatorque ingenti omnium clamore atque adsensu appellatus erat fauor etiam plebis sequebatur. hunc uixdum puberem Hasdrubal litteris ad se accersierat, actaque res etiam in senatu fuerat. Barcinis nitentibus ut adsuesceret militiae Hannibal atque in paternas succederet opes Hanno, alterius factionis princeps, 'et aequum postulare uidetur' inquit, 'Hasdrubal, et ego tamen non censeo quod petit tribuendum.' cum admiratione tam ancipitis sententiae in se omnes conuertisset, 'florem aetatis' inquit, 'Hasdrubal, quem ipse patri Hannibalis fruendum praebuit, iusto iure eum a filio repeti censet; nos tamen minime decet iuuentutem nostram pro militari rudimento adsuefacere libidini praetorum. an hoc timemus ne Hamilcaris filius nimis sero imperia immodica et regni paterni speciem uideat et, cuius regis genero hereditarii sint relicti exercitus nostri, eius filio parum mature seruiamus? ego istum iuuenem domi tenendum sub legibus, sub magistratibus, docendum uiuere aequo iure cum ceteris censeo, ne quandoque paruus hic ignis incendium ingens exsuscitet.'

in hasdrubal locus haud dubius res sum quin am succedo sum praerogativa militaris qui extemplo iuuenis hannibal in praetorium defero imperator ingens omnis clamor atque assensus appello sum fauor etiam plebs sequor hic uix pubes hasdrubal littera ad sui accersierat ago res etiam in senatus sum barcinus niteo ut assuesco militia hannibal atque in paternus succedo ops hanno alter factio princeps et aequus postulo uideo inquam hasdrubal et ego tamen non censeo qui peto tribuo cum admiratio tam anceps sententia in sui omnis converto flos aetas inquam hasdrubal qui ipse pater hannibal fruor praebeo justus ius is ab filius repeto censeo nos tamen paruus decet iuuentus noster pro militaris rudimentum assuefacio libido praetor an hic timeo ne hamilcaris filius nimis serus imperium immodicus et regnum paternus species uideo et qui rex gener hereditarius sum relinquo exercitus noster is filius parum maturus servio ego iste iuuenis domus teneo sub lex sub magistratus doceo uiuo aequus ius cum ceterus censeo ne quandoque parvus hic ignis incendium ingens exsuscito


postero die iam segnius intercursantibus barbaris iunctae copiae saltusque haud sine clade, maiore tamen iumentorum quam hominum pernicie, superatus. inde montani pauciores iam et latrocinii magis quam belli more concursabant modo in primum, modo in nouissimum agmen, utcumque aut locus opportunitatem daret aut progressi moratiue aliquam occasionem fecissent. elephanti sicut per artas [praecipites] uias magna mora agebantur, ita tutum ab hostibus quacumque incederent, quia insuetis adeundi propius metus erat, agmen praebebant. nono die in iugum Alpium peruentum est per inuia pleraque et errores, quos aut ducentium fraus aut, ubi fides iis non esset, temere initae ualles a coniectantibus iter faciebant. biduum in iugo statiua habita fessisque labore ac pugnando quies data militibus; iumentaque aliquot, quae prolapsa in rupibus erant, sequendo uestigia agminis in castra peruenere. fessis taedio tot malorum niuis etiam casus, occidente iam sidere Uergiliarum, ingentem terrorem adiecit. per omnia niue oppleta cum signis prima luce motis segniter agmen incederet pigritiaque et desperatio in omnium uoltu emineret, praegressus signa Hannibal in promunturio quodam, unde longe ac late prospectus erat, consistere iussis militibus Italiam ostentat subiectosque Alpinis montibus Circumpadanos campos, moeniaque eos tum transcendere non Italiae modo sed etiam urbis Romanae; cetera plana, procliuia fore; uno aut summum altero proelio arcem et caput Italiae in manu ac potestate habituros. procedere inde agmen coepit iam nihil ne hostibus quidem praeter parua furta per occasionem temptantibus. ceterum iter multo quam in adscensu fuerat—ut pleraque Alpium ab Italia sicut breuiora ita arrectiora sunt—difficilius fuit; omnis enim ferme uia praeceps, angusta, lubrica erat, ut neque sustinere se ab lapsu possent nec qui paulum titubassent haerere adflicti uestigio suo, aliique super alios et iumenta in homines occiderent.

posterus dies iam segnis intercurso barbaris jungo copia saltus haud sine clades magnus tamen iumentum quam homo pernicies supero inde montanus paucus iam et latrocinium magis quam bellum mos concurso modo in primus modo in nouus agmen utcumque aut locus opportunitas do aut progredior moror aliqui occasio facio elephantus sicut per artus praeceps uia magnus mora ago ita tueor ab hostis quicumque incedo quia insuesco adeo propius metus sum agmen praebeo nonus dies in iugum alpis peruenio sum per inuius plerusque et error qui aut duco fraus aut ubi fides is non sum temere ineo vallo ab conjecto iter facio biduus in iugum stativus habeo fatisco labor atque pugno quies do miles jumentum aliquot qui prolabor in rupes sum sequor uestigium agmen in castrum pervenio fatisco taedium tot malus nix etiam casus occaedes iam sidus uergiliaris ingens terror adiicio per omnis nivit oppleo cum signum primus lux moveo segnis agmen incedo pigritia et desperatio in omnis uultus emineo praegredior signum hannibal in promunturium quidam unde longus atque latus prospicio sum consisto iussum miles italia ostento subjectus alpinus mons circumpadanus campus moenia is tum transcendo non italia modo sed etiam urbs romanus ceterus planum proclivis sum unus aut superus alter proelium arx et caput italia in manus atque potestas habeo procedo inde agmen coepio iam nihil ne hostis quidem praeter paruus furtum per occasio tento ceterum iter multus quam in adscensu sum ut plerusque alpis ab italia sicut brevis ita arrideo sum difficilis sum omnis enim ferme uia praeceps angustus lubricus sum ut neque sustineo sui ab lapsus possum neque qui paulus titubo haereo affligo uestigium suus alius super alius et iumentum in homo occido


itaque, praeterquam quod admissi auditique sunt, ea quoque uana atque inrita legatio fuit. Hanno unus aduersus senatum causam foederis magno silentio propter auctoritatem suam, non cum adsensu audientium egit, per deos foederum arbitros ac testes obtestans ne Romanum cum Saguntino suscitarent bellum; monuisse, praedixisse se ne Hamilcaris progeniem ad exercitum mitterent; non manes, non stirpem eius conquiescere uiri, nec unquam donec sanguinis nominisque Barcini quisquam supersit quietura Romana foedera. 'iuuenem flagrantem cupidine regni uiamque unam ad id cernentem si ex bellis bella serendo succinctus armis legionibusque uiuat, uelut materiam igni praebentes, ad exercitus misistis. aluistis ergo hoc incendium quo nunc ardetis. Saguntum uestri circumsedent exercitus unde arcentur foedere; mox Carthaginem circumsedebunt Romanae legiones ducibus iisdem dis per quos priore bello rupta foedera sunt ulti. utrum hostem an uos an fortunam utriusque populi ignoratis? legatos ab sociis et pro sociis uenientes bonus imperator uester in castra non admisit; ius gentium sustulit; hi tamen, unde ne hostium quidem legati arcentur, pulsi, ad uos uenerunt. res ex foedere repetuntur; publica fraus absit: auctorem culpae et reum criminis deposcunt. quo lenius agunt, segnius incipiunt, eo cum coeperint uereor ne perseuerantius saeuiant. Aegates insulas Erycemque ante oculos proponite, quae terra marique per quattuor et uiginti annos passi sitis. nec puer hic dux erat sed pater ipse Hamilcar, Mars alter, ut isti uolunt. sed Tarento, id est Italia, non abstinueramus ex foedere, sicut nunc Sagunto non abstinemus; uicerunt ergo di hominesque et, id de quo uerbis ambigebatur uter populus foedus rupisset, euentus belli uelut aequus iudex, unde ius stabat, ei uictoriam dedit. Carthagini nunc Hannibal uineas turresque admouet: Carthaginis moenia quatit ariete. Sagunti ruinae—falsus utinam uates sim—nostris capitibus incident, susceptumque cum Saguntinis bellum habendum cum Romanis est. dedemus ergo Hannibalem? dicet aliquis. scio meam leuem esse in eo auctoritatem propter paternas inimicitias; sed et Hamilcarem eo perisse laetatus sum quod, si ille uiueret, bellum iam haberemus cum Romanis, et hunc iuuenem tamquam furiam facemque huius belli odi ac detestor; nec dedendum solum id piaculum rupti foederis, sed si nemo deposcit, deuehendum in ultimas maris terrarumque oras, ablegandum eo unde nec ad nos nomen famaque eius accedere neque ille sollicitare quietae ciuitatis statum possit, ego ita censeo. legatos extemplo Romam mittendos qui senatui satisfaciant, alios qui Hannibali nuntient ut exercitum ab Sagunto abducat ipsumque Hannibalem ex foedere Romanis dedant, tertiam legationem ad res Saguntinis reddendas decerno.'

itaque praeterquam qui admitto audio sum is quoque uanus atque irrito legatio sum hanno unus aduersus senatus causa foedo magnus silentium propter auctoritas suus non cum assensus audio ago per deus foedus arbiter atque testis obtestor ne romanus cum saguntinus suscito bellum moneo praedico sui ne hamilcaris progenies ad exercitus mitto non manes non stirps is conquiesco uir neque umquam donec sanguis nomen barcinus quisquam supersum quiesco romanus foedero iuuenis flagro cupido regnum via unus ad is cerno si ex bellum bellum sero succingo arma legio vivo uelut materia ignis praebeo ad exercitus mitto alo ergo hic incendium quo nunc ardeo saguntus vester circumsedeo exercitus unde arceo foedus mox carthago circumsedeo romanus legio dux idem deus per qui prior bellum rumpo foedero sum ulciscor utrum hostis an tu an fortuna uterque populus ignoro legatus ab socius et pro socius venio bonus imperator uester in castrum non admitto ius gens tollo hic tamen unde ne hostis quidem legatus arceo pello ad tu uenio res ex foedus repeto publicus fraus absum auctor culpa et reus crimen deposco quo lenis ago segnis incipio is cum coepio uereor ne persevero saevio aegates insula erycemque ante oculus propono qui terra mare per quattuor et uiginti annus patior sum neque puer hic dux sum sed pater ipse hamilcar mars alter ut iste uolo sed tarentus is sum italia non abstineo ex foedus sicut nunc saguntus non abstineo uinco ergo deus homo et is de quo uerbum ambago uter populus foedus rumpo euentus bellum uelut aequus iudex unde ius sto is uictoria do carthago nunc hannibal vinea turris admoveo carthago moenia quatio aries saguntus ruina falsus utinam uates sum noster caput incido suscipio cum saguntinus bellum habeo cum romanus sum dedo ergo hannibal dico aliquis scio meus leuis sum in is auctoritas propter paternus inimicitia sed et hamilcaris is pereo laeto sum qui si ille vivo bellum iam habeo cum romanus et hic iuuenis tamquam furio fax hic bellum odi atque detesto neque dedo solus is piaculum rumpo foedo sed si nemo deposco deveho in ulter mare terra ora ablego is unde neque ad nos nomen fama is accedo neque ille sollicito quiesco ciuitas status possum ego ita censeo legatus extemplo roma mitto qui senatus satisfaciant alius qui hannibal nuntio ut exercitus ab saguntus abduco ipse hannibal ex foedus romanus dedo tertius legatio ad res saguntinus reddo decerno


sub idem fere tempus et legati qui redierant ab Carthagine Romam rettulerunt omnia hostilia esse, et Sagunti excidium nuntiatum est; tantusque simul maeror patres misericordiaque sociorum peremptorum indigne et pudor non lati auxilii et ira in Carthaginienses metusque de summa rerum cepit, uelut si iam ad portas hostis esset, ut tot uno tempore motibus animi turbati trepidarent magis quam consulerent: nam neque hostem acriorem bellicosioremque secum congressum nec rem Romanam tam desidem unquam fuisse atque imbellem. Sardos Corsosque et Histros atque Illyrios lacessisse magis quam exercuisse Romana arma et cum Gallis tumultuatum uerius quam belligeratum: Poenum hostem ueteranum, trium et uiginti annorum militia durissima inter Hispanas gentes semper uictorem, duci acerrimo adsuetum, recentem ab excidio opulentissimae urbis, Hiberum transire; trahere secum tot excitos Hispanorum populos; conciturum auidas semper armorum Gallicas gentes; cum orbe terrarum bellum gerendum in Italia ac pro moenibus Romanis esse.

sub idem fere tempus et legatus qui redeo ab carthago roma refero omnis hostilis sum et saguntus excidium nuntio sum tantus simul maeror pater misericordia socius peremptor indignus et pudor non latus auxilium et ira in carthaginiensis metus de summus res capio uelut si iam ad porta hostis sum ut tot unus tempus motus animus turbo trepido magis quam consulo nam neque hostis acer bellicosus sui congredior neque res romanus tam desidem umquam sum atque imbellis sardi corsi et histri atque illyrii lacesso magis quam exerceo romanus arma et cum gallus tumultuor verus quam belligero poenus hostis veteranus tres et uiginti annus militia durus inter hispane gens semper uictor duco acer assuesco recens ab excidium opulens urbs hiberus transeo traho sui tot excio hispanus populus concieo avidus semper armus gallicus gens cum orbis terra bellum gero in italia atque pro moenia romanus sum


cum Hanno perorasset, nemini omnium certare oratione cum eo necesse fuit; adeo prope omnis senatus Hannibalis erat, infestiusque locutum arguebant Hannonem quam Flaccum Ualerium, legatum Romanum. responsum inde legatis Romanis est bellum ortum ab Saguntinis, non ab Hannibale esse; populum Romanum iniuste facere, si Saguntinos uetustissimae Carthaginiensium societati praeponat. dum Romani tempus terunt legationibus mittendis, Hannibal, quia fessum militem proeliis operibusque habebat, paucorum iis dierum quietem dedit stationibus ad custodiam uinearum aliorumque operum dispositis. interim animos eorum nunc ira in hostes stimulando, nunc spe praemiorum accendit; ut uero pro contione praedam captae urbis edixit militum fore, adeo accensi omnes sunt ut, si extemplo signum datum esset, nulla ui resisti uideretur posse. Saguntini ut a proeliis quietem habuerant nec lacessentes nec lacessiti per aliquot dies, ita non nocte, non die unquam cessauerant ab opere, ut nouum murum ab ea parte qua patefactum oppidum ruinis erat reficerent. inde oppugnatio eos aliquanto atrocior quam ante adorta est, nec qua primum aut potissimum parte ferrent opem, cum omnia uariis clamoribus streperent, satis scire poterant. ipse Hannibal qua turris mobilis, omnia munimenta urbis superans altitudine, agebatur hortator aderat. quae cum admota catapultis ballistisque per omnia tabulata dispositis muros defensoribus nudasset, tum Hannibal occasionem ratus, quingentos ferme Afros cum dolabris ad subruendum ab imo murum mittit; nec erat difficile opus, quod caementa non calce durata erant sed interlita luto, structurae antiquae genere. itaque latius quam qua caederetur ruebat perque patentia ruinis agmina armatorum in urbem uadebant. locum quoque editum capiunt, conlatisque eo catapultis ballistisque ut castellum in ipsa urbe uelut arcem imminentem haberent muro circumdant; et Saguntini murum interiorem ab nondum capta parte urbis ducunt. utrimque summa ui et muniunt et pugnant; sed interiora tuendo minorem in dies urbem Saguntini faciunt. simul crescit inopia omnium longa obsidione et minuitur exspectatio externae opis, cum tam procul Romani, unica spes, circa omnia hostium essent. paulisper tamen adfectos animos recreauit repentina profectio Hannibalis in Oretanos Carpetanosque, qui duo populi, dilectus acerbitate consternati, retentis conquisitoribus metum defectionis cum praebuissent, oppressi celeritate Hannibalis omiserunt mota arma.

cum hanno peroro nemo omnis certo oratio cum is necesse sum adeo prope omnis senatus hannibal sum infestus loquor arguo hanno quam flaccus valerius legatus romanus responsum inde legatus romanus sum bellum orior ab saguntinus non ab hannibal sum populus romanus injustus facio si saguntini vetustus carthaginiensis societas praepono dum romanus tempus tero legatio mitto hannibal quia fatisco miles proelium opus habeo paucus is dies quies do statio ad custodia uinea alius opus dispono interim animus is nunc ira in hostis stimulo nunc spes praemium accendo ut uerus pro contio praeda capio urbs edico miles sum adeo accendo omnis sum ut si extemplo signum do sum nullus uis requiro uideo possum saguntinus ut ab proelium quies habeo neque lacesso neque lacesso per aliquot dies ita non nox non dies umquam cesso ab opus ut nouus murus ab is pars qui patefacio oppidum ruina sum reficio inde oppugnatio is aliquantus atrox quam ante adorior sum neque qui primus aut potis pars fero ops cum omnis uarius clamor streperent satis scio possum ipse hannibal qui turris mobilis omnis munimentum urbs supero altitudo ago hortator adsum qui cum admoueo catapulta ballista per omnis tabulatum dispono murus defensor nudo tum hannibal occasio reor quingenti ferme afros cum dolabra ad surruo ab imus murus mitto neque sum difficilis opus qui caementum non calx duro sum sed interlino lutum struo antiquus genus itaque fero quam qui caedo ruo per pateo ruina agmen armator in urbs vado locus quoque edo capio confero is catapulta ballista ut castellum in ipse urbs uelut arx immineo habeo murus circumdo et saguntinus murus interior ab nondum capio pars urbs duco utrimque summus uis et munio et pugno sed interior tueor paruus in dies urbs saguntinus facio simul cresco inopia omnis longus obsidio et minuo exspectatio externus ops cum tam procul romanus unicus spes circa omnis hostis sum paulisper tamen afficio animus recreo repentinus profectio hannibal in oretani carpesii qui duo populus delectus acerbitas consterno retineo conquisitor metus defectio cum praebeo opprimo celeritas hannibal omitto moueo arma


degressus Appennino retro ad Placentiam castra mouit et ad decem milia progressus consedit. postero die duodecim milia peditum, quinque equitum aduersus hostem ducit; nec Sempronius consul—iam enim redierat ab Roma—detractauit certamen. atque eo die tria milia passuum inter bina castra fuere; postero die ingentibus animis uario euentu pugnatum est. primo concursu adeo res Romana superior fuit ut non acie uincerent solum sed pulsos hostes in castra persequerentur, mox castra quoque oppugnarent. Hannibal paucis propugnatoribus in uallo portisque positis, ceteros confertos in media castra recepit intentosque signum ad erumpendum exspectare iubet. iam nona ferme diei hora erat, cum Romanus nequiquam fatigato milite, postquam nulla spes erat potiundi castris, signum receptui dedit. quod ubi Hannibal accepit laxatamque pugnam et recessum a castris uidit, extemplo equitibus dextra laeuaque emissis in hostem ipse cum peditum robore mediis castris erupit. pugna raro magis ulla saeua aut utriusque partis pernicie clarior fuisset, si extendi eam dies in longum spatium siuisset; nox accensum ingentibus animis proelium diremit. itaque acrior concursus fuit quam caedes et, sicut aequata ferme pugna erat, ita clade pari discessum est. ab neutra parte sescentis plus peditibus et dimidium eius equitum cecidit; sed maior Romanis quam pro numero iactura fuit, quia equestris ordinis aliquot et tribuni militum quinque et praefecti sociorum tres sunt interfecti. secundum eam pugnam Hannibal in Ligures, Sempronius Lucam concessit. uenienti in Ligures Hannibali per insidias intercepti duo quaestores Romani, C. Fuluius et L. Lucretius , cum duobus tribunis militum et quinque equestris ordinis, senatorum ferme liberis, quo magis ratam fore cum iis pacem societatemque crederet, traduntur.

degredior apenninus retro ad placentia castrum moueo et ad decem mille progredior consido posterus dies duodecim mille pedes quinque eques aduersus hostis duco neque sempronius consul iam enim redeo ab roma detracto certamen atque is dies tres mille passus inter bini castrum sum posterus dies ingens animus uarius euentus pugno sum primus concursus adeo res romanus superus sum ut non acies vinco solus sed pello hostis in castrum persequor mox castrum quoque oppugno hannibal paucus propugnator in uallum porta pono ceterus confercio in medius castrum recipio intendo signum ad erumpo exspectaris iubeo iam nonus ferme dies hora sum cum romanus nequiquam fatigo miles postquam nullus spes sum potior castrum signum receptus do qui ubi hannibal accipio laxo pugna et recedo ab castrum uideo extemplo eques dextera laeva emitto in hostis ipse cum pedes robur medius castrum erumpo pugno rarus magis ullus saeuus aut uterque pars pernicies clarus sum si extendo is dies in longus spatium sino nox accendo ingens animus proelium disredimo itaque acer concursus sum quam caedes et sicut aequo ferme pugno sum ita clades par discedo sum ab neuter pars sescenti multus pedes et dimidium is eques cado sed magnus romanus quam pro numerus iactura sum quia equester ordo aliquot et tribunus miles quinque et praefectus socius tres sum interfacio secundus is pugna hannibal in ligur sempronius luca concedo venio in ligur hannibal per insidiae intercipio duo quaestor romanus que fulvius et l lucretius cum duo tribunus miles et quinque equester ordo senator ferme liber quo magis reor sum cum is pax societas credo trado


prima deinde luce castra mota et agmen reliquum incedere coepit. iam montani signo dato ex castellis ad stationem solitam conueniebant, cum repente conspiciunt alios arce occupata sua super caput imminentes, alios uia transire hostes. utraque simul obiecta res oculis animisque immobiles parumper eos defixit; deinde, ut trepidationem in angustiis suoque ipsum tumultu misceri agmen uidere, equis maxime consternatis, quidquid adiecissent ipsi terroris satis ad perniciem fore rati, peruersis rupibus iuxta, inuia ac deuia adsueti decurrunt. tum uero simul ab hostibus, simul ab iniquitate locorum Poeni oppugnabantur plusque inter ipsos, sibi quoque tendente ut periculo primus euaderet, quam cum hostibus certaminis erat. et equi maxime infestum agmen faciebant, qui et clamoribus dissonis quos nemora etiam repercussaeque ualles augebant territi trepidabant, et icti forte aut uolnerati adeo consternabantur, ut stragem ingentem simul hominum ac sarcinarum omnis generis facerent; multosque turba, cum praecipites deruptaeque utrimque angustiae essent, in immensum altitudinis deiecit, quosdam et armatos; et ruinae maxime modo iumenta cum oneribus deuoluebantur. quae quamquam foeda uisu erant, stetit parumper tamen Hannibal ac suos continuit, ne tumultum ac trepidationem augeret; deinde, postquam interrumpi agmen uidit periculumque esse, ne exutum impedimentis exercitum nequiquam incolumem traduxisset, decurrit ex superiore loco et, cum impetu ipso fudisset hostem, suis quoque tumultum auxit. sed is tumultus momento temporis, postquam liberata itinera fuga montanorum erant, sedatur, nec per otium modo sed prope silentio mox omnes traducti. castellum inde, quod caput eius regionis erat, uiculosque circumiectos capit et capt<o c>ibo ac pecoribus per triduum exercitum aluit; et, quia nec montanis primo perculsis nec loco magno opere impediebantur, aliquantum eo triduo uiae confecit.

primus deinde lux castrum moueo et agmen reliquus incedo coepio iam montanus signum do ex castellum ad statio soleo convenio cum repens conspicio alius arx occupo suus super caput immineo alius uia transeo hostis uter simul objecto res oculus animus immobilis parumper is defigo deinde ut trepidatio in angustia suo ipse tumultus misceo agmen uideo equus magnus consterno quisquis adicio ipse terror satis ad pernicies sum reor perverto rupes iuxta inuius atque deuius assuesco decurro tum uerus simul ab hostis simul ab iniquitas locus poenus oppugno multus inter ipse sui quoque tendo ut periculum primus evado quam cum hostis certamen sum et equus magnus infestus agmen facio qui et clamor dissonus qui nemus etiam repercutio vallo augeo terreo trepido et icti fors aut vulnero adeo consterno ut strages ingens simul homo atque sarcinaris omnis genus facio multi turba cum praeceps deruptus utrimque angustia sum in immensus altitudo deicio quidam et armatus et ruina magnus modo iumentum cum onus devolvo qui quamquam foedus uideo sum sto parumper tamen hannibal atque suus contineo ne tumultus atque trepidatio augeo deinde postquam interrumpo agmen uideo periculum sum ne exuo impedimentum exercitus nequiquam incolumis traduco decurro ex superus locus et cum impetus ipse fundo hostis suus quoque tumultus augeo sed is tumultus momentum tempus postquam libero iter fuga montanus sum sedo neque per otium modo sed prope silentium mox omnis traduco castellum inde qui caput is regio sum viculus circumjacio capio et capt o que eo atque pecus per triduum exercitus alo et quia neque montanus primus percello neque locus magnus opus impedio aliquantus is triduum uia confacio


Hannibalis interim miles ignibus ante tentoria factis oleoque per manipulos, ut mollirent artus, misso et cibo per otium capto, ubi transgressos flumen hostes nuntiatum est, alacer animis corporibusque arma capit atque in aciem procedit. Baliares locat ante signa <ac> leuem armaturam, octo ferme milia hominum, dein grauiorem armis peditem, quod uirium, quod roboris erat; in cornibus circumfudit decem milia equitum et ab cornibus in utramque partem diuersos elephantos statuit. consul effuse sequentes equites, cum ab resistentibus subito Numidis incauti exciperentur, signo receptui dato reuocatos circumdedit peditibus. duodeuiginti milia Romani erant, socium nominis Latini uiginti, auxilia praeterea Cenomanorum; ea sola in fide manserat Gallica gens. iis copiis concursum est. proelium a Baliaribus ortum est; quibus cum maiore robore legiones obsisterent, diducta propere in cornua leuis armatura est, quae res effecit ut equitatus Romanus extemplo urgeretur. nam cum uix iam per se resisterent decem milibus equitum quattuor milia et fessi integris plerisque, obruti sunt insuper uelut nube iaculorum a Baliaribus coniecta. ad hoc elephanti eminentes ab extremis cornibus, equis maxime non uisu modo sed odore insolito territis, fugam late faciebant. pedestris pugna par animis magis quam uiribus erat, quas recentes Poenus paulo ante curatis corporibus in proelium attulerat; contra ieiuna fessaque corpora Romanis et rigentia gelu torpebant. restitissent tamen animis, si cum pedite solum foret pugnatum; sed et Baliares pulso equite iaculabantur in latera et elephanti iam in mediam peditum aciem sese tulerant et Mago Numidaeque, simul latebras eorum improuida praeterlata acies est, exorti ab tergo ingentem tumultum ac terrorem fecere. tamen in tot circumstantibus malis mansit aliquamdiu immota acies, maxime praeter spem omnium aduersus elephantos. eos uelites ad id ipsum locati uerutis coniectis et auertere et insecuti auersos sub caudis, qua maxime molli cute uolnera accipiunt, fodiebant.

hannibal interim miles ignis ante tentorius facio oleo per manipulus ut mollio artus mitto et cibus per otium capio ubi transgredior flumen hostis nuntio sum alacer animus corpus arma capio atque in acies procedo baliaris loco ante signum atque leuis armo octo ferme mille homo deinde gravis arma pedito qui uis qui robur sum in cornu circumfundo decem mille eques et ab cornu in uter pars diuerto elephantus statuo consul effuse sequor eques cum ab resisto subeo numida incautus excipio signum receptus do revoco circumdo pedes duodeuiginti mille romanus sum socius nomen latinum uiginti auxilium praeterea cenomani is solus in fides maneo gallicus gens is copia concurro sum proelium ab baliaris orior sum qui cum magnus robur legio obsisto diduco properus in cornu leuis armo sum qui res efficio ut equito romanus extemplo urgeo nam cum uix iam per sui resisto decem mille eques quattuor mille et fatisco integer plerusque obruo sum insuper uelut nubes jaculus ab baliaris conicio ad hic elephantus emineo ab exter cornu equus magnus non uideo modo sed odor insolitus terreo fuga latus facio pedestris pugno par animus magis quam uis sum qui recens poenus paulus ante curo corpus in proelium affero contra jejuno fatisco corpus romanus et rigeo gelus torpeo resto tamen animus si cum pedo solus sum pugno sed et baliaris pulso eques jaculor in latus et elephantus iam in medius pedes acies sui fero et magus numida simul latebra is improvidus praeterfero acies sum exorior ab tergum ingens tumultus atque terror facio tamen in tot circumsto malus maneo aliquamdiu immotus acies magnus praeter spes omnis aduersus elephantus is veles ad is ipse loco verutus conicio et averto et insequor averto sub cauda qui magnus mollis cutis vulnero accipio fodio


cum ad Trebiam terrestre constitisset bellum, interim circa Siciliam insulasque Italiae imminentes et a Sempronio consule et ante aduentum eius terra marique res gestae. uiginti quinqueremes cum mille armatis ad depopulandam oram Italiae a Carthaginiensibus missae; nouem Liparas, octo ad insulam Uolcani tenuerunt, tres in fretum auertit aestus. ad eas conspectas a Messana duodecim naues ab Hierone rege Syracusanorum missae, qui tum forte Messanae erat consulem Romanum opperiens, nullo repugnante captas naues Messanam in portum deduxerunt. cognitum ex captiuis praeter uiginti naues, cuius ipsi classis essent, in Italiam missas, quinque et triginta alias quinqueremes Siciliam petere ad sollicitandos ueteres socios; Lilybaei occupandi praecipuam curam esse; credere eadem tempestate qua ipsi disiecti forent eam quoque classem ad Aegates insulas deiectam. haec, sicut audita erant, rex M. Aemilio praetori, cuius Sicilia prouincia erat, perscribit monetque [et] Lilybaeum firmo teneret praesidio. extemplo et circa a praetore ad ciuitates missi legati tribunique suos ad curam custodiae intendere, et ante omnia Lilybaeum tueri apparatu belli, edicto proposito ut socii nauales decem dierum cocta cibaria ad naues deferrent et ubi signum datum esset ne quis moram conscendendi faceret, perque omnem oram qui ex speculis prospicerent aduentantem hostium classem missis. itaque quamquam de industria morati cursum nauium erant Carthaginienses ut ante lucem accederent Lilybaeum, praesensum tamen est quia et luna pernox erat et sublatis armamentis ueniebant. extemplo datum signum ex speculis et in oppido ad arma conclamatum est et in naues conscensum; pars militum in muris portarumque in stationibus, pars in nauibus erant. et Carthaginienses, quia rem fore haud cum imparatis cernebant, usque ad lucem portu se abstinuerunt, demendis armamentis eo tempore aptandaque ad pugnam classe absumpto. ubi inluxit, recepere classem in altum ut spatium pugnae esset exitumque liberum e portu naues hostium haberent. nec Romani detractauere pugnam et memoria circa ea ipsa loca gestarum rerum freti et militum multitudine ac uirtute.

cum ad trebia terrestris consto bellum interim circa sicilia insula italia immineo et ab sempronius consul et ante aduentus is terra mare res gero uiginti quinqueremis cum mille armo ad depopulor ora italia ab carthaginiensis mitto nouem lipara octo ad insula volcanus teneo tres in fretus averto aestus ad is conspicio ab messana duodecim nauis ab hiero rex syracusanus mitto qui tum fors messana sum consul romanus opperior nullus repugno capio nauis messana in portus deduco cognosco ex captiuus praeter uiginti nauis qui ipse classis sum in italia mitto quinque et triginta alius quinqueremis sicilia peto ad sollicito ueteres socius lilybaeum occupo praecipuus cura sum credo idem tempestas qui ipse disjacio sum is quoque classis ad aegates insula deicio hic sicut audio sum rex m aemilius praetor qui sicilia prouincia sum perscribo moneo et lilybaeum firmus teneo praesidium extemplo et circa ab praetor ad ciuitas mitto legatus tribunus suus ad cura custodia intendo et ante omnis lilybaeum tueor apparatus bellum edictum propono ut socius naual decem dies coquo cibaria ad nauis defero et ubi signum do sum ne quis mora conscendo facio per omnis ora qui ex speculis prospicio advento hostis classis mitto itaque quamquam de industria moror cursus nauis sum carthaginiensis ut ante lux accedo lilybaeum praesentio tamen sum quia et luna pernox sum et tollo armamenta venio extemplo do signum ex speculis et in oppidum ad arma conclamo sum et in nauis conscendo pars miles in murus porta in statio pars in nauis sum et carthaginiensis quia res sum haud cum imparatus cerno usque ad lux portus sui abstineo demo armamenta is tempus apto ad pugna classis absumo ubi inluceo recipio classis in altus ut spatium pugna sum exeo liber e portus nauis hostis habeo neque romanus detracto pugna et memoria circa is ipse locum gero res fretus et miles multitudo atque uirtus


iamque omnibus satis comparatis ad traiciendum terrebant ex aduerso hostes omnem ripam equites uirique obtinentes. quos ut auerteret, Hannonem Bomilcaris filium uigilia prima noctis cum parte copiarum, maxime Hispanis, aduerso flumine ire iter unius diei iubet et, ubi primum possit quam occultissime traiecto amni, circumducere agmen ut cum opus facto sit adoriatur ab tergo hostes. ad id dati duces Galli edocent inde milia quinque et uiginti ferme supra paruae insulae circumfusum amnem latiore ubi diuidebatur eoque minus alto alueo transitum ostendere. ibi raptim caesa materia ratesque fabricatae in quibus equi uirique et alia onera traicerentur. Hispani sine ulla mole in utres uestimentis coniectis ipsi caetris superpositis incubantes flumen tranauere. et alius exercitus ratibus iunctis traiectus, castris prope flumen positis, nocturno itinere atque operis labore fessus quiete unius diei reficitur, intento duce ad consilium opportune exsequendum. postero die profecti, ex loco edito fumo significant transisse et haud procul abesse; quod ubi accepit Hannibal, ne tempori deesset dat signum ad traiciendum. iam paratas aptatasque habebat pedes lintres, eques fere propter equos nantes † . . . †. nauium agmen ad excipiendum aduersi impetum fluminis parte superiore transmittens tranquillitatem infra traicientibus lintribus praebebat; equorum pars magna nantes loris a puppibus trahebantur, praeter eos quos instratos frenatosque ut extemplo egresso in ripam equiti usui essent imposuerant in naues.

iam omnis satis comparo ad traicio terreo ex aduerto hostis omnis ripa eques vir obtineo qui ut averto hanno bomilcaris filius uigilia primus nox cum pars copia magnus hispanus aduerto flumen eo iter unus dies iubeo et ubi primus possum quam occulo traicio amnis circumduco agmen ut cum opus facio sum adorio ab tergum hostis ad is do dux gallus edoceo inde mille quinque et uiginti ferme supra paruus insula circumfundo amnis fero ubi divido eo paruus altus alueus transeo ostendo ibi raptim caedo materia ratis fabrico in qui equus vir et alius onus traicio hispanus sine ullus moles in utris uestimentum conicio ipse caetra superpono incubo flumen trano et alius exercitus ratis iungo trajectus castrum prope flumen pono nocturnus iter atque opus labor fessus quiesco unus dies reficio intendo dux ad consilium opportunus exsequor posterus dies proficiscor ex locus edo fumus significo transeo et haud procul absum qui ubi accipio hannibal ne tempus desum do signum ad traicio iam paro apto habeo pes linter eques fere propter equus no nauis agmen ad excipio adverro impetus flumen pars superus transmitto tranquillitas infra traicio lintribus praebeo equus pars magnus no lorus ab puppis traho praeter is qui insterno freno ut extemplo egredior in ripa equio usus sum impono in nauis


neque Hispaniam neglegendam ratus, atque id eo minus quod haud ignarus erat circumitam ab Romanis eam legatis ad sollicitandos principum animos, Hasdrubali fratri, uiro impigro, eam prouinciam destinat firmatque eum Africis maxime praesidiis, peditum Afrorum undecim milibus octingentis quinquaginta, Liguribus trecentis, Baliaribus <quingentis>. ad haec peditum auxilia additi equites Libyphoenices, mixtum Punicum Afris genus, quadringenti <quinquaginta> et Numidae Maurique accolae Oceani ad mille octingenti et parua Ilergetum manus ex Hispania, ducenti equites, et, ne quod terrestris deesset auxilii genus, elephanti uiginti unus. classis praeterea data tuendae maritimae orae, quia qua parte belli uicerant ea tum quoque rem gesturos Romanos credi poterat, quinquaginta quinqueremes, quadriremes duae, triremes quinque; sed aptae instructaeque remigio triginta et duae quinqueremes erant et triremes quinque. ab Gadibus Carthaginem ad hiberna exercitus rediit; atque inde profectus praeter Onussam urbem ad Hiberum maritima ora ducit. ibi fama est in quiete uisum ab eo iuuenem diuina specie qui se ab Ioue diceret ducem in Italiam Hannibali missum; proinde sequeretur neque usquam a se deflecteret oculos. pauidum primo, nusquam circumspicientem aut respicientem, secutum; deinde cura ingenii humani cum, quidnam id esset quod respicere uetitus esset, agitaret animo, temperare oculis nequiuisse; tum uidisse post sese serpentem mira magnitudine cum ingenti arborum ac uirgultorum strage ferri ac post insequi cum fragore caeli nimbum. tum quae moles ea quidue prodigii esset quaerentem, audisse uastitatem Italiae esse; pergeret porro ire nec ultra inquireret sineretque fata in occulto esse.

neque hispania neglego reor atque is is paruus qui haud ignarus sum circumeo ab romanus is legatus ad sollicito princeps animus hasdrubal frater uir impiger is prouincia destino firmo is africanus magnus praesidium pedes afrorum undecim mille octingenti quinquaginta ligur trecenti baliaris quingenti ad hic pedes auxilium addo eques libyphoenices misceo punicus afris genus quadringenti quinquaginta et numida maurus accola oceanus ad mille octingenti et paruus ilergetes manus ex hispania ducenti eques et ne qui terrestris desum auxilium genus elephantus uiginti unus classis praeterea do tueor maritimus ora quia qui pars bellum vinco is tum quoque res gero romanus credo possum quinquaginta quinqueremis quadriremis duo triremis quinque sed aptus instruo remigium triginta et duo quinqueremis sum et triremis quinque ab gades carthago ad hibernus exercitus redeo atque inde proficiscor praeter onussam urbs ad hiberus maritimus os duco ibi fama sum in quiesco uideo ab is iuuenis diuinum species qui sui ab iuppiter dico dux in italia hannibal mitto proinde sequor neque usquam ab sui deflecto oculus pauidus primus nusquam circumspicio aut respicio sequor deinde cura ingenium humanus cum quisnam is sum qui respicio veto sum agito animus temperaris oculus nequeo tum uideo post sui serpens mirus magnitudo cum ingens arbor atque uirgultor strages fero atque post insequor cum fragor caelum nimbus tum qui moles is quis prodigium sum quaero audio uastitas italia sum pergo porro eo neque ultra inquiro sino fatum in occulo sum


cum diu anceps fuisset certamen et Saguntinis quia praeter spem resisterent creuissent animi, Poenus quia non uicisset pro uicto esset, clamorem repente oppidani tollunt hostemque in ruinas muri expellunt, inde impeditum trepidantemque exturbant, postremo fusum fugatumque in castra redigunt. interim ab Roma legatos uenisse nuntiatum est; quibus obuiam ad mare missi ab Hannibale qui dicerent nec tuto eos adituros inter tot tam effrenatarum gentium arma nec Hannibali in tanto discrimine rerum operae esse legationes audire. apparebat non admissos protinus Carthaginem ituros. litteras igitur nuntiosque ad principes factionis Barcinae praemittit ut praepararent suorum animos ne quid pars altera gratificari populo Romano posset.

cum diu anceps sum certamen et saguntinus quia praeter spes resisto cerno animus poenus quia non vinco pro vinco sum clamor repens oppidanus tollo hostis in ruina murus expello inde impedio trepido exturbo postremo fundo fugo in castrum redigo interim ab roma legatus uenio nuntio sum qui obuiam ad mare mitto ab hannibal qui dico neque tueor is adeo inter tot tam effrenataris gens arma neque hannibal in tantus discrimen res opera sum legatio audio appareo non admitto protinus carthago eo littera igitur nuntius ad princeps factio barcinus praemitto ut praeparo suus animus ne quis pars alter gratificaris populus romanus possum


pauci ac ferme optimus quisque Hannoni adsentiebantur; sed, ut plerumque fit, maior pars meliorem uicit. missus Hannibal in Hispaniam primo statim aduentu omnem exercitum in se conuertit; Hamilcarem iuuenem redditum sibi ueteres milites credere; eundem uigorem in uoltu uimque in oculis, habitum oris lineamentaque intueri. dein breui effecit ut pater in se minimum momentum ad fauorem conciliandum esset. nunquam ingenium idem ad res diuersissimas, parendum atque imparandum, habilius fuit. itaque haud facile discerneres utrum imperatori an exercitui carior esset; neque Hasdrubal alium quemquam praeficere malle ubi quid fortiter ac strenue agendum esset, neque milites alio duce plus confidere aut audere. plurimum audaciae ad pericula capessenda, plurimum consilii inter ipsa pericula erat. nullo labore aut corpus fatigari aut animus uinci poterat. caloris ac frigoris patientia par; cibi potionisque desiderio naturali, non uoluptate modus finitus; uigiliarum somnique nec die nec nocte discriminata tempora; id quod gerendis rebus superesset quieti datum; ea neque molli strato neque silentio accersita; multi saepe militari sagulo opertum humi iacentem inter custodias stationesque militum conspexerunt. uestitus nihil inter aequales excellens: arma atque equi conspiciebantur. equitum peditumque idem longe primus erat; princeps in proelium ibat, ultimus conserto proelio excedebat. has tantas uiri uirtutes ingentia uitia aequabant, inhumana crudelitas, perfidia plus quam Punica, nihil ueri, nihil sancti, nullus deum metus, nullum ius iurandum, nulla religio. cum hac indole uirtutum atque uitiorum triennio sub Hasdrubale imperatore meruit, nulla re quae agenda uidendaque magno futuro duci esset praetermissa.

paucus atque ferme bonus quisque hanno adsentio sed ut plerusque fio magnus pars bonus uinco mitto hannibal in hispania primus statim aduentus omnis exercitus in sui conuerto hamilcaris iuuenis reddo sui ueteres miles credo idem vigor in uultus vis in oculus habitus ora lineamentum intueor deinde breuis efficio ut pater in sui paruus momentum ad fauor concilio sum numquam ingenium idem ad res diverto pareo atque inparo habilis sum itaque haud facilis discerno utrum imperator an exercitus carus sum neque hasdrubal alius quisquam praeficio malo ubi quis fortis atque strenuus ago sum neque miles alius dux multus confido aut audeo multus audacia ad periculum capesso multus consilium inter ipse periculum sum nullus labor aut corpus fatigo aut animus vinco possum calor atque frigor patientia par cibus potio desiderium natural non uoluptas modus finio uigiliaris somnus neque dies neque nox discrimino tempus is qui gero res supersum quiesco do is neque mollis stratum neque silentium arcesso multus saepe militaris sagulum operio humus iaceo inter custodio statio miles conspicio uestio nihil inter aequal excello arma atque equus conspicio eques pedes idem longus primus sum princeps in proelium eo ulter consero proelium excedo hic tantus uir uirtus ingens uitium aequo inhumanus crudelitas perfidia multus quam punicus nihil uerus nihil sanctus nullus deus metus nullus ius iuro nullus religio cum hic indoles uirtus atque uitium triennium sub hasdrubal imperator mereo nullus res qui ago video magnus sum duco sum praetermitto


ceterum ex quo die dux est declaratus, uelut Italia ei prouincia decreta bellumque Romanum mandatum esset, nihil prolatandum ratus ne se quoque, ut patrem Hamilcarem, deinde Hasdrubalem, cunctantem casus aliquis opprimeret, Saguntinis inferre bellum statuit. quibus oppugnandis quia haud dubie Romana arma mouebantur, in Olcadum prius fines—ultra Hiberum ea gens in parte magis quam in dicione Carthaginiensium erat—induxit exercitum, ut non petisse Saguntinos sed rerum serie finitimis domitis gentibus iungendoque tractus ad id bellum uideri posset. Cartalam, urbem opulentam, caput gentis eius, expugnat diripitque; quo metu perculsae minores ciuitates stipendio imposito imperium accepere. uictor exercitus opulentusque praeda Carthaginem Nouam in hiberna est deductus. ibi large partiendo praedam stipendioque praeterito cum fide exsoluendo cunctis ciuium sociorumque animis in se firmatis uere primo in Uaccaeos promotum bellum. Hermandica et Arbocala, eorum urbes, ui captae. Arbocala et uirtute et multitudine oppidanorum diu defensa; ab Hermandica profugi exsulibus Olcadum, priore aestate domitae gentis, cum se iunxissent, concitant Carpetanos adortique Hannibalem regressum ex Uaccaeis haud procul Tago flumine agmen graue praeda turbauere. Hannibal proelio abstinuit castrisque super ripam positis, cum prima quies silentiumque ab hostibus fuit, amnem uado traiecit ualloque ita praeducto ut locum ad transgrediendum hostes haberent inuadere eos transeuntes statuit. equitibus praecepit ut, cum ingressos aquam uiderent, adorirentur impeditum agmen; in ripa elephantos—quadraginta autem erant—disponit. Carpetanorum cum appendicibus Olcadum Uaccaeorumque centum milia fuere, inuicta acies si aequo dimicaretur campo. itaque et ingenio feroces et multitudine freti et, quod metu cessisse credebant hostem, id morari uictoriam rati quod interesset amnis, clamore sublato passim sine ullius imperio qua cuique proximum est in amnem ruunt. et ex parte altera ripae uis ingens equitum in flumen immissa, medioque alueo haudquaquam pari certamine concursum, quippe ubi pedes instabilis ac uix uado fidens uel ab inermi equite, equo temere acto, peruerti posset, eques corpore armisque liber, equo uel per medios gurgites stabili, comminus eminusque rem gereret. pars magna flumine absumpta; quidam uerticoso amni delati in hostes ab elephantis obtriti sunt. postremi, quibus regressus in suam ripam tutior fuit, ex uaria trepidatione cum in unum colligerentur, priusquam in tanto pauore reciperent animos, Hannibal agmine quadrato amnem ingressus fugam ex ripa fecit uastatisque agris intra paucos dies Carpetanos quoque in deditionem accepit; et iam omnia trans Hiberum praeter Saguntinos Carthaginiensium erant.

ceterum ex quo dies dux sum declaro uelut italia is prouincia decretum bellus romanus mando sum nihil prolato reor ne sui quoque ut pater hamilcaris deinde hasdrubal cunctor casus aliquis opprimo saguntinus infero bellum statuo qui oppugno quia haud dubius romanus arma moveo in olcades prior finis ultra hiberus is gens in pars magis quam in dicio carthaginiensis sum induco exercitus ut non peto saguntini sed res series finitimus domo gens jungo traho ad is bellum uideo possum cartalam urbs opulentus caput gens is expugno diripio quo metus percello paruus ciuitas stipendium impono imperium accipio uictor exercitus opulentus praeda carthago nouus in hibernus sum deduco ibi largus partio praeda stipendium praetereo cum fides exsolvo cunctus ciuis socius animus in sui firmo uerus primus in vaccaei promoveo bellum hermandica et arbocala is urbs uis capio arbocala et uirtus et multitudo oppidanus diu defendo ab hermandica profugio exsulis olcades prior aestas domo gens cum sui jungo concito carpesii adorior hannibal regredior ex vaccaei haud procul tagus flumen agmen grauis praeda turbo hannibal proelium abstineo castra super ripa pono cum primus quies sileo ab hostis sum amnis vado transiacio vallo ita praeduco ut locus ad transgredior hostis habeo invado is transeo statuo eques praecipio ut cum ingredior aqua video adorio impedio agmen in ripa elephantus quadraginta autem sum dispono carpesii cum appendicibus olcades vaccaei centum mille sum inuictus acies si aequus dimico campus itaque et ingenium ferox et multitudo fretus et qui metus cedo credo hostis is moraris uictoria reor qui intersum amnis clamor tollo passim sine ullus imperium qui quisque propior sum in amnis ruo et ex pars alter ripa uolo ingens eques in flumen immitto medius alueus haudquaquam par certamen concurro quippe ubi pes instabilis atque uix vado fido uel ab inermis eques equus temere ago perverto possum eques corpus armus liber equus uel per medius gurges stabilis comminus eminus res gero pars magnus flumen absumo quidam verticosus amnis defero in hostis ab elephantus obtero sum posterus qui regredior in suus ripa tueor sum ex uarius trepidatio cum in unus colligo priusquam in tantus pavor recipio animus hannibal agmen quadro amnis ingredior fuga ex ripa facio vasto ager intra paucus dies carpesii quoque in deditio accipio et iam omnis trans hiberus praeter saguntini carthaginiensis sum


apud Romanos haudquaquam tanta alacritas erat, super cetera recentibus etiam territos prodigiis; nam et lupus intrauerat castra laniatisque obuiis ipse intactus euaserat, <et> examen apum in arbore praetorio imminente consederat. quibus procuratis Scipio cum equitatu iaculatoribusque expeditis profectus ad castra hostium exque propinquo copias, quantae et cuius generis essent, speculandas obuius fit Hannibali et ipsi cum equitibus ad exploranda circa loca progresso. neutri alteros primo cernebant; densior deinde incessu tot hominum <et> equorum oriens puluis signum propinquantium hostium fuit. consistit utrumque agmen et ad proelium sese expediebant. Scipio iaculatores et Gallos equites in fronte locat, Romanos sociorumque quod roboris fuit in subsidiis; Hannibal frenatos equites in medium accipit, cornua Numidis firmat. uixdum clamore sublato iaculatores fugerunt inter subsidia ac secundam aciem. inde equitum certamen erat aliquamdiu anceps; dein quia turbabant equos pedites intermixti, multis labentibus ex equis aut desilientibus ubi suos premi circumuentos uidissent, iam magna ex parte ad pedes pugna abierat, donec Numidae qui in cornibus erant circumuecti paulum ab tergo se ostenderunt. is pauor perculit Romanos, auxitque pauorem consulis uolnus periculumque intercursu tum primum pubescentis filii propulsatum. hic erit iuuenis penes quem perfecti huiusce belli laus est, Africanus ob egregiam uictoriam de Hannibale Poenisque appellatus. fuga tamen effusa iaculatorum maxime fuit quos primos Numidae inuaserunt; alius confertus equitatus consulem in medium acceptum, non armis modo sed etiam corporibus suis protegens, in castra nusquam trepide neque effuse cedendo reduxit. seruati consulis decus Coelius ad seruum natione Ligurem delegat; malim equidem de filio uerum esse, quod et plures tradidere auctores et fama obtinuit.

apud romanus haudquaquam tantus alacritas sum super ceterus recens etiam terreo prodigium nam et lupus intro castrum lanio obvius ipse intactus euado et examen apum in arbor praetorius immineo consido qui procuro scipio cum equitatus jaculator expeditus proficiscor ad castrum hostis ex propinquo copia quantus et qui genus sum speculor obuius fio hannibal et ipse cum eques ad exploro circa locum progredior neuter alter primus cerno densus deinde incedo tot homo et equus orior puluis signum propinquo hostis sum consisto uterque agmen et ad proelium sui expedio scipio iaculator et galli eques in frons loco romanus socius qui robur sum in subsidium hannibal freno eques in medius accipio cornu numida firmo uix clamor tollo iaculator fugio inter subsidium atque secundus acies inde eques certamen sum aliquamdiu anceps deinde quia turbo equus pedito intermisceo multus labor ex equus aut desilientibus ubi suus premo circumvenio uideo iam magnus ex pars ad pes pugno abeo donec numida qui in cornu sum circumvehor paulus ab tergum sui ostendo is pavor percello romanus augeo pauor consul vulnus periculum intercursus tum primus pubesco filius propulso hic sum iuuenis penis qui perficio hic bellum laus sum africanus ob egregius uictoria de hannibal poenus appello fuga tamen effundo iaculator magnus sum qui primus numida invado alius confercio equito consul in medius accipio non arma modo sed etiam corpus suus protego in castrum nusquam trepidus neque effuse cedo reduco seruati consul decus caelius ad seruus natio ligur delego malo equidem de filius uerus sum qui et multus trado auctor et fama obtineo


his adhortationibus incitatos corpora curare atque ad iter se parare iubet. postero die profectus aduersa ripa Rhodani mediterranea Galliae petit, non quia rectior ad Alpes uia esset, sed quantum a mari recessisset minus obuium fore Romanum credens, cum quo priusquam in Italiam uentum foret non erat in animo manus conserere. quartis castris ad Insulam peruenit. ibi †Sarar† Rhodanusque amnis diuersis ex Alpibus decurrentes, agri aliquantum amplexi confluunt in unum in mediis campis; Insulae nomen inditum. incolunt prope Allobroges, gens iam inde nulla Gallica gente opibus aut fama inferior. tum discors erat. regni certamine ambigebant fratres; maior et qui prius imperitarat, Braneus nomine, minore a fratre et coetu iuniorum qui iure minus, ui plus poterant, pellebatur. huius seditionis peropportuna disceptatio cum ad Hannibalem delata esset, arbiter regni factus, quod ea senatus principumque sententia fuerat, imperium maiori restituit. ob id meritum commeatu copiaque rerum omnium, maxime uestis, est adiutus, quam infames frigoribus Alpes praeparari cogebant. sedatis certaminibus Allobrogum cum iam Alpes peteret, non recta regione iter instituit sed ad laeuam in Tricastinos flexit; inde per extremam oram Uocontiorum agri tendit in Trigorios, haud usquam impedita uia priusquam ad Druentiam flumen peruenit. is et ipse Alpinus amnis longe omnium Galliae fluminum difficillimus transitu est; nam cum aquae uim uehat ingentem, non tamen nauium patiens est, quia nullis coercitus ripis, pluribus simul neque iisdem alueis fluens, noua semper <per> uada nouosque gurgites—et ob eadem pediti quoque incerta uia est—ad hoc saxa glareosa uoluens, nihil stabile nec tutum ingredienti praebet; et tum forte imbribus auctus ingentem transgredientibus tumultum fecit, cum super cetera trepidatione ipsi sua atque incertis clamoribus turbarentur.

hic adhortatio incito corpus curo atque ad iter sui paro iubeo posterus dies proficiscor adverso ripa rhodanus mediterraneus gallia peto non quia recingo ad alpis uia sum sed quantus ab mare recedo paruus obvius sum romanus credo cum quo priusquam in italia uenio sum non sum in animus manus consero quartum castrum ad insula peruenio ibi sarar rhodanus amnis diuorto ex alpis decurro ager aliquantus amplector confluo in unus in medius campus insula nomen indo incolo prope allobroges gens iam inde nullus gallicus gens ops aut fama inferus tum discors sum regnum certamen ambago frater magnus et qui prior imperito braneus nomen paruus ab frater et coitus iuniorum qui ius paruus uis multus possum pello hic seditio peropportunus disceptatio cum ad hannibal defero sum arbiter regnum facio qui is senatus princeps sententia sum imperium magnus restituo ob is mereo commeatus copia res omnis magnus uestis sum adiutus quam infamo frigus alpis praepararis cogo sedo certamen allobroges cum iam alpis peto non recta regio iter instituo sed ad laeua in tricastinos flecto inde per extremus ora vocontius ager tendo in trigorios haud usquam impedio uia priusquam ad druentia flumen peruenio is et ipse alpinus amnis longus omnis gallia flumen difficilis transeo sum nam cum aqua uis veho ingens non tamen nauis patior sum quia nullus coerceo ripa multus simul neque idem alveus fluo nouus semper per uadum novi gurges et ob idem pedes quoque incertus uia sum ad hic saxum glareosus uoluo nihil stabilis neque tueor ingredior praebeo et tum fors imber augeo ingens transgredior tumultus facio cum super ceterus trepidatio ipse suus atque incertus clamor turbo


peropportune ad principia rerum Taurinis, proximae genti, aduersus Insubres motum bellum erat. sed armare exercitum Hannibal ut parti alteri auxilio esset, in reficiendo maxime sentientem contracta ante mala, non poterat; otium enim ex labore, copia ex inopia, cultus ex inluuie tabeque squalida et prope efferata corpora uarie mouebat. ea P. Cornelio consuli causa fuit, cum Pisas nauibus uenisset, exercitu a Manlio Atilioque accepto tirone et in nouis ignominiis trepido ad Padum festinandi ut cum hoste nondum refecto manus consereret. sed cum Placentiam consul uenit, iam ex statiuis mouerat Hannibal Taurinorumque unam urbem, caput gentis eius, quia uolentes in amicitiam non ueniebant, ui expugnarat; iunxissetque sibi non metu solum sed etiam uoluntate Gallos accolas Padi, ni eos circumspectantes defectionis tempus subito aduentu consul oppressisset. et Hannibal mouit ex Taurinis, incertos quae pars sequenda esset Gallos praesentem secuturos esse ratus. iam prope in conspectu erant exercitus conuenerantque duces sicuti inter se nondum satis noti, ita iam imbutus uterque quadam admiratione alterius. nam Hannibalis et apud Romanos iam ante Sagunti excidium celeberrimum nomen erat, et Scipionem Hannibal eo ipso quod aduersus se dux potissimum lectus esset praestantem uirum credebat; et auxerant inter se opinionem, Scipio, quod relictus in Gallia obuius fuerat in Italiam transgresso Hannibali, Hannibal et conatu tam audaci traiciendarum Alpium et effectu. occupauit tamen Scipio Padum traicere et ad Ticinum amnem motis castris, priusquam educeret in aciem, adhortandorum militum causa talem orationem est exorsus.

peropportunus ad principia res taurinus proximus gens aduersus insuber motus bellum sum sed armaris exercitus hannibal ut pario alter auxilium sum in reficio magnus sentio contraho ante malus non possum otium enim ex labor copia ex inopia cultus ex illuvies tabeo squalidus et prope effero corpus uarius moueo is p cornelius consul causa sum cum pisae nauis uenio exercitus ab manlius atilius accipio tiro et in nouus ignominia trepido ad padus festino ut cum hostis nondum reficio manus consero sed cum placentia consul uenio iam ex stativus moveo hannibal taurinus unus urbs caput gens is quia volo in amicitia non venio uis expugno jungo sui non metus solus sed etiam uoluntas galli accolo padus ni is circumspecto defectio tempus subeo aduentus consul opprimo et hannibal moueo ex taurinus incertus qui pars sequor sum galli praesens sequor sum reor iam prope in conspectus sum exercitus convenio dux sicut inter sui nondum satis nosco ita iam imbuo uterque quidam admiratio alter nam hannibal et apud romanus iam ante saguntus excidium celeber nomen sum et scipio hannibal is ipse qui aduersus sui dux potis lego sum praesto uir credo et augeo inter sui opinio scipio qui relinquo in gallia obuius sum in italia transgredior hannibal hannibal et conatus tam audax traiciendaris alpis et effectus occupo tamen scipio padus traicio et ad ticinus amnis moveo castrum priusquam educo in acies adhortor miles causa talis oratio sum exordior