haec in Hispania [quoque] secunda aestate Punici belli gesta, cum in Italia paulum interualli cladibus Romanis sollers cunctatio Fabi fecisset; quae ut Hannibalem non mediocri sollicitum cura habebat, tandem eum militiae magistrum delegisse Romanos cernentem, qui bellum ratione, non fortuna gereret, ita contempta erat inter ciues armatos pariter togatosque utique postquam absente eo temeritate magistri equitum laeto uerius dixerim quam prospero euentu pugnatum fuerat. accesserant duae res ad augendam inuidiam dictatoris, una fraude ac dolo Hannibalis quod, cum a perfugis ei monstratus ager dictatoris esset, omnibus circa solo aequatis ab uno eo ferrum ignemque et uim omnem [hostium] abstineri iussit ut occulti alicuius pacti ea merces uideri posset, altera ipsius facto, primo forsitan dubio quia non exspectata in eo senatus auctoritas est, ad extremum haud ambigue in maximam laudem uerso. in permutandis captiuis, quod sic primo Punico bello factum erat, conuenerat inter duces Romanum Poenumque ut, quae pars plus reciperet quam daret, argenti pondo bina et selibras in militem praestaret. ducentis quadraginta septem cum plures Romanus quam Poenus recepisset argentumque pro eis debitum, saepe iactata in senatu re, quoniam non consuluisset patres, tardius erogaretur, inuiolatum ab hoste agrum misso Romam Quinto filio uendidit, fidemque publicam impendio priuato exsoluit. Hannibal pro Gereoni moenibus, cuius urbis captae atque incensae ab se in usum horreorum pauca reliquerat tecta, in statiuis erat. inde frumentatum duas exercitus partes mittebat; cum tertia ipse expedita in statione erat, simul castris praesidio et circumspectans necunde impetus in frumentatores fieret.

hic in hispania quoque secundus aestas punicus bellum gero cum in italia paulus intervallum clades romanus sollers cunctatio fabius facio qui ut hannibal non mediocris sollicitus cura habeo tandem is militia magister deligo romanus cerno qui bellum ratio non fortuna gero ita contemno sum inter ciuis armatus pariter togatus utique postquam absum is temeritas magister eques laeto verus dico quam prosper euentus pugno sum accedo duo res ad augeo inuidia dictator unus fraus atque dolus hannibal qui cum ab perfugio is monstro ager dictator sum omnis circa solum aequo ab unus is ferrum ignis et uis omnis hostis abstineo iubeo ut occulo aliquis paciscor is merces uideo possum alter ipse facio primus forsitan dubius quia non exspecto in is senatus auctoritas sum ad exter haud ambiguus in maximus laus verso in permuto captiuus qui sic primus punicus bellum facio sum convenio inter dux romanus poenus ut qui pars multus recipio quam do argentum pondo bini et selibra in miles praesto ducenti quadraginta septem cum multus romanus quam poenus recipio argentum pro is debeo saepe jacto in senatus res quoniam non consulo pater tardus erogo inviolo ab hostis ager mitto roma quintus filius uendo fides publicus impendium priuo exsolvo hannibal pro gereoni moenia qui urbs capio atque incendo ab sui in usus horreum paucus relinquo tectum in stativus sum inde frumentas duo exercitus pars mitto cum tertius ipse expedio in statio sum simul castrum praesidium et circumspecto necunde impetus in frumentator fio


aduersus ea consulis oratio haud sane laeta fuit, magis fatentis ea quae diceret uera quam facilia factu esse; dictatori magistrum equitum intolerabilem fuisse; quid consuli aduersus collegam seditiosum ac temerarium uirium atque auctoritatis fore? se populare incendium priore consulatu semustum effugisse; optare ut omnia prospere euenirent; sed si quid aduersi caderet, hostium se telis potius quam suffragiis iratorum ciuium caput obiecturum. ab hoc sermone profectum Paulum tradunt prosequentibus primoribus patrum: plebeium consulem sua plebes prosecuta, turba conspectior cum dignitates deessent. ut in castra uenerunt, permixto nouo exercitu ac uetere, castris bifariam factis, ut noua minora essent propius Hannibalem, in ueteribus maior pars et omne robur uirium esset, consulum anni prioris M. Atilium , aetatem excusantem, Romam miserunt, Geminum Seruilium in minoribus castris legioni Romanae et socium peditum equitumque duobus milibus praeficiunt. Hannibal quamquam parte dimidia auctas hostium copias cernebat, tamen aduentu consulum mire gaudere. non solum enim nihil ex raptis in diem commeatibus superabat sed ne unde raperet quidem quicquam reliqui erat, omni undique frumento, postquam ager parum tutus erat, in urbes munitas conuecto, ut uix decem dierum, quod compertum postea est, frumentum superesset Hispanorumque ob inopiam transitio parata fuerit, si maturitas temporum exspectata foret.

aduersus is consul oratio haud sanus laetus sum magis fateor is qui dico uerus quam facilis factus sum dictator magister eques intolerabilis sum quis consul aduersus collega seditiosus atque temerarius uis atque auctoritas sum sui popularis incendium prior consulatus semustus effugio optaris ut omnis prosperus evenio sed si quis adverro cado hostis sui telum potis quam suffragium irator ciuis caput objacio ab hic sermo proficiscor paulis trado prosequor primoris pater plebeius consul suus plebs prosequor turba conspicio cum dignitas desum ut in castrum uenio permisceo nouus exercitus atque uetus castrum bifarius facio ut nouus parvus sum propius hannibal in vetus magnus pars et omnis robur uis sum consul annus prior m atilius aetas excuso roma mitto geminus seruilius in paruus castrum legio romanus et socius pedes equio duo mille praeficio hannibal quamquam pars dimidio augeo hostis copia cerno tamen aduentus consul mirus gaudeo non solus enim nihil ex rapio in dies commeatus supero sed ne unde rapio quidem quisquam reliquus sum omnis undique frumentum postquam ager parum tueor sum in urbs munio conveho ut uix decem dies qui comperio postea sum frumentum supersum hispanus ob inopia transitio paro sum si maturitas tempus exspecto sum


haec est nobilis ad Trasumennum pugna atque inter paucas memorata populi Romani clades. quindecim milia Romanorum in acie caesa sunt; decem milia sparsa fuga per omnem Etruriam auersis itineribus urbem petiere; duo milia quingenti hostium in acie, multi postea [utrimque] ex uolneribus periere. multiplex caedes utrimque facta traditur ab aliis; ego praeterquam quod nihil auctum ex uano uelim, quo nimis inclinant ferme scribentium animi, Fabium, aequalem temporibus huiusce belli, potissimum auctorem habui. Hannibal captiuorum qui Latini nominis essent sine pretio dimissis, Romanis in uincula datis, segregata ex hostium coaceruatorum cumulis corpora suorum cum sepeliri iussisset, Flamini quoque corpus funeris causa magna cum cura inquisitum non inuenit. Romae ad primum nuntium cladis eius cum ingenti terrore ac tumultu concursus in forum populi est factus. matronae uagae per uias, quae repens clades allata quaeue fortuna exercitus esset, obuios percontantur; et cum frequentis contionis modo turba in comitium et curiam uersa magistratus uocaret, tandem haud multo ante solis occasum M. Pomponius praetor 'pugna' inquit 'magna uicti sumus'. et quamquam nihil certius ex eo auditum est, tamen alius ab alio impleti rumoribus domos referunt: consulem cum magna parte copiarum caesum; superesse paucos aut fuga passim per Etruriam sparsos aut captos ab hoste. quot casus exercitus uicti fuerant, tot in curas distracti animi eorum erant quorum propinqui sub C. Flaminio consule meruerant, ignorantium quae cuiusque suorum fortuna esset; nec quisquam satis certum habet quid aut speret aut timeat. postero ac deinceps aliquot diebus ad portas maior prope mulierum quam uirorum multitudo stetit, aut suorum aliquem aut nuntios de iis opperiens; circumfundebanturque obuiis sciscitantes neque auelli, utique ab notis, priusquam ordine omnia inquisissent, poterant. inde uarios uoltus digredientium ab nuntiis cerneres, ut cuique laeta aut tristia nuntiabantur, gratulantesque aut consolantes redeuntibus domos circumfusos. feminarum praecipue et gaudia insignia erant et luctus. unam in ipsa porta sospiti filio repente oblatam in complexu eius exspirasse ferunt; alteram, cui mors filii falso nuntiata erat, maestam sedentem domi, ad primum conspectum redeuntis filii gaudio nimio exanimatam. senatum praetores per dies aliquot ab orto usque ad occidentem solem in curia retinent, consultantes quonam duce aut quibus copiis resisti uictoribus Poenis posset.

hic sum nobilis ad trasumennum pugno atque inter paucus memoro populus romanus clades quindecim mille romanus in acies caedo sum decem mille spargo fuga per omnis etruria averto iter urbs peto duo mille quingenti hostis in acies multus postea utrimque ex uulnus pereo multiplex caedes utrimque facio trado ab alius ego praeterquam qui nihil augeo ex uanus uolo quo nimis inclino ferme scribo animus fabius aequalis tempus hic bellum potis auctor habeo hannibal captivus qui latinum nomen sum sine pretium dimitto romanus in uinculum do segrego ex hostis coaceruator cumulis corpus suus cum sepelio iubeo flaminius quoque corpus funus causa magnus cum cura inquisitus non inuenio roma ad primus nuntius clades is cum ingens terror atque tumultus concursus in forum populus sum facio matrona vagus per uia qui repo clades affero qui fortuna exercitus sum obvius perconto et cum frequens contio modo turba in comitium et curia uerto magistratus voco tandem haud multus ante sol occasus m pomponius praetor pugno inquam magnus vinco sum et quamquam nihil certus ex is audio sum tamen alius ab alius impleo rumor domus refero consul cum magnus pars copia caedo supersum paucus aut fuga passim per etruria spargo aut capio ab hostis quot casus exercitus vinco sum tot in cura distraho animus is sum qui propinquus sub que flaminius consul mereo ignoro qui quisque suus fortuna sum neque quisquam satis certus habeo quis aut spero aut timeo posterus atque deinceps aliquot dies ad porta magnus prope mulier quam uir multitudo sto aut suus aliquis aut nuntius de is opperior circumfundo obvius sciscitor neque avello utique ab nosco priusquam ordo omnis inquaero possum inde uarius uultus digredior ab nuntius cerno ut quisque laetus aut tristis nuntio gratulor aut consolo redeo domus circumfundo femina praecipuus et gaudium insigne sum et luctus unus in ipse porto sospes filius repens offertor in complexus is exspiro fero alter qui mors filius fallo nuntio sum maestus sedeo domus ad primus conspectus redeo filius gaudium nimius exanimo senatus praetor per dies aliquot ab orior usque ad occaedes sol in curia retineo consulto quonam dux aut qui copia requiro uictor poenus possum


his senatus consultis perfectis, L. Cornelius Lentulus pontifex maximus consulente collegium praetore omnium primum populum consulendum de uere sacro censet: iniussu populi uoueri non posse. rogatus in haec uerba populus: 'uelitis iubeatisne haec sic fieri? si res publica populi Romani Quiritium ad quinquennium proximum, sicut uelim <uou>eamque, salua seruata erit hisce duellis, quod duellum populo Romano cum Carthaginiensi est quaeque duella cum Gallis sunt qui cis Alpes sunt, tum donum duit populus Romanus Quiritium quod uer attulerit ex suillo ouillo caprino bouillo grege quaeque profana erunt Ioui fieri, ex qua die senatus populusque iusserit. qui faciet, quando uolet quaque lege uolet facito; quo modo faxit probe factum esto. si id moritur quod fieri oportebit, profanum esto, neque scelus esto. si quis rumpet occidetue insciens, ne fraus esto. si quis clepsit, ne populo scelus esto neue cui cleptum erit. si atro die faxit insciens, probe factum esto. si nocte siue luce, si seruus siue liber faxit, probe factum esto. si antidea senatus populusque iusserit fieri ac faxitur, eo populus solutus liber esto.' eiusdem rei causa ludi magni uoti aeris trecentis triginta tribus milibus, <trecentis triginta tribus> triente, praeterea bubus Ioui trecentis, multis aliis diuis bubus albis atque ceteris hostiis. uotis rite nuncupatis supplicatio edicta; supplicatumque iere cum coniugibus ac liberis non urbana multitudo tantum sed agrestium etiam, quos in aliqua sua fortuna publica quoque contingebat cura. tum lectisternium per triduum habitum decemuiris sacrorum curantibus: sex puluinaria in conspectu fuerunt, Ioui ac Iunoni unum, alterum Neptuno ac Mineruae, tertium Marti ac Ueneri, quartum Apollini ac Dianae, quintum Uolcano ac Uestae, sextum Mercurio et Cereri. tum aedes uotae. Ueneri Erycinae aedem Q. Fabius Maximus dictator uouit, quia ita ex fatalibus libris editum erat ut is uoueret cuius maximum imperium in ciuitate esset; Menti aedem T. Otacilius praetor uouit.

hic senatus consulo perficio l cornelius lentulus pontifex magnus consulo collegium praetor omnis primus populus consulo de uerus sacro censeo injussus populus voveo non possum rogo in hic uerbum populus volo jubeo hic sic fio si res publicus populus romanus quiris ad quinquennium propior sicut uolo uou eo saluus seruata sum hic bellum qui bellum populus romanus cum carthaginiensis sum quisque bellum cum gallus sum qui cis alpis sum tum donum do populus romanus quiris qui uer affero ex suillus ovillus caprinus bovillus grex quisque profanus sum iuppiter fio ex qui dies senatus populus iubeo qui facio quando uolo quisque lex uolo facio quo modo facio probus facio sum si is morior qui fio oportet profanus sum neque scelus sum si quis rumpo occaedes insciens ne fraus sum si quis clepo ne populus scelus sum neue qui clepo sum si ater dies facio insciens probus facio sum si nox siue lux si seruus siue liber facio probus facio sum si antidea senatus populus iubeo fio atque faxitur is populus soluo liber sum idem res causa ludo magnus uotum aer trecenti triginta tres mille trecenti triginta tres triens praeterea bos iuppiter trecenti multus alius divus bos albus atque ceterus hostia uotum rite nuncupo supplicatio edico supplico eo cum conjunx atque liber non urbanus multitudo tantus sed agrestis etiam qui in aliqui suus fortuna publicus quoque contingo cura tum lectisternium per triduum habitus decemviri sacer curo sex puluinarium in conspectus sum iuppiter atque juno unus alter neptunus atque minerva tertius martius atque venus quartus apollo atque diana quintus volcanus atque vesta sextus mercurius et ceres tum aedes voveo venus erycina aedes q fabius magnus dictator uoueo quia ita ex fatal liber edo sum ut is voveo qui magnus imperium in ciuitas sum mens aedes t otacilius praetor uoueo


Hannibal quod agri est inter Cortonam urbem Trasumennumque lacum omni clade belli peruastat, quo magis iram hosti ad uindicandas sociorum iniurias acuat; et iam peruenerant ad loca nata insidiis, ubi maxime montes Cortonenses in Trasumennum sidunt. uia tantum interest perangusta, uelut ad <id> ipsum de industria relicto spatio; deinde paulo latior patescit campus; inde colles adsurgunt. ibi castra in aperto locat, ubi ipse cum Afris modo Hispanisque consideret; Baliares ceteramque leuem armaturam post montes circumducit; equites ad ipsas fauces saltus tumulis apte tegentibus locat, ut, ubi intrassent Romani, obiecto equitatu clausa omnia lacu ac montibus essent. Flaminius cum pridie solis occasu ad lacum peruenisset, inexplorato postero die uixdum satis certa luce angustiis superatis, postquam in patentiorem campum pandi agmen coepit, id tantum hostium quod ex aduerso erat conspexit: ab tergo ac super caput deceptae insidiae. Poenus ubi, id quod petierat, clausum lacu ac montibus et circumfusum suis copiis habuit hostem, signum omnibus dat simul inuadendi. qui ubi, qua cuique proximum fuit, decucurrerunt, eo magis Romanis subita atque improuisa res fuit, quod orta ex lacu nebula campo quam montibus densior sederat agminaque hostium ex pluribus collibus ipsa inter se satis conspecta eoque magis pariter decucurrerant. Romanus clamore prius undique orto quam satis cerneret se circumuentum esse sensit, et ante in frontem lateraque pugnari coeptum est quam satis instrueretur acies aut expediri arma stringique gladii possent.

hannibal qui ager sum inter cortona urbs trasumennumque lacus omnis clades bellum pervasto quo magis ira hostis ad vindico socius injuria acuo et iam pervenio ad locum nata insidiae ubi magnus mons cortonensis in trasumennum sido uia tantus intersum perangustus uelut ad is ipse de industria relinquo spatium deinde paulus latus patesco campus inde collis assurgo ibi castrum in aperio loco ubi ipse cum afris modo hispanus consido baliaris ceter leuis armo post mons circumduco eques ad ipse fauces saltus tumulus aptus tego loco ut ubi intro romanus obicio equitatus claudo omnis lacus atque mons sum flaminius cum pridie sol occasus ad lacus pervenio inexploratus posterus dies uix satis certus lux angustia supero postquam in pateo campus pando agmen coepio is tantus hostis qui ex aduerto sum conspicio ab tergum atque super caput decipio insidiae poenus ubi is qui peto claudo lacus atque mons et circumfundo suus copia habeo hostis signum omnis do simul invado qui ubi qui quisque propior sum decurro is magis romanus subeo atque improvide res sum qui orior ex lacus nebula campus quam mons densus sedeo agmen hostis ex multus collis ipse inter sui satis conspicio eo magis pariter decurro romanus clamor prior undique orior quam satis cerno sui circumuenio sum sentio et ante in frons latus pugno coepio sum quam satis instruo acies aut expedio arma stringo gladius possum


litteris consulis praetorisque <lectis censuere patres> M. Claudium , qui classi ad Ostiam stanti praeesset, Canusium ad exercitum mittendum scribendumque consuli et, cum praetori exercitum tradidisset, primo quoque tempore, quantum per commodum rei publicae fieri posset, Romam ueniret. territi etiam super tantas clades cum ceteris prodigiis, tum quod duae Uestales eo anno, Opimia atque Floronia, stupri compertae et altera sub terra, uti mos est, ad portam Collinam necata fuerat, altera sibimet ipsa mortem consciuerat; L. Cantilius scriba pontificius, quos nunc minores pontifices appellant, qui cum Floronia stuprum fecerat, a pontifice maximo eo usque uirgis in comitio caesus erat ut inter uerbera exspiraret. hoc nefas cum inter tot, ut fit, clades in prodigium uersum esset, decemuiri libros adire iussi sunt et Q. Fabius Pictor Delphos ad oraculum missus est sciscitatum quibus precibus suppliciisque deos possent placare et quaenam futura finis tantis cladibus foret. interim ex fatalibus libris sacrificia aliquot extraordinaria facta, inter quae Gallus et Galla, Graecus et Graeca in foro bouario sub terram uiui demissi sunt in locum saxo consaeptum, iam ante hostiis humanis, minime Romano sacro, imbutum. placatis satis, ut rebantur, deis M. Claudius Marcellus ab Ostia mille et quingentos milites quos in classem scriptos habebat Romam, ut urbi praesidio essent, mittit; ipse legione classica—ea legio tertia erat—cum tribunis militum Teanum Sidicinum praemissa, classe tradita P. Furio Philo collegae paucos post dies Canusium magnis itineribus contendit. inde dictator ex auctoritate patrum dictus M. Iunius et Ti. Sempronius magister equitum dilectu edicto iuniores ab annis septemdecim et quosdam praetextatos scribunt; quattuor ex his legiones et mille equites effecti. item ad socios Latinumque nomen ad milites ex formula accipiendos mittunt. arma, tela, alia parari iubent et uetera spolia hostium detrahunt templis porticibusque. et aliam formam noui dilectus inopia liberorum capitum ac necessitas dedit: octo milia iuuenum ualidorum ex seruitiis, prius sciscitantes singulos uellentne militare, empta publice armauerunt. hic miles magis placuit, cum pretio minore redimendi captiuos copia fieret.

littera consul praetor lectus censeo pater m claudius qui classis ad ostia sto praesum canusium ad exercitus mitto scribo consul et cum praetor exercitus trado primus quoque tempus quantus per commodus res publicus fio possum roma venio terreo etiam super tantus clades cum ceterus prodigium tum qui duo uestal is annus opimius atque floronia stuprum comperio et alter sub terra uti mos sum ad porta collina neco sum alter sui ipse mors conscio l cantilius scriba pontificius qui nunc paruus pontifex appello qui cum floronia stuprum facio ab pontifex maximus is usque uirga in comitium caedo sum ut inter verbero exspiro hic nefas cum inter tot ut fio clades in prodigium uersus sum decemuiri liber adeo iubeo sum et q fabius pictor delphi ad oraculis mitto sum sciscitas qui prex supplicium deus possum placo et quisnam sum finis tantus clades sum interim ex fatal liber sacrificium aliquot extraordinarius facio inter qui gallus et gallus graecus et graecum in forum boarius sub terra uiuus demitto sum in locus saxum consaepio iam ante hostia humanus paruus romanus sacro imbuo placo satis ut reor deus m claudus marcellus ab ostium mille et quingenti miles qui in classis scribo habeo roma ut urbs praesidium sum mitto ipse legio classicus is legio tertius sum cum tribunus miles teanum sidicinus praemitto classis trado p furius philus collega paucus post dies canusium magnus iter contendo inde dictator ex auctoritas pater dico m junius et tiberius sempronius magister eques delectus edictum iuniores ab annus septendecim et quidam praetextatus scribo quattuor ex hic legio et mille eques efficio item ad socius latinus nomen ad miles ex formula accipio mitto arma telum alius paro iubeo et uetus spolium hostis detraho templum porticus et alius forma nouus delectus inopia liberi caput atque necessitas do octo mille iuuenis validus ex seruitiis prior sciscitor singuli volo militaris emo publicus armo hic miles magis placeo cum pretium paruus redimo captiuus copia fio


de iis rebus persaepe et in senatu et in contione actum est. cum laeta ciuitate dictator unus nihil nec famae nec litteris crederet, ut uera omnia essent, secunda se magis quam aduersa timere diceret, tum M. Metilius tribunus plebis id unum enimuero ferendum esse negat, non praesentem solum dictatorem obstitisse rei bene gerendae sed absentem etiam gestae obstare [et in ducendo bello] ac sedulo tempus terere quo diutius in magistratu sit solusque et Romae et in exercitu imperium habeat. quippe consulum alterum in acie cecidisse, alterum specie classis Punicae persequendae procul ab Italia ablegatum; duos praetores Sicilia atque Sardinia occupatos, quarum neutra hoc tempore prouincia praetore egeat; M. Minucium magistrum equitum, ne hostem uideret, ne quid rei bellicae gereret, prope in custodia habitum. itaque hercule non Samnium modo, quo iam tamquam trans Hiberum agro Poenis concessum sit, sed et Campanum Calenumque et Falernum agrum peruastatos esse sedente Casilini dictatore et legionibus populi Romani agrum suum tutante. exercitum cupientem pugnare et magistrum equitum clausos prope intra uallum retentos; tamquam hostibus captiuis arma adempta. tandem, ut abscesserit inde dictator, ut obsidione liberatos, extra uallum egressos fudisse ac fugasse hostes. quas ob res, si antiquus animus plebei Romanae esset, audaciter se laturum fuisse de abrogando Q. Fabi imperio; nunc modicam rogationem promulgaturum de aequando magistri equitum et dictatoris iure. nec tamen ne ita quidem prius mittendum ad exercitum Q. Fabium quam consulem in locum C. Flamini suffecisset. dictator contionibus se abstinuit in actione minime populari. ne in senatu quidem satis aequis auribus audiebatur tunc, cum hostem uerbis extolleret bienniique clades per temeritatem atque inscientiam ducum acceptas referret, magistro equitum, quod contra dictum suum pugnasset, rationem diceret reddendam esse. si penes se summa imperii consiliique sit, propediem effecturum ut sciant homines bono imperatore haud magni fortunam momenti esse, mentem rationemque dominari, et in tempore et sine ignominia seruasse exercitum quam multa milia hostium occidisse maiorem gloriam esse. huius generis orationibus frustra habitis et consule creato M. Atilio Regulo ne praesens de iure imperii dimicaret, pridie quam rogationis ferendae dies adesset, nocte ad exercitum abiit. luce orta cum plebis concilium esset, magis tacita inuidia dictatoris fauorque magistri equitum animos uersabat quam satis audebant homines ad suadendum quod uolgo placebat prodire, et fauore superante auctoritas tamen rogationi deerat. unus inuentus est suasor legis C. Terentius Uarro , qui priore anno praetor fuerat, loco non humili solum sed etiam sordido ortus. patrem lanium fuisse ferunt, ipsum institorem mercis, filioque hoc ipso in seruilia eius artis ministeria usum.

de is res persaepe et in senatus et in contio ago sum cum laetus ciuitas dictator unus nihil neque fama neque littera credo ut uerus omnis sum secundus sui magis quam adverso timeo dico tum m metilius tribunus plebs is unus enimuero fero sum nego non praesens solus dictator obsto res bene gero sed absum etiam gero obstaris et in duco bellum atque sedulus tempus tero quo diu in magistratus sum solus et roma et in exercitus imperium habeo quippe consul alter in acies cado alter species classis punicus persequor procul ab italia ablego duo praetor sicilia atque sardinia occupo qui neuter hic tempus prouincia praetor egeo m minucius magister eques ne hostis video ne quis res bellicus gero prope in custodia habitus itaque herculis non samnium modo quo iam tamquam trans hiberus ager poenus concedo sum sed et campanus calenus et falernum ager pervasto sum sedeo casilinus dictator et legio populus romanus ager suus tuto exercitus cupio pugno et magister eques claudo prope intra valles retineo tamquam hostis captiuus arma adimo tandem ut abscedo inde dictator ut obsidio libero extra valles egredior fundo atque fugo hostis qui ob res si antiquus animus plebes romanus sum audax sui fero sum de abrogo q fabius imperium nunc modicus rogatio promulgo de aequo magister eques et dictator ius neque tamen ne ita quidem prior mitto ad exercitus q fabius quam consul in locus que flaminius sufficio dictator contio sui abstineo in actio paruus populor ne in senatus quidem satis aequus auris audio tunc cum hostis uerbum extollo biennium clades per temeritas atque inscientia dux accipio refero magister eques qui contra dico suus pugno ratio dico reddo sum si penis sui summus imperium consilium sum propediem efficio ut scio homo bonus imperator haud magnus fortuna momentum sum mens ratio dominaris et in tempus et sine ignominia servo exercitus quam multus mille hostis occido magnus gloria sum hic genus oratio frustra habeo et consul creo m atilius regulus ne praesens de ius imperium dimico pridie quam rogatio fero dies adsum nox ad exercitus abeo lux orior cum plebs concilium sum magis taceo inuidia dictator favor magister eques animus verso quam satis audeo homo ad suadeo qui vulgo placeo prodeo et fauor supero auctoritas tamen rogatio desum unus inuenio sum suasor lex que tero varro qui prior annus praetor sum locus non humilis solus sed etiam sordidus ortus pater lanius sum fero ipse institor mercis filius hic ipse in seruilia is ars ministerium usus


quietum inde fore uidebatur reliquum aestatis tempus fuissetque per Poenum hostem; sed praeterquam quod ipsorum Hispanorum inquieta auidaque in nouas res sunt ingenia, Mandonius Indibilisque, qui antea Ilergetum regulus fuerat, postquam Romani ab saltu recessere ad maritimam oram, concitis popularibus in agrum pacatum sociorum Romanorum ad populandum uenerunt. aduersus eos tribuni militum cum expeditis auxiliis a Scipione missi, leui certamine ut tumultuariam manum fudere mille hominibus occisis, quibusdam captis, magnaque parte armis exuta. hic tamen tumultus cedentem ad Oceanum Hasdrubalem cis Hiberum ad socios tutandos retraxit. castra Punica in agro Ilergauonensium, castra Romana ad Nouam Classem erant cum fama repens alio auertit bellum. Celtiberi, qui principes regionis suae legatos <obuiam antea miserant> obsidesque dederant Romanis, nuntio misso a Scipione exciti arma capiunt prouinciamque Carthaginiensium ualido exercitu inuadunt. tria oppida ui expugnant; inde cum ipso Hasdrubale duobus proeliis egregie pugnantes, quindecim milia hostium occiderunt, quattuor milia cum multis militaribus signis capiunt.

quiesco inde sum uideo reliquus aestas tempus sum per poenus hostis sed praeterquam qui ipse hispanus inquietus avidus in nouus res sum ingenium mandonius indibilisque qui antea ilergetes regulus sum postquam romanus ab saltus recedo ad maritimus ora concieo popularis in ager pacatum socius romanus ad populo uenio aduersus is tribunus miles cum expeditus auxilium ab scipio mitto leuis certamen ut tumultuarius manus fundo mille homo occido quidam capio magnus pars arma exuo hic tamen tumultus cedo ad oceanus hasdrubal cis hiberus ad socius tuto retraho castrum punicus in ager ilergavonenses castrum romanus ad nouus classis sum cum fama repo alius averto bellum celtiberi qui princeps regio suus legatus obuiam antea mitto obsido do romanus nuntio mitto ab scipio excio arma capio provincia carthaginiensis validus exercitus invado tres oppidum uis expugno inde cum ipse hasdrubal duo proelium egregius pugno quindecim mille hostis occido quattuor mille cum multus militaris signum capio


dum altercationibus magis quam consiliis tempus teritur, Hannibal ex acie, quam ad multum diei tenuerat instructam, cum in castra ceteras reciperet copias, Numidas ad inuadendos ex minoribus castris Romanorum aquatores trans flumen mittit. quam inconditam turbam cum uixdum in ripam egressi clamore ac tumultu fugassent, in stationem quoque pro uallo locatam atque ipsas prope portas euecti sunt. id uero indignum uisum ab tumultuario auxilio iam etiam castra Romana terreri, ut ea modo una causa ne extemplo transirent flumen dirigerentque aciem tenuerit Romanos quod summa imperii eo die penes Paulum fuerit. itaque postero die Uarro, cui sors eius diei imperii erat, nihil consulto collega signum proposuit instructasque copias flumen traduxit, sequente Paulo quia magis non probare quam non adiuuare consilium poterat. transgressi flumen eas quoque quas in castris minoribus habuerant copias suis adiungunt atque ita instructa acie in dextro cornu—id erat flumini propius—Romanos equites locant, deinde pedites: laeuum cornu extremi equites sociorum, intra pedites, ad medium iuncti legionibus Romanis, tenuerunt: iaculatores ex ceteris leuium armorum auxiliis prima acies facta. consules cornua tenuerunt, Terentius laeuum, Aemilius dextrum: Gemino Seruilio media pugna tuenda data.

dum altercatio magis quam consilium tempus tero hannibal ex acies quam ad multus dies teneo instruo cum in castrum ceterus recipio copia numida ad invado ex paruus castrum romanus aquator trans flumen mitto quam inconditus turba cum uix in ripa egredior clamor atque tumultus fugo in statio quoque pro uallum loco atque ipse prope porta eveho sum is uerus indignus uideo ab tumultuarius auxilium iam etiam castrum romanus terreo ut is modo unus causa ne extemplo transeo flumen dirigo acies teneo romanus qui summus imperium is dies penis paulis sum itaque posterus dies varro qui sors is dies imperium sum nihil consultum collega signum propono instruo copia flumen traduco sequor paulus quia magis non probaris quam non adiuuo consilium possum transgredior flumen is quoque qui in castrum paruus habeo copia suus adjungo atque ita instruo acies in dexter cornu is sum flumen propius romanus eques loco deinde pedito laevus cornu extremus eques socius intra pedito ad medius jungo legio romanus teneo iaculator ex ceterus levis armus auxilium primus acies facio consul cornu teneo tero laevus aemilius dexter geminus seruilio medius pugno tueor do


tum Fabius, primo clamore pauentium audito, dein conspecta procul turbata acie, 'ita est' inquit; 'non celerius quam timui deprendit fortuna temeritatem. Fabio aequatus imperio Hannibalem et uirtute et fortuna superiorem uidet. sed aliud iurgandi suscensendique tempus erit: nunc signa extra uallum proferte; uictoriam hosti extorqueamus, confessionem erroris ciuibus.' iam magna ex parte caesis aliis, aliis circumspectantibus fugam, Fabiana se acies repente uelut caelo demissa ad auxilium ostendit. itaque priusquam ad coniectum teli ueniret aut manum consereret, et suos a fuga effusa et ab nimis feroci pugna hostes continuit. qui solutis ordinibus uage dissipati erant undique confugerunt ad integram aciem; qui plures simul terga dederant conuersi in hostem uoluentesque orbem nunc sensim referre pedem, nunc conglobati restare. ac iam prope una acies facta erat uicti atque integri exercitus inferebantque signa in hostem, cum Poenus receptui cecinit, palam ferente Hannibale ab se Minucium, se ab Fabio uictum. ita per uariam fortunam diei maiore parte exacta cum in castra reditum esset, Minucius conuocatis militibus 'saepe ego' inquit, 'audiui, milites, eum primum esse uirum qui ipse consulat quid in rem sit, secundum eum qui bene monenti oboediat; qui nec ipse consulere nec alteri parere sciat, eum extremi ingenii esse. nobis quoniam prima animi ingeniique negata sors est, secundam ac mediam teneamus et, dum imperare discimus, parere prudenti in animum inducamus. castra cum Fabio iungamus. ad praetorium eius signa cum tulerimus, ubi ego eum parentem appellauero, quod beneficio eius erga nos ac maiestate eius dignum est, uos, milites, eos quorum uos modo arma dexterae texerunt patronos salutabitis, et, si nihil aliud, gratorum certe nobis animorum gloriam dies hic dederit.'

tum fabius primus clamor paveo audio deinde conspicio procul turbo acies ita sum inquam non celer quam timeo deprehendo fortuna temeritas fabius aequo imperium hannibal et uirtus et fortuna superus uideo sed alius jurgo suscenseo tempus sum nunc signum extra valles profero uictoria hostis extorqueo confessio error ciuis iam magnus ex pars caedo alius alius circumspecto fuga fabianus sui acies repens uelut caelum demitto ad auxilium ostendo itaque priusquam ad conicio telis venio aut manus consero et suus ab fuga effundo et ab nimis ferox pugno hostis contineo qui soluo ordo vagus dissipati sum undique confugio ad integer acies qui multus simul tergum do converro in hostis volvo orbis nunc sensim refero pedis nunc conglobo resto atque iam prope unus acies facio sum vinco atque integer exercitus infero signum in hostis cum poenus receptus cano palam fero hannibal ab sui minucius sui ab fabius uictus ita per varia fortuna dies magnus pars exigo cum in castrum redeo sum minucius convoco miles saepe ego inquam audio miles is primus sum uir qui ipse consulo quis in res sum secundus is qui bene moneo oboedio qui neque ipse consulo neque alter pareo scio is extremus ingenium sum nos quoniam primus animus ingenium nego sors sum secundus atque medius teneo et dum impero disco pareo prudens in animus induco castrum cum fabius jungo ad praetorium is signum cum fero ubi ego is parens appello qui beneficium is erga nos atque maiestas is dignus sum tu miles is qui tu modo arma dexter tego patronus saluto et si nihil alius grator certus nos animus gloria dies hic do


iam et sinistro cornu Romanis, ubi sociorum equites aduersus Numidas steterant, consertum proelium erat, segne primo et a Punica coeptum fraude. quingenti ferme Numidae, praeter solita arma telaque gladios occultos sub loricis habentes, specie transfugarum cum ab suis parmas post terga habentes adequitassent, repente ex equis desiliunt parmisque et iaculis ante pedes hostium proiectis in mediam aciem accepti ductique ad ultimos considere ab tergo iubentur. ac dum proelium ab omni parte conseritur, quieti manserunt; postquam omnium animos oculosque occupauerat certamen, tum arreptis scutis, quae passim inter aceruos caesorum corporum strata erant, auersam adoriuntur Romanam aciem, tergaque ferientes ac poplites caedentes stragem ingentem ac maiorem aliquanto pauorem ac tumultum fecerunt. cum alibi terror ac fuga, alibi pertinax in mala iam spe proelium esset, †Hasdrubal† qui ea parte praeerat, subductos ex media acie Numidas, quia segnis eorum cum aduersis pugna erat, ad persequendos passim fugientes mittit, Hispanos et Gallos pedites Afris prope iam fessis caede magis quam pugna adiungit.

iam et sinister cornu romanus ubi socius eques aduersus numida sto consero proelium sum segnis primus et ab punicus coepio fraus quingenti ferme numida praeter soleo arma telum gladius occulo sub lorica habeo species transfugaris cum ab suus parma post tergum habeo adequito repens ex equus desiliunt parma et iaculis ante pes hostis proicio in medius acies accipio duco ad ulter consido ab tergum jubeo atque dum proelium ab omnis pars consero quiesco maneo postquam omnis animus oculus occupo certamen tum arrepo scutum qui passim inter acervus caesor corpus sterno sum averto adorio romanus acies tergum ferio atque poples caedo strages ingens atque magnus aliquantus pauor atque tumultus facio cum alibi terror atque fuga alibi pertinax in malus iam spes proelium sum hasdrubal qui is pars praesum subduco ex medius acies numida quia segnis is cum aduerto pugno sum ad persequor passim fugio mitto hispani et galli pedito afris prope iam fatisco caedes magis quam pugno adjungo


Hannibal postquam motos magis inconsulte Romanos quam ad ultimum temere euectos uidit, nequiquam detecta fraude in castra rediit. ibi plures dies propter inopiam frumenti manere nequit, nouaque consilia in dies non apud milites solum mixtos ex conluuione omnium gentium sed etiam apud ducem ipsum oriebantur. nam cum initio fremitus, deinde aperta uociferatio fuisset exposcentium stipendium debitum querentiumque annonam primo, postremo famem, et mercennarios milites, maxime Hispani generis, de transitione cepisse consilium fama esset, ipse etiam interdum Hannibal de fuga in Galliam dicitur agitasse ita ut relicto peditatu omni cum equitibus se proriperet. cum haec consilia atque hic habitus animorum esset in castris, mouere inde statuit in calidiora atque eo maturiora messibus Apuliae loca, simul ut, quo longius ab hoste recessisset, eo transfugia impeditiora leuibus ingeniis essent. profectus est nocte ignibus similiter factis tabernaculisque paucis in speciem relictis, ut insidiarum par priori metus contineret Romanos. sed per eundem Lucanum Statilium omnibus ultra castra transque montes exploratis, cum relatum esset uisum procul hostium agmen, tum de insequendo eo consilia agitari coepta. cum utriusque consulis eadem quae ante semper fuisset sententia, ceterum Uarroni fere omnes, Paulo nemo praeter Seruilium, prioris anni consulem, adsentiretur, <ex> maioris partis sententia ad nobilitandas clade Romana Cannas urgente fato profecti sunt. prope eum uicum Hannibal castra posuerat auersa a Uolturno uento, qui campis torridis siccitate nubes pulueris uehit. id cum ipsis castris percommodum fuit, tum salutare praecipue futurum erat cum aciem dirigerent, ipsi auersi terga tantum adflante uento in occaecatum puluere offuso hostem pugnaturi.

hannibal postquam moueo magis inconsultus romanus quam ad ulter temere eveho uideo nequiquam detego fraus in castrum redeo ibi multus dies propter inopia frumentum maneo nequeo novo consilium in dies non apud miles solus misceo ex conluuio omnis gens sed etiam apud dux ipse orior nam cum initium fremo deinde apertus vociferatio sum exposco stipendium debeo queror annona primus postremo fames et mercenarius miles magnus hispanus genus de transitio capio consilium fama sum ipse etiam interdum hannibal de fuga in gallia dico agito ita ut relinquo pedito omnis cum eques sui proripio cum hic consilium atque hic habitus animus sum in castrum moueo inde statuo in calidus atque is maturus messis appulia locum simul ut quo longus ab hostis recedo is transfugium impedio leuis ingenium sum proficiscor sum nox ignis similis facio tabernaculum paucus in species relinquo ut insidiaris par prior metus contineo romanus sed per idem lucanus statilius omnis ultra castrum trans mons exploro cum refero sum uideo procul hostis agmen tum de insequor is consilium agitaris coepio cum uterque consul idem qui ante semper sum sententia ceterum varro fere omnis paulus nemo praeter seruilius prior annus consul adsentio ex magnus pars sententia ad nobilito clades romanus cannae urgeo fatum proficiscor sum prope is vicus hannibal castrum pono averto ab vulturnus uentus qui campus torridus siccitas nubes pulvis ueho is cum ipse castrum percommodus sum tum salutaris praecipuus sum sum cum acies dirigo ipse auerto tergum tantus afflo uentus in occaeco puluis offundo hostis pugno


spoliis ad multum diei lectis, Hannibal ad minora ducit castra oppugnanda et omnium primum brachio obiecto <a> flumine eos excludit; ceterum omnibus labore, uigiliis, uolneribus etiam fessis maturior ipsius spe deditio est facta. pacti ut arma atque equos traderent, in capita Romana trecenis nummis quadrigatis, in socios ducenis, in seruos centenis et ut eo pretio persoluto cum singulis abirent uestimentis, in castra hostes acceperunt traditique in custodiam omnes sunt, seorsum ciues sociique. dum ibi tempus teritur, interea cum ex maioribus castris, quibus satis uirium aut animi fuit, ad quattuor milia hominum et ducenti equites, alii agmine, alii palati passim per agros, quod haud minus tutum erat, Canusium perfugissent, castra ipsa ab sauciis timidisque eadem condicione qua altera tradita hosti. praeda ingens parta est, et praeter equos uirosque et si quid argenti (quod plurimum in phaleris equorum erat; nam ad uescendum facto perexiguo, utique militantes, utebantur) omnis cetera praeda diripienda data est. tum sepeliendi causa conferri in unum corpora suorum iussit; ad octo milia fuisse dicuntur fortissimorum uirorum. consulem quoque Romanum conquisitum sepultumque quidam auctores sunt. eos qui Canusium perfugerant mulier Apula nomine Busa, genere clara ac diuitiis, moenibus tantum tectisque a Canusinis acceptos, frumento, ueste, uiatico etiam iuuit, pro qua ei munificentia postea bello perfecto ab senatu honores habiti sunt.

spolium ad multus dies lectus hannibal ad parvus duco castrum oppugno et omnis primus bracchium obicio ab flumen is excludo ceterum omnis labor uigilia uulnus etiam fatisco maturus ipse spes deditio sum facio paciscor ut arma atque equus trado in caput romanus treceni nummus quadrigatus in socius duceni in seruus centeni et ut is pretium persolvo cum singuli abeo uestimentum in castrum hostis accipio trado in custodia omnis sum seorsus ciuis socius dum ibi tempus tero interea cum ex magnus castrum qui satis uis aut animus sum ad quattuor mille homo et ducenti eques alius agmen alius palatium passim per ager qui haud paruus tueor sum canusium perfugio castrum ipse ab saucius timidus idem condicio qui alter trado hostis praeda ingens pario sum et praeter equus vir et si quis argentum qui multus in phalerae equus sum nam ad vesco facio perexiguus utique milito uto omnis ceterus praeda diripio do sum tum sepelio causa confero in unus corpus suus iubeo ad octo mille sum dico fortis uir consul quoque romanus conquaero sepelio quidam auctor sum is qui canusium perfugio mulier appulus nomen busa genus clarus atque diuitiae moenia tantus tego ab canusinus accipio frumentum uestis viaticus etiam juvo pro qui is munificentia postea bellum perficio ab senatus honor habeo sum


is iuuenis, ut primum ex eo genere quaestus pecunia a patre relicta animos ad spem liberalioris fortunae fecit, togaque et forum placuere, proclamando pro sordidis hominibus causisque aduersus rem et famam bonorum primum in notitiam populi, deinde ad honores peruenit, quaesturaque et duabus aedilitatibus, plebeia et curuli, postremo et praetura, perfunctus, iam ad consulatus spem cum attolleret animos, haud parum callide auram fauoris popularis ex dictatoria inuidia petit scitique plebis unus gratiam tulit. omnes eam rogationem, quique Romae quique in exercitu erant, aequi atque iniqui, praeter ipsum dictatorem in contumeliam eius latam acceperunt. ipse, qua grauitate animi criminantes se ad multitudinem inimicos tulerat, eadem et populi in se saeuientis iniuriam tulit; acceptisque in ipso itinere litteris [s. c.] de aequato imperio, satis fidens haudquaquam cum imperii iure artem imperandi aequatam, cum inuicto a ciuibus hostibusque animo ad exercitum rediit.

is iuuenis ut primus ex is genus quaestus pecunia ab pater relinquo animus ad spes liberalis fortuna facio toga et forum placeo proclamo pro sordidus homo causa aduersus res et fama bonus primus in notitia populus deinde ad honor peruenio quaestura et duo aedilitas plebeius et curulis postremo et praetura perfungor iam ad consulatus spes cum attollo animus haud parum callidus auris favor popularis ex dictatorius inuidia peto scio plebs unus gratia fero omnis is rogatio quisque roma quisque in exercitus sum aequum atque iniquus praeter ipse dictator in contumelia is fero accipio ipse qui grauitas animus crimino sui ad multitudo inimicus fero idem et populus in sui saevio iniuria fero accipio in ipse iter littera senatus que de aequo imperium satis fido haudquaquam cum imperium ius ars impero aequo cum invictus ab ciuis hostis animus ad exercitus redeo


priusquam satis certa consilia essent, repens alia nuntiatur clades, quattuor milia equitum cum C. Centenio propraetore missa ad collegam ab Seruilio consule in Umbria, quo post pugnam ad Trasumennum auditam auerterant iter, ab Hannibale circumuenta. eius rei fama uarie homines adfecit. pars occupatis maiore aegritudine animis leuem ex comparatione priorum ducere recentem equitum iacturam; pars non id quod acciderat per se aestimare sed, ut in adfecto corpore quamuis leuis causa magis quam <in> ualido grauior sentiretur, ita tum aegrae et adfectae ciuitati quodcumque aduersi inciderit, non rerum magnitudine sed uiribus extenuatis, quae nihil quod adgrauaret pati possent, aestimandum esse. itaque ad remedium iam diu neque desideratum nec adhibitum, dictatorem dicendum, ciuitas confugit; et quia et consul aberat, a quo uno dici posse uidebatur, nec per occupatam armis Punicis Italiam facile erat aut nuntium aut litteras mitti [nec dictatorem populus creare poterat], quod nunquam ante eam diem factum erat, dictatorem populus creauit Q. Fabium Maximum et magistrum equitum M. Minucium Rufum ; iisque negotium ab senatu datum, ut muros turresque urbis firmarent et praesidia disponerent, quibus locis uideretur, pontesque rescinderent fluminum: pro urbe dimicandum esse ac penatibus quando Italiam tueri nequissent.

priusquam satis certus consilium sum repo alius nuntio clades quattuor mille eques cum que centenio propraetor mitto ad collega ab seruilio consul in umbria quo post pugna ad trasumennum audio averto iter ab hannibal circumvenio is res fama uarius homo afficio pars occupo magnus aegritudo animus leuis ex comparatio prior duco recens eques jacio pars non is qui accido per sui aestimaris sed ut in afficio corpus quamuis leuis causa magis quam in validus gravis sentio ita tum aeger et afficio ciuitas quicumque adverro incido non res magnitudo sed uis extenuo qui nihil qui adgravo patior possum aestimo sum itaque ad remedium iam diu neque desidero neque adhibeo dictator dico ciuitas confugio et quia et consul absum ab quo unus dico possum uideo neque per occupo arma punicus italia facilis sum aut nuntius aut littera mitto neque dictator populus crearis possum qui numquam ante is dies facio sum dictator populus creo q fabius magnus et magister eques m minucius rufus is negotium ab senatus do ut murus turris urbs firmo et praesidium dispono qui locus uideo pons rescindo flumen pro urbs dimico sum atque penates quando italia tueor nequeo


hoc statu rerum in Hispania P. Scipio in prouinciam uenit, prorogato post consulatum imperio ab senatu missus, cum triginta longis nauibus et octo milibus militum magnoque commeatu aduecto. ea classis ingens agmine onerariarum procul uisa cum magna laetitia ciuium sociorumque portum Tarraconis ex alto tenuit. ibi milite exposito profectus Scipio fratri se coniungit, ac deinde communi animo consilioque gerebant bellum. occupatis igitur Carthaginiensibus Celtiberico bello haud cunctanter Hiberum transgrediuntur nec ullo uiso hostes Saguntum pergunt ire, quod ibi obsides totius Hispaniae traditos ab Hannibale fama erat modico in arce custodiri praesidio. id unum pignus inclinatos ad Romanam societatem omnium Hispaniae populorum animos morabatur, ne sanguine liberum suorum culpa defectionis lueretur. eo uinculo Hispaniam uir unus sollerti magis quam fideli consilio exsoluit. Abelux erat Sagunti nobilis Hispanus, fidus ante Poenis; tum, qualia plerumque sunt barbarorum ingenia, cum fortuna mutauerat fidem. ceterum transfugam sine magnae rei proditione uenientem ad hostes nihil aliud quam unum uile atque infame corpus esse ratus, id agebat ut quam maximum emolumentum nouis sociis esset. circumspectis igitur omnibus quae fortuna potestatis eius poterat facere, obsidibus potissimum tradendis animum adiecit, eam unam rem maxime ratus conciliaturam Romanis principum Hispaniae amicitiam. sed cum iniussu Bostaris praefecti satis sciret nihil obsidum custodes facturos esse, Bostarem ipsum arte adgreditur. castra extra urbem in ipso litore habebat Bostar ut aditum ea parte intercluderet Romanis. ibi eum in secretum abductum, uelut ignorantem, monet quo statu sit res: metum continuisse ad eam diem Hispanorum animos, quia procul Romani abessent; nunc cis Hiberum castra Romana esse, arcem tutam perfugiumque nouas uolentibus res; itaque quos metus non teneat beneficio et gratia deuinciendos esse. miranti Bostari percontantique quodnam id subitum tantae rei donum posset esse, 'obsides' inquit, 'in ciuitates remitte. id et priuatim parentibus, quorum maximum nomen in ciuitatibus est suis, et publice populis gratum erit. uolt sibi quisque credi et habita fides ipsam plerumque obligat fidem. ministerium restituendorum domos obsidum mihimet deposco ipse, ut opera quoque impensa consilium adiuuem meum et rei suapte natura gratae quantam insuper gratiam possim adiciam.' homini non ad cetera Punica ingenia callido ut persuasit, nocte clam progressus ad hostium stationes, conuentis quibusdam auxiliaribus Hispanis et ab his ad Scipionem perductus, quid adferret expromit et fide accepta dataque ac loco et tempore constituto ad obsides tradendos Saguntum redit. diem insequentem absumpsit cum Bostare mandatis ad rem agendam accipiendis. dimissus, cum se nocte iturum ut custodias hostium falleret constituisset, ad compositam cum iis horam excitatis custodibus puerorum profectus, ueluti ignarus in praeparatas sua fraude insidias ducit. in castra Romana perducti; cetera omnia de reddendis obsidibus, sicut cum Bostare constitutum erat, acta per eundem ordinem quo si Carthaginiensium nomine sic ageretur. maior aliquanto Romanorum gratia fuit in re pari quam quanta futura Carthaginiensium fuerat. illos enim graues [superbos] in rebus secundis expertos fortuna et timor mitigasse uideri poterat: Romanus primo aduentu, incognitus ante, ab re clementi liberalique initium fecerat et Abelux, uir prudens, haud frustra uidebatur socios mutasse. itaque ingenti consensu defectionem omnes spectare; armaque extemplo mota forent, ni hiemps, quae Romanos quoque et Carthaginienses concedere in tecta coegit, interuenisset.

hic status res in hispania p scipio in prouincia uenio prorogo post consulatus imperium ab senatus mitto cum triginta longus nauis et octo mille miles magnus commeatus adveho is classis ingens agmen onerariaris procul uideo cum magnus laetitia ciuis socius portus tarraco ex altus teneo ibi miles expono proficiscor scipio frater sui conjungo atque deinde communis animus consilior gero bellum occupo igitur carthaginiensis celtibericus bellum haud cunctanter hiberus transgredior neque ullus uideo hostis saguntus pergo eo qui ibi obses totus hispania trado ab hannibal fama sum modicus in arx custodio praesidium is unus pignus inclino ad romanus societas omnis hispania populus animus moror ne sanguis liber suus culpa defectio luo is vinculum hispania uir unus sollerti magis quam fidelis consilium exsolvo abelux sum saguntus nobilis hispanus fidus ante poenus tum qualis plerusque sum barbarus ingenium cum fortuna muto fides ceterum transfuga sine magnus res proditio venio ad hostis nihil alius quam unus uilis atque infamis corpus sum reor is ago ut quam magnus emolumentum nouus socius sum circumspicio igitur omnis qui fortuna potestas is possum facio obsidibus potis trado animus adiicio is unus res magnus reor concilio romanus princeps hispania amicitia sed cum injussus bostaris praefectus satis scio nihil obses custos facio sum bostaris ipse ars aggredior castrum extra urbs in ipse litus habeo bostar ut aditus is pars intercludo romanus ibi is in secerno abduco uelut ignoro moneo quo status sum res metus contineo ad is dies hispanus animus quia procul romanus absum nunc cis hiberus castrum romanus sum arx tueor perfugium nouus uolo res itaque qui metus non teneo beneficium et gratia devincio sum miror bostaris perconto quisnam is subeo tantus res donum possum sum obses inquam in ciuitas remitto is et priuatim parens qui magnus nomen in ciuitas sum suus et publicus populus gratus sum uolo sui quisque credo et habeo fides ipse plerusque obligo fides ministerium restituo domus obses nos deposco ipse ut opus quoque impensa consilium adjuvo meus et res suapte natura gratus quantus insuper gratia possum adicio homo non ad ceterus punicus ingenium callidus ut persuadeo nox clam progredior ad hostis statio convenio quidam auxiliaris hispanus et ab hic ad scipio perduco quis affero expromo et fides accipio do atque locus et tempus constituo ad obses trado saguntus redeo dies insequor absumo cum bostaris mandatum ad res ago accipio dimitto cum sui nox eo ut custodio hostis fallo constituo ad compono cum is hora excitas custos puer proficiscor ueluti ignarus in praeparo suus fraus insidiae duco in castrum romanus perduco ceterus omnis de reddo obsidibus sicut cum bostaris constituo sum ago per idem ordo quo si carthaginiensis nomen sic ago magnus aliquantus romanus gratia sum in res par quam quantus sum carthaginiensis sum ille enim grauis superbus in res secundus experior fortuna et timor mitigo uideo possum romanus primus aduentus incognitus ante ab res clemens liberalis initium facio et abelux uir prudens haud frustra uideo socius muto itaque ingens consensus defectio omnis specto armo extemplo moueo sum ni hiems qui romanus quoque et carthaginiensis concedo in tectum cogo intervenio


dum consul placandis Romae dis habendoque dilectu dat operam, Hannibal profectus ex hibernis, quia iam Flaminium consulem Arretium peruenisse fama erat, cum aliud longius, ceterum commodius ostenderetur iter, propiorem uiam per paludes petit, qua fluuius Arnus per eos dies solito magis inundauerat. Hispanos et Afros—id omne ueterani erat robur exercitus—admixtis ipsorum impedimentis necubi consistere coactis necessaria ad usus deessent, primos ire iussit; sequi Gallos, ut id agminis medium esset; nouissimos ire equites; Magonem inde cum expeditis Numidis cogere agmen, maxime Gallos, si taedio laboris longaeque uiae—ut est mollis ad talia gens—dilaberentur aut subsisterent, cohibentem. primi, qua modo praeirent duces, per praealtas fluuii ac profundas uoragines, hausti paene limo immergentesque se, tamen signa sequebantur. Galli neque sustinere se prolapsi neque adsurgere ex uoraginibus poterant, neque aut corpora animis aut animos spe sustinebant, alii fessa aegre trahentes membra, alii, ubi semel uictis taedio animis procubuissent, inter iumenta et ipsa iacentia passim morientes; maximeque omnium uigiliae conficiebant per quadriduum iam et tres noctes toleratae. cum omnia obtinentibus aquis nihil ubi in sicco fessa sternerent corpora inueniri posset, cumulatis in aqua sarcinis insuper incumbebant, <aut> iumentorum itinere toto prostratorum passim acerui tantum quod exstaret aqua quaerentibus ad quietem parui temporis necessarium cubile dabant. ipse Hannibal aeger oculis ex uerna primum intemperie uariante calores frigoraque, elephanto, qui unus superfuerat, quo altius ab aqua exstaret, uectus, uigiliis tamen et nocturno umore palustrique caelo grauante caput et quia medendi nec locus nec tempus erat altero oculo capitur.

dum consul placo roma deus habeo delectus do opera hannibal proficiscor ex hibernus quia iam flaminius consul arretium pervenio fama sum cum alius longus ceterum commodus ostendo iter propiorem uia per palus peto qui fluvius arnus per is dies soleo magis inundo hispani et afros is omnis ueteranus sum robur exercitus admisceo ipse impedimentum necubi consisto cogo necessarius ad utor desum primus eo iubeo sequor galli ut is agmen medius sum novus eo eques mago inde cum expeditus numida cogo agmen magnus galli si taedium labor longus uia ut sum mollio ad talis gens dilabor aut subsisto cohibeo primus qui modo praeeo dux per praealtus fluvius atque profundo uorago haurio paene limus immergo sui tamen signum sequor gallus neque sustineo sui prolabor neque assurgo ex uorago possum neque aut corpus animus aut animus spes sustineo alius fessus aeger traho membrum alius ubi semel uinco taedium animus procumbo inter iumentum et ipse iaceo passim morior magnus omnis uigilia confacio per quadriduum iam et tres nox tolero cum omnis obtineo aqua nihil ubi in sicco fessus sterno corpus inuenio possum cumulo in aqua sarcina insuper incumbo aut iumentum iter totus prostrator passim acervus tantus qui exsto aqua quaero ad quies paruus tempus necessarius cubile do ipse hannibal aeger oculus ex vernus primus intemperies vario calor frigus elephantus qui unus supersum quo altus ab aqua exsto ueho uigilia tamen et nocturnus umor palustrique caelum gravo caput et quia medeor neque locus neque tempus sum alter oculus capio


ceterum temeritati consulis ac praepropero ingenio materiam etiam fortuna dedit, quod in prohibendis praedatoribus tumultuario proelio ac procursu magis militum quam ex praeparato aut iussu imperatorum orto haudquaquam par Poenis dimicatio fuit. ad mille et septingenti caesi, non plus centum Romanorum sociorumque occisis. ceterum uictoribus effuse sequentibus metu insidiarum obstitit Paulus consul, cuius eo die—nam alternis imperitabant—imperium erat, Uarrone indignante ac uociferante emissum hostem e manibus debellarique ni cessatum foret potuisse. Hannibal id damnum haud aegerrime pati; quin potius credere uelut inescatam temeritatem ferocioris consulis ac nouorum maxime militum esse. et omnia ei hostium haud secus quam sua nota erant: dissimiles discordesque imperitare, duas prope partes tironum militum in exercitu esse. itaque locum et tempus insidiis aptum se habere ratus, nocte proxima nihil praeter arma ferente secum milite castra plena omnis fortunae publicae priuataeque relinquit, transque proximos montes laeua pedites instructos condit, dextra equites, impedimenta per conuallem mediam traducit, ut diripiendis uelut desertis fuga dominorum castris occupatum impeditumque hostem opprimeret. crebri relicti in castris ignes, ut fides fieret dum ipse longius spatium fuga praeciperet falsa imagine castrorum, sicut Fabium priore anno frustratus esset, tenere in locis consules uoluisse.

ceterum temeritas consul atque praeproperus ingenium materia etiam fortuna do qui in prohibeo praedator tumultuarius proelium atque procursus magis miles quam ex praeparo aut iussus imperator orior haudquaquam par poenus dimicatio sum ad mille et septingenti caedo non multus centum romanus socius occido ceterum uictor effuse sequor metus insidiaris obsto paulus consul qui is dies nam alternus imperito imperium sum varro indignor atque vocifero emitto hostis e manus debello ni cesso sum possum hannibal is damnum haud aeger patior quin potis credo uelut inesco temeritas ferox consul atque novum magnus miles sum et omnis is hostis haud secus quam suus nosco sum dissimilis discordo imperitaris duo prope pars tiro miles in exercitus sum itaque locus et tempus insidiae aptus sui habeo reor nox propior nihil praeter arma fero sui miles castrum plenus omnis fortuna publicus privo relinquo trans propior mons laeuus pedito instruo condio dextera eques impedimentum per convallis medius traduco ut diripio uelut desero fuga dominus castrum occupo impedio hostis opprimo creber relinquo in castrum ignis ut fides fio dum ipse longus spatium fuga praecipio fallo imago castrum sicut fabius prior annus frustro sum teneo in locus consul uolo


namque Hannibal secundum tam prosperam ad Cannas pugnam uictoris magis quam bellum gerentis intentus curis, cum captiuis productis segregatisque socios, sicut ante ad Trebiam Trasumennumque lacum, benigne adlocutus sine pretio dimisisset, Romanos quoque uocatos, quod nunquam alias antea, satis miti sermone adloquitur: non interneciuum sibi esse cum Romanis bellum; de dignitate atque imperio certare. et patres uirtuti Romanae cessisse et se id adniti ut suae in uicem simul felicitati et uirtuti cedatur. itaque redimendi se captiuis copiam facere; pretium fore in capita equiti quingenos quadrigatos nummos, trecenos pediti, seruo centenos. quamquam aliquantum adiciebatur equitibus ad id pretium quo pepigerant dedentes se, laeti tamen quamcumque condicionem paciscendi acceperunt. placuit suffragio ipsorum decem deligi qui Romam ad senatum irent, nec pignus aliud fidei quam ut iurarent se redituros acceptum. missus cum his Carthalo, nobilis Carthaginiensis, qui, si forte ad pacem inclinaret animus, condiciones ferret. cum egressi castris essent, unus ex iis, minime Romani ingenii homo uelut aliquid oblitus, iuris iurandi soluendi causa cum in castra redisset, ante noctem comites adsequitur. ubi Romam uenire eos nuntiatum est, Carthaloni obuiam lictor missus, qui dictatoris uerbis nuntiaret ut ante noctem excederet finibus Romanis.

namque hannibal secundus tam prosper ad cannae pugna uictor magis quam bellum gero intendo cura cum captiuus produco segrego socius sicut ante ad trebia trasumennumque lacus benignus alloquor sine pretium dimitto romanus quoque uoco qui numquam alius antea satis mitis sermo alloquor non internecinus sui sum cum romanus bellum de dignitas atque imperium certo et pater uirtus romanus cedo et sui is annitor ut suus in uicis simul felicitas et uirtus cedo itaque redimo sui captiuus copia facio pretium sum in caput equio quingeni quadrigatus nummus treceni pedes seruus centeni quamquam aliquantus adicio eques ad is pretium quo pepigerant dedo sui laetus tamen quicumque condicio pacisco accipio placeo suffragium ipse decem deligo qui roma ad senatus eo neque pignus alius fides quam ut juro sui redeo accipio mitto cum hic carthalo nobilis carthaginiensis qui si fors ad pax inclino animus condicio fero cum egredior castrum sum unus ex is paruus romanus ingenium homo uelut aliquis obliuiscor ius iuro solvo causa cum in castrum redeo ante nox comes assequor ubi roma uenio is nuntio sum carthaloni obuiam lictor mitto qui dictator uerbum nuntio ut ante nox excedo finis romanus


cum in hanc sententiam pedibus omnes issent summotaque foro <a> magistratibus turba patres diuersi ad sedandos tumultus discessissent, tum demum litterae a C. Terentio consule allatae sunt: L. Aemilium consulem exercitumque caesum; sese Canusi esse, reliquias tantae cladis uelut ex naufragio colligentem; ad decem milia militum ferme esse incompositorum inordinatorumque; Poenum sedere ad Cannas, in captiuorum pretiis praedaque alia nec uictoris animo nec magni ducis more nundinantem. tum priuatae quoque per domos clades uolgatae sunt adeoque totam urbem oppleuit luctus ut sacrum anniuersarium Cereris intermissum sit, quia nec lugentibus id facere est fas nec ulla in illa tempestate matrona expers luctus fuerat. itaque ne ob eandem causam alia quoque sacra publica aut priuata desererentur, senatus consulto diebus triginta luctus est finitus. ceterum cum sedato urbis tumultu reuocati in curiam patres essent, aliae insuper ex Sicilia litterae allatae sunt ab T. Otacilio propraetore, regnum Hieronis classe Punica uastari; cui cum opem imploranti ferre uellent <praefecti ab se missi>, nuntiatum his esse aliam classem ad Aegates insulas stare paratam instructamque, ut, ubi se uersum ad tuendam Syracusanam oram Poeni sensissent, Lilybaeum extemplo prouinciamque aliam Romanam adgrederentur; itaque classe opus esse, si regem socium Siciliamque tueri uellent.

cum in hic sententia pes omnis eo summoveo forum ab magistratus turba pater diverto ad sedo tumultus discedo tum demum littera ab que terentius consul affero sum l aemilius consul exerceo caedo sui canusium sum reliquiae tantus clades uelut ex naufragium colligo ad decem mille miles ferme sum incompositor inordinatus poenus sedeo ad cannae in captivus pretium praeda alius neque uictor animus neque magnus dux mos nundinor tum privo quoque per domus clades vulgo sum adeo totus urbs oppleo luctus ut sacer anniuersarius ceres intermissus sum quia neque lugeo is facio sum fas neque ullus in ille tempestas matrona expers luctus sum itaque ne ob idem causa alius quoque sacer publicus aut priuo desero senatus consultum dies triginta luctus sum finio ceterum cum sedo urbs tumultus reuoco in curia pater sum alius insuper ex sicilia littera affero sum ab t otacilius propraetor regnum hiero classis punicus uastaris qui cum ops imploro fero uolo praefectus ab sui mitto nuntio hic sum alius classis ad aegates insula sto paro instruo ut ubi sui uersus ad tueor syracusanus ora poenus sentio lilybaeum extemplo provincia alius romanus aggredior itaque classis opus sum si rex socius sicilia tueor uolo


Romanus tunc exercitus in agro Larinati erat; praeerat Minucius magister equitum profecto, sicut ante dictum est, ad urbem dictatore. ceterum castra, quae in monte alto ac tuto loco posita fuerant, iam in planum deferuntur; agitabanturque pro ingenio ducis consilia calidiora, ut impetus aut in frumentatores palatos aut in castra relicta cum leui praesidio fieret. nec Hannibalem fefellit cum duce mutatam esse belli rationem et ferocius quam consultius rem hostes gesturos; ipse autem, quod minime quis crederet cum hostis propius esset, tertiam partem militum frumentatum duabus in castris retentis dimisit; dein castra ipsa propius hostem mouit, duo ferme a Gereonio milia, in tumulum hosti conspectum, ut intentum <se> sciret esse ad frumentatores, si qua uis fieret, tutandos. propior inde ei atque ipsis imminens Romanorum castris tumulus apparuit; ad quem capiendum si luce palam iretur quia haud dubie hostis breuiore uia praeuenturus erat, nocte clam missi Numidae ceperunt. quos tenentes locum contempta paucitate Romani postero die cum deiecissent, ipsi eo transferunt castra. [tum ut] itaque exiguum spatii uallum a uallo aberat et id ipsum totum ut prope compleuerat Romana acies, simul et per auersa castra [e castris Hannibalis] equitatus cum leui armatura emissus in frumentatores late caedem fugamque hostium palatorum fecit. nec acie certare Hannibal ausus, quia tanta paucitate—pars exercitus aberat iam fame <grauante>—uix castra, si oppugnarentur, tutari poterat; iamque artibus Fabi sedendo et cunctando bellum gerebat receperatque suos in priora castra, quae pro Gereoni moenibus erant. iusta quoque acie et conlatis signis dimicatum quidam auctores sunt; primo concursu Poenum usque ad castra fusum; inde eruptione facta repente uersum terrorem in Romanos; Numeri Decimi Samnitis deinde aduentu proelium restitutum. hunc, principem genere ac diuitiis, non Bouiani modo—unde erat— sed toto Samnio, iussu dictatoris octo milia peditum et equites ad <quingentos> ducentem in castra, ab tergo cum apparuisset Hannibali, speciem parti utrique praebuisse noui praesidii cum Q. Fabio ab Roma uenientis. Hannibalem, insidiarum quoque aliquid timentem, recepisse suos; Romanum insecutum adiuuante Samnite duo castella eo die expugnasse. sex milia hostium caesa, quinque admodum Romanorum; tamen in tam pari prope clade famam <uanam> egregiae uictoriae cum uanioribus litteris magistri equitum Romam perlatam.

romanus tunc exercitus in ager larinati sum praesum minucius magister eques profecto sicut ante dico sum ad urbs dictator ceterum castrum qui in mons altus atque tueor locus pono sum iam in planus defero agito pro ingenium dux consilium calidus ut impetus aut in frumentator palo aut in castrum relinquo cum leuis praesidium fio neque hannibal fallo cum dux muto sum bellum ratio et ferox quam consulo res hostis gero ipse autem qui paruus quis credo cum hostis propius sum tertius pars miles frumentas duo in castrum retineo dimitto deinde castrum ipse propius hostis moueo duo ferme ab gereonio mille in tumulus hostis conspectus ut intentus sui scio sum ad frumentator si qui uolo fio tuto propior inde is atque ipse immineo romanus castrum tumulus appareo ad qui capio si lux palam iretur quia haud dubius hostis breuis uia praevenio sum nox clam mitto numida capio qui teneo locus contemno paucitas romanus posterus dies cum deicio ipse is transfero castrum tum ut itaque exiguus spatium valles ab uallum absum et is ipse totus ut prope compleo romanus acies simul et per averto castrum e castrum hannibal equito cum leuis armo emitto in frumentator latus caedes fuga hostis palator facio neque acies certo hannibal audeo quia tantus paucitas pars exercitus absum iam fames gravo uix castrum si oppugno tutaris possum iam ars fabius sedeo et cuncto bellum gero recipio suus in prior castrum qui pro gereoni moenia sum iustus quoque acies et confero signum dimico quidam auctor sum primus concursus poenus usque ad castrum fundo inde eruptio facio repens uersus terror in romanus numerius decimus samnites deinde aduentus proelium restitus hic princeps genus atque diuitiae non bovianum modo unde sum sed totus samnium iussus dictator octo mille pedes et eques ad quingenti duco in castrum ab tergum cum appareo hannibal species pario uterque praebeo nouus praesidium cum q fabius ab roma venio hannibal insidiaris quoque aliquis timeo recipio suus romanus insequor adjuvo samnite duo castellum is dies expugno sex mille hostis caedo quinque admodum romanus tamen in tam par prope clades fama vanus egregius uictoria cum vanus littera magister eques roma perfero


multis hominibus iumentisque foede amissis cum tandem e paludibus emersisset, ubi primum in sicco potuit, castra locat, certumque per praemissos exploratores habuit exercitum Romanum circa Arreti moenia esse. consulis deinde consilia atque animum et situm regionum itineraque et copias ad commeatus expediendos et cetera quae cognosse in rem erat summa omnia cum cura inquirendo exsequebatur. regio erat in primis Italiae fertilis, Etrusci campi, qui Faesulas inter Arretiumque iacent, frumenti ac pecoris et omnium copia rerum opulenti; consul ferox ab consulatu priore et non modo legum aut patrum maiestatis sed ne deorum quidem satis metuens; hanc insitam ingenio eius temeritatem fortuna prospero ciuilibus bellicisque rebus successu aluerat. itaque satis apparebat nec deos nec homines consulentem ferociter omnia ac praepropere acturum; quoque pronior esset in uitia sua, agitare eum atque inritare Poenus parat, et laeua relicto hoste Faesulas praeteriens medio Etruriae agro praedatum profectus, quantam maximam uastitatem potest caedibus incendiisque consuli procul ostendit. Flaminius, qui ne quieto quidem hoste ipse quieturus erat, tum uero, postquam res sociorum ante oculos prope suos ferri agique uidit, suum id dedecus ratus per mediam iam Italiam uagari Poenum atque obsistente nullo ad ipsa Romana moenia ire oppugnanda, ceteris omnibus in consilio salutaria magis quam speciosa suadentibus: collegam exspectandum, ut coniunctis exercitibus communi animo consilioque rem gererent, interim equitatu auxiliisque leuium armorum ab effusa praedandi licentia hostem cohibendum,—iratus se ex consilio proripuit, signumque simul itineris pugnaeque cum <iussisset pronuntiari> 'immo Arreti ante moenia sedeamus' inquit, 'hic enim patria et penates sunt. Hannibal emissus e manibus perpopuletur Italiam uastandoque et urendo omnia ad Romana moenia perueniat, nec ante nos hinc mouerimus quam, sicut olim Camillum ab Ueiis, C. Flaminium ab Arretio patres acciuerint'. haec simul increpans cum ocius signa conuelli iuberet et ipse in equum insiluisset, equus repente corruit consulemque lapsum super caput effudit. territis omnibus qui circa erant uelut foedo omine incipiendae rei, insuper nuntiatur signum omni ui moliente signifero conuelli nequire. conuersus ad nuntium 'num litteras quoque' inquit 'ab senatu adfers quae me rem gerere uetant? abi, nuntia, effodiant signum, si ad conuellendum manus prae metu obtorpuerit'. incedere inde agmen coepit primoribus, superquam quod dissenserant ab consilio, territis etiam duplici prodigio, milite in uolgus laeto ferocia ducis, cum spem magis ipsam quam causam spei intueretur.

multus homo jumentum foedus amitto cum tandem e palus emergo ubi primus in sicco possum castrum loco certus per praemitto explorator habeo exercitus romanus circa arretium moenia sum consul deinde consilium atque animus et sino regio iter et copia ad commeatus expedio et ceterus qui cogo in res sum summus omnis cum cura inquiro exsequor regius sum in primus italia fertilis etruscus campus qui faesula inter arretium iaceo frumentum atque pecus et omnis copia res opulens consul ferox ab consulatus prior et non modo lex aut pater maiestas sed ne deus quidem satis metuo hic inquiro ingenium is temeritas fortuna prosper ciuilis bellicus res succedo alo itaque satis appareo neque deus neque homo consulo ferociter omnis atque praeproperus ago quoque pronus sum in uitium suus agito is atque irrito poenus paro et laeuus relinquo hostis faesula praetereo medium etruria ager praedor proficiscor quantus maximus uastitas possum caedes incendium consul procul ostendo flaminius qui ne quiesco quidem hostis ipse quiesco sum tum uerus postquam res socius ante oculus prope suus fero ago uideo suus is dedecus reor per medius iam italia uagaris poenus atque obsisto nullus ad ipse romanus moenia eo oppugno ceterus omnis in consilium salutare magis quam speciosus suadeo collega exspecto ut conjungo exercitus communis animus consilior res gero interim equitatus auxilia levis armus ab effundo praedor licentia hostis cohibeo irascor sui ex consilium proripio signum simul iter pugna cum iubeo pronuntiaris immo arretium ante moenia sedeo inquam hic enim patria et penates sum hannibal emitto e manus perpopulor italia vasto et uro omnis ad romanus moenia pervenio neque ante nos hinc moveo quam sicut olim camillus ab veii que flaminius ab arretium pater accio hic simul increpo cum ocior signum convello iubeo et ipse in equus insileo equus repens corruo consul labor super caput effundo terreo omnis qui circa sum uelut foedo omen incipio res insuper nuntio signum omnis uis molio signifer convello nequire conuerto ad nuntius num littera quoque inquam ab senatus affero qui ego res gero ueto abeo nuntia effodio signum si ad convello manus prae metus obtorpesco incedo inde agmen coepio primoris superquam qui dissentio ab consilium terreo etiam duplex prodigium miles in uulgus laeto ferocia dux cum spes magis ipse quam causa spes intueor


exercitus quoque multiplicati sunt; quantae autem copiae peditum equitumque additae sint adeo et numero et genere copiarum uariant auctores, ut uix quicquam satis certum adfirmare ausus sim. decem milia nouorum militum alii scripta in supplementum, alii nouas quattuor legiones ut octo legionibus rem gererent; numero quoque peditum equitumque legiones auctas milibus peditum et centenis equitibus in singulas adiectis, ut quina milia peditum, treceni equites essent, socii duplicem numerum equitum darent, peditis aequarent, septem et octoginta milia armatorum et ducentos in castris Romanis <fuisse> cum pugnatum ad Cannas est quidam auctores sunt. illud haudquaquam discrepat maiore conatu atque impetu rem actam quam prioribus annis, quia spem posse uinci hostem dictator praebuerat. ceterum priusquam signa ab urbe nouae legiones mouerent, decemuiri libros adire atque inspicere iussi propter territos uolgo homines nouis prodigiis. nam et Romae in Auentino et Ariciae nuntiatum erat sub idem tempus lapidibus pluuisse, et multo cruore signa in Sabinis, Caeretes aquas [fonte callidos] manasse; id quidem etiam, quod saepius acciderat, magis terrebat; et in uia fornicata, quae ad Campum erat, aliquot homines de caelo tacti exanimatique fuerant. ea prodigia ex libris procurata. legati a Paesto pateras aureas Romam attulerunt. iis, sicut Neapolitanis, gratiae actae, aurum non acceptum.

exercitus quoque multiplico sum quantus autem copia pedes equio addo sum adeo et numerus et genus copia vario auctor ut uix quisquam satis certus adfirmaris audeo sum decem mille novum miles alius scribo in supplementum alius nouus quattuor legio ut octo legio res gero numerus quoque pedes equio legio augeo mille pedes et centeni eques in singulus adicio ut quini mille pedes treceni eques sum socius duplico numerus eques do pedo aequo septem et octoginta mille armator et ducenti in castrum romanus sum cum pugno ad cannae sum quidam auctor sum ille haudquaquam discrepo magnus conatus atque impetus res ago quam prior annus quia spes possum vinco hostis dictator praebeo ceterum priusquam signum ab urbs nouus legio moveo decemuiri liber adeo atque inspicio iubeo propter terreo vulgo homo nouus prodigium nam et roma in aventinus et aricia nuntio sum sub idem tempus lapis pluuisse et multus cruor signum in sabinum caeretes aqua fons callidus manasse is quidem etiam qui saepis accido magis terreo et in uia fornicor qui ad campus sum aliquot homo de caelum tango exanimo sum is prodigium ex liber procuro legatus ab paestum patera aureus roma affero is sicut neapolitanus gratia ago aurum non accipio


'si aut collegam, id quod mallem, tui similem, L. Aemili , haberes aut tu collegae tui esses similis, superuacanea esset oratio mea; nam et duo boni consules, etiam me indicente, omnia e re publica fide uestra faceretis, et mali nec mea uerba auribus uestris nec consilia animis acciperetis. nunc et collegam tuum et te talem uirum intuenti mihi tecum omnis oratio est, quem uideo nequiquam et uirum bonum et ciuem fore, si altera parte claudente re publica malis consiliis idem ac bonis iuris et potestatis erit. erras enim, L. Paule , si tibi minus certaminis cum C. Terentio quam cum Hannibale futurum censes; nescio an infestior hic aduersarius quam ille hostis maneat; cum illo in acie tantum, cum hoc omnibus locis ac temporibus certaturus es; aduersus Hannibalem legionesque eius tuis equitibus ac peditibus pugnandum tibi est, Uarro dux tuis militibus te est oppugnaturus. ominis etiam tibi causa absit C. Flamini memoria. tamen ille consul demum et in prouincia et ad exercitum coepit furere: hic, priusquam peteret consulatum, deinde in petendo consulatu, nunc quoque consul, priusquam castra uideat aut hostem, insanit. et qui tantas iam nunc procellas proelia atque acies iactando inter togatos ciet, quid inter armatam iuuentutem censes facturum et ubi extemplo res uerba sequitur? atqui si hic, quod facturum se denuntiat, extemplo pugnauerit, aut ego rem militarem, belli hoc genus, hostem hunc ignoro, aut nobilior alius Trasumenno locus nostris cladibus erit. nec gloriandi tempus aduersus unum est, et ego contemnendo potius quam appetendo gloriam modum excesserim; sed ita res se habet: una ratio belli gerendi aduersus Hannibalem est qua ego gessi. nec euentus modo hoc docet—stultorum iste magister est—sed eadem ratio, quae fuit futuraque donec res eaedem manebunt, immutabilis est. in Italia bellum gerimus, in sede ac solo nostro; omnia circa plena ciuium ac sociorum sunt; armis, uiris, equis, commeatibus iuuant iuuabuntque,—id iam fidei documentum in aduersis rebus nostris dederunt; meliores, prudentiores, constantiores nos tempus diesque facit. Hannibal contra in aliena, in hostili est terra inter omnia inimica infestaque, procul ab domo, ab patria; neque illi terra neque mari est pax; nullae eum urbes accipiunt, nulla moenia; nihil usquam sui uidet, in diem rapto uiuit; partem uix tertiam exercitus eius habet quem Hiberum amnem traiecit; plures fame quam ferro absumpti; nec his paucis iam uictus suppeditat. dubitas ergo quin sedendo superaturi simus eum qui senescat in dies, non commeatus, non supplementum, non pecuniam habeat? quamdiu pro Gereoni, castelli Apuliae inopis, tamquam pro Carthaginis moenibus sedet? ne aduersus te quidem de me gloriabor: Seruilius atque Atilius, proximi consules, uide quemadmodum eum ludificati sint. haec una salutis est uia, L. Paule , quam difficilem infestamque ciues tibi magis quam hostes facient. idem enim tui quod hostium milites uolent; idem Uarro consul Romanus quod Hannibal Poenus imperator cupiet. duobus ducibus unus resistas oportet. resistes autem, aduersus famam rumoresque hominum si satis firmus steteris, si te neque collegae uana gloria neque tua falsa infamia mouerit. ueritatem laborare nimis saepe aiunt, exstingui nunquam. gloriam qui spreuerit, ueram habebit. sine timidum pro cauto, tardum pro considerato, imbellem pro perito belli uocent. malo te sapiens hostis metuat quam stulti ciues laudent. omnia audentem contemnet Hannibal, nihil temere agentem metuet. nec ego ut nihil agatur <hortor> sed ut agentem te ratio ducat, non fortuna; tuae potestatis semper tu tuaque omnia sint; armatus intentusque sis; neque occasioni tuae desis neque suam occasionem hosti des. omnia non properanti clara certaque erunt; festinatio improuida est et caeca.'

si aut collega is qui malo tuus similis l aemilis habeo aut tu collega tuus sum similis supervacaneus sum oratio meus nam et duo bonus consul etiam ego indico omnis e res publicus fides uester facio et malus neque meus uerbum auris uester neque consilium animus accipio nunc et collega tuus et tu talis uir intueor ego tu omnis oratio sum qui uideo nequiquam et uir bonus et ciuis sum si alter pars claudeo res publicus malus consilium idem atque bonus ius et potestas sum erro enim l paulis si tu paruus certamen cum que terentius quam cum hannibal sum censeo nescio an infestus hic aduersarius quam ille hostis maneo cum ille in acies tantus cum hic omnis locus atque tempus certo sum aduersus hannibal legio is tuus eques atque pedes pugno tu sum varro dux tuus miles tu sum oppugno omen etiam tu causa absum que flaminius memoria tamen ille consul demum et in prouincia et ad exercitus coepio furo hic priusquam peto consulatus deinde in peto consulatus nunc quoque consul priusquam castrum uideo aut hostis insanio et qui tantus iam nunc procella proelio atque acies jacto inter togatus cieo quis inter armo iuuentus censeo facio et ubi extemplo res uerbum sequor atqui si hic qui facio sui denuntio extemplo pugno aut ego res militaris bellum hic genus hostis hic ignoro aut nobilior alius trasumenno locus noster clades sum neque glorior tempus aduersus unus sum et ego contemno potis quam appeto gloria modus excedo sed ita res sui habeo unus ratio bellum gero aduersus hannibal sum qui ego gero neque euentus modo hic doceo stultor iste magister sum sed idem ratio qui sum sum donec res idem maneo immutabilis sum in italia bellum gero in sedes atque solum noster omnis circa plenus ciuis atque socius sum arma uir equus commeatus juvo juvo is iam fides documentum in aduerto res noster do bonus prudens consto nos tempus dies facio hannibal contra in alienus in hostilis sum terra inter omnis inimicus infesto procul ab domus ab patria neque ille terra neque mare sum pax nullus is urbs accipio nullus moenia nihil usquam suus uideo in dies rapio uiuo pars uix tertius exercitus is habeo qui hiberus amnis transiacio multus fames quam ferrum absumo neque hic paucus iam uinco suppedito dubito ergo quin sedeo supero sum is qui senesco in dies non commeatus non supplementum non pecunia habeo quamdiu pro gereoni castellum appulia inops tamquam pro carthago moenia sedeo ne aduersus tu quidem de ego glorior seruilius atque atilius propior consul uideo quemadmodum is ludifico sum hic unus salus sum uia l paulis quam difficilis infestus ciuis tu magis quam hostis facio idem enim tuus qui hostis miles uolo idem varro consul romanus qui hannibal poenus imperator cupio duo dux unus resisto oportet resisto autem aduersus fama rumor homo si satis firmus sto si tu neque collega uanus gloria neque tuus fallo infamia moveo ueritas laboro nimis saepe aio exstinguo numquam gloria qui sperno uerus habeo sine timidus pro caveo tardus pro considero imbellis pro pereo bellum voco malus tu sapio hostis metuo quam stultus ciuis laudo omnis audeo contemno hannibal nihil temere ago metuo neque ego ut nihil ago hortor sed ut ago tu ratio duco non fortuna tuus potestas semper tu tuus omnis sum armo intendo sum neque occasio tuus desum neque suus occasio hostis do omnis non propero clarus certo sum festinatio improvidus sum et caecus


postquam Manlius dixit, quamquam patrum quoque plerosque captiui cognatione attingebant, praeter exemplum ciuitatis minime in captiuos iam inde antiquitus indulgentis, pecuniae quoque summa homines mouit, quia nec aerarium exhauriri, magna iam summa erogata in seruos ad militiam emendos armandosque, nec Hannibalem, maxime huiusce rei, ut fama erat, egentem, locupletari uolebant. cum triste responsum non redimi captiuos redditum esset nouusque super ueterem luctus tot iactura ciuium adiectus esset, cum magnis fletibus questibus legatos ad portam prosecuti sunt. unus ex iis domum abiit, quod fallaci reditu in castra iure iurando se exsoluisset. quod ubi innotuit relatumque ad senatum est, omnes censuerunt comprehendendum et custodibus publice datis deducendum ad Hannibalem esse. est et alia de captiuis fama: decem primos uenisse; de eis cum dubitatum in senatu esset admitterentur in urbem necne, ita admissos esse ne tamen iis senatus daretur; morantibus deinde longius omnium spe alios tres insuper legatos uenisse, L. Scribonium et C. Calpurnium et L. Manlium ; tum demum ab cognato Scriboni tribuno plebis de redimendis captiuis relatum esse nec censuisse redimendos senatum; et nouos legatos tres ad Hannibalem reuertisse, decem ueteres remansisse, quod per causam recognoscendi nomina captiuorum ad Hannibalem ex itinere regressi religione sese exsoluissent; de iis dedendis magna contentione actum in senatu esse uictosque paucis sententiis qui dedendos censuerint; ceterum proximis censoribus adeo omnibus notis ignominiisque confectos esse ut quidam eorum mortem sibi ipsi extemplo consciuerint, ceteri non foro solum omni deinde uita sed prope luce ac publico caruerint. mirari magis adeo discrepare inter auctores quam quid ueri sit discernere queas. quanto autem maior ea clades superioribus cladibus fuerit uel ea res indicio <est quod fides socio>rum, quae ad eam diem firma steterat, tum labare coepit nulla profecto alia de re quam quod desperauerant de imperio. defecere autem ad Poenos hi populi: Atellani, Calatini, Hirpini, Apulorum pars, Samnites praeter Pentros, Bruttii omnes, Lucani, praeter hos Uzentini, et Graecorum omnis ferme ora, Tarentini, Metapontini, Crotonienses Locrique, et Cisalpini omnes Galli. nec tamen eae clades defectionesque sociorum mouerunt ut pacis usquam mentio apud Romanos fieret neque ante consulis Romam aduentum nec postquam is rediit renouauitque memoriam acceptae cladis; quo in tempore ipso adeo magno animo ciuitas fuit ut consuli ex tanta clade, cuius ipse causa maxima fuisset, redeunti et obuiam itum frequenter ab omnibus ordinibus sit et gratiae actae quod de re publica non desperasset; qui si Carthaginiensium ductor fuisset, nihil recusandum supplicii foret.

postquam manlius dico quamquam pater quoque plerus captivus cognatio attingo praeter exemplum ciuitas paruus in captiuus iam inde antiquus indulgeo pecunia quoque summus homo moueo quia neque aerarius exhaurio magnus iam summus erogo in seruus ad militia emo armo neque hannibal magnus hic res ut fama sum egeo locupletaris uolo cum tristis responsum non redimo captiuus reddo sum novus super uetus luctus tot iactura ciuis adicio sum cum magnus fletus questus legatus ad porta prosequor sum unus ex is domus abeo qui fallax reditus in castrum ius iuro sui exsolvo qui ubi innotesco refero ad senatus sum omnis censeo comprehendo et custos publicus do deduco ad hannibal sum sum et alius de captiuus fama decem primus uenio de is cum dubitas in senatus sum admitto in urbs necne ita admitto sum ne tamen is senatus do moror deinde longus omnis spes alius tres insuper legatus uenio l scribonius et que calpurnius et l manlius tum demum ab cognatus scribonius tribunus plebs de redimo captiuus refero sum neque censeo redimo senatus et nouus legatus tres ad hannibal revorto decem ueteres remaneo qui per causa recognosco nomen captivus ad hannibal ex iter regredior religio sui exsolvo de is dedo magnus contentio ago in senatus sum vinco paucus sententia qui dedo censeo ceterum propior censor adeo omnis nosco ignominia confacio sum ut quidam is mors sui ipse extemplo conscio ceterus non forum solus omnis deinde uita sed prope lux atque publicus careo miror magis adeo discreparis inter auctor quam quis uerus sum discerno queo quantus autem magnus is clades superus clades sum uel is res indicium sum qui fides socius rus qui ad is dies firmo sto tum labaris coepio nullus profecto alius de res quam qui despero de imperium deficio autem ad poeni hic populus atellanus calatinus hirpinus appulus pars samnites praeter pentri bruttius omnis lucanus praeter hic uzentini et graecum omnis ferme os tarentinus metapontinus crotonienses locri et cisalpinus omnis gallus neque tamen is clades defectio socius moueo ut pax usquam mentior apud romanus fio neque ante consul roma aduentus neque postquam is redeo renovo memoria accipio clades quo in tempus ipse adeo magnus animus ciuitas sum ut consul ex tantus clades qui ipse causa maximus sum redeo et obuiam eo frequens ab omnis ordo sum et gratia ago qui de res publicus non despero qui si carthaginiensis ducto sum nihil recuso supplicium sum


ubi inluxit, subductae primo stationes, deinde propius adeuntibus insolitum silentium admirationem fecit. tum satis comperta solitudine in castris concursus fit ad praetoria consulum nuntiantium fugam hostium adeo trepidam ut tabernaculis stantibus castra reliquerint, quoque fuga obscurior esset, crebros etiam relictos ignes. clamor inde ortus ut signa proferri iuberent ducerentque ad persequendos hostes ac protinus castra diripienda et consul alter uelut unus turbae militaris erat: Paulus etiam atque etiam dicere prouidendum praecauendumque esse; postremo, cum aliter neque seditionem neque ducem seditionis sustinere posset, Marium Statilium praefectum cum turma Lucana exploratum mittit. qui ubi adequitauit portis, subsistere extra munimenta ceteris iussis ipse cum duobus equitibus uallum intrauit speculatusque omnia cum cura renuntiat insidias profecto esse: ignes in parte castrorum quae uergat in hostem relictos; tabernacula aperta et omnia cara in promptu relicta; argentum quibusdam locis temere per uias uel<ut> obiectum ad praedam uidisse. quae ad deterrendos a cupiditate animos nuntiata erant, ea accenderunt, et clamore orto a militibus, ni signum detur, sine ducibus ituros, haudquaquam dux defuit; nam extemplo Uarro signum dedit proficiscendi. Paulus, cum ei sua sponte cunctanti pulli quoque auspicio non addixissent, nuntiari iam efferenti porta signa collegae iussit. quod quamquam Uarro aegre est passus, Flamini tamen recens casus Claudique consulis primo Punico bello memorata naualis clades religionem animo incussit. di prope ipsi eo die magis distulere quam prohibuere imminentem pestem Romanis; nam forte ita euenit ut, cum referri signa in castra iubenti consuli milites non parerent, serui duo Formiani unus, alter Sidicini equitis, qui Seruilio atque Atilio consulibus inter pabulatores excepti a Numidis fuerant, profugerent eo die ad dominos; deductique ad consules nuntiant omnem exercitum Hannibalis trans proximos montes sedere in insidiis. horum opportunus aduentus consules imperii potentes fecit, cum ambitio alterius suam primum apud eos praua indulgentia maiestatem soluisset.

ubi inluceo subduco primus statio deinde propius adeo insolitus silentium admiratio facio tum satis comperio solitudo in castrum concursus fio ad praetorius consul nuntio fuga hostis adeo trepidus ut tabernaculis sto castrum relinquo quoque fuga obscurus sum creber etiam relinquo ignis clamor inde ortus ut signum profero iubeo duco ad persequor hostis atque protinus castrum diripio et consul alter uelut unus turba militaris sum paulus etiam atque etiam dico prouideo praecaveo sum postremo cum aliter neque seditio neque dux seditio sustineo possum marius statilius praeficio cum turma lucanus exploro mitto qui ubi adequito porta subsisto extra munimentum ceterus iussum ipse cum duo eques valles intro speculor omnis cum cura renuntio insidiae profecto sum ignis in pars castrum qui vergo in hostis relinquo tabernaculum apertus et omnis carus in promptus relinquo argentum quidam locus temere per uia uel ut obicio ad praeda uideo qui ad deterreo ab cupiditas animus nuntio sum is accendo et clamor orior ab miles ni signum do sine dux eo haudquaquam dux desum nam extemplo varro signum do proficisco paulus cum is suus sponte cuncto pullus quoque auspicium non addico nuntiaris iam effero porto signum collega iubeo qui quamquam varro aeger sum patior flaminius tamen recens casus claudius consul primus punicus bellum memoro naualis clades religio animus incutio deus prope ipse is dies magis differo quam prohibeo immineo pestis romanus nam fors ita euenio ut cum refero signum in castrum jubeo consul miles non pario seruus duo formiani unus alter sidicinus equio qui seruilio atque atilius consul inter pabulator excipio ab numida sum profugio is dies ad dominus deduco ad consul nuntio omnis exercitus hannibal trans propior mons sedeo in insidiae hic opportunus advenio consul imperium potens facio cum ambitio alter suus primus apud is prauus indulgeo maiestas solvo


dictator exercitu consulis accepto a Fuluio Flacco legato per agrum Sabinum Tibur, quo diem ad conueniendum edixerat nouis militibus, uenit. inde Praeneste ac transuersis limitibus in uiam Latinam est egressus, unde itineribus summa cum cura exploratis ad hostem ducit, nullo loco, nisi quantum necessitas cogeret, fortunae se commissurus. quo primum die haud procul Arpis in conspectu hostium posuit castra, nulla mora facta quin Poenus educeret in aciem copiamque pugnandi faceret. sed ubi quieta omnia apud hostes nec castra ullo tumultu mota uidet, increpans quidem uictos tandem illos Martios animos Romanis, debellatumque et concessum propalam de uirtute ac gloria esse, in castra rediit; ceterum tacita cura animum incessit quod cum duce haudquaquam Flamini Sempronique simili futura sibi res esset ac tum demum edocti malis Romani parem Hannibali ducem quaesissent. et prudentiam quidem [non uim] dictatoris extemplo timuit; constantiam hauddum expertus, agitare ac temptare animum mouendo crebro castra populandoque in oculis eius agros sociorum coepit, et modo citato agmine ex conspectu abibat, modo repente in aliquo flexu uiae, si excipere degressum in aequum posset, occultus subsistebat. Fabius per loca alta agmen ducebat, modico ab hoste interuallo ut neque omitteret eum neque congrederetur. castris, nisi quantum usus necessarii cogerent, tenebatur miles; pabulum et ligna nec pauci petebant nec passim; equitum leuisque armaturae statio, composita instructaque in subitos tumultus, et suo militi tuta omnia et infesta effusis hostium populatoribus praebebat; neque uniuerso periculo summa rerum committebatur et parua momenta leuium certaminum ex tuto coeptorum, finitimo receptu, adsuefaciebant territum pristinis cladibus militem minus iam tandem aut uirtutis aut fortunae paenitere suae. sed non Hannibalem magis infestum tam sanis consiliis habebat quam magistrum equitum, qui nihil aliud quam quod impar erat imperio morae ad rem publicam praecipitandam habebat. ferox rapidusque consiliis ac lingua immodicus, primo inter paucos, dein propalam in uolgus, pro cunctatore segnem, pro cauto timidum, adfingens uicina uirtutibus uitia, compellabat, premendoque superiorem, quae pessima ars nimis prosperis multorum successibus creuit, sese extollebat.

dictator exercitus consul accipio ab fulvius flaccus legatus per ager sabinus tibur quo dies ad convenio edico nouus miles uenio inde praeneste atque transverto limes in uia latinus sum egredior unde iter summus cum cura exploro ad hostis duco nullus locus nisi quantus necessitas cogo fortuna sui committo quo primus dies haud procul arpi in conspectus hostis pono castrum nullus mora facio quin poenus educo in acies copia pugno facio sed ubi quietus omnis apud hostis neque castrum ullus tumultus moueo uideo increpo quidem vinco tandem ille martius animus romanus debello et concedo propalam de uirtus atque gloria sum in castrum redeo ceterum taceo cura animus incedo qui cum dux haudquaquam flaminius sempronius similis sum sui res sum atque tum demum edoceo malus romanus par hannibal dux quaero et prudentia quidem non uis dictator extemplo timeo constantia hauddum experior agito atque tento animus moveo creber castrum populo in oculus is ager socius coepio et modo cito agmen ex conspectus abeo modo repens in aliquis flecto uia si excipio degredior in aequus possum occulo subsisto fabius per locum altus agmen duco modicus ab hostis interuallum ut neque omitto is neque congredior castrum nisi quantus utor necessarius cogo teneo miles pabulis et lignum neque paucus peto neque passim eques levis armo statio compono instruo in subeo tumultus et suus miles tueor omnis et infestus effundo hostis populator praebeo neque universus periculum summus res committo et paruus momentum levis certamen ex tueor coeptor finitimus recipio assuefacio terreo pristinus clades miles paruus iam tandem aut uirtus aut fortuna paeniteo suus sed non hannibal magis infestus tam sanus consilium habeo quam magister eques qui nihil alius quam qui impar sum imperium mora ad res publicus praecipito habeo ferox rapidus consilium atque lingua immodicus primus inter paucus deinde propalam in uulgus pro cunctator segnis pro caveo timidus affingo uicinus uirtus uitium compello premo superus qui malus ars nimis prosper multus successus cerno sui extollo