signo dato conclamatur inde ut colligantur uasa. profecti et agmine incedentes in dictatoris castra in admirationem et ipsum et omnes qui circa erant conuerterunt. ut constituta sunt ante tribunal signa, progressus ante alios magister equitum, cum patrem Fabium appellasset circumfusosque militum eius totum agmen patronos consalutasset, 'parentibus' inquit, 'meis, dictator, quibus te modo nomine quod fando possum aequaui, uitam tantum debeo, tibi cum meam salutem, tum omnium horum. itaque plebei scitum, quo oneratus <sum> magis quam honoratus, primus antiquo abrogoque et, quod exercitibus his tuis quod tibi mihique seruato ac conseruatori sit felix, sub imperium auspiciumque tuum redeo et signa haec legionesque restituo. tu, quaeso, placatus me magisterium equitum, hos ordines suos quemque tenere iubeas.' tum dextrae interiunctae militesque contione dimissa ab notis ignotisque benigne atque hospitaliter inuitati laetusque dies ex admodum tristi paulo ante ac prope exsecrabili factus. Romae, ut est perlata fama rei gestae, dein litteris non magis ipsorum imperatorum quam uolgo militum ex utroque exercitu adfirmata, pro se quisque Maximum laudibus ad caelum ferre. par gloria apud Hannibalem hostesque Poenos erat; ac tum demum sentire cum Romanis atque in Italia bellum esse; nam biennio ante adeo et duces Romanos et milites spreuerant, ut uix cum eadem gente bellum esse crederent cuius terribilem [eam] famam a patribus accepissent. Hannibalem quoque ex acie redeuntem dixisse ferunt tandem eam nubem, quae sedere in iugis montium solita sit, cum procella imbrem dedisse.

signum do conclamo inde ut colligo uasum proficiscor et agmen incedo in dictator castrum in admiratio et ipse et omnis qui circa sum converto ut constituo sum ante tribunal signum progredior ante alius magister eques cum pater fabius appello circumfundo miles is totus agmen patronus consaluto parens inquam meus dictator qui tu modo nomen qui for possum aequo uita tantus debeo tu cum meus salus tum omnis hic itaque plebes scio quo onero sum magis quam honoro primus antiquus abrogo et qui exercitus hic tuus qui tu ego seruo atque conseruator sum felix sub imperium auspicium tuus redeo et signum hic legio restituo tu quaeso placo ego magisterius eques hic ordo suus quisque teneo jubeo tum dexter interjungo milito contio dimitto ab nosco ignosco benignus atque hospitalis inuitas laetus dies ex admodum tristis paulus ante atque prope exsecrabilis facio roma ut sum perfero fama res gero deinde littera non magis ipse imperator quam vulgo miles ex uterque exercitus adfirmo pro sui quisque magnus laus ad caelum fero par gloria apud hannibal hostis poeni sum atque tum demum sentio cum romanus atque in italia bellum sum nam biennium ante adeo et dux romanus et miles sperno ut uix cum idem gens bellum sum credo qui terribilis is fama ab pater accipio hannibal quoque ex acies redeo dico fero tandem is nubes qui sedeo in iugum mons soleo sum cum procella imber do


principio aestatis qua haec gerebantur in Hispania quoque terra marique coeptum bellum est. Hasdrubal ad eum nauium numerum, quem a fratre instructum paratumque acceperat, decem adiecit; quadraginta nauium classem Himilconi tradit atque ita Carthagine profectus nauibus prope terram, exercitum in litore ducebat, paratus confligere quacumque parte copiarum hostis occurrisset. Cn. Scipio postquam mouisse ex hibernis hostem audiuit, primo idem consilii fuit; deinde minus terra propter ingentem famam nouorum auxiliorum concurrere ausus, delecto milite ad naues imposito quinque et triginta nauium classe ire obuiam hosti pergit. altero ab Tarracone die <ad> stationem decem milia passuum distantem ab ostio Hiberi amnis peruenit. inde duae Massiliensium speculatoriae praemissae rettulere, classem Punicam stare in ostio fluminis castraque in ripa posita. itaque ut improuidos incautosque uniuerso simul offuso terrore opprimeret, sublatis ancoris ad hostem uadit. multas et locis altis positas turres Hispania habet, quibus et speculis et propugnaculis aduersus latrones utuntur. inde primo conspectis hostium nauibus datum signum Hasdrubali est, tumultusque prius in terra et castris quam ad mare et ad naues est ortus, nondum aut pulsu remorum strepituque alio nautico exaudito aut aperientibus classem promunturiis, cum repente eques alius super alium ab Hasdrubale missus uagos in litore quietosque in tentoriis suis, nihil minus quam hostem aut proelium eo die exspectantes, conscendere naues propere atque arma capere iubet: classem Romanam iam haud procul portu esse. haec equites dimissi passim imperabant; mox Hasdrubal ipse cum omni exercitu aderat, uarioque omnia tumultu strepunt ruentibus in naues simul remigibus militibusque, fugientium magis e terra quam in pugnam euntium modo. uixdum omnes conscenderant cum alii resolutis oris in ancoras euehuntur, alii, ne quid teneat, ancoralia incidunt; raptimque omnia <ac> praepropere agendo militum apparatu nautica ministeria impediuntur, trepidatione nautarum capere et aptare arma miles prohibetur. et iam Romanus non appropinquabat modo sed direxerat etiam in pugnam naues. itaque non ab hoste et proelio magis Poeni quam suomet ipsi tumultu turbati, temptata uerius pugna quam inita in fugam auerterunt classem; et, cum aduersi amnis os lato agmini et tam multis simul uenientibus haud sane intrabile esset, in litus passim naues egerunt, atque alii uadis, alii sicco litore excepti, partim armati, partim inermes ad instructam per litus aciem suorum perfugere; duae tamen primo concursu captae erant Punicae naues, quattuor suppressae.

principium aestas qui hic gero in hispania quoque terra mare coepio bellum sum hasdrubal ad is nauis numerus qui ab frater instruo paro accipio decem adiicio quadraginta nauis classis himilconi trado atque ita carthago proficiscor nauis prope terra exercitus in litus duco paro confligo quicumque pars copia hostis occurro cn scipio postquam moveo ex hibernus hostis audio primus idem consilium sum deinde paruus terra propter ingens fama novum auxilia concurro audeo delecto miles ad nauis impono quinque et triginta nauis classis eo obuiam hostis pergo alter ab tarraco dies ad statio decem mille passus disto ab ostium hiberus amnis peruenio inde duo massiliensis speculatoria praemitto refero classis punicus sto in ostium flumen castro in ripa pono itaque ut improvidus incautus universus simul offundo terror opprimo tollo ancora ad hostis uado multus et locus altus pono turris hispania habeo qui et speculis et propugnaculis aduersus latro uto inde primus conspicio hostis nauis do signum hasdrubal sum tumultus prior in terra et castrum quam ad mare et ad nauis sum ortus nondum aut pello remi strepitus alius nauticus exaudio aut aperio classis promunturium cum repens eques alius super alius ab hasdrubal mitto vagus in litus quiesco in tentorius suus nihil paruus quam hostis aut proelium is dies exspecto conscendo nauis properus atque arma capio iubeo classis romanus iam haud procul portus sum hic eques dimitto passim impero mox hasdrubal ipse cum omnis exercitus adsum vario omnis tumultus strepunt ruo in nauis simul remex miles fugio magis e terra quam in pugna eo modo uix omnis conscendo cum alius resolvo ora in ancora eveho alius ne quis teneo ancorale incido raptim omnis atque praeproperus ago miles apparatus nauticus ministerium impedio trepidatio nautaris capio et aptaris arma miles prohibeo et iam romanus non appropinquo modo sed dirigo etiam in pugna nauis itaque non ab hostis et proelium magis poenus quam suo ipse tumultus turbo tento verus pugno quam ineo in fuga averto classis et cum adverro amnis os fero agmen et tam multus simul uenio haud sanus intrabilis sum in litus passim nauis egero atque alius uadum alius sicco litus excipio pars armatus pars inermis ad instruo per litus acies suus perfugio duo tamen primus concursus capio sum punicus nauis quattuor supprimo


Hannibali uictori cum ceteri circumfusi gratularentur suaderentque ut, tanto perfunctus bello, diei quod reliquum esset noctisque insequentis quietem et ipse sibi sumeret et fessis daret militibus, Maharbal praefectus equitum, minime cessandum ratus, 'immo ut quid hac pugna sit actum scias, die quinto' inquit, 'uictor in Capitolio epulaberis. sequere; cum equite, ut prius uenisse quam uenturum sciant, praecedam.' Hannibali nimis laeta res est uisa maiorque quam ut eam statim capere animo posset. itaque uoluntatem se laudare Maharbalis ait; ad consilium pensandum temporis opus esse. tum Maharbal: 'non omnia nimirum eidem di dedere. uincere scis, Hannibal; uictoria uti nescis.' mora eius diei satis creditur saluti fuisse urbi atque imperio. postero die ubi primum inluxit, ad spolia legenda foedamque etiam hostibus spectandam stragem insistunt. iacebant tot Romanorum milia, pedites passim equitesque, ut quem cuique fors aut pugna iunxerat aut fuga; adsurgentes quidam ex strage media cruenti, quos stricta matutino frigore excitauerant uolnera, ab hoste oppressi sunt; quosdam et iacentes uiuos succisis feminibus poplitibusque inuenerunt nudantes ceruicem iugulumque et reliquum sanguinem iubentes haurire; inuenti quidam sunt mersis in effossam terram capitibus quos sibi ipsos fecisse foueas obruentesque ora superiecta humo interclusisse spiritum apparebat. praecipue conuertit omnes subtractus Numida mortuo superincubanti Romano uiuus naso auribusque laceratis, cum manibus ad capiendum telum inutilibus, in rabiem ira uersa laniando dentibus hostem exspirasset.

hannibal uictor cum ceterus circumfundo gratulor suadeo ut tantus perfungor bellum dies qui reliquus sum nox insequor quies et ipse sui sumo et fatisco do miles maharbal praefectus eques paruus cesso reor immo ut quis hic pugno sum ago scio dies quintus inquam uictor in capitolium epulor sequor cum eques ut prior uenio quam uenio scio praecedo hannibal nimis laetus res sum uideo magnus quam ut is statim capio animus possum itaque uoluntas sui laudo maharbal aio ad consilium penso tempus opus sum tum maharbal non omnis nimirum idem deus do uinco scio hannibal uictoria uti nescio mora is dies satis credo salus sum urbs atque imperium posterus dies ubi primus inluceo ad spolium lego foedus etiam hostis specto strages insisto jaceo tot romanus mille pedito passim equito ut qui quisque fors aut pugno jungo aut fuga assurgo quidam ex strages medius cruentus qui stringo matutinus frigor excito vulnero ab hostis opprimo sum quidam et jaceo uiuus succido feminibus poples invenio nudo cervix jugulus et reliquus sanguis jubeo haurio inuenio quidam sum mergo in effodio terra caput qui sui ipse facio foveo obruo os superjacio humo intercludo spiritus appareo praecipuus conuerto omnis subtraho numida mortuus superincubanti romanus uiuus naso auris lacero cum manus ad capio telis inutilis in rabies ira uerto lanio dens hostis exspiro


ceterum cum ibi tribuni militum quattuor essent, Fabius Maximus de legione prima, cuius pater priore anno dictator fuerat, et de legione secunda L. Publicius Bibulus et P. Cornelius Scipio et de legione tertia Ap. Claudius Pulcher , qui proxime aedilis fuerat, omnium consensu ad P. Scipionem admodum adulescentem et ad Ap. Claudium summa imperii delata est. quibus consultantibus inter paucos de summa rerum nuntiat P. Furius Philus , consularis uiri filius, nequiquam eos perditam spem fouere; desperatam comploratamque rem esse publicam; nobiles iuuenes quosdam, quorum principem L. Caecilium Metellum , mare ac naues spectare, ut deserta Italia ad regum aliquem transfugiant. quod malum, praeterquam atrox, super tot clades etiam nouum, cum stupore ac miraculo torpidos defixisset qui aderant et consilium aduocandum de eo censerent, negat consilii rem esse [Scipio] iuuenis, fatalis dux huiusce belli: audendum atque agendum, non consultandum ait in tanto malo esse. irent secum extemplo armati qui rem publicam saluam uellent; nulla uerius quam ubi ea cogitentur hostium castra esse. pergit ire sequentibus paucis in hospitium Metelli et, cum concilium ibi iuuenum de quibus allatum erat inuenisset, stricto super capita consultantium gladio, 'ex mei animi sententia' inquit, 'ut ego rem publicam populi Romani non deseram neque alium ciuem Romanum deserere patiar; si sciens fallo, tum me, Iuppiter optime maxime, domum, familiam remque meam pessimo leto adficias. in haec uerba, L. Caecili , iures postulo, ceterique qui adestis. qui non iurauerit in se hunc gladium strictum esse sciat.' haud secus pauidi quam si uictorem Hannibalem cernerent, iurant omnes custodiendosque semet ipsos Scipioni tradunt.

ceterum cum ibi tribunus miles quattuor sum fabius magnus de legio primus qui pater prior annus dictator sum et de legio secundus l publicus bibulus et p cornelius scipio et de legio tertius ap claudus pulcher qui propior aedilis sum omnis consensus ad p scipio admodum adulescens et ad ap claudius summus imperium defero sum qui consulto inter paucus de summus res nuntio p furius philus consularis uir filius nequiquam is perdo spes foveo despero comploro res sum publicus nobilis iuuenis quidam qui princeps l caecilius metellus mare atque nauis specto ut desero italia ad rex aliquis transfugio qui malus praeterquam atrox super tot clades etiam nouus cum stupor atque miraculum torpidus defigo qui adsum et consilium advoco de is censeo nego consilium res sum scipio iuuenis fatal dux hic bellum audeo atque ago non consulto aio in tantus malus sum eo sui extemplo armatus qui res publicus saluus uolo nullus verus quam ubi is cogito hostis castrum sum pergo eo sequor paucus in hospitium metellus et cum concilium ibi iuuenis de qui affero sum invenio stringo super caput consulto gladius ex meus animus sententia inquam ut ego res publicus populus romanus non desero neque alius ciuis romanus desero patior si scio fallo tum ego iuppiter optume magnus domus familia res meus malus letum afficio in hic uerbum l caecilis juro postulo ceter qui adsum qui non juro in sui hic gladius stringo sum scio haud secus pavidus quam si uictor hannibal cerno juro omnis custodio sui ipse scipio trado


dilectu perfecto consules paucos morati dies dum ab sociis ac nomine Latino uenirent milites. tum, quod nunquam antea factum erat, iure iurando ab tribunis militum adacti milites; nam ad eam diem nihil praeter sacramentum fuerat iussu consulum conuenturos neque iniussu abituros; et ubi ad decuriandum aut centuriandum conuenissent, sua uoluntate ipsi inter sese decuriati equites, centuriati pedites coniurabant sese fugae atque formidinis ergo non abituros neque ex ordine recessuros nisi teli sumendi aut petendi et aut hostis feriendi aut ciuis seruandi causa. id ex uoluntario inter ipsos foedere ad tribunos ac legitimam iuris iurandi adactionem translatum. contiones, priusquam ab urbe signa mouerentur, consulis Uarronis multae ac feroces fuere denuntiantis bellum arcessitum in Italiam ab nobilibus mansurumque in uisceribus rei publicae, si plures Fabios imperatores haberet, se quo die hostem uidisset perfecturum. collegae eius Pauli una, pridie quam ex urbe proficisceretur, contio fuit, uerior quam gratior populo, qua nihil inclementer in Uarronem dictum nisi id modo mirari se quidni qui dux priusquam aut suum aut hostium exercitum locorum situm naturam regionis nosset, iam nunc togatus in urbe sciret quae sibi agenda armato forent, [et] diem quoque praedicere posset qua cum hoste signis conlatis esset dimicaturus: se, quae consilia magis res dent hominibus quam homines rebus, ea ante tempus immatura non praecepturum; optare ut quae caute ac consulte gesta essent satis prospere euenirent; temeritatem, praeterquam quod stulta sit, infelicem etiam ad id locorum fuisse. et sua sponte apparebat tuta celeribus consiliis praepositurum, et, quo id constantius perseueraret, Q. Fabius Maximus sic eum proficiscentem adlocutus fertur.

delectus perficio consul paucus moror dies dum ab socius atque nomen latinum venio miles tum qui numquam antea facio sum ius iuro ab tribunus miles adigo miles nam ad is dies nihil praeter sacramentum sum iussus consul convenio neque injussus abeo et ubi ad decurio aut centurio convenio suus uoluntas ipse inter sui decurio eques centurio pedito conjuro sui fuga atque formido ergo non abeo neque ex ordo recedo nisi telis sumo aut peto et aut hostis ferio aut ciuis servo causa is ex voluntarius inter ipse foedus ad tribunus atque legitimus ius iuro adactio transfero contio priusquam ab urbs signum moveo consul varro multus atque ferox sum denuntio bellum arcesso in italia ab nobilis mando in uiscus res publicus si multus fabius imperator habeo sui quo dies hostis uideo perficio collega is paulis unus pridie quam ex urbs proficiscor contio sum verus quam gratus populus qui nihil inclemens in varro dico nisi is modo miror sui quis qui dux priusquam aut suus aut hostis exercitus locus sino natura regio nosco iam nunc togatus in urbs scio qui sui ago armo sum et dies quoque praedico possum qui cum hostis signum confero sum dimico sui qui consilium magis res do homo quam homo res is ante tempus immaturus non praecipio optaris ut qui caveo atque consulo gero sum satis prosperus evenio temeritas praeterquam qui stultus sum infelix etiam ad is locus sum et suus sponte appareo tueor celer consilium praepono et quo is consto persevero q fabius magnus sic is proficisco alloquor fero


cum his orationibus accensa plebs esset, tribus patriciis petentibus, P. Cornelio Merenda L. Manlio Uolsone M. Aemilio Lepido , duobus nobilium iam familiarum plebeiis, C. Atilio Serrano et Q. Aelio Paeto , quorum alter pontifex, alter augur erat, C. Terentius consul unus creatur, ut in manu eius essent comitia rogando collegae. tum experta nobilitas parum fuisse uirium in competitoribus eius, L. Aemilium Paulum , qui cum M. Liuio consul fuerat et damnatione collegae sui prope ambustus euaserat, infestum plebei, diu ac multum recusantem ad petitionem compellit. is proximo comitiali die concedentibus omnibus, qui cum Uarrone certauerant, par magis in aduersandum quam collega datur consuli. inde praetorum comitia habita. creati M. Pomponius Matho et P. Furius <Philus>; Philo Romae iuri dicundo urbana sors, Pomponio inter ciues Romanos et peregrinos euenit; additi duo praetores, M. Claudius Marcellus in Siciliam, L. Postumius Albinus in Galliam. omnes absentes creati sunt nec cuiquam eorum praeter Terentium consulem mandatus honos quem non iam antea gessisset, praeteritis aliquot fortibus ac strenuis uiris, quia in tali tempore nulli nouus magistratus uidebatur mandandus.

cum hic oratio accendo plebs sum tres patricius peto p cornelius merenda l manlius vulso m aemilius lepidus duo nobilis iam familia plebeius que atilius serranus et q aelius paetus qui alter pontifex alter augur sum que tero consul unus creo ut in manus is sum comitium rogo collega tum experior nobilitas parum sum uis in competitor is l aemilius paulis qui cum m livius consul sum et damnatio collega suus prope amburo euado infestus plebes diu atque multus recuso ad petitio compello is propior comitial dies concedo omnis qui cum varro certo par magis in adverso quam collega do consul inde praetor comitium habeo creo m pomponius matho et p furius philus philus roma jus dico urbanus sors pomponius inter ciuis romanus et peregrinus euenio addo duo praetor m claudus marcellus in sicilia l postumus albinus in gallia omnis absum creo sum neque quisquam is praeter terentius consul mando honor qui non iam antea gero praetereo aliquot fortis atque strenuus uir quia in talis tempus nullus nouus magistratus uideo mando


postero die Poeni quod uiae inter bina castra erat agmine compleuere. cum Romani sub ipso constitissent uallo haud dubie aequiore loco, successit tamen Poenus cum expeditis equitibusque ad lacessendum hostem. carptim Poeni et procursando recipiendoque sese pugnauere; restitit suo loco Romana acies; lenta pugna et ex dictatoris magis quam Hannibalis uoluntate fuit. ducenti ab Romanis, octingenti hostium cecidere. inclusus inde uidere Hannibal uia ad Casilinum obsessa, cum Capua et Samnium et tantum ab tergo diuitum sociorum Romanis commeatus subueheret, Poenus inter Formiana saxa ac Literni harenas stagnaque et per horridas siluas hibernaturus esset; nec Hannibalem fefellit suis se artibus peti. itaque cum per Casilinum euadere non posset petendique montes et iugum Calliculae superandum esset, necubi Romanus inclusum uallibus agmen adgrederetur, ludibrium oculorum specie terribile ad frustrandum hostem commentus, principio noctis furtim succedere ad montes statuit. fallacis consilii talis apparatus fuit. faces undique ex agris collectae fascesque uirgarum atque aridi sarmenti praeligantur cornibus boum, quos domitos indomitosque multos inter ceteram agrestem praedam agebat. ad duo milia ferme boum effecta, Hasdrubalique negotium datum ut nocte id armentum accensis cornibus ad montes ageret, maxime, si posset, super saltus ab hoste insessos.

posterus dies poenus qui uia inter bini castrum sum agmen compleo cum romanus sub ipse consto uallum haud dubius aequus locus succedo tamen poenus cum expeditus eques ad lacesso hostis carptim poenus et procurso recipio sui pugno resto suus locus romanus acies lentus pugno et ex dictator magis quam hannibal uoluntas sum ducenti ab romanus octingenti hostis cado includo inde uideo hannibal uia ad casilinus obsedeo cum capua et samnium et tantus ab tergum dives socius romanus commeatus subveho poenus inter formianus saxum atque liternum harena stagno et per horridus silua hiberno sum neque hannibal fallo suus sui ars peto itaque cum per casilinus euado non possum peto mons et iugum callicula supero sum necubi romanus includo valles agmen aggredior ludibrium oculus species terribilis ad frustro hostis comminiscor principium nox furtim succedo ad mons statuo fallax consilium talis apparatus sum fax undique ex ager colligo fascis uirgaris atque aridus sarmentum praeligo cornu bos qui domo indomitus multus inter ceter agrestis praeda ago ad duo mille ferme bos efficio hasdrubalique negotium do ut nox is armentum accendo cornu ad mons ago magnus si possum super saltus ab hostis insessus


Hannibal ex Hirpinis in Samnium transit, Beneuentanum depopulatur agrum, Telesiam urbem capit, inritat etiam de industria Romanum ducem, si forte accensum tot indignitatibus [cladibus] sociorum detrahere ad aequum certamen possit. inter multitudinem sociorum Italici generis, qui ad Trasumennum capti ab Hannibale dimissique fuerant, tres Campani equites erant, multis iam tum inlecti donis promissisque Hannibalis ad conciliandos popularium animos. hi nuntiantes si in Campaniam exercitum admouisset Capuae potiendae copiam fore, cum res maior quam auctores esset, dubium Hannibalem alternisque fidentem ac diffidentem tamen ut Campaniam ex Samnio peteret mouerunt. monitos etiam atque etiam promissa rebus adfirmarent iussosque cum pluribus et aliquibus principum redire ad se dimisit. ipse imperat duci ut se in agrum Casinatem ducat, edoctus a peritis regionum, si eum saltum occupasset, exitum Romano ad opem ferendam sociis interclusurum; sed Punicum abhorrens ab Latinorum nominum <locutione os, Casilinum> pro Casino dux ut acciperet, fecit, auersusque ab suo itinere per Allifanum Caiatinumque et Calenum agrum in campum Stellatem descendit. ubi cum montibus fluminibusque clausam regionem circumspexisset, uocatum ducem percontatur ubi terrarum esset. cum is Casilini eo die mansurum eum dixisset, tum demum cognitus est error et Casinum longe inde alia regione esse; uirgisque caeso duce et ad reliquorum terrorem in crucem sublato, castris communitis Maharbalem cum equitibus in agrum Falernum praedatum dimisit. usque ad aquas Sinuessanas populatio ea peruenit. ingentem cladem, fugam [tamen] terroremque latius Numidae fecerunt; nec tamen is terror, cum omnia bello flagrarent, fide socios dimouit, uidelicet quia iusto et moderato regebantur imperio nec abnuebant, quod unum uinculum fidei est, melioribus parere.

hannibal ex hirpinus in samnium transeo beneventanus depopulor ager telesia urbs capio irrito etiam de industria romanus dux si fors accendo tot indignitas clades socius detraho ad aequus certamen possum inter multitudo socius italicus genus qui ad trasumennum capio ab hannibal dimitto sum tres campanus eques sum multus iam tum illectus donum promitto hannibal ad concilio popularis animus hic nuntio si in campania exercitus admoveo capua potio copia sum cum res magnus quam auctor sum dubius hannibal alternus fido atque diffido tamen ut campania ex samnium peto moueo moneo etiam atque etiam promitto res adfirmo jubeo cum multus et aliqui princeps redeo ad sui dimitto ipse impero duco ut sui in ager casinatem duco edoceo ab peritus regio si is saltus occupo exitus romanus ad ops fero socius intercludo sed punicus abhorreo ab latinum nomen locutio os casilinus pro casinus dux ut accipio facio averto ab suus iter per allifanus caiatinumque et calenus ager in campus stellatem descendo ubi cum mons flumen claudo regio circumspicio uoco dux perconto ubi terra sum cum is casilinus is dies mando is dico tum demum cognosco sum error et casinus longus inde alius regio sum virga caedo dux et ad reliquus terror in crux tollo castrum communio maharbal cum eques in ager falernum praedor dimitto usque ad aqua sinuessanus populatio is peruenio ingens clades fuga tamen terror fero numida facio neque tamen is terror cum omnis bellum flagro fides socius dimoveo uidelicet quia justus et modero rego imperium neque abnuo qui unus uinculis fides sum bonus pareo


per eosdem dies speculator Carthaginiensis, qui per biennium fefellerat, Romae deprensus praecisisque manibus dimissus, et serui quinque et uiginti in crucem acti, quod in campo Martio coniurassent; indici data libertas et aeris grauis uiginti milia. legati et ad Philippum Macedonum regem missi ad deposcendum Demetrium Pharium, qui bello uictus ad eum fugisset, et alii <in> Ligures ad expostulandum quod Poenum opibus auxiliisque suis iuuissent, simul ad uisendum ex propinquo quae in Boiis atque Insubribus gererentur. ad Pinnem quoque regem in Illyrios legati missi ad stipendium, cuius dies exierat, poscendum aut, si diem proferri uellet, obsides accipiendos. adeo, etsi bellum ingens in ceruicibus erat, nullius usquam terrarum rei cura Romanos, ne longinquae quidem effugiebat. in religionem etiam uenit aedem Concordiae, quam per seditionem militarem biennio ante L. Manlius praetor in Gallia uouisset, locatam ad id tempus non esse. itaque duumuiri ad eam rem creati a M. Aemilio praetore urbano, C. Pupius et Caeso Quinctius Flamininus, aedem in arce faciendam locauerunt. ab eodem praetore ex senatus consulto litterae ad consules missae ut, si iis uideretur, alter eorum ad consules creandos Romam ueniret; se in eam diem quam iussissent comitia edicturum. ad haec a consulibus rescriptum sine detrimento rei publicae abscedi non posse ab hoste; itaque per interregem comitia habenda esse potius quam consul alter a bello auocaretur. patribus rectius uisum est dictatorem a consule dici comitiorum habendorum causa. dictus L. Ueturius Philo M. Pomponium Mathonem magistrum equitum dixit. iis uitio creatis iussisque die quarto decimo se magistratu abdicare, ad interregnum res rediit.

per idem dies speculator carthaginiensis qui per biennium fallo roma deprensus praecido manus dimitto et seruus quinque et uiginti in crux ago qui in campus martius conjuro indico do libertas et aer grauis uiginti mille legatus et ad philippus macedones rex mitto ad deposco demetrius pharius qui bellum uinco ad is fugio et alius in ligur ad expostulo qui poenus ops auxilia suus juvo simul ad viso ex propinquo qui in boii atque insuber gero ad pinnem quoque rex in illyrii legatus mitto ad stipendium qui dies exeo posco aut si dies profero uolo obses accipio adeo etsi bellum ingens in ceruix sum nullus usquam terra res cura romanus ne longinquus quidem effugio in religio etiam uenio aedes concordia quam per seditio militaris biennium ante l manlius praetor in gallia voveo loco ad is tempus non sum itaque duoviri ad is res creo ab m aemilius praetor urbanus que pupius et caedo quintius flamininus aedes in arx facio loco ab idem praetor ex senatus consultum littera ad consul mitto ut si is uideo alter is ad consul creo roma venio sui in is dies quam jubeo comitium edico ad hic ab consul rescribo sine detrimentum res publicus abscedo non possum ab hostis itaque per interregem comitium habeo sum potis quam consul alter ab bellum auoco pater rectus uideo sum dictator ab consul dico comitium habeo causa dico l veturius philus m pomponius matho magister eques dico is vitio creo jubeo dies quartum decimus sui magistratus abdicaris ad interregnum res redeo


Fabius pariter in suos haud minus quam in hostes intentus, prius ab illis inuictum animum praestat. quamquam probe scit non in castris modo suis sed iam etiam Romae infamem suam cunctationem esse, obstinatus tamen tenore eodem consiliorum aestatis reliquum extraxit, ut Hannibal destitutus ab spe summa ope petiti certaminis iam hibernis locum circumspectaret, quia ea regio praesentis erat copiae, non perpetuae, arbusta uineaeque et consita omnia magis amoenis quam necessariis fructibus. haec per exploratores relata Fabio. cum satis sciret per easdem angustias quibus intrauerat Falernum agrum rediturum, Calliculam montem et Casilinum occupat modicis praesidiis, quae urbs Uolturno flumine dirempta Falernum a Campano agro diuidit; ipse iugis iisdem exercitum reducit, misso exploratum cum quadringentis equitibus sociorum L. Hostilio Mancino . qui ex turba iuuenum audientium saepe ferociter contionantem magistrum equitum, progressus primo exploratoris modo ut ex tuto specularetur hostem, ubi uagos passim per uicos Numidas <peruastantes uidit,> per occasionem etiam paucos occidit, extemplo occupatus certamine est animus excideruntque praecepta dictatoris, qui quantum tuto posset progressum prius recipere sese iusserat quam in conspectum hostium ueniret. Numidae alii atque alii, occursantes refugientesque, ad castra prope eum cum fatigatione equorum atque hominum pertraxere. inde Carthalo, penes quem summa equestris imperii erat, concitatis equis inuectus, cum priusquam ad coniectum teli ueniret auertisset hostes, quinque ferme milia continenti cursu secutus est fugientes. Mancinus postquam nec hostem desistere sequi nec spem uidit effugiendi esse, cohortatus suos in proelium rediit, omni parte uirium impar. itaque ipse et delecti equitum circumuenti occiduntur; ceteri effuso rursus cursu Cales primum, inde prope inuiis callibus ad dictatorem perfugerunt. eo forte die Minucius se coniunxerat Fabio missus ad firmandum praesidio saltum, qui super Tarracinam in artas coactus fauces imminet mari, ne ab Sinuessa Poenus Appiae limite peruenire in agrum Romanum posset. coniunctis exercitibus dictator ac magister equitum castra in uiam deferunt qua Hannibal ducturus erat; duo inde milia hostes aberant.

fabius pariter in suus haud paruus quam in hostis intendo prior ab ille invictus animus praesto quamquam probus scio non in castrum modo suus sed iam etiam roma infamo suus cunctatio sum obstinatus tamen tenor idem consilium aestas reliquus extraho ut hannibal destituo ab spes summus ops peto certamen iam hibernus locus circumspecto quia is regius praesum sum copia non perpetuus arbustus vinea et consero omnis magis amoenus quam necessarius fructus hic per explorator refero fabius cum satis scio per idem angustiae qui intro falernum ager redeo callicula mons et casilinus occupo modicus praesidium qui urbs vulturnus flumen disredimo falernum ab campanus ager diuido ipse iugum idem exercitus reduco mitto exploro cum quadringenti eques socius l hostilius mancinus qui ex turba iuuenis audio saepe ferociter contionor magister eques progredior primus explorator modo ut ex tueor speculor hostis ubi vagus passim per vicus numida pervasto uideo per occasio etiam paucus occido extemplo occupo certamen sum animus excido praecipio dictator qui quantus tueor possum progredior prior recipio sui iubeo quam in conspectus hostis venio numida alius atque alius occurso refugio ad castrum prope is cum fatigatio equus atque homo pertraho inde carthalo penis qui summus equester imperium sum concitas equus inveho cum priusquam ad conicio telis venio averto hostis quinque ferme mille contineo cursus sequor sum fugio mancinus postquam neque hostis desisto sequor neque spes uideo effugio sum cohortor suus in proelium redeo omnis pars uis impar itaque ipse et deligo eques circumvenio occaedes ceterus effundo rursus cursus cal primus inde prope invius callis ad dictator perfugio is fors dies minucius sui conjungo fabius mitto ad firmo praesidium saltus qui super tarracina in artus cogo fauces immineo mare ne ab sinuessa poenus appia limes pervenio in ager romanus possum conjungo exercitus dictator atque magister eques castrum in uia defero qui hannibal duco sum duo inde mille hostis absum