Ab urbe condita, books 21-25 - 22

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Hannibal luce prima Baliaribus leuique alia armatura praemissa transgressus flumen, ut quosque traduxerat, ita in acie locabat, Gallos Hispanosque equites prope ripam laeuo in cornu aduersus Romanum equitatum; dextrum cornu Numidis equitibus datum media acie peditibus firmata ita ut Afrorum utraque cornua essent, interponerentur his medii Galli atque Hispani. Afros Romanam [magna ex parte] crederes aciem; ita armati erant armis et ad Trebiam ceterum magna ex parte ad Trasumennum captis. Gallis Hispanisque scuta eiusdem formae fere erant, dispares ac dissimiles gladii, Gallis praelongi ac sine mucronibus, Hispano, punctim magis quam caesim adsueto petere hostem, breuitate habiles et cum mucronibus. ante alios habitus gentium harum cum magnitudine corporum, tum specie terribilis erat: Galli super umbilicum erant nudi: Hispani linteis praetextis purpura tunicis, candore miro fulgentibus, constiterant. numerus omnium peditum qui tum stetere in acie milium fuit quadraginta, decem equitum. duces cornibus praeerant sinistro Hasdrubal, dextro Maharbal; mediam aciem Hannibal ipse cum fratre Magone tenuit. sol seu de industria ita locatis seu quod forte ita stetere peropportune utrique parti obliquus erat Romanis in meridiem, Poenis in septentrionem uersis; uentus—Uolturnum regionis incolae uocant—aduersus Romanis coortus multo puluere in ipsa ora uoluendo prospectum ademit.

hannibal lux primus baliaris levis alius armo praemitto transgredior flumen ut quisque traduco ita in acies loco galli hispani eques prope ripa laevus in cornu aduersus romanus equitas dexter cornu numida eques do medius acies pedes firmo ita ut afrorum uter cornu sum interpono hic medius gallus atque hispanus afros romanus magnus ex pars credo acies ita armatus sum arma et ad trebia ceterum magnus ex pars ad trasumennum capio gallus hispanus scutum idem forma fere sum disparis atque dissimilis gladius gallus praelongus atque sine mucro hispanus punctim magis quam caesim assuesco peto hostis breuitas habilis et cum mucro ante alius habitus gens haris cum magnitudo corpus tum species terribilis sum gallus super umbilicus sum nudus hispanus linteum praetexo purpura tunica candor miro fulgeo consto numerus omnis pedes qui tum sto in acies mille sum quadraginta decem eques dux cornu praesum sinister hasdrubal dexter maharbal medius acies hannibal ipse cum frater mago teneo sol seu de industria ita loco seu qui fors ita sto peropportunus uterque pario obliquus sum romanus in meridio poenus in septentrio uerto uentus vulturnus regio incola uoco aduersus romanus coorior multus puluis in ipse os volvo prospicio adimo


ut uero, <post>quam ad Uolturnum flumen castra sunt posita, exurebatur amoenissimus Italiae ager uillaeque passim incendiis fumabant, per iuga Massici montis Fabio ducente, tum prope de integro seditio [ac de seditione] accensa; †quidam fuerant† enim per paucos dies, quia, cum celerius solito ductum agmen esset, festinari ad prohibendam populationibus Campaniam crediderant. ut uero in extrema iuga Massici montis uentum est <et> hostes sub oculis erant Falerni agri colonorumque Sinuessae tecta urentes, nec ulla erat mentio pugnae, 'spectatum huc' inquit Minucius, 'ad rem fruendam oculis, sociorum caedes et incendia uenimus? nec, si nullius alterius nos ne ciuium quidem horum pudet, quos Sinuessam colonos patres nostri miserunt, ut ab Samnite hoste tuta haec ora esset, quam nunc non uicinus Samnis urit sed Poenus aduena, ab extremis orbis terrarum terminis nostra cunctatione et socordia iam huc progressus? tantum pro. degeneramus a patribus nostris ut, praeter quam [per] oram illi [suam] Punicas uagari classes dedecus esse imperii sui duxerint, eam nunc plenam hostium Numidarumque ac Maurorum iam factam uideamus? qui modo Saguntum oppugnari indignando non homines tantum sed foedera et deos ciebamus, scandentem moenia Romanae coloniae Hannibalem laeti spectamus. fumus ex incendiis uillarum agrorumque in oculos atque ora uenit; strepunt aures clamoribus plorantium sociorum, saepius nostram quam deorum inuocantium opem; nos hic pecorum modo per aestiuos saltus deuiasque calles exercitum ducimus, conditi nubibus siluisque. si hoc modo peragrando cacumina saltusque M. Furius recipere a Gallis urbem uoluisset, quo hic nouus Camillus, nobis dictator unicus in rebus adfectis quaesitus, Italiam ab Hannibale reciperare parat, Gallorum Roma esset, quam uereor ne sic cunctantibus nobis Hannibali ac Poenis totiens seruauerint maiores nostri. sed uir ac uere Romanus, quo die dictatorem eum ex auctoritate patrum iussuque populi dictum Ueios allatum est, cum esset satis altum Ianiculum ubi sedens prospectaret hostem, descendit in aequum atque illo ipso die media in urbe, qua nunc busta Gallica sunt, et postero die citra Gabios cecidit Gallorum legiones. quid? post multos annos cum ad Furculas Caudinas ab Samnite hoste sub iugum missi sumus, utrum tandem L. Papirius Cursor iuga Samni perlustrando an Luceriam premendo obsidendoque et lacessendo uictorem hostem depulsum ab Romanis ceruicibus iugum superbo Samniti imposuit? modo C. Lutatio quae alia res quam celeritas uictoriam dedit, quod postero die quam hostem uidit classem grauem commeatibus, impeditam suomet ipsam instrumento atque apparatu, oppressit? stultitia est sedendo aut uotis debellari credere posse. arma capias oportet et descendas in aequum et uir cum uiro congrediaris. audendo atque agendo res Romana creuit, non his segnibus consiliis quae timidi cauta uocant.' haec uelut contionanti Minucio circumfundebatur tribunorum equitumque Romanorum multitudo, et ad aures quoque militum dicta ferocia euoluebantur; ac si militaris suffragii res esset, haud dubie ferebant Minucium Fabio duci praelaturos.

ut uerus post quam ad vulturnus flumen castrum sum pono exuro amoenus italia ager villa passim incendium fumo per iugum massicus mons fabius duco tum prope de integer seditio atque de seditio accendo quidam sum enim per paucus dies quia cum celer soleo duco agmen sum festinaris ad prohibeo populatio campania credo ut uerus in exter iugum massicus mons uenio sum et hostis sub oculus sum falernum ager colonus sinuessa tectum uro neque ullus sum mentior pugna spectas huc inquam minucius ad res fruor oculus socius caedes et incendium uenio neque si nullus alter nos ne ciuis quidem hic pudeo qui sinuessa colonus pater noster mitto ut ab samnite hostis tueor hic os sum quam nunc non vicinus samnis uro sed poenus advena ab exter orbis terra terminus noster cunctatio et socordia iam huc progredior tantus pro degenero ab pater noster ut praeter quam per ora ille suus punicus uagaris classis dedecus sum imperium suus duco is nunc plenus hostis numida atque maurus iam facio video qui modo saguntus oppugnaris indignor non homo tantus sed foedero et deus cieo scando moenia romanus colonia hannibal laetus specto fumus ex incendium uillaris ager in oculus atque os uenio strepunt auris clamor ploro socius saepis noster quam deus invoco ops nos hic pecus modo per aestivus saltus devius calleo exercitus duco condio nubis silva si hic modo peragro cacumen saltus m furius recipio ab gallus urbs uolo quo hic nouus camillus nos dictator unicus in res afficio quaero italia ab hannibal reciperaris paro gallus roma sum quam uereor ne sic cuncto nos hannibal atque poenus totiens servo magnus noster sed uir atque uerus romanus quo dies dictator is ex auctoritas pater jubeo populus dico veii affero sum cum sum satis altus ianiculis ubi sedeo prospecto hostis descendo in aequus atque ille ipse dies medius in urbs qui nunc bustum gallicus sum et posterus dies citer gabii cado gallus legio quis post multus annus cum ad furcula caudinus ab samnite hostis sub iugum mitto sum utrum tandem l papirius cursor iugum samnium perlustro an luceria premo obsido et lacesso uictor hostis depello ab romanus ceruix iugum superbus samniti impono modo que lutatius qui alius res quam celeritas uictoria do qui posterus dies quam hostis uideo classis grauis commeatus impedio suo ipse instrumentum atque apparatus opprimo stultitia sum sedeo aut uotum debellaris credo possum arma capio oportet et descendo in aequus et uir cum uir congrediaris audeo atque ago res romanus cerno non hic segnis consilium qui timidus caveo uoco hic uelut contionor minucius circumfundo tribunus equio romanus multitudo et ad auris quoque miles dictum ferocia evolvo atque si militaris suffragium res sum haud dubius fero minucius fabius duco praefero


eo tempore quo haec Canusi agebantur Uenusiam ad consulem ad quattuor milia et quingenti pedites equitesque, qui sparsi fuga per agros fuerant, peruenere. eos omnes Uenusini per familias benigne accipiendos curandosque cum diuisissent, in singulos equites togas et tunicas et quadrigatos nummos quinos uicenos, et pediti denos et arma quibus deerant dederunt, ceteraque publice ac priuatim hospitaliter facta certatumque ne a muliere Canusina populus Uenusinus officiis uinceretur. sed grauius onus Busae multitudo faciebat; et iam ad decem milia hominum erant, Appiusque et Scipio, postquam incolumem esse alterum consulem acceperunt, nuntium extemplo mittunt quantae secum peditum equitumque copiae essent sciscitatumque simul utrum Uenusiam adduci exercitum an manere iuberet Canusi. Uarro ipse Canusium copias traduxit; et iam aliqua species consularis exercitus erat moenibusque se certe, si non armis, ab hoste uidebantur defensuri. Romam ne has quidem reliquias superesse ciuium sociorumque sed occidione occisum cum duobus <consularibus ducibus> exercitum deletasque omnes copias allatum fuerat. nunquam salua urbe tantum pauoris tumultusque intra moenia Romana fuit. itaque succumbam oneri neque adgrediar narrare quae edissertando minora uero faciam. consule exercituque ad Trasumennum priore anno amisso non uolnus super uolnus sed multiplex clades, cum duobus consulibus duo consulares exercitus amissi nuntiabantur nec ulla iam castra Romana nec ducem nec militem esse; Hannibalis Apuliam, Samnium ac iam prope totam Italiam factam. nulla profecto alia gens tanta mole cladis non obruta esset. compares cladem ad Aegates insulas Carthaginiensium proelio nauali acceptam, qua fracti Sicilia ac Sardinia cessere, inde uectigales ac stipendiarios fieri se passi sunt, aut pugnam aduersam in Africa, cui postea hic ipse Hannibal succubuit; nulla ex parte comparandae sunt nisi quod minore animo latae sunt.

is tempus quo hic canusium ago venusia ad consul ad quattuor mille et quingenti pedito equito qui spargo fuga per ager sum pervenio is omnis venusinus per familia benignus accipio curo cum divido in singuli eques toga et tunica et quadrigatus nummus quini viceni et pedes deni et arma qui desum do ceter publicus atque priuatim hospitalis facio certo ne ab mulier canusinus populus venusinus officium vinco sed grauis onus busae multitudo facio et iam ad decem mille homo sum appius et scipio postquam incolumis sum alter consul accipio nuntius extemplo mitto quantus sui pedes equio copia sum sciscitor simul utrum venusia adduco exercitus an maneo iubeo canusium varro ipse canusium copia traduco et iam aliqui species consularis exercitus sum moenia sui certus si non arma ab hostis uideo defendo roma ne hic quidem reliquiae supersum ciuis socius sed occidio occido cum duo consularis dux exercitus deleo omnis copia affero sum numquam saluus urbs tantus pavor tumultus intra moenia romanus sum itaque succumbo onus neque aggredior narro qui edisserto parvus uerus facio consul exerceo ad trasumennum prior annus amitto non vulnus super vulnus sed multiplex clades cum duo consul duo consularis exercitus amitto nuntio neque ullus iam castrum romanus neque dux neque miles sum hannibal appulia samnium atque iam prope totus italia facio nullus profecto alius gens tantus moles clades non obruo sum comparis clades ad aegates insula carthaginiensis proelium naualis accipio qui frango sicilia atque sardinia cedo inde uectigalis atque stipendiarii fio sui patior sum aut pugna aduerto in africanus qui postea hic ipse hannibal succumbo nullus ex pars comparo sum nisi qui paruus animus fero sum


consules Atilius Fabiano, Geminus Seruilius Minuciano exercitu accepto, hibernaculis mature communitis, <quod reli>- quum autumni erat Fabi artibus cum summa inter se concordia bellum gesserunt. frumentatum exeunti Hannibali diuersis locis opportuni aderant, carpentes agmen palatosque excipientes; in casum uniuersae dimicationis, quam omnibus artibus petebat hostis, non ueniebant, adeoque inopia est coactus Hannibal ut, nisi cum fugae specie abeundum timuisset, Galliam repetiturus fuerit, nulla spe relicta alendi exercitus in eis locis si insequentes consules eisdem artibus bellum gererent. cum ad Gereonium iam hieme impediente constitisset bellum, Neapolitani legati Romam uenere. ab iis quadraginta paterae aureae magni ponderis in curiam inlatae atque ita uerba facta ut dicerent: scire sese populi <Romani> aerarium bello exhauriri et, cum iuxta pro urbibus agrisque sociorum ac pro capite atque arce Italiae urbe Romana atque imperio geratur, aequum censuisse Neapolitanos, quod auri sibi cum ad templorum ornatum tum ad subsidium fortunae a maioribus relictum foret, eo iuuare populum Romanum. si quam opem in sese crederent, eodem studio fuisse oblaturos. gratum sibi patres Romanos populumque facturum si omnes res Neapolitanorum suas duxissent, dignosque iudicauerint ab quibus donum animo ac uoluntate eorum qui libentes darent quam re maius ampliusque acciperent. legatis gratiae actae pro munificentia curaque; patera, quae ponderis minimi fuit, accepta.

consul atilius fabianus geminus seruilius minuciano exercitus accipio hibernaculis maturus communio qui relis qui auctumnus sum fabius ars cum summus inter sui concordia bellum gero frumentas exeo hannibal diuorto locus opportunus adsum carpo agmen palo excipio in casus universus dimicatio quam omnis ars peto hostis non venio adeo inopia sum cogo hannibal ut nisi cum fuga species abeo timeo gallia repeto sum nullus spes relinquo alo exercitus in is locus si insequor consul idem ars bellum gero cum ad gereonium iam hiems impedio consto bellum neapolitanus legatus roma uenio ab is quadraginta patera aureus magnus pondus in curia infero atque ita uerbum facio ut dico scio sui populus romanus aerarius bellum exhaurio et cum iuxta pro urbs ager socius atque pro caput atque arx italia urbs romanus atque imperium gero aequus censeo neapolitani qui aurum sui cum ad templum orno tum ad subsidium fortuna ab magnus relinquo sum is iuuo populus romanus si quam ops in sui credo idem studium sum offertor gratus sui pater romanus populus facio si omnis res neapolitanum suus duco dignus judico ab qui donum animus atque uoluntas is qui libet do quam res magnus amplus accipio legatus gratia ago pro munificentia curo patera qui pondus minimus sum accipio


parte altera pugnae Paulus, quamquam primo statim proelio funda grauiter ictus fuerat, tamen et occurrit saepe cum confertis Hannibali et aliquot locis proelium restituit, protegentibus eum equitibus Romanis, omissis postremo equis, quia consulem et ad regendum equum uires deficiebant. tum denuntianti cuidam iussisse consulem ad pedes descendere equites dixisse Hannibalem ferunt: 'quam mallem, uinctos mihi traderet.' equitum pedestre proelium, quale iam haud dubia hostium uictoria, fuit, cum uicti mori in uestigio mallent quam fugere, uictores morantibus uictoriam irati trucidarent quos pellere non poterant. pepulerunt tamen iam paucos superantes et labore ac uolneribus fessos. inde dissipati omnes sunt, equosque ad fugam qui poterant repetebant. Cn. Lentulus tribunus militum cum praeteruehens equo sedentem in saxo cruore oppletum consulem uidisset, ' L. Aemili ' inquit, 'quem unum insontem culpae cladis hodiernae dei respicere debent, cape hunc equum, dum et tibi uirium aliquid superest <et> comes ego te tollere possum ac protegere. ne funestam hanc pugnam morte consulis feceris; etiam sine hoc lacrimarum satis luctusque est.' ad ea consul: 'tu quidem, Cn. Corneli , macte uirtute esto; sed caue, frustra miserando exiguum tempus e manibus hostium euadendi absumas. abi, nuntia publice patribus urbem Romanam muniant ac priusquam uictor hostis adueniat praesidiis firment; priuatim Q. Fabio L. Aemilium praeceptorum eius memorem et uixisse [et] adhuc et mori. me in hac strage militum meorum patere exspirare, ne aut reus iterum e consulatu sim <aut> accusator collegae exsistam ut alieno crimine innocentiam meam protegam.' haec eos agentes prius turba fugientium ciuium, deinde hostes oppressere; consulem ignorantes quis esset obruere telis, Lentulum in tumultu abripuit equus. tum undique effuse fugiunt. septem milia hominum in minora castra, decem in maiora, duo ferme in uicum ipsum Cannas perfugerunt, qui extemplo a Carthalone atque equitibus nullo munimento tegente uicum circumuenti sunt. consul alter, seu forte seu consilio nulli fugientium insertus agmini, cum quinquaginta fere equitibus Uenusiam perfugit. quadraginta quinque milia quingenti pedites, duo milia septingenti equites, et tantadem prope ciuium sociorumque pars, caesi dicuntur; in his ambo consulum quaestores, L. Atilius et L. Furius Bibaculus , et undetriginta tribuni militum, consulares quidam praetoriique et aedilicii—inter eos Cn. Seruilium Geminum et M. Minucium numerant, qui magister equitum priore anno, <consul> aliquot annis ante fuerat—octoginta praeterea aut senatores aut qui eos magistratus gessissent unde in senatum legi deberent cum sua uoluntate milites in legionibus facti essent. capta eo proelio tria milia peditum et equites mille et quingenti dicuntur.

pars alter pugna paulus quamquam primus statim proelium fundo grauis iacio sum tamen et occurro saepe cum confero hannibal et aliquot locus proelium restituo protego is eques romanus omitto postremo equus quia consul et ad rego equus uis deficio tum denuntio quidam iubeo consul ad pes descendo eques dico hannibal fero quam malo vincio ego trado eques pedestre proelium qualis iam haud dubius hostis uictoria sum cum vinco morior in uestigium malo quam fugio uictor moror uictoria irascor trucido qui pello non possum pello tamen iam paucus supero et labor atque uulnus fatisco inde dissipati omnis sum equus ad fuga qui possum repeto cn lentulus tribunus miles cum praetervehor equus sedeo in saxum cruor oppleo consul uideo l aemilis inquam qui unus insons culpa clades hodiernus deus respicio debeo capio hic equus dum et tu uis aliquis supersum et comes ego tu tollo possum atque protego ne funestus hic pugna mors consul facio etiam sine hic lacrimaris satis lugeo sum ad is consul tu quidem cn cornelis mactus uirtus sum sed caueo frustra misero exiguus tempus e manus hostis evado absumo abeo nuntia publicus pater urbs romanus munio atque priusquam uictor hostis advenio praesidium firmo priuatim q fabius l aemilius praeceptor is memoro et vivo et adhuc et morior ego in hic strages miles meus pateo exspiraris ne aut reus iterum e consulatus sum aut accusator collega exsisto ut alienus crimen innocentia meus protego hic is ago prior turba fugio ciuis deinde hostis opprimo consul ignoro quis sum obruo telum lentulis in tumultus abripio equus tum undique effuse fugio septem mille homo in parvus castrum decem in magnus duo ferme in vicus ipse cannae perfugio qui extemplo ab carthalone atque eques nullus munimentum tego vicus circumvenio sum consul alter seu fors seu consilium nullus fugio insero agmen cum quinquaginta fere eques venusia perfugio quadraginta quinque mille quingenti pedito duo mille septingenti eques et tantus prope ciuis socius pars caedo dico in hic ambo consul quaestor l atilius et l furius bibaculus et undetriginta tribunus miles consularis quidam praetorius et aedilicius inter is cn seruilius geminus et m minucius numero qui magister eques prior annus consul aliquot annus ante sum octoginta praeterea aut senator aut qui is magistratus gero unde in senatus lego debeo cum suus uoluntas miles in legio facio sum capio is proelium tres mille pedes et eques mille et quingenti dico


primis tenebris silentio mota castra; boues aliquanto ante signa acti. ubi ad radices montium uiasque angustas uentum est, signum extemplo datur, ut accensis cornibus armenta in aduersos concitentur montes; et metus ipse relucentis flammae a capite calorque iam ad uiuum ad imaque cornua ueniens uelut stimulatos furore agebat boues. quo repente discursu, haud secus quam siluis montibusque accensis, omnia circum uirgulta ardere; capitumque inrita quassatio excitans flammam hominum passim discurrentium speciem praebebat. qui ad transitum saltus insidendum locati erant, ubi in summis montibus ac super se quosdam ignes conspexere, circumuentos se esse rati praesidio excessere. qua minime densae micabant flammae, uelut tutissimum iter petentes summa montium iuga, tamen in quosdam boues palatos a suis gregibus inciderunt. et primo cum procul cernerent, ueluti flammas spirantium miraculo attoniti constiterunt; deinde ut humana apparuit fraus, tum uero insidias rati esse, cum maiore tumultu concitant se in fugam. leui quoque armaturae hostium incurrere; ceterum nox aequato timore neutros pugnam incipientes ad lucem tenuit. interea toto agmine Hannibal transducto per saltum et quibusdam in ipso saltu hostium oppressis in agro Allifano posuit castra.

primus tenebrae silentium moueo castrum bos aliquantus ante signum ago ubi ad radix mons via angustus uenio sum signum extemplo do ut accendo cornu armentum in aduerto concito mons et metus ipse reluceo flamma ab caput calo iam ad uiuus ad imus cornu venio uelut stimulo furor ago bos quo repens discursus haud secus quam silua mons accendo omnis circum virgultus ardeo capitum irrito quassatio excito flamma homo passim discurro species praebeo qui ad transeo saltus insideo loco sum ubi in summus mons atque super sui quidam ignis conspicio circumvenio sui sum reor praesidium excedo qui paruus densus mico flamma uelut tueor iter peto summus mons iugum tamen in quidam bos palo ab suus grex incido et primus cum procul cerno ueluti flamma spiro miraculum attono consto deinde ut humanus appareo fraus tum uerus insidiae reor sum cum magnus tumultus concito sui in fuga leuis quoque armo hostis incurro ceterum nox aequo timor neuter pugna incipio ad lux teneo interea totus agmen hannibal traduco per saltus et quidam in ipse saltus hostis opprimo in ager allifanus pono castrum


per eosdem dies ab Hierone classis Ostia cum magno commeatu accessit. legati in senatum introducti nuntiarunt caedem C. Flamini consulis exercitusque allatam adeo aegre tulisse regem Hieronem ut nulla sua propria regnique sui clade moueri magis potuerit. itaque, quamquam probe sciat magnitudinem populi Romani admirabiliorem prope aduersis rebus quam secundis esse, tamen se omnia quibus a bonis fidelibusque sociis bella iuuari soleant misisse; quae ne accipere abnuant magno opere se patres conscriptos orare. iam omnium primum ominis causa Uictoriam auream pondo ducentum ac uiginti adferre sese. acciperent eam tenerentque et haberent propriam et perpetuam. aduexisse etiam trecenta milia modium tritici, ducenta hordei, ne commeatus deessent, et quantum praeterea opus esset quo iussissent subuecturos. milite atque equite scire nisi Romano Latinique nominis non uti populum Romanum: leuium armorum auxilia etiam externa uidisse in castris Romanis. itaque misisse mille sagittariorum ac funditorum, aptam manum aduersus Baliares ac Mauros pugnacesque alias missili telo gentes. ad ea dona consilium quoque addebant ut praetor, cui prouincia Sicilia euenisset, classem in Africam traiceret, ut et hostes in terra sua bellum haberent minusque laxamenti daretur iis ad auxilia Hannibali summittenda. ab senatu ita responsum regi est: uirum bonum egregiumque socium Hieronem esse atque uno tenore, ex quo in amicitiam populi Romani uenerit, fidem coluisse ac rem Romanam omni tempore ac loco munifice adiuuisse. id perinde ac deberet gratum populo Romano esse. aurum et a ciuitatibus quibusdam allatum, gratia rei accepta, non accepisse populum Romanum; Uictoriam omenque accipere sedemque ei se diuae dare dicare Capitolium, templum Iouis optimi maximi, in ea arce urbis Romanae sacratam uolentem propitiamque, firmam ac stabilem fore populo Romano. funditores sagittariique et frumentum traditum consulibus. quinqueremes ad <quinquaginta> nauium classem quae cum T. Otacilio propraetore in Sicilia erat quinque et uiginti additae, permissumque est ut, si e re publica censeret esse, in Africam traiceret.

per idem dies ab hiero classis ostium cum magnus commeatus accedo legatus in senatus introduco nuntio caedes que flaminius consul exerceo affero adeo aeger fero rex hiero ut nullus suus proprius regnum suus clades moueo magis possum itaque quamquam probus scio magnitudo populus romanus admirabilis prope aduerto res quam secundus sum tamen sui omnis qui ab bonus fidelis socius bellum iuuaris soleo mitto qui ne accipio abnuo magnus opus sui pater conscribo oro iam omnis primus omen causa uictoria aureus pondo ducenti atque uiginti affero sui accipio is teneo et habeo proprius et perpetuus adveho etiam trecenti mille modius triticum ducenti hordeum ne commeatus desum et quantus praeterea opus sum quo jubeo subveho miles atque eques scio nisi romanus latinum nomen non uti populus romanus levis armus auxilium etiam externus uideo in castrum romanus itaque mitto mille sagittarius atque funditor aptus manus aduersus baliaris atque mauri pugnax alius missilis telum gens ad is donum consilium quoque addo ut praetor qui prouincia sicilia evenio classis in africa traicio ut et hostis in terra suus bellum habeo parvus laxamentum do is ad auxilium hannibal summitto ab senatus ita responsum rex sum uir bonus egregius socius hiero sum atque unus tenor ex quo in amicitia populus romanus uenio fides colo atque res romanus omnis tempus atque locus munificus adjuvo is perinde atque debeo gratus populus romanus sum aurum et ab ciuitas quidam affero gratia res accipio non accipio populus romanus uictoria omen accipio sedo is sui diva do dicaris capitolium templum iuppiter bonus magnus in is arx urbs romanus sacro volo propitius firmus atque stabilis sum populus romanus funditor sagittarius et frumentum trado consul quinqueremis ad quinquaginta nauis classis qui cum t otacilius propraetor in sicilia sum quinque et uiginti addo permitto sum ut si e res publicus censeo sum in africa traicio


clamore sublato procursum ab auxiliis et pugna leuibus primum armis commissa; deinde equitum Gallorum Hispanorumque laeuum cornu cum dextro Romano concurrit, minime equestris more pugnae; frontibus enim aduersis concurrendum erat, quia nullo circa ad euagandum relicto spatio hinc amnis, hinc peditum acies claudebant. in derectum utrimque nitentes, stantibus ac confertis postremo turba equis uir uirum amplexus detrahebat equo. pedestre magna iam ex parte certamen factum erat; acrius tamen quam diutius pugnatum est pulsique Romani equites terga uertunt. sub equestris finem certaminis coorta est peditum pugna, primo et uiribus et animis par dum constabant ordines Gallis Hispanisque; tandem Romani, diu ac saepe conisi, aequa fronte acieque densa impulere hostium cuneum nimis tenuem eoque parum ualidum, a cetera prominentem acie. impulsis deinde ac trepide referentibus pedem institere ac tenore uno per praeceps pauore fugientium agmen in mediam primum aciem inlati, postremo nullo resistente ad subsidia Afrorum peruenerunt, qui utrimque reductis alis constiterant †media, qua Galli Hispanique steterant, aliquantum prominente acie†. qui cuneus ut pulsus aequauit frontem primum, dein cedendo etiam [in] sinum in medio dedit, Afri circa iam cornua fecerant inruentibusque incaute in medium Romanis circumdedere alas; mox cornua extendendo clausere et ab tergo hostes. hinc Romani, defuncti nequiquam [de] proelio uno, omissis Gallis Hispanisque, quorum terga ceciderant, [et] aduersus Afros integram pugnam ineunt, non tantum [in] eo iniquam quod inclusi aduersus circumfusos sed etiam quod fessi cum recentibus ac uegetis pugnabant.

clamor tollo procursus ab auxilium et pugno leuis primus arma committo deinde eques gallus hispanus laevus cornu cum dexter romanus concurro paruus equester mos pugna frons enim aduerto concurro sum quia nullus circa ad evago relinquo spatium hinc amnis hinc pedes acies claudo in derectus utrimque niteo sto atque confero postremo turba equus uir uir amplector detraho equus pedestre magnus iam ex pars certamen facio sum acer tamen quam diu pugno sum pello romanus eques tergum verto sub equester finis certamen coorior sum pedes pugno primus et uis et animus par dum consto ordo gallus hispanus tandem romanus diu atque saepe conitor aequus frons acieris densus impello hostis cuneus nimis tenuis eo parum ualidus ab ceterus promineo acies impello deinde atque trepidus refero pedis insto atque tenor unus per praeceps pavor fugio agmen in medius primus acies infero postremo nullus resisto ad subsidium afrorum peruenio qui utrimque reduco ala consto medius qui gallus hispanus sto aliquantus promineo acies qui cuneus ut pello aequo frons primus deinde cedo etiam in sinum in medium do afri circa iam cornu facio inruo incautus in medius romanus circumdo ala mox cornu extendo claudo et ab tergum hostis hinc romanus defungor nequiquam de proelium unus omitto gallus hispanus qui tergum cado et aduersus afros integer pugna ineo non tantus in is iniquus qui includo aduersus circumfundo sed etiam qui fatisco cum recens atque vegetus pugno


consulibus prorogatum in annum imperium. interreges proditi sunt a patribus C. Claudius Appi filius Cento , inde P. Cornelius Asina . in eius interregno comitia habita magno certamine patrum ac plebis. C. Terentio Uarroni , quem sui generis hominem, plebi insectatione principum popularibusque artibus conciliatum, ab Q. Fabi opibus et dictatorio imperio concusso aliena inuidia splendentem uolgus extrahere ad consulatum nitebatur, patres summa ope obstabant ne se insectando sibi aequari adsuescerent homines. Q. Baebius Herennius tribunus plebis, cognatus C. Terenti , criminando non senatum modo sed etiam augures, quod dictatorem prohibuissent comitia perficere, per inuidiam eorum fauorem candidato suo conciliabat: ab hominibus nobilibus, per multos annos bellum quaerentibus, Hannibalem in Italiam adductum; ab iisdem, cum debellari possit, fraude bellum trahi. cum quattuor legionibus uniuersis pugnari posse apparuisset eo quod M. Minucius absente Fabio prospere pugnasset, duas legiones hosti ad caedem obiectas, deinde ex ipsa caede ereptas ut pater patronusque appellaretur qui prius uincere prohibuisset Romanos quam uinci. consules deinde Fabianis artibus, cum debellare possent, bellum traxisse. id foedus inter omnes nobiles ictum nec finem ante belli habituros quam consulem uere plebeium, id est, hominem nouum fecissent; nam plebeios nobiles iam eisdem initiatos esse sacris et contemnere plebem, ex quo contemni patribus desierint, coepisse. cui non apparere id actum et quaesitum esse ut interregnum iniretur, ut in patrum potestate comitia essent? id consules ambos ad exercitum morando quaesisse; id postea, quia inuitis iis dictator esset dictus comitiorum causa, expugnatum esse ut uitiosus dictator per augures fieret. habere igitur interregnum eos; consulatum unum certe plebis Romanae esse; populum liberum habiturum ac daturum ei qui [magis] uere uincere quam diu imperare malit.

consul prorogo in annus imperium interrego prodeo sum ab pater que claudus appius filius cento inde p cornelius asine in is interregnum comitium habeo magnus certamen pater atque plebs que terentius varro qui suus genus homo plebs insectatio princeps popularis ars concilio ab q fabius ops et dictatorius imperium concutio alienus inuidia splendeo uulgus extraho ad consulatus nitor pater summus ops obsto ne sui insecto sui aequaris assuesco homo q baebius herennius tribunus plebs cognatus que terentius criminor non senatus modo sed etiam auguro qui dictator prohibeo comitium perficio per inuidia is fauor candidatus suus concilio ab homo nobilis per multus annus bellum quaero hannibal in italia adduco ab idem cum debellaris possum fraus bellum traho cum quattuor legio uniuersus pugno possum appareo is qui m minucius absum fabius prosperus pugno duo legio hostis ad caedes objecto deinde ex ipse caedes eripio ut pater patronus appello qui prior uinco prohibeo romanus quam vinco consul deinde fabianus ars cum debellaris possum bellum traho is foedus inter omnis nobilis ictus neque finis ante bellum habeo quam consul uerus plebeius is sum homo nouus facio nam plebeius nobilis iam idem initio sum sacrum et contemno plebs ex quo contemno pater desino coepio qui non appareo is ago et quaero sum ut interregnum ineo ut in pater potestas comitium sum is consul ambo ad exercitus moror quaero is postea quia inuitus is dictator sum dico comitium causa expugno sum ut vitiosus dictator per auguro fio habeo igitur interregnum is consulatus unus certus plebs romanus sum populus liber habeo atque do is qui magis uerus uinco quam diu impero malo


duplex inde Hannibali gaudium fuit; neque enim quicquam eorum quae apud hostes agerentur eum fallebat et perfugis multa [non] indicantibus et per suos explorantem: nam et liberam Minuci temeritatem se suo modo captaturum et sollertiae Fabi dimidium uirium decessisse. tumulus erat inter castra Minuci et Poenorum, quem qui occupasset haud dubie iniquiorem erat hosti locum facturus. eum non tam capere sine certamine uolebat Hannibal, quamquam id operae pretium erat, quam causam certaminis cum Minucio, quem semper occursurum ad obsistendum satis sciebat, contrahere. ager omnis medius erat prima specie inutilis insidiatori, quia non modo siluestre quicquam sed ne uepribus quidem uestitum habebat, re ipsa natus tegendis insidiis, eo magis quod in nuda ualle nulla talis fraus timeri poterat; et erant in anfractibus cauae rupes, ut quaedam earum ducenos armatos possent capere. in has latebras, quot quemque locum apte insidere poterant, quinque milia conduntur peditum equitumque. necubi tamen aut motus alicuius temere egressi aut fulgor armorum fraudem in ualle tam aperta detegeret, missis paucis prima luce ad capiendum quem ante diximus tumulum auertit oculos hostium. primo statim conspectu contempta paucitas ac sibi quisque deposcere pellendos inde hostes ac locum capiendum; dux ipse inter stolidissimos ferocissimosque ad arma uocat et uanis minis increpat hostem. principio leuem armaturam emittit, deinde conferto agmine [mitti] equites; postremo, cum hostibus quoque subsidia mitti uideret, instructis legionibus procedit. et Hannibal laborantibus suis alia atque alia accrescente certamine mittens auxilia peditum equitumque iam iustam expleuerat aciem, ac totis utrimque uiribus certatur. prima leuis armatura Romanorum, praeoccupatum <ex> inferiore loco succedens tumulum, pulsa detrusaque terrorem in succedentem intulit equitem et ad signa legionum refugit. peditum acies inter perculsos impauida sola erat uidebaturque, si iusta ac directa pugna esset, haudquaquam impar futura; tantum animorum fecerat prospere ante paucos dies res gesta; sed exorti repente insidiatores eum tumultum terroremque in latera utrimque ab tergoque incursantes fecerunt ut neque animus ad pugnam neque ad fugam spes cuiquam superesset.

duplex inde hannibal gaudium sum neque enim quisquam is qui apud hostis ago is fallo et perfugio multus non indico et per suus exploro nam et liber minucius temeritas sui suus modo capto et sollertia fabius dimidium uis decedo tumulus sum inter castrum minucius et poenus qui qui occupo haud dubius iniquus sum hostis locus facio is non tam capio sine certamen uolo hannibal quamquam is opera pretium sum quam causa certamen cum minucius qui semper occurro ad obsisto satis scio contraho ager omnis medius sum primus species inutilis insidiator quia non modo siluestre quisquam sed ne vepres quidem uestio habeo res ipse nascor tego insidiae is magis qui in nudo valles nullus talis fraus timeo possum et sum in anfractus cavus rupes ut quidam is duceni armatus possum capio in hic latebra quot quisque locus aptus insideo possum quinque mille condo pedes equio necubi tamen aut moueo aliquis temere egredior aut fulgor armus fraudo in valles tam apertus detego mitto paucus primus lux ad capio qui ante dico tumulus averto oculus hostis primus statim conspectus contemno paucitas atque sui quisque deposco pello inde hostis atque locus capio dux ipse inter stolidus ferox ad arma uoco et vanus minae increpo hostis principium leuis armo emitto deinde confero agmen mitto eques postremo cum hostis quoque subsidium mitto video instruo legio procedo et hannibal laboro suus alius atque alius accresco certamen mitto auxilium pedes equio iam iustus expleo acies atque totus utrimque uis certo primus leuis armo romanus praeoccupo ex inferus locus succedo tumulus pello detrudo terror in succedo infero eques et ad signum legio refugio pedes acies inter percello impavidus solus sum video si iustus atque dirigo pugno sum haudquaquam impar sum tantus animus facio prosperus ante paucus dies res gero sed exorior repens insidiator is tumultus terror in latus utrimque ab tergeo incurso facio ut neque animus ad pugna neque ad fuga spes quisquam supersum


Romani, quamquam terra hostium erat armatamque aciem toto praetentam in litore cernebant, haud cunctanter insecuti trepidam hostium classem naues omnes, quae non aut perfregerant proras litori inlisas aut carinas fixerant uadis, religatas puppibus in altum extraxere; ad quinque et uiginti naues e quadraginta cepere. neque id pulcherrimum eius uictoriae fuit sed quod una leui pugna toto eius orae mari potiti erant. itaque ad Onusam classe prouecti; escensio ab nauibus in terram facta. cum urbem ui cepissent captamque diripuissent, Carthaginem inde petunt, atque omnem agrum circa depopulati postremo tecta quoque coniuncta muro portisque incenderunt. inde iam praeda grauis ad Longunticam peruenit classis, ubi uis magna sparti <erat> ad rem nauticam congesta ab Hasdrubale. quod satis in usum fuit sublato ceterum omne incensum est. nec continentis modo praelecta est ora, sed in Ebusum insulam transmissum. ibi urbe, quae caput insulae est, biduum nequiquam summo labore oppugnata, ubi in spem inritam frustra teri tempus animaduersum est, ad populationem agri uersi, direptis aliquot incensisque uicis maiore quam ex continenti praeda parta cum in naues se recepissent, ex Baliaribus insulis legati pacem petentes ad Scipionem uenerunt. inde flexa retro classis reditumque in citeriora prouinciae, quo omnium populorum, qui <cis> Hiberum incolunt, multorum et ultimae Hispaniae legati concurrerunt; sed qui uere dicionis imperiique Romani facti sunt obsidibus datis, populi amplius fuere centum uiginti. igitur terrestribus quoque copiis satis fidens Romanus usque ad saltum Castulonensem est progressus; Hasdrubal in Lusitaniam ac propius Oceanum concessit.

romanus quamquam terra hostis sum armo acies totus praetendo in litus cerno haud cunctanter insequor trepidus hostis classis nauis omnis qui non aut perfringo prora litor inlisas aut carino figo uadum religo puppis in altus extraho ad quinque et uiginti nauis e quadraginta capio neque is pulcher is uictoria sum sed qui unus leuis pugno totus is ora mare potior sum itaque ad onusam classis proveho escensio ab nauis in terra facio cum urbs uis capio capio diripio carthago inde peto atque omnis ager circa depopulor postremo tectum quoque conjungo murus porta incendo inde iam praeda grauis ad longuntica peruenio classis ubi uolo magnus spartum sum ad res nauticus congero ab hasdrubal qui satis in usus sum tollo ceterum omnis incendo sum neque contineo modo praelego sum os sed in ebusus insula transmitto ibi urbs qui caput insula sum biduus nequiquam superus labor oppugno ubi in spes irritus frustra tero tempus animaduersum sum ad populatio ager verro disrepo aliquot incendo uicus magnus quam ex contineo praeda pario cum in nauis sui recipio ex baliaris insula legatus pax peto ad scipio uenio inde flecto retro classis redeo in citer prouincia quo omnis populus qui cis hiberus incolo multus et ulter hispania legatus concurro sed qui uerus dicio imperium romanus facio sum obsidibus do populus amplus sum centum uiginti igitur terrestris quoque copia satis fido romanus usque ad saltus castulonensis sum progredior hasdrubal in lusitania atque propius oceanus concedo


iam uer appetebat cum Hannibal ex hibernis mouit, et nequiquam ante conatus transcendere Appenninum intolerandis frigoribus et cum ingenti periculo moratus ac metu. Galli, quos praedae populationumque conciuerat spes, postquam pro eo ut ipsi ex alieno agro raperent agerentque, suas terras sedem belli esse premique utriusque partis exercituum hibernis uidere, uerterunt retro in Hannibalem ab Romanis odia; petitusque saepe principum insidiis, ipsorum inter se fraude, eadem leuitate qua consenserant consensum indicantium, seruatus erat et mutando nunc uestem nunc tegumenta capitis errore etiam sese ab insidiis munierat. ceterum hic quoque ei timor causa fuit maturius mouendi ex hibernis. per idem tempus Cn. Seruilius consul Romae idibus Martiis magistratum iniit. ibi cum de re publica rettulisset, redintegrata in C. Flaminium inuidia est: duos se consules creasse, unum habere; quod enim illi iustum imperium, quod auspicium esse? magistratus id a domo, publicis priuatisque penatibus, Latinis feriis actis, sacrificio in monte perfecto, uotis rite in Capitolio nuncupatis, secum ferre; nec priuatum auspicia sequi nec sine auspiciis profectum in externo ea solo noua atque integra concipere posse. augebant metum prodigia ex pluribus simul locis nuntiata: in Sicilia militibus aliquot spicula, in Sardinia autem in muro circumeunti uigilias equiti scipionem quem manu tenuerit arsisse et litora crebris ignibus fulsisse et scuta duo sanguine sudasse, et milites quosdam ictos fulminibus et solis orbem minui uisum, et Praeneste ardentes lapides caelo cecidisse, et Arpis parmas in caelo uisas pugnantemque cum luna solem, et Capenae duas interdiu lunas ortas, et aquas Caeretes sanguine mixtas fluxisse fontemque ipsum Herculis cruentis manasse respersum maculis, et in Antiati metentibus cruentas in corbem spicas cecidisse, et Faleriis caelum findi uelut magno hiatu uisum quaque patuerit ingens lumen effulsisse; sortes sua sponte attenuatas unamque excidisse ita scriptam: 'Mauors telum suum concutit', et per idem tempus Romae signum Martis Appia uia ac simulacra luporum sudasse, et Capuae speciem caeli ardentis fuisse lunaeque inter imbrem cadentis. inde minoribus etiam dictu prodigiis fides habita: capras lanatas quibusdam factas, et gallinam in marem, gallum in feminam sese uertisse. his, sicut erant nuntiata, expositis auctoribusque in curiam introductis consul de religione patres consuluit. decretum ut ea prodigia partim maioribus hostiis, partim lactentibus procurarentur et uti supplicatio per triduum ad omnia puluinaria haberetur; cetera, cum decemuiri libros inspexissent, ut ita fierent quemadmodum cordi esse <di sibi> diuinis carminibus praefarentur. decemuirorum monitu decretum est Ioui primum donum fulmen aureum pondo quinquaginta fieret, Iunoni Mineruaeque ex argento dona darentur et Iunoni reginae in Auentino Iunonique Sospitae Lanuui maioribus hostiis sacrificaretur, matronaeque pecunia conlata quantum conferre cuique commodum esset donum Iunoni reginae in Auentinum ferrent lectisterniumque fieret, et ut libertinae et ipsae unde Feroniae donum daretur pecuniam pro facultatibus suis conferrent. haec ubi facta, decemuiri Ardeae in foro maioribus hostiis sacrificarunt. postremo Decembri iam mense ad aedem Saturni Romae immolatum est, lectisterniumque imperatum—et eum lectum senatores strauerunt—et conuiuium publicum, ac per urbem Saturnalia diem ac noctem clamata, populusque eum diem festum habere ac seruare in perpetuum iussus.

iam uer appeto cum hannibal ex hibernus moueo et nequiquam ante conor transcendo apenninus intolero frigus et cum ingens periculum moror atque metus gallus qui praeda populatio concieo spes postquam pro is ut ipse ex alienus ager rapio ago suus terra sedes bellum sum premo uterque pars exercitus hibernus uideo verto retro in hannibal ab romanus odium peto saepe princeps insidiae ipse inter sui fraus idem leuitas qui consentio consensus indico seruatus sum et muto nunc uestis nunc tegumentum capio error etiam sui ab insidiae munio ceterum hic quoque is timor causa sum maturus moveo ex hibernus per idem tempus cn seruilius consul roma idus martius magistratus ineo ibi cum de res publicus refero redintegro in que flaminius inuidia sum duo sui consul creo unus habeo qui enim ille iustus imperium qui auspicium sum magistratus is ab domus publicus privo penates latinum feriae ago sacrificium in mons perficio uotum rite in capitolium nuncupo sui fero neque priuo auspicium sequor neque sine auspicium proficiscor in externus is solum nouus atque integer concipio possum augeo metus prodigium ex multus simul locus nuntio in sicilia miles aliquot spiculum in sardinia autem in murus circumeo vigilia equio scipio qui manus teneo ardeo et litus creber ignis fulcio et scutum duo sanguis sudo et miles quidam ictos fulmen et sol orbis minuo uideo et praeneste ardeo lapis caelum cado et arpi parma in caelum video pugno cum luna sol et capena duo interdiu luno orior et aqua caeretes sanguis misceo fluo fons ipse hercules cruentus manasse respergo maculis et in antias meto cruento in corbis spico cado et falerii caelum findo uelut magnus hiatus uideo quisque pateo ingens lumen effulgeo sors suus sponte adtenuo unus excido ita scribo mauors telis suus concutio et per idem tempus roma signum mars appius uia atque simulacrum lupus sudo et capua species caelum ardeo sum luna inter imber cado inde paruus etiam dico prodigium fides habeo capra lanatae quidam facio et gallina in maris gallus in femina sui verto hic sicut sum nuntio expono auctor in curia introduco consul de religio pater consulo decretum ut is prodigium pars magnus hostia pars lacteo procuro et uti supplicatio per triduum ad omnis puluinarium habeo ceterus cum decemuiri liber inspicio ut ita fio quemadmodum chordus sum deus sui divinus carmen praefor decemviri moneo decretum sum iuppiter primus donum fulmen aureus pondo quinquaginta fio juno minerva ex argentum donum do et juno regina in aventinus juno sospitae lanuui magnus hostia sacrifico matrona pecunia confero quantus confero quisque commodus sum donum juno regina in aventinus fero lectisternium fio et ut libertina et ipse unde feronia donum do pecunia pro facultas suus confero hic ubi facio decemuiri ardea in forum magnus hostia sacrifico postremo december iam mensis ad aedes saturnus roma immolo sum lectisternium impero et is lectus senator sterno et conuiuium publicus atque per urbs saturnalis dies atque nox clamo populus is dies festus habeo atque seruo in perpetuus iubeo


consul perculsis omnibus ipse satis ut in re trepida impauidus, turbatos ordines, uertente se quoque ad dissonos clamores, instruit ut tempus locusque patitur, et quacumque adire audirique potest, adhortatur ac stare ac pugnare iubet: nec enim inde uotis aut imploratione deum sed ui ac uirtute euadendum esse; per medias acies ferro uiam fieri et quo timoris minus sit, eo minus ferme periculi esse. ceterum prae strepitu ac tumultu nec consilium nec imperium accipi poterat, tantumque aberat ut sua signa atque ordines et locum noscerent, ut uix ad arma capienda aptandaque pugnae competeret animus, opprimerenturque quidam onerati magis iis quam tecti. et erat in tanta caligine maior usus aurium quam oculorum. ad gemitus uolnerum ictusque corporum aut armorum et mixtos strepentium pauentiumque clamores circumferebant ora oculosque. alii fugientes pugnantium globo inlati haerebant; alios redeuntes in pugnam auertebat fugientium agmen. deinde, ubi in omnes partes nequiquam impetus capti et ab lateribus montes ac lacus, a fronte et ab tergo hostium acies claudebat apparuitque nullam nisi in dextera ferroque salutis spem esse, tum sibi quisque dux adhortatorque factus ad rem gerendam, et noua de integro exorta pugna est, non illa ordinata per principes hastatosque ac triarios nec ut pro signis antesignani, post signa alia pugnaret acies nec ut in sua legione miles aut cohorte aut manipulo esset; fors conglobat et animus suus cuique ante aut post pugnandi ordinem dabat tantusque fuit ardor animorum, adeo intentus pugnae animus, ut eum motum terrae qui multarum urbium Italiae magnas partes prostrauit auertitque cursu rapidos amnes, mare fluminibus inuexit, montes lapsu ingenti proruit, nemo pugnantium senserit.

consul percello omnis ipse satis ut in res trepido impavidus turbo ordo verto sui quoque ad dissonus clamor instruo ut tempus locus patior et quicumque adeo audio possum adhortor atque sto atque pugno iubeo neque enim inde uotum aut imploratio deus sed uis atque uirtus evado sum per medius acies ferrum uia fio et quo timor paruus sum is paruus ferme periculum sum ceterum prae strepitus atque tumultus neque consilium neque imperium accipio possum tantus absum ut suus signum atque ordo et locus nosco ut uix ad arma capio apto pugna competo animus opprimo quidam onero magis is quam tectum et sum in tantus caligo magnus utor auris quam oculus ad gemitus vulnus ictus corpus aut armus et misceo strepentium paveo clamor circumfero os oculus alius fugio pugno globus infero haereo alius redeo in pugna averto fugio agmen deinde ubi in omnis pars nequiquam impetus capio et ab later mons atque lacus ab frons et ab tergum hostis acies claudeo appareo nullus nisi in dextera ferrum salus spes sum tum sui quisque dux adhortator facio ad res gero et nouus de integer exorior pugno sum non ille ordino per princeps hastati atque triarii neque ut pro signum antesignanus post signum alius pugno acies neque ut in suus legio miles aut cohors aut manipulus sum fors conglobo et animus suus quisque ante aut post pugno ordo do tantus sum ardor animus adeo intendo pugna animus ut is motus terra qui multus urbs italia magnus pars prosterno averto cursus rapidus amnis mare flumen inveho mons lapsus ingens proruo nemo pugno sentio


consules satis exploratis itineribus sequentes Poenum, ut uentum ad Cannas est et in conspectu Poenum habebant, bina castra communiunt, eodem ferme interuallo quo ad Gereonium sicut ante copiis diuisis. Aufidus amnis, utrisque castris adfluens, aditum aquatoribus ex sua cuiusque opportunitate haud sine certamine dabat; ex minoribus tamen castris, quae posita trans Aufidum erant, liberius aquabantur Romani, quia ripa ulterior nullum habebat hostium praesidium. Hannibal spem nanctus locis natis ad equestrem pugnam, qua parte uirium inuictus erat, facturos copiam pugnandi consules, dirigit aciem lacessitque Numidarum procursatione hostes. inde rursus sollicitari seditione militari ac discordia consulum Romana castra, cum Paulus Sempronique et Flamini temeritatem Uarroni Uarro speciosum timidis ac segnibus ducibus exemplum Fabium obiceret testareturque deos hominesque hic nullam penes se culpam esse, quod Hannibal iam uel<ut> usu cepisset Italiam; se constrictum a collega teneri; ferrum atque arma iratis et pugnare cupientibus adimi militibus; ille, si quid proiectis ac proditis ad inconsultam atque improuidam pugnam legionibus accideret, se omnis culpae exsortem, omnis euentus participem fore diceret; uideret ut quibus lingua prompta ac temeraria, aeque in pugna uigerent manus.

consul satis exploro iter sequor poenus ut uenio ad cannae sum et in conspectus poenus habeo bini castrum communio idem ferme interuallum quo ad gereonium sicut ante copia divido aufidus amnis uterque castrum affluo aditus aquator ex suus quisque opportunitas haud sine certamen do ex paruus tamen castrum qui pono trans aufidus sum liber aquor romanus quia ripa ulterior nullus habeo hostis praesidium hannibal spes nanciscor locus obstino ad equester pugna qui pars uis invictus sum facio copia pugno consul dirigo acies lacesso numidaris procursatio hostis inde rursus sollicito seditio militaris atque discordia consul romanus castrum cum paulus sempronius et flaminius temeritas varro varro speciosus timidus atque segnis dux exemplum fabius obicio testo deus homo hic nullus penis sui culpa sum qui hannibal iam uel ut usus capio italia sui constringo ab collega teneo ferrum atque arma irascor et pugno cupio adimo miles ille si quis proicio atque prodeo ad inconsultus atque improvidus pugna legio accido sui omnis culpa exsortem omnis euentus participo sum dico video ut qui lingua promptus atque temerarius aequus in pugno vigeo manus


ita rebus diuinis peractis, tum de bello reque [de] publica dictator rettulit quibus quotue legionibus uictori hosti obuiam eundum esse patres censerent. decretum ut ab Cn. Seruilio consule exercitum acciperet; scriberet praeterea ex ciuibus sociisque quantum equitum ac peditum uideretur; cetera omnia ageret faceretque ut e re publica duceret. Fabius duas legiones se adiecturum ad Seruilianum exercitum dixit. iis per magistrum equitum scriptis Tibur diem ad conueniendum edixit. edictoque proposito ut, quibus oppida castellaque immunita essent, ut ii commigrarent in loca tuta, ex agris quoque demigrarent omnes regionis eius qua iturus Hannibal esset tectis prius incensis ac frugibus corruptis ne cuius rei copia esset, ipse uia Flaminia profectus obuiam consuli exercituque, cum ad Tiberim circa Ocriculum prospexisset agmen consulemque cum equitibus ad se progredientem, <substitit> uiatore misso qui consuli nuntiaret ut sine lictoribus ad dictatorem ueniret. qui cum dicto paruisset congressusque eorum ingentem speciem dictaturae apud ciues sociosque uetustate iam prope oblitos eius imperii fecisset, litterae ab urbe allatae sunt naues onerarias commeatum ab Ostia in Hispaniam ad exercitum portantes a classe Punica circa portum Cosanum captas esse. itaque extemplo consul Ostiam proficisci iussus nauibusque quae ad urbem Romanam aut Ostiae essent completis milite ac naualibus sociis persequi hostium classem ac litora Italiae tutari. magna uis hominum conscripta Romae erat; libertini etiam, quibus liberi essent et aetas militaris, in uerba iurauerant. ex hoc urbano exercitu, qui minores quinque et triginta annis erant, in naues impositi, alii ut urbi praesiderent relicti.

ita res divinus perago tum de bellum reor de publicus dictator refero qui quot legio uictor hostis obuiam eo sum pater censeo decretum ut ab cn seruilio consul exercitus accipio scribo praeterea ex ciuis socius quantus eques atque pedes uideo ceterus omnis ago facio ut e res publicus duco fabius duo legio sui adicio ad seruilianum exercitus dico is per magister eques scribo tibur dies ad convenio edico edico propono ut qui oppidum castellum immunitas sum ut is commigro in locum tueor ex ager quoque demigro omnis regio is qui eo hannibal sum tectum prior incendo atque frugis corruptus ne qui res copia sum ipse uia flaminius proficiscor obuiam consul exerceo cum ad tiberis circa ocriculis prospicio agmen consul cum eques ad sui progredio substo uiator mitto qui consul nuntio ut sine lictor ad dictator venio qui cum dico pareo congredior is ingens species dicto apud ciuis socius uetustas iam prope obliuiscor is imperium facio littera ab urbs affero sum nauis oneraria commeatus ab ostium in hispania ad exercitus porto ab classis punicus circa portus cosanum capio sum itaque extemplo consul ostia proficisco iubeo navis qui ad urbs romanus aut ostia sum compleo miles atque naualis socius persequor hostis classis atque litus italia tutaris magnus uolo homo conscribo roma sum libertinus etiam qui liber sum et aetas militaris in uerbum juro ex hic urbanus exercitus qui paruus quinque et triginta annus sum in nauis impono alius ut urbs praesideo relinquo


ubi is finem fecit, extemplo ab ea turba, quae in comitio erat, clamor flebilis est sublatus manusque ad curiam tendebant orantes ut sibi liberos, fratres, cognatos redderent. feminas quoque metus ac necessitas in foro [ac] turbae uirorum immiscuerat. senatus summotis arbitris consuli coeptus. ibi cum sententiis uariaretur et alii redimendos de publico, alii nullam publice impensam faciendam nec prohibendos ex priuato redimi; si quibus argentum in praesentia deesset, dandam ex aerario pecuniam mutuam praedibusque ac praediis cauendum populo censerent, tum T. Manlius Torquatus , priscae ac nimis durae, ut plerisque uidebatur, seueritatis, interrogatus sententiam ita locutus fertur: 'si tantummodo postulassent legati pro iis qui in hostium potestate sunt ut redimerentur, sine ullius insectatione eorum breui sententiam peregissem; quid enim aliud quam admonendi essetis ut morem traditum a patribus necessario ad rem militarem exemplo seruaretis? nunc autem, cum prope gloriati sint quod se hostibus dediderint, praeferrique non captis modo in acie ab hostibus sed etiam iis qui Uenusiam Canusiumque peruenerunt atque ipsi C. Terentio consuli aequum censuerint, nihil uos eorum, patres conscripti, quae illic acta sunt ignorare patiar. atque utinam haec, quae apud uos acturus sum, Canusii apud ipsum exercitum agerem, optimum testem ignauiae cuiusque et uirtutis, aut unus hic saltem adesset P. Sempronius , quem si isti ducem secuti essent, milites hodie in castris Romanis non captiui in hostium potestate essent. sed cum fessis pugnando hostibus, tum uictoria laetis et ipsis plerique regressis in castra sua, noctem ad erumpendum liberam habuissent et septem milia armatorum hominum erumpere etiam <per> confertos hostes possent, neque per se ipsi id facere conati sunt neque alium sequi uoluerunt. nocte prope tota P. Sempronius Tuditanus non destitit monere, adhortari eos, dum paucitas hostium circa castra, dum quies ac silentium esset, dum nox inceptum tegere posset, se ducem sequerentur: ante lucem peruenire in tuta loca, in sociorum urbes posse. si ut auorum memoria P. Decius tribunus militum in Samnio, si ut nobis adulescentibus priore Punico bello Calpurnius Flamma trecentis uoluntariis, cum ad tumulum eos capiendum situm inter medios duceret hostes, dixit "moriamur, milites, et morte nostra eripiamus ex obsidione circumuentas legiones", si hoc P. Sempronius diceret, nec uiros quidem nec Romanos uos duceret, si nemo tantae uirtutis exstitisset comes. uiam non ad gloriam magis quam ad salutem ferentem demonstrat; reduces in patriam ad parentes, ad coniuges ac liberos facit. ut seruemini, deest uobis animus: quid, si moriendum pro patria esset, faceretis? quinquaginta milia ciuium sociorumque circa uos eo ipso die caesa iacent. si tot exempla uirtutis non mouent, nihil unquam mouebit; si tanta clades uilem uitam non fecit, nulla faciet. liberi atque incolumes desiderate patriam; immo desiderate, dum patria est, dum ciues eius estis. sero nunc desideratis, deminuti capite, [abalienati iure ciuium] serui Carthaginiensium facti. pretio redituri estis eo unde ignauia ac nequitia abistis? P. Sempronium ciuem uestrum non audistis arma capere ac sequi se iubentem; Hannibalem post paulo audistis castra prodi et arma tradi iubentem. quam<quam quid> ego ignauiam istorum accuso, cum scelus possim accusare? non modo enim sequi recusarunt bene monentem sed obsistere ac retinere conati sunt, ni strictis gladiis uiri fortissimi inertes summouissent. prius, inquam, P. Sempronio per ciuium agmen quam per hostium fuit erumpendum. hos ciues patria desideret, quorum si ceteri similes fuissent, neminem hodie ex iis qui ad Cannas pugnauerunt ciuem haberet? ex milibus septem armatorum sescenti exstiterunt qui erumpere auderent, qui in patriam liberi atque armati redirent, neque his sescentis hostes obstitere; quam tutum iter duarum prope legionum agmini futurum censetis fuisse? haberetis hodie uiginti milia armatorum Canusii fortia, fidelia, patres conscripti. nunc autem quemadmodum hi boni fidelesque—nam "fortes" ne ipsi quidem dixerint—ciues esse possunt? nisi quis credere potest aut adfuisse erumpentibus qui, ne erumperent, obsistere conati sunt, aut non inuidere eos cum incolumitati, tum gloriae illorum per uirtutem partae, cum sibi timorem ignauiamque seruitutis ignominiosae causam esse sciant. maluerunt in tentoriis latentes simul lucem atque hostem exspectare, cum silentio noctis erumpendi occasio esset. <at> ad erumpendum e castris defuit animus, ad tutanda fortiter castra animum habuerunt; dies noctesque aliquot obsessi uallum armis, se ipsi tutati uallo sunt; tandem ultima ausi passique, cum omnia subsidia uitae deessent adfectisque fame uiribus arma iam sustinere nequirent, necessitatibus magis humanis quam armis uicti sunt. orto sole ab hostibus ad uallum accessum; ante secundam horam, nullam fortunam certaminis experti, tradiderunt arma ac se ipsos. haec uobis istorum per biduum militia fuit. cum in acie stare ac pugnare decuerat, [cum] in castra refugerunt; cum pro uallo pugnandum erat, castra tradiderunt, neque in acie neque in castris utiles. et uos redimam? cum erumpere e castris oportet, cunctamini ac manetis; cum manere <et> castra tutari armis necesse est, et castra et arma et uos ipsos traditis hosti. ego non magis istos redimendos, patres conscripti, censeo quam illos dedendos Hannibali qui per medios hostes e castris eruperunt ac per summam uirtutem se patriae restituerunt.'

ubi is finis facio extemplo ab is turba qui in comitium sum clamor flebilis sum tollo manus ad curia tendo oro ut sui liber frater cognatus reddo femina quoque metus atque necessitas in forum atque turba uir immisceo senatus summoveo arbiter consul coepio ibi cum sententia vario et alius redimo de publicus alius nullus publicus impendo facio neque prohibeo ex priuo redimo si qui argentum in praesens desum do ex aerarius pecunia mutuus praedibusque atque praedium caueo populus censeo tum t manlius torquatus priscus atque nimis durus ut plerusque uideo seueritas interrogo sententia ita loquor fero si tantummodo postulo legatus pro is qui in hostis potestas sum ut redimo sine ullus insectatio is breuis sententia perago quis enim alius quam admoneo edo ut mos trado ab pater necessarius ad res militaris exemplum servo nunc autem cum prope glorior sum qui sui hostis dedo praefero non capio modo in acies ab hostis sed etiam is qui venusia canusium peruenio atque ipse que terentius consul aequus censeo nihil tu is pater conscribo qui illic ago sum ignoro patior atque utinam hic qui apud tu ago sum canusium apud ipse exercitus ago bonus testo ignauia quisque et uirtus aut unus hic saltem adsum p sempronius qui si iste dux sequor sum miles hodie in castrum romanus non captivus in hostis potestas sum sed cum fatisco pugno hostis tum uictoria laetus et ipse plerusque regredior in castrum suus nox ad erumpo liber habeo et septem mille armator homo erumpo etiam per confercio hostis possum neque per sui ipse is facio conor sum neque alius sequor uolo nox prope totus p sempronius tuditanus non desisto moneo adhortaris is dum paucitas hostis circa castrum dum quies atque silentium sum dum nox incipio tego possum sui dux sequor ante lux pervenio in tueor locum in socius urbs possum si ut avus memoria p decius tribunus miles in samnium si ut nos adulescens prior punicus bellum calpurnius flamma trecenti voluntarius cum ad tumulus is capio sino inter medius duco hostis dico morior miles et mors noster eripio ex obsidio circumvenio legio si hic p sempronius dico neque uir quidem neque romanus tu duco si nemo tantus uirtus exsisto comes uia non ad gloria magis quam ad salus fero demonstro reduco in patria ad parens ad coniunx atque liber facio ut servo desum tu animus quis si morior pro patria sum facio quinquaginta mille ciuis socius circa tu is ipse dies caedo iaceo si tot exemplum uirtus non moveo nihil umquam moveo si tantus clades uilis uita non facio nullus facio liber atque incolumis desidero patria immo desidero dum patria sum dum ciuis is sum serus nunc desidero deminuo caput abalieno ius ciuis seruus carthaginiensis facio pretium redeo sum is unde ignauia atque nequitia abeo p sempronius ciuis uester non audio arma capio atque sequor sui jubeo hannibal post paulus audio castrum prodo et arma trado jubeo quam quam quis ego ignauia iste accuso cum scelus possum accuso non modo enim sequor recuso bene moneo sed obsisto atque retineo conor sum ni stringo gladius uir fortis iners summoveo prior inquam p sempronius per ciuis agmen quam per hostis sum erumpo hic ciuis patria desidero qui si ceterus similis sum nemo hodie ex is qui ad cannae pugno ciuis habeo ex mille septem armator sescenti exsisto qui erumpo audeo qui in patria liber atque armatus redeo neque hic sescenti hostis obsto quam tueor iter duaris prope legio agmen sum censeo sum habeo hodie uiginti mille armator canusium fortis fidelis pater conscribo nunc autem quemadmodum hic bonus fidelis nam fortis ne ipse quidem dico ciuis sum possum nisi quis credo possum aut adsum erumpo qui ne erumpo obsisto conor sum aut non inuideo is cum incolumitas tum gloria ille per uirtus pario cum sui timor ignavio seruitus ignominiosus causa sum scio malo in tentorius lateo simul lux atque hostis exspectaris cum silentium nox erumpo occasio sum at ad erumpo e castrum desum animus ad tuto fortis castrum animus habeo dies nox aliquot obsedeo valles arma sui ipse tutas uallum sum tandem ulter audeo patior cum omnis subsidium uita desum afficio fames uis arma iam sustineo nequeo necessitas magis humanus quam arma vinco sum orior sol ab hostis ad valles accedo ante secundus hora nullus fortuna certamen experior trado arma atque sui ipse hic tu iste per biduus militia sum cum in acies sto atque pugno decet cum in castrum refugio cum pro uallum pugno sum castrum trado neque in acies neque in castrum utilis et tu redimo cum erumpo e castrum oportet cunctor atque maneo cum maneo et castrum tutaris arma necesse sum et castrum et arma et tu ipse trado hostis ego non magis iste redimo pater conscribo censeo quam ille dedo hannibal qui per medius hostis e castrum erumpo atque per summa uirtus sui patria restituo


tres ferme horas pugnatum est et ubique atrociter; circa consulem tamen acrior infestiorque pugna est. eum et robora uirorum sequebantur et ipse, quacumque in parte premi ac laborare senserat suos, impigre ferebat opem, insignemque armis et hostes summa ui petebant et tuebantur ciues, donec Insuber eques—Ducario nomen erat—facie quoque noscitans consulem, '<en>' inquit 'hic est' popularibus suis, 'qui legiones nostras cecidit agrosque et urbem est depopulatus; iam ego hanc uictimam manibus peremptorum foede ciuium dabo'. subditisque calcaribus equo per confertissimam hostium turbam impetum facit obtruncatoque prius armigero, qui se infesto uenienti obuiam obiecerat, consulem lancea transfixit; spoliare cupientem triarii obiectis scutis arcuere. magnae partis fuga inde primum coepit; et iam nec lacus nec montes pauori obstabant; per omnia arta praeruptaque uelut caeci euadunt, armaque et uiri super alium alii praecipitantur. pars magna, ubi locus fugae deest, per prima uada paludis in aquam progressi, quoad capitibus [umeris] exstare possunt, sese immergunt; fuere quos inconsultus pauor nando etiam capessere fugam impulerit; quae ubi immensa ac sine spe erat, aut deficientibus animis hauriebantur gurgitibus aut nequiquam fessi uada retro aegerrime repetebant atque ibi ab ingressis aquam hostium equitibus passim trucidabantur. sex milia ferme primi agminis per aduersos hostes eruptione impigre facta, ignari omnium quae post se agerentur, ex saltu euasere et, cum in tumulo quodam constitissent, clamorem modo ac sonum armorum audientes, quae fortuna pugnae esset neque scire nec perspicere prae caligine poterant. inclinata denique re, cum incalescente sole dispulsa nebula aperuisset diem, tum liquida iam luce montes campique perditas res stratamque ostendere foede Romanam aciem. itaque ne in conspectos procul immitteretur eques, sublatis raptim signis quam citatissimo poterant agmine sese abripuerunt. postero die cum super cetera extrema fames etiam instaret, fidem dante Maharbale, qui cum omnibus equestribus copiis nocte consecutus erat, si arma tradidissent, abire cum singulis uestimentis passurum, sese dediderunt; quae Punica religione seruata fides ab Hannibale est atque in uincula omnes coniecti.

tres ferme hora pugno sum et ubique atrociter circa consul tamen acer infestus pugno sum is et robur uir sequor et ipse quicumque in pars premo atque laboro sentio suus impiger fero ops insignis arma et hostis summus uis peto et tueor ciuis donec insubo eques ducario nomen sum facies quoque noscito consul en inquam hic sum popularis suus qui legio noster cado ager et urbs sum depopulor iam ego hic victima manus peremptor foedus ciuis do subdo calcaris equus per confercio hostis turba impetus facio obtrunco prior armiger qui sui infesto venio obuiam objacio consul lancea transfigo spolio cupio triarii objecta scutum arceo magnus pars fuga inde primus coepio et iam neque lacus neque mons pavor obsto per omnis artus praerumpo uelut caecus evado armo et uir super alius alius praecipito pars magnus ubi locus fuga desum per primus uadum palus in aqua progredior quoad caput umerus exstaris possum sui immergo sum qui inconsultus pavor no etiam capesso fuga impello qui ubi immensus atque sine spes sum aut deficio animus haurio gurges aut nequiquam fatisco uadum retro aeger repeto atque ibi ab ingredior aqua hostis eques passim trucido sex mille ferme primus agmen per aduerto hostis eruptio impiger facio ignaris omnis qui post sui ago ex saltus evado et cum in tumulus quidam consto clamor modo atque sonus armus audio qui fortuna pugna sum neque scio neque perspicio prae caligo possum inclino denique res cum incalesco sol dispello nebula aperio dies tum liquidus iam lux mons campus perdo res sterno ostendo foedus romanus acies itaque ne in conspicio procul immitto eques tollo raptim signum quam citatus possum agmen sui abripio posterus dies cum super ceterus exter fames etiam insto fides do maharbal qui cum omnis equester copia nox consequor sum si arma trado abeo cum singuli uestimentum patior sui dedo qui punicus religio seruata fides ab hannibal sum atque in uinculum omnis conicio


Minucius uero cum iam ante uix tolerabilis fuisset rebus secundis ac fauore uolgi, tum utique immodice immodesteque non Hannibale magis uicto ab se quam Q. Fabio gloriari: illum in rebus asperis unicum ducem ac parem quaesitum Hannibali, maiorem minori, dictatorem magistro equitum, quod nulla memoria habeat annalium, iussu populi aequatum in eadem ciuitate, in qua magistri equitum uirgas ac secures dictatoris tremere atque horrere soliti sint; tantum suam felicitatem uirtutemque enituisse. ergo secuturum se fortunam suam, si dictator in cunctatione ac segnitie deorum hominumque iudicio damnata perstaret. itaque quo die primum congressus est cum Q. Fabio , statuendum omnium primum ait esse quemadmodum imperio aequato utantur: se optimum ducere aut diebus alternis aut, si maiora interualla placerent, partitis temporibus alterius summum ius imperiumque esse, ut par hosti non solum consilio sed uiribus etiam esset, si quam occasionem rei gerendae habuisset. Q. Fabio haudquaquam id placere: omnia fortunam eam habitura quamcumque temeritas collegae habuisset; sibi communicatum cum alio, non ademptum imperium esse; itaque se nunquam uolentem parte, qua posset, rerum consilio gerendarum cessurum, nec se tempora aut dies imperii cum eo, exercitum diuisurum suisque consiliis, quoniam omnia non liceret, quae posset seruaturum. ita obtinuit ut legiones, sicut consulibus mos esset, inter <se> diuiderent. prima et quarta Minucio, secunda et tertia Fabio euenerunt. item equites pari numero sociumque et Latini nominis auxilia diuiserunt. castris quoque separari magister equitum uoluit.

minucius uerus cum iam ante uix tolerabilis sum res secundus atque fauor uulgus tum utique immodicus immodestus non hannibal magis vinco ab sui quam q fabius glorior ille in res asper unicus dux atque par quaero hannibal magnus parvus dictator magister eques qui nullus memoria habeo annalis iussus populus aequo in idem ciuitas in qui magister eques virga atque securis dictator tremo atque horreo soleo sum tantus suus felicitas virtus eniteo ergo sequor sui fortuna suus si dictator in cunctatio atque segnitie deus homo iudicium damno persto itaque quo dies primus congredior sum cum q fabius statuo omnis primus aio sum quemadmodum imperium aequo utor sui bonus duco aut dies alternus aut si magnus intervallum placeo partio tempus alter superus ius imperium sum ut par hostis non solus consilium sed uis etiam sum si quam occasio res gero habeo q fabius haudquaquam is placeo omnis fortuna is habeo quicumque temeritas collega habeo sui communico cum alius non adimo imperium sum itaque sui numquam volo pars qui possum res consilium gerendaris cedo neque sui tempus aut dies imperium cum is exercitus divido suo consilium quoniam omnis non licet qui possum seruaturum ita obtineo ut legio sicut consul mos sum inter sui divido primus et quartus minucius secundus et tertius fabius evenio item eques par numerus socius et latinum nomen auxilium divido castrum quoque separaris magister eques uolo


hunc tumultum sensit Fabius; ceterum et insidias esse ratus et ab nocturno utique abhorrens certamine, suos munimentis tenuit. luce prima sub iugo montis proelium fuit, quo interclusam ab suis leuem armaturam facile (etenim numero aliquantum praestabant) Romani superassent, nisi Hispanorum cohors ad id ipsum remissa ab Hannibale superuenisset. ea adsuetior montibus et ad concursandum inter saxa rupesque aptior ac leuior cum uelocitate corporum, tum armorum habitu, campestrem hostem, grauem armis statariumque, pugnae genere facile elusit. ita haudquaquam pari certamine digressi, Hispani fere omnes incolumes, Romani aliquot suis amissis in castra contenderunt. Fabius quoque mouit castra transgressusque saltum super Allifas loco alto ac munito consedit. tum per Samnium Romam se petere simulans Hannibal usque in Paelignos populabundus rediit; Fabius medius inter hostium agmen urbemque Romam iugis ducebat nec absistens nec congrediens. ex Paelignis Poenus flexit iter retroque Apuliam repetens Gereonium peruenit, urbem metu, quia conlapsa ruinis pars moenium erat, ab suis desertam: dictator in Larinate agro castra communiit. inde sacrorum causa Romam reuocatus, non imperio modo sed consilio etiam ac prope precibus agens cum magistro equitum, ut plus consilio quam fortunae confidat et se potius ducem quam Sempronium Flaminiumque imitetur: ne nihil actum censeret extracta prope aestate per ludificationem hostis; medicos quoque plus interdum quiete quam mouendo atque agendo proficere; haud paruam rem esse ab totiens uictore hoste uinci desisse ac respirasse ab continuis cladibus,—haec nequiquam praemonito magistro equitum Romam est profectus.

hic tumultus sentio fabius ceterum et insidiae sum reor et ab nocturnus utique abhorreo certamen suus munimentum teneo lux primus sub iugum mons proelium sum quo intercludo ab suus leuis armo facilis etenim numerus aliquantus praesto romanus supero nisi hispanus cohors ad is ipse remitto ab hannibal supervenio is assuesco mons et ad concurso inter saxum rupes aptus atque leuis cum uelocitas corpus tum armus habitus campestrem hostis grauis arma statarius pugna genus facilis eludo ita haudquaquam par certamen digredior hispanus fere omnis incolumis romanus aliquot suus amitto in castrum contendo fabius quoque moueo castrum transgredior saltus super allifae locus altus atque munio consido tum per samnium roma sui peto simulo hannibal usque in peligni populabundus redeo fabius medius inter hostis agmen urbs roma iugum duco neque absisto neque congredior ex peligni poenus flecto iter retro appulia repeto gereonium peruenio urbs metus quia collabor ruina pars moenia sum ab suus desero dictator in larinate ager castrum communio inde sacer causa roma revoco non imperium modo sed consilium etiam atque prope prex ago cum magister eques ut multus consilium quam fortuna confido et sui potis dux quam sempronius flaminius imitor ne nihil ago censeo extraho prope aestas per ludificatio hostis medicus quoque multus interdum quiesco quam moveo atque ago proficio haud parvus res sum ab totiens uictor hostis vinco desino atque respiro ab continuus clades hic nequiquam praemoneo magister eques roma sum proficiscor


haec est pugna <Cannensis>, Alliensi cladi nobilitate par, ceterum ut illis quae post pugnam accidere leuior, quia ab hoste est cessatum, sic strage exercitus grauior foediorque. fuga namque ad Alliam sicut urbem prodidit, ita exercitum seruauit: ad Cannas fugientem consulem uix quinquaginta secuti sunt, alterius morientis prope totus exercitus fuit. binis in castris cum multitudo semiermis sine ducibus esset, nuntium qui in maioribus erant mittunt, dum proelio, deinde ex laetitia epulis fatigatos quies nocturna hostes premeret ut ad se transirent: uno agmine Canusium abituros esse. eam sententiam alii totam aspernari; cur enim illos, qui se arcessant, ipsos non uenire, cum aeque coniungi possent? quia uidelicet plena hostium omnia in medio essent, et aliorum quam sua corpora tanto periculo mallent obicere. aliis non tam sententia displicere quam animus deesse: P. Sempronius Tuditanus tribunus militum 'capi ergo mauoltis' inquit, 'ab auarissimo et crudelissimo hoste aestimarique capita uestra et exquiri pretia ab interrogantibus Romanus ciuis sis an Latinus socius, et ex tua contumelia et miseria alteri honos quaeratur? non tu, si quidem L. Aemili consulis, qui se bene mori quam turpiter uiuere maluit, et tot fortissimorum uirorum qui circa eum cumulati iacent ciues estis. sed antequam opprimit lux maioraque hostium agmina obsaepiunt iter, per hos, qui inordinati atque incompositi obstrepunt portis, erumpamus. ferro atque audacia uia fit quamuis per confertos hostes. cuneo quidem hoc laxum atque solutum agmen, ut si nihil obstet, disicias. itaque ite mecum qui et uosmet ipsos et rem publicam saluam uoltis'. haec ubi dicta dedit, stringit gladium cuneoque facto per medios uadit hostes et, cum in latus dextrum quod patebat Numidae iacularentur, translatis in dextrum scutis in maiora castra ad sescenti euaserunt atque inde protinus alio magno agmine adiuncto Canusium incolumes perueniunt. haec apud uictos magis impetu animorum, quos ingenium suum cuique aut fors dabat, quam ex consilio ipsorum aut imperio cuiusquam agebatur.

hic sum pugno cannensis alliensis clades nobilitas par ceterum ut ille qui post pugna accido leuis quia ab hostis sum cesso sic strages exercitus gravis foedus fuga namque ad allia sicut urbs prodo ita exercitus seruo ad cannae fugio consul uix quinquaginta sequor sum alter morior prope totus exercitus sum bini in castrum cum multitudo semiermis sine dux sum nuntius qui in magnus sum mitto dum proelium deinde ex laetitia epulis fatigo quies nocturnus hostis premo ut ad sui transeo unus agmen canusium abeo sum is sententia alius totus aspernaris cur enim ille qui sui arcesso ipse non uenio cum aequus conjungo possum quia uidelicet plenus hostis omnis in medium sum et alius quam suus corpus tantus periculum malo obicio alius non tam sententia displiceo quam animus desum p sempronius tuditanus tribunus miles capio ergo mauoltis inquam ab avarus et crudelis hostis aestimo caput uester et exquiro pretium ab interrogo romanus ciuis sum an latinus socius et ex tuus contumelia et miseria alter honor quaero non tu si quidem l aemilis consul qui sui bene morior quam turpis uiuo malo et tot fortis uir qui circa is cumulo iaceo ciuis sum sed antequam opprimo lux magnus hostis agmen obsaepio iter per hic qui inordinatus atque incompositus obstrepo porta erumpo ferrum atque audacia uia fio quamuis per confercio hostis cuneus quidem hic laxus atque soluo agmen ut si nihil obsto disicio itaque eo ego qui et tu ipse et res publicus saluus uolo hic ubi dictum do stringo gladius cuneus facio per medius uado hostis et cum in latus dexter qui pateo numida jaculor transfero in dexter scutum in magnus castrum ad sescenti evado atque inde protinus alius magnus agmen adjungo canusium incolumis pervenio hic apud vinco magis impetus animus qui ingenium suus quisque aut fors do quam ex consilium ipse aut imperium quisquam ago


Hannibal recto itinere per Umbriam usque ad Spoletium uenit. inde, cum perpopulato agro urbem oppugnare adortus esset, cum magna caede suorum repulsus, coniectans ex unius coloniae minus prospere temptatae uiribus quanta moles Romanae urbis esset, in agrum Picenum auertit iter, non copia solum omnis generis frugum abundantem sed refertum praeda, quam effuse auidi atque egentes rapiebant. ibi per dies aliquot statiua habita refectusque miles hibernis itineribus ac palustri uia proelioque magis ad euentum secundo quam leui aut facili adfectus. ubi satis quietis datum praeda ac populationibus magis quam otio aut requie gaudentibus, profectus Praetutianum Hadrianumque agrum, Marsos inde Marrucinosque et Paelignos deuastat circaque Arpos et Luceriam proximam Apuliae regionem. Cn. Seruilius consul leuibus proeliis cum Gallis factis et uno oppido ignobili expugnato, postquam de collegae exercitusque caede audiuit, iam moenibus patriae metuens ne abesset in discrimine extremo, ad urbem iter intendit. Q. Fabius Maximus dictator iterum quo die magistratum iniit uocato senatu, ab dis orsus, cum edocuisset patres plus neglegentia caerimoniarum quam temeritate atque inscitia peccatum a C. Flaminio consule esse quaeque piacula irae deum essent ipsos deos consulendos esse, peruicit ut, quod non ferme decernitur nisi cum taetra prodigia nuntiata sunt, decemuiri libros Sibyllinos adire iuberentur. qui inspectis fatalibus libris rettulerunt patribus, quod eius belli causa uotum Marti foret, id non rite factum de integro atque amplius faciundum esse, et Ioui ludos magnos et aedes Ueneri Erycinae ac Menti uouendas esse, et supplicationem lectisterniumque habendum, et uer sacrum uouendum si bellatum prospere esset resque publica in eodem quo ante bellum fuisset statu permansisset. senatus, quoniam Fabium belli cura occupatura esset, M. Aemilium praetorem, ex collegii pontificum sententia omnia ea ut mature fiant, curare iubet.

hannibal recingo iter per umbria usque ad spoletium uenio inde cum perpopulor ager urbs oppugnaris adorior sum cum magnus caedes suus repello conjecto ex unus colonia paruus prosperus tento uis quantus moles romanus urbs sum in ager picenus averto iter non copia solus omnis genus frugum abundo sed refercio praeda quam effuse auidus atque egeo rapio ibi per dies aliquot stativus habeo reficio miles hibernus iter atque palustri uia proelio magis ad euentum secundus quam leuis aut facilis affectus ubi satis quiesco do praeda atque populatio magis quam otium aut requie gaudeo proficiscor praetutianus hadrianus ager marsi inde marrucini et peligni devasto circo arpi et luceria propior appulia regio cn seruilius consul leuis proelium cum gallus facio et unus oppidum ignobilis expugno postquam de collega exerceo caedes audio iam moenia patria metuo ne absum in discrimen exter ad urbs iter intendo q fabius magnus dictator iterum quo dies magistratus ineo voco senatus ab deus ordior cum edoceo pater multus neglegentia caerimoniaris quam temeritas atque inscitia peccatum ab que flaminius consul sum quisque piaculum ira deus sum ipse deus consulo sum pervinco ut qui non ferme decerno nisi cum taeter prodigium nuntio sum decemuiri liber sibyllinus adeo iubeo qui inspicio fatal liber refero pater qui is bellum causa uotum martius sum is non rite facio de integer atque amplus facio sum et iuppiter ludus magnus et aedes venus erycina atque mens voveo sum et supplicatio lectisternium habeo et uer sacer voveo si bello prosperus sum reor publicus in idem quo ante bellum sum status permaneo senatus quoniam fabius bellum cura occupo sum m aemilius praetor ex collegium pontifex sententia omnis is ut maturus fio curo iubeo


dum haec geruntur in Italia, Cn. Seruilius Geminus consul cum classe <centum uiginti> nauium circumuectus Sardiniae et Corsicae oram, et obsidibus utrimque acceptis in Africam transmisit et, priusquam in continentem escensiones faceret, Menige insula uastata et ab incolentibus Cercinam, ne et ipsorum ureretur diripereturque ager, decem talentis argenti acceptis ad litora Africae accessit copiasque exposuit. inde ad populandum agrum ducti milites naualesque socii iuxta effusi ac si <in> insulis cultorum egentibus praedarentur. itaque in insidias temere inlati, cum a frequentibus palantes et locorum ignari ab gnaris circumuenirentur, cum multa caede ac foeda fuga retro ad naues compulsi sunt. ad mille hominum cum Ti. Sempronio Blaeso quaestore amissum, classis ab litoribus hostium plenis trepide soluta in Siciliam cursum tenuit, traditaque Lilybaei T. Otacilio praetori, ut ab legato eius P. Cincio Romam reduceretur. ipse per Siciliam pedibus profectus freto in Italiam traiecit, litteris Q. Fabi accitus et ipse et collega eius M. Atilius , ut exercitus ab se exacto iam prope semenstri imperio acciperent. omnium prope annales Fabium dictatorem aduersus Hannibalem rem gessisse tradunt; Caelius etiam eum primum a populo creatum dictatorem scribit. sed et Caelium et ceteros fugit uni consuli Cn. Seruilio , qui tum procul in Gallia prouincia aberat, ius fuisse dicendi dictatoris; quam moram quia exspectare territa iam clade ciuitas non poterat, eo decursum esse ut a populo crearetur qui pro dictatore esset; res inde gestas gloriamque insignem ducis et augentes titulum imaginis posteros, ut qui pro dictatore <creatus erat, dictator> crederetur, facile obtinuisse.

dum hic gero in italia cn seruilius geminus consul cum classis centum uiginti nauis circumvehor sardinia et corsica ora et obsidibus utrimque accipio in africa transmitto et priusquam in contineo escensio facio menige insula uasto et ab incolo cercina ne et ipse uro diripio ager decem talentum argentum accipio ad litus africa accedo copia expono inde ad populo ager duco miles navalis socius iuxta effundo atque si in insula cultor egeo praedor itaque in insidiae temere infero cum ab frequens palo et locus ignaris ab gnaris circumvenio cum multus caedes atque foedus fuga retro ad nauis compello sum ad mille homo cum tiberius sempronius blaesus quaestor amitto classis ab litus hostis plenus trepidus solvo in sicilia cursus teneo trado lilybaeum t otacilius praetor ut ab legatus is p cincius roma reduco ipse per sicilia pes proficiscor fretus in italia transiacio littera q fabius accio et ipse et collega is m atilius ut exercitus ab sui exigo iam prope semenstri imperium accipio omnis prope annal fabius dictator aduersus hannibal res gero trado caelius etiam is primus ab populus creo dictator scribo sed et caelius et ceterus fugio unus consul cn seruilio qui tum procul in gallia prouincia absum ius sum dico dictator quam mora quia exspectaris terreo iam clades ciuitas non possum is decurro sum ut ab populus creo qui pro dictator sum res inde gero gloria insignis dux et augeo titulis imago posterus ut qui pro dictator creo sum dictator credo facilis obtineo


P. Furius Philus et M. Pomponius praetores senatum in curiam Hostiliam uocauerunt, ut de urbis custodia consulerent; neque enim dubitabant deletis exercitibus hostem ad oppugnandam Romam, quod unum opus belli restaret, uenturum. cum in malis sicuti ingentibus ita ignotis ne consilium quidem satis expedirent obstreperetque clamor lamentantium mulierum et nondum palam facto uiui mortuique et per omnes paene domos promiscue complorarentur, tum Q. Fabius Maximus censuit equites expeditos et Appia et Latina uia mittendos, qui obuios percontando—aliquos profecto ex fuga passim dissipatos fore—referant quae fortuna consulum atque exercituum sit et, si quid di immortales miseriti imperii reliquum Romani nominis fecerint, ubi eae copiae sint; quo se Hannibal post proelium contulerit, quid paret, quid agat acturusque sit. haec exploranda noscendaque per impigros iuuenes esse; illud per patres ipsos agendum, quoniam magistratuum parum sit, ut tumultum ac trepidationem in urbe tollant, matronas publico arceant continerique intra suum quamque limen cogant, comploratus familiarum coerceant, silentium per urbem faciant, nuntios rerum omnium ad praetores deducendos curent, suae quisque fortunae domi auctorem exspectent, custodesque praeterea ad portas ponant qui prohibeant quemquam egredi urbe cogantque homines nullam nisi urbe ac moenibus saluis salutem sperare. ubi conticuerit [recte] tumultus, tum in curiam patres reuocandos consulendumque de urbis custodia esse.

p furius philus et m pomponius praetor senatus in curia hostilius voco ut de urbs custodia consulo neque enim dubito deleo exercitus hostis ad oppugno roma qui unus opus bellum resto uenio cum in malus sicut ingens ita ignosco ne consilium quidem satis expedio obstrepo clamor lamento mulier et nondum palam facio uiuus morior et per omnis paene domus promiscuus comploro tum q fabius magnus censeo eques expedio et appius et latinum uia mitto qui obvius perconto aliquis profecto ex fuga passim dissipatos sum refero qui fortuna consul atque exercitus sum et si quis deus immortalis misereor imperium reliquus romanus nomen facio ubi is copia sum quo sui hannibal post proelium confero quis pareo quis ago ago sum hic exploro nosco per impiger iuuenis sum ille per pater ipse ago quoniam magistratus parum sum ut tumultus atque trepidatio in urbs tollo matrona publicus arceo contineo intra suus quisque limen cogo comploro familia coerceo silentium per urbs facio nuntius res omnis ad praetor deduco curo suus quisque fortuna domus auctor exspecto custos praeterea ad porta pono qui prohibeo quisquam egredior urbs cogo homo nullus nisi urbs atque moenia salvus salus spero ubi contaceo rectus tumultus tum in curia pater revoco consulo de urbs custodia sum


legatis captiuorum senatus ab dictatore datus est, quorum princeps: ' M. Iuni uosque, patres conscripti' inquit, 'nemo nostrum ignorat nulli unquam ciuitati uiliores fuisse captiuos quam nostrae; ceterum, nisi nobis plus iusto nostra placet causa, non alii unquam minus neglegendi uobis quam nos in hostium potestatem uenerunt. non enim in acie per timorem arma tradidimus sed cum prope ad noctem superstantes cumulis caesorum corporum proelium extraxissemus, in castra recepimus nos; diei reliquum ac noctem insequentem, fessi labore ac uolneribus, uallum sumus tutati; postero die, cum circumsessi ab exercitu uictore aqua arceremur nec ulla iam per confertos hostes erumpendi spes esset nec esse nefas duceremus quinquaginta milibus hominum ex acie nostra trucidatis aliquem ex Cannensi pugna Romanum militem restare, tunc demum pacti sumus pretium quo redempti dimitteremur, arma in quibus nihil iam auxilii erat hosti tradidimus. maiores quoque acceperamus se a Gallis auro redemisse et patres uestros, asperrimos illos ad condiciones pacis, legatos tamen [ad] captiuorum redimendorum gratia Tarentum misisse. atqui et <ad> Alliam cum Gallis et ad Heracleam cum Pyrrho utraque non tam clade infamis quam pauore et fuga pugna fuit: Cannenses campos acerui Romanorum corporum tegunt, nec supersumus pugnae nisi in quibus trucidandis et ferrum et uires hostem defecerunt. sunt etiam de nostris quidam qui ne in acie quidem fuerunt sed praesidio castris relicti, cum castra traderentur, in potestatem hostium uenerunt. haud equidem ullius ciuis et commilitonis fortunae aut condicioni inuideo, nec premendo alium me extulisse uelim: ne illi quidem, nisi pernicitatis pedum et cursus aliquod praemium est, qui plerique inermes ex acie fugientes non prius quam Uenusiae aut Canusii constiterunt, se nobis merito praetulerint gloriatique sint in se plus quam in nobis praesidii rei publicae esse. sed illis et bonis ac fortibus militibus utemini et nobis etiam promptioribus pro patria, quod beneficio uestro redempti atque in patriam restituti fuerimus. dilectum ex omni aetate et fortuna habetis; octo milia seruorum audio armari. non minor numerus noster est nec maiore pretio redimi possumus quam ii emuntur; nam si conferam nos cum illis, iniuriam nomini Romano faciam. illud etiam in tali consilio animaduertendum uobis censeam, patres conscripti, si iam duriores esse uelitis, quod nullo nostro merito faciatis, cui nos hosti relicturi sitis. Pyrrho uidelicet, qui [uos] hospitum numero captiuos habuit? an barbaro ac Poeno, qui utrum auarior an crudelior sit uix existimari potest? si uideatis catenas, squalorem, deformitatem ciuium uestrorum, non minus profecto uos ea species moueat quam si ex altera parte cernatis stratas Cannensibus campis legiones uestras. intueri potestis sollicitudinem et lacrimas in uestibulo curiae stantium cognatorum nostrorum exspectantiumque responsum uestrum. cum ii pro nobis proque iis qui absunt ita suspensi ac solliciti sint, quem censetis animum ipsorum esse quorum in discrimine uita libertasque est? si, mediusfidius, ipse in nos mitis Hannibal contra naturam suam esse uelit, nihil tamen nobis uita opus esse censeamus cum indigni ut redimeremur a uobis uisi simus. rediere Romam quondam remissi a Pyrrho sine pretio captiui; sed rediere cum legatis, primoribus ciuitatis, ad redimendos sese missis. redeam ego in patriam trecentis nummis non aestimatus ciuis? suum quisque animum, patres conscripti. scio in discrimine esse uitam corpusque meum; magis me famae periculum mouet, ne a uobis damnati ac repulsi abeamus; neque enim uos pretio pepercisse homines credent.'

legatus captivus senatus ab dictator do sum qui princeps m junius tu pater conscribo inquam nemo nos ignoro nullus umquam ciuitas vilis sum captiuus quam noster ceterum nisi nos multus justus noster placeo causa non alius umquam paruus neglego tu quam nos in hostis potestas uenio non enim in acies per timor arma trado sed cum prope ad nox supersto cumulis caesor corpus proelium extraho in castrum recipio nos dies reliquus atque nox insequor fatisco labor atque uulnus valles sum tutas posterus dies cum circumsedeo ab exercitus uictor aqua arceo neque ullus iam per confercio hostis erumpo spes sum neque sum nefas duco quinquaginta mille homo ex acies noster trucido aliquis ex cannensis pugno romanus miles resto tunc demum paciscor sum pretium quo reemo dimitto arma in qui nihil iam auxilium sum hostis trado magnus quoque accipio sui ab gallus aurum reemo et pater uester asper ille ad condicio pax legatus tamen ad captivus redimo gratia tarentus mitto atqui et ad allia cum gallus et ad heraclea cum pyrrhus uter non tam clades infamis quam pavor et fuga pugno sum cannensis campus acervus romanus corpus tego neque supersum pugna nisi in qui trucido et ferrum et uis hostis deficio sum etiam de noster quidam qui ne in acies quidem sum sed praesidium castrum relinquo cum castrum trado in potestas hostis uenio haud equidem ullus ciuis et commilito fortuna aut condicio invideo neque premo alius ego effero uolo ne ille quidem nisi pernicitas pes et curro aliqui praemium sum qui plerusque inermis ex acies fugio non prior quam venusia aut canusium consto sui nos mereo praefero glorior sum in sui multus quam in nos praesidium res publicus sum sed ille et bonus atque fortis miles uto et nos etiam promptus pro patria qui beneficium uester reemo atque in patria restitus sum dilectus ex omnis aetas et fortuna habeo octo mille seruus audio armaris non paruus numerus noster sum neque magnus pretium redimo possum quam is emo nam si confero nos cum ille iniuria nomen romanus facio ille etiam in talis consilium animaduertendum tu censeo pater conscribo si iam durus sum volo qui nullus noster mereo facio qui nos hostis relinquo sum pyrrhus uidelicet qui tu hospes numerus captiuus habeo an barbarus atque poenus qui utrum avarus an crudelis sum uix existimo possum si uideo cateno squalor deformitas ciuis vester non paruus profecto tu is species moveo quam si ex alter pars cerno sterno cannensis campus legio uester intueor possum sollicitudo et lacrima in uestibulum curia sto cognator noster exspecto responsum uester cum is pro nos pro is qui absum ita suspendo atque sollicitus sum qui censeo animus ipse sum qui in discrimen uita libertas sum si mediusfidius ipse in nos mitis hannibal contra natura suus sum uolo nihil tamen nos uita opus sum censeo cum indignus ut redimo ab tu video sum redeo roma quondam remitto ab pyrrhus sine pretium captivus sed redeo cum legatus primoris ciuitas ad redimo sui mitto redeo ego in patria trecenti nummus non aestimo ciuis suus quisque animus pater conscribo scio in discrimen sum uita corpus meus magis ego fama periculum moueo ne ab tu damno atque repello abeo neque enim tu pretium parco homo credo