Ab urbe condita, books 21-25 - 23

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


legati ad Hannibalem uenerunt pacemque cum eo condicionibus fecerunt ne quis imperator magistratusue Poenorum ius ullum in ciuem Campanum haberet neue ciuis Campanus inuitus militaret munusue faceret; ut suae leges, sui magistratus Capuae essent; ut trecentos ex Romanis captiuis Poenus daret Campanis, quos ipsi elegissent, cum quibus equitum Campanorum, qui in Sicilia stipendia facerent, permutatio fieret. haec pacta: illa insuper quam quae pacta erant facinora Campani ediderunt: nam praefectos socium ciuesque Romanos alios, partim aliquo militiae munere occupatos, partim priuatis negotiis implicitos, plebs repente omnes comprehensos uelut custodiae causa balneis includi iussit, ubi feruore atque aestu anima interclusa foedum in modum exspirarent. ea ne fierent neu legatio mitteretur ad Poenum, summa ope Decius Magius , uir cui ad summam auctoritatem nihil praeter sanam ciuium mentem defuit, restiterat. ut uero praesidium mitti ab Hannibale audiuit, Pyrrhi superbam dominationem miserabilemque Tarentinorum seruitutem exempla referens, primo ne reciperetur praesidium palam uociferatus est, deinde ut receptum aut eiceretur aut, si malum facinus quod a uetustissimis sociis consanguineisque defecissent forti ac memorabili facinore purgare uellent, ut interfecto Punico praesidio restituerent Romanis se. haec— nec enim occulta agebantur—cum relata Hannibali essent, primo misit qui uocarent Magium ad sese in castra; deinde, cum is ferociter negasset se iturum nec enim Hannibali ius esse in ciuem Campanum, concitatus ira Poenus comprehendi hominem uinctumque attrahi ad sese iussit. ueritus deinde ne quid inter uim tumultus atque ex concitatione animorum inconsulti certaminis oreretur, ipse praemisso nuntio ad Marium Blossium, praetorem Campanum, postero die se Capuae futurum, proficiscitur e castris cum modico praesidio. Marius contione aduocata edicit, ut frequentes cum coniugibus ac liberis obuiam irent Hannibali. ab uniuersis id non obedienter modo sed enixe, fauore etiam uolgi et studio uisendi tot iam uictoriis clarum imperatorem, factum est. Decius Magius nec obuiam egressus est nec, quo timorem aliquem ex conscientia significare posset, priuatim se tenuit; in foro cum filio clientibusque paucis otiose inambulauit trepidante tota ciuitate ad excipiendum Poenum uisendumque. Hannibal ingressus urbem senatum extemplo postulat, precantibusque inde primoribus Campanorum ne quid eo die seriae rei gereret diemque ut ipse, aduentu suo festum, laetus ac libens celebraret, quamquam praeceps ingenio in iram erat, tamen, ne quid in principio negaret, uisenda urbe magnam partem diei consumpsit.

legatus ad hannibal uenio pax cum is condicio facio ne quis imperator magistro poenus ius ullus in ciuis campanus habeo neue ciuis campanus inuitus milito munus facio ut suus lex suus magistratus capua sum ut trecenti ex romanus captiuus poenus do campanus qui ipse eligo cum qui eques campanus qui in sicilia stipendium facio permutatio fio hic paciscor ille insuper quam qui paciscor sum facinus campanus edo nam praeficio socius civis romanus alius pars aliquis militia munus occupo pars priuo negotium implico plebs repens omnis comprehendo uelut custodia causa balnea includo iubeo ubi fervor atque aestus anima intercludo foedus in modus exspiro is ne fio neu legatio mitto ad poenus summus ops decius magus uir qui ad summa auctoritas nihil praeter sanus ciuis mens desum resto ut uerus praesidium mitto ab hannibal audio pyrrhus superbus dominatio miserabilis tarentinus seruitus exemplum refero primus ne recipio praesidium palam vocifero sum deinde ut recipio aut eicio aut si malus facinus qui ab vetustus socius consanguineus deficio fortis atque memorabilis facinus purgaris uolo ut interficio punicus praesidium restituo romanus sui hic neque enim occulo ago cum refero hannibal sum primus mitto qui voco magius ad sui in castrum deinde cum is ferociter nego sui eo neque enim hannibal ius sum in ciuis campanus concito ira poenus comprehendo homo vincio attraho ad sui iubeo uereor deinde ne quis inter uis tumultus atque ex concitatio animus inconsultus certamen orior ipse praemitto nuntio ad marius blossius praetor campanus posterus dies sui capua sum proficisco e castrum cum modicus praesidium marius contio aduoco edico ut frequens cum conjunx atque liber obuiam eo hannibal ab uniuersus is non obedienter modo sed enitor fauor etiam uulgus et studium viso tot iam uictoria clarus imperator facio sum decius magus neque obuiam egredior sum neque quo timor aliquis ex conscientia significaris possum priuatim sui teneo in forum cum filius cliens paucus otiosus inambulo trepido totus ciuitas ad excipio poenus viso hannibal ingredior urbs senatus extemplo postulo preco inde primoris campanus ne quis is dies seria res gero dies ut ipse aduentus suus festus laetus atque libet celebro quamquam praeceps ingenium in ira sum tamen ne quis in principium nego viso urbs magnus pars dies consumo


Casilinum oppidum redditum Campanis est, firmatum septingentorum militum de exercitu Hannibalis praesidio, ne, ubi Poenus inde abscessisset, Romani oppugnarent. Praenestinis militibus senatus Romanus duplex stipendium et quinquennii militiae uacationem decreuit; ciuitate cum donarentur ob uirtutem, non mutauerunt. Perusinorum casus obscurior fama est, quia nec ipsorum monumento ullo est illustratus nec decreto Romanorum. eodem tempore Petelinos, qui uni ex Bruttiis manserant in amicitia Romana, non Carthaginienses modo qui regionem obtinebant sed Bruttii quoque ceteri ob separata ab se consilia oppugnabant. quibus cum obsistere malis nequirent Petelini, legatos Romam ad praesidium petendum miserunt. quorum preces lacrimaeque—in questus enim flebiles, cum sibimet ipsi consulere iussi sunt, sese in uestibulo curiae profuderunt—ingentem misericordiam patribus ac populo mouerunt, consultique iterum a M. Aemilio praetore patres circumspectis omnibus imperii uiribus fateri coacti nihil iam longinquis sociis in se praesidii esse, redire domum fideque ad ultimum expleta consulere sibimet ipsos in reliquum ltprogt praesenti fortuna iusserunt. haec postquam renuntiata legatio Petelinis est, tantus repente maeror pauorque senatum eorum cepit ut pars profugiendi qua quisque posset ac deserendae urbis auctores essent, pars, quando deserti a ueteribus sociis essent, adiungendi se ceteris Bruttiis ac per eos dedendi Hannibali. uicit tamen ea pars quae nihil raptim nec temere agendum consulendumque de integro censuit. relata postero die per minorem trepidationem re tenuerunt optimates ut conuectis omnibus ex agris urbem ac muros firmarent.

casilinus oppidum reddo campanus sum firmo septingentor miles de exercitus hannibal praesidium ne ubi poenus inde abscedo romanus oppugno praenestinus miles senatus romanus duplex stipendium et quinquennium militia uacatio decerno ciuitas cum dono ob uirtus non muto perusinum casus obscurus fama sum quia neque ipse monumentum ullus sum illustro neque decretum romanus idem tempus petelini qui unus ex bruttius maneo in amicitia romanus non carthaginiensis modo qui regio obtineo sed bruttius quoque ceterus ob separo ab sui consilium oppugno qui cum obsisto malus nequeo petelinus legatus roma ad praesidium peto mitto qui prex lacrima in queror enim flebilis cum sui ipse consulo iubeo sum sui in uestibulum curia profundo ingens misericordia pater atque populus moueo consulo iterum ab m aemilius praetor pater circumspicio omnis imperium uis fateor cogo nihil iam longinquus socius in sui praesidium sum redeo domus fido ad ulter expleta consulo sui ipse in reliquus ltprogt praesens fortuna jubeo hic postquam renuntio legatio petelinus sum tantus repens maeror pavor senatus is capio ut pars profugio qui quisque possum atque desero urbs auctor sum pars quando desero ab vetus socius sum adjungo sui ceterus bruttius atque per is dedo hannibal uinco tamen is pars qui nihil raptim neque temere ago consulo de integer censeo refero posterus dies per paruus trepidatio res teneo optimas ut conveho omnis ex ager urbs atque murus firmo


postquam neque elicere Poenum ad certamen obuersati castris poterant neque castrorum oppugnatio facilis erat, urbem Ascuam, quo fines hostium ingrediens Hasdrubal frumentum commeatusque alios conuexerat, ui capiunt omnique circa agro potiuntur; nec iam aut in agmine aut in castris ullo imperio contineri. quam ubi neglegentiam ex re, ut fit, bene gesta oriri senserat Hasdrubal, cohortatus milites ut palatos sine signis hostes adgrederentur, degressus colle pergit ire acie instructa ad castra. quem ut adesse tumultuose nuntii refugientes ex speculis stationibusque attulere, ad arma conclamatum est. ut quisque arma ceperat, sine imperio, sine signo, incompositi, inordinati in proelium ruunt. iam primi conseruerant manus, cum alii cateruatim currerent, alii nondum e castris exissent; tamen primo ipsa audacia terruere hostem; deinde rari in confertos inlati, cum paucitas parum tuta esset, respicere alii alios et undique pulsi coire in orbem, et, dum corpora corporibus applicant armaque armis iungunt, in artum compulsi, cum uix mouendis armis satis spatii esset, corona hostium cincti ad multum diei caeduntur; exigua pars eruptione facta siluas ac montes petit. parique terrore et castra sunt deserta et uniuersa gens postero die in deditionem uenit. nec diu in pacto mansit; nam subinde ab Carthagine allatum est ut Hasdrubal primo quoque tempore in Italiam exercitum duceret, quae uolgata res per Hispaniam omnium ferme animos ad Romanos auertit. itaque Hasdrubal extemplo litteras Carthaginem mittit, indicans quanto fama profectionis suae damno fuisset: si uero inde pergeret, priusquam Hiberum transiret Romanorum Hispaniam fore; nam praeterquam quod nec praesidium nec ducem haberet quem relinqueret pro se, eos imperatores esse Romanos quibus uix aequis uiribus resisti possit. itaque si ulla Hispaniae cura esset, successorem sibi cum ualido exercitu mitterent; cui si omnia prospere euenirent, non tamen otiosam prouinciam fore.

postquam neque elices poenus ad certamen obverso castrum possum neque castrum oppugnatio facilis sum urbs ascuam quo finis hostis ingredior hasdrubal frumentum commeatus alius conveho uis capio omne circa ager potio neque iam aut in agmen aut in castrum ullus imperium contineo quam ubi neglegentia ex res ut fio bene gero orior sentio hasdrubal cohortor miles ut palo sine signum hostis aggredior degredior collis pergo eo acies instruo ad castrum qui ut adsum tumultuosus nuntius refugio ex speculis statio affero ad arma conclamo sum ut quisque arma capio sine imperium sine signum incompositus inordinatus in proelium ruo iam primus consero manus cum alius cateruatim curro alius nondum e castrum exeo tamen primus ipse audacia terreo hostis deinde raris in confercio infero cum paucitas parum tueor sum respicio alius alius et undique pello coeo in orbis et dum corpus corpus applico armo arma iungo in artus compello cum uix moveo arma satis spatium sum corona hostis cingo ad multus dies caedo exiguus pars eruptio facio silua atque mons peto pario terror et castrum sum desero et uniuersus gens posterus dies in deditio uenio neque diu in pacisco maneo nam subinde ab carthago affero sum ut hasdrubal primus quoque tempus in italia exercitus duco qui vulgo res per hispania omnis ferme animus ad romanus averto itaque hasdrubal extemplo littera carthago mitto indico quantus fama profectio suus damnum sum si uerus inde pergo priusquam hiberus transeo romanus hispania sum nam praeterquam qui neque praesidium neque dux habeo qui relinquo pro sui is imperator sum romanus qui uix aequus uis requiro possum itaque si ullus hispania cura sum successor sui cum validus exercitus mitto qui si omnis prosperus evenio non tamen otiosus prouincia sum


deuersatus est apud Ninnios Celeres, Sthenium Pacuuiumque, inclitos nobilitate ac diuitiis. eo Pacuuius Calauius , de quo ante dictum est, princeps factionis eius quae traxerat rem ad Poenos, filium iuuenem adduxit abstractum ab Deci Magi latere, cum quo ferocissime pro Romana societate aduersus Punicum foedus steterat, nec eum aut inclinata in partem alteram ciuitas aut patria maiestas sententia depulerat. huic tum pater iuueni Hannibalem deprecando magis quam purgando placauit, uictusque patris precibus lacrimisque etiam ad cenam eum cum patre uocari iussit, cui conuiuio neminem Campanum praeterquam hospites Uibelliumque Tauream, insignem bello uirum, adhibiturus erat. epulari coeperunt de die, et conuiuium non ex more Punico aut militari disciplina esse sed, ut in ciuitate atque etiam domo diti ac luxuriosa, omnibus uoluptatium inlecebris instructum. unus nec dominorum inuitatione nec ipsius interdum Hannibalis Calauius filius perlici ad uinum potuit, ipse ualetudinem excusans patre animi quoque eius haud mirabilem perturbationem causante. solis ferme occasu patrem Calauium ex conuiuio egressum secutus filius, ubi in secretum—hortus erat posticis aedium partibus— peruenerunt, 'consilium' inquit 'adfero, pater, quo non ueniam solum peccati, quod defecimus ad Hannibalem, impetraturi ab Romanis sed in multo maiore dignitate et gratia simus Campani ltfuturigt quam unquam fuimus. cum mirabundus pater quidnam id esset consilii quaereret, toga reiecta ab umero latus succinctum gladio nudat. 'iam ego' inquit 'sanguine Hannibalis sanciam Romanum foedus. te id prius scire uolui, si forte abesse, dum facinus patratur, malles.'

deversor sum apud ninnius celer sthenius pacuvius inclutus nobilitas atque diuitiae is pacuvius calauius de quo ante dico sum princeps factio is qui traho res ad poeni filius iuuenis adduco abstraho ab decius magius lateo cum quo ferox pro romanus societas aduersus punicus foedus sto neque is aut inclino in pars alter ciuitas aut patria maiestas sententia depello hic tum pater juvenis hannibal deprecor magis quam purgo placo vinco pater prex lacrima etiam ad cena is cum pater uoco iubeo qui conuiuium nemo campanus praeterquam hospes uibelliumque taurea insignis bellum uir adhibeo sum epularis coepio de dies et conuiuium non ex mos punicus aut militaris disciplina sum sed ut in ciuitas atque etiam domus dives atque luxuriosus omnis voluptas illecebra instruo unus neque dominus inuitatio neque ipse interdum hannibal calauius filius perlici ad uinum possum ipse ualetudo excuso pater animus quoque is haud mirabilis perturbatio causor sol ferme occasus pater calauium ex conuiuium egredior sequor filius ubi in secerno hortus sum posticum aedes pars peruenio consilium inquam affero pater quo non uenia solus pecco qui deficio ad hannibal impetro ab romanus sed in multus magnus dignitas et gratia sum campanus ltfuturigt quam umquam sum cum mirabundus pater quisnam is sum consilium quaero toga rejecto ab umerus latus succingo gladius nudo iam ego inquam sanguis hannibal sancio romanus foedus tu is prior scio uolo si fors absum dum facinus patro malo


ltabgt hac oratione consulis dimissis redeuntibusque domum legatis unus ex iis Uibius Uirrius tempus uenisse ait, quo Campani non agrum solum ab Romanis quondam per iniuriam ademptum reciperare sed imperio etiam Italiae potiri possint; foedus enim cum Hannibale quibus uelint legibus facturos; neque controuersiam fore quin, cum ipse confecto bello Hannibal uictor in Africam decedat exercitumque deportet, Italiae imperium Campanis relinquatur. haec Uirrio loquenti assensi omnes ita renuntiant legationem uti deletum omnibus uideretur nomen Romanum. extemplo plebes ad defectionem ac pars maior senatus spectare; extracta tamen auctoritatibus seniorum per paucos dies est res. postremo uicit sententia plurium ut iidem legati qui ad consulem Romanum ierant ad Hannibalem mitterentur. quo priusquam iretur certumque defectionis consilium esset, Romam legatos missos a Campanis in quibusdam annalibus inuenio, postulantes ut alter consul Campanus fieret, si rem Romanam adiuuari uellent; indignatione orta summoueri a curia iussos esse, missumque lictorem qui ex urbe educeret eos atque eo die manere extra fines Romanos iuberet. quia nimis compar Latinorum quondam postulatio erat Coeliusque et alii id haud sine causa praetermiserint scriptores, ponere pro certo sum ueritus.

ltabgt hic oratio consul dimitto redeo domus legatus unus ex is vibius uirrius tempus uenio aio quo campanus non ager solus ab romanus quondam per iniuria adimo reciperaris sed imperium etiam italia potior possum foedus enim cum hannibal qui uolo lex facio neque controuersia sum quin cum ipse conficio bellum hannibal uictor in africa decedo exerceo deporto italia imperium campanus relinquo hic uirrio loquor assentior omnis ita renuntio legatio uti deleo omnis uideo nomen romanus extemplo plebs ad defectio atque pars magnus senatus specto extraho tamen auctoritas senex per paucus dies sum res postremo uinco sententia multus ut eo legatus qui ad consul romanus eo ad hannibal mitto quo priusquam iretur certus defectio consilium sum roma legatus mitto ab campanus in quidam annal inuenio postulo ut alter consul campanus fio si res romanus adiuuaris uolo indignatio orior summoveo ab curia iubeo sum mitto lictor qui ex urbs educo is atque is dies maneo extra finis romanus iubeo quia nimis compar latinum quondam postulatio sum caelius et alius is haud sine causa praetermitto scriptor pono pro certus sum uereor


dum haec Romani parant aguntque, ad Philippum captiua nauis una ex iis quae Romam missae erant, ex cursu refugit; inde scitum legatos cum litteris captos. itaque ignarus rex quae cum Hannibale legatis suis conuenissent quaeque legati eius ad se allaturi fuissent, legationem aliam cum eisdem mandatis mittit. legati ad Hannibalem missi Heraclitus [cui Scotino cognomen erat] et Crito Boeotus et Sositheus Magnes. hi prospere tulerunt ac rettulerunt mandata; sed prius se aestas circumegit quam mouere ac moliri quicquam rex posset.—tantum nauis una capta cum legatis momenti fecit ad dilationem imminentis Romanis belli. et circa Capuam transgresso Uolturnum Fabio post expiata tandem prodigia ambo consules rem gerebant. Combulteriam et Trebulam et Austiculam urbes, quae ad Poenum defecerant Fabius ui cepit, praesidiaque in his Hannibalis Campanique permulti capti. [et] Nolae, sicut priore anno, senatus Romanorum, plebs Hannibalis erat, consiliaque occulta de caede principum et proditione urbis inibantur. quibus ne incepta procederent, inter Capuam castraque Hannibalis, quae in Tifatis erant, traducto exercitu Fabius super Suessulam in castris Claudianis consedit; inde M. Marcellum propraetorem cum iis copiis quas habebat Nolam in praesidium misit.

dum hic romanus paro ago ad philippus captivus nauis unus ex is qui roma mitto sum ex cursus refugio inde scio legatus cum littera capio itaque ignarus rex qui cum hannibal legatus suus convenio quisque legatus is ad sui affero sum legatio alius cum idem mandatum mitto legatus ad hannibal mitto heraclitus qui scotinus cognomen sum et crito boeotus et sositheus magnes hic prosperus fero atque refero mandatum sed prior sui aestas circumago quam moueo atque molior quisquam rex possum tantus nauis unus capio cum legatus momentum facio ad dilatio immineo romanus bellum et circa capua transgredior vulturnus fabius post expio tandem prodigium ambo consul res gero combulteriam et trebula et austiculam urbs qui ad poenus deficio fabius uis capio praesidium in hic hannibal campanus permultus capio et nola sicut prior annus senatus romanus plebs hannibal sum consilior occulo de caedes princeps et proditio urbs ineo qui ne inceptum procedo inter capua castro hannibal qui in tifata sum traduco exercitus fabius super suessula in castrum claudianus consido inde m marcellus propraetor cum is copia qui habeo nola in praesidium mitto


ceterum mitescente iam hieme educto ex hibernis milite Casilinum redit, ubi, quamquam ab oppugnatione cessatum erat, obsidio tamen continua oppidanos praesidiumque ad ultimum inopiae adduxerat. castris Romanis Ti. Sempronius praeerat dictatore auspiciorum repetendorum causa profecto Romam. Marcellum et ipsum cupientem ferre auxilium obsessis et Uolturnus amnis inflatus aquis et preces Nolanorum Acerranorumque tenebant, Campanos timentium si praesidium Romanum abscessisset. Gracchus adsidens tantum Casilino, quia praedictum erat dictatoris ne quid absente eo rei gereret, nihil mouebat, quamquam quae facile omnem patientiam uincerent nuntiabantur a Casilino; nam et praecipitasse se quosdam non tolerantes famem constabat et stare inermes in muris, nuda corpora ad missilium telorum ictus praebentes. ea aegre patiens Gracchus, cum neque pugnam conserere dictatoris iniussu auderet—pugnandum autem esse, si palam frumentum importaret, uidebat—neque clam importandi spes esset, farre ex agris circa undique conuecto cum complura dolia complesset, nuntium ad magistratum Casilinum misit ut exciperent dolia quae amnis deferret. insequenti nocte intentis omnibus in flumen ac spem ab nuntio Romano factam dolia medio missa amni defluxerunt; aequaliter inter omnes frumentum diuisum. id postero quoque die ac tertio factum est; nocte et mittebantur et perueniebant; eo custodias hostium fallebant. imbribus deinde continuis citatior solito amnis transuerso uertice dolia impulit ad ripam quam hostes seruabant. ibi haerentia inter obnata ripis salicta conspiciuntur, nuntiatumque Hannibali est et deinde intentiore custodia cautum ne quid falleret Uolturno ad urbem missum. nuces tamen fusae ab Romanis castris, cum medio amni ad Casilinum defluerent, cratibus excipiebantur. postremo ad id uentum inopiae est, ut lora detractasque scutis pelles, ubi feruida mollissent aqua, mandere conarentur nec muribus alioue animali abstinerent et omne herbarum radicumque genus aggeribus infimis muri eruerent. et cum hostes obarassent quidquid herbidi terreni extra murum erat, raporum semen iniecerunt, ut Hannibal 'eone usque dum ea nascuntur ad Casilinum sessurus sum?' exclamaret; et qui nullam antea pactionem auribus admiserat, tum demum agi secum est passus de redemptione liberorum capitum. septunces auri in singulos pretium conuenit. fide accepta tradiderunt sese. donec omne aurum persolutum est, in uinculis habiti; tum remissi summa cum fide. id uerius est quam ab equite in abeuntes immisso interfectos. Praenestini maxima pars fuere. ex quingentis septuaginta qui in praesidio fuerunt, minus dimidium ferrum famesque absumpsit: ceteri incolumes Praeneste cum praetore suo M. Anicio —scriba is antea fuerat—redierunt. statua eius indictio fuit, Praeneste in foro statuta, loricata, amicta toga, uelato capite, [et tria signa] cum titulo lamnae aeneae inscripto, M. Anicium pro militibus qui Casilini in praesidio fuerint uotum soluisse. idem titulus tribus signis in aede Fortunae positis fuit subiectus.

ceterum mitesco iam hiems educo ex hibernus miles casilinus redeo ubi quamquam ab oppugnatio cesso sum obsidio tamen continuo oppidanus praesidium ad ulter inopia adduco castrum romanus tiberius sempronius praesum dictator auspicium repeto causa profecto roma marcellus et ipse cupio fero auxilium obsedeo et vulturnus amnis inflo aqua et prex nolanus acerrani teneo campani timeo si praesidium romanus abscedo gracchus assideo tantus casilinus quia praedico sum dictator ne quis absum is res gero nihil moueo quamquam qui facilis omnis patientia vinco nuntio ab casilinus nam et praecipito sui quidam non tolero fames consto et sto inermis in murus nudo corpus ad missile telum iacio praebeo is aeger patior gracchus cum neque pugna consero dictator injussus audeo pugno autem sum si palam frumentum importo video neque clam importo spes sum far ex ager circa undique conveho cum complures dolium compleo nuntius ad magistratus casilinus mitto ut excipio dolium qui amnis defero insequor nox intendo omnis in flumen atque spes ab nuntio romanus facio dolium medium mitto amnis defluo aequalis inter omnis frumentum divido is posterus quoque dies atque tertius facio sum nox et mitto et pervenio is custodio hostis fallo imber deinde continuus citatus soleo amnis transverto uertex dolium impello ad ripa quam hostis seruo ibi haereo inter obnatus ripa salictum conspicio nuntio hannibal sum et deinde intendo custodia caueo ne quis fallo vulturnus ad urbs mitto nuces tamen fundo ab romanus castrum cum medium amnis ad casilinus defluo cratis excipio postremo ad is uenio inopia sum ut lorum detraho scutum pello ubi fervidus mollio aqua mando conor neque mus alius animal abstineo et omnis herba radix genus agger infimus murus eruo et cum hostis obaro quisquis herbidus terrenus extra murus sum rapum semen injacio ut hannibal eon usque dum is nascor ad casilinus sedeo sum exclamo et qui nullus antea pactio auris admitto tum demum ago sui sum patior de redemptio liberi caput septunces aurum in singuli pretium conuenio fides accipio trado sui donec omnis aurum persolvo sum in uinculum habeo tum remitto summus cum fides is verus sum quam ab eques in abeo immitto interfacio praenestinus maximus pars sum ex quingenti septuaginta qui in praesidium sum paruus dimidium ferrum fames absumo ceterus incolumis praeneste cum praetor suus m anicius scriba is antea sum redeo statua is indictio sum praeneste in forum statuo lorico amicio toga velo caput et tres signum cum titulus lamina aeneus inscribo m anicius pro miles qui casilinus in praesidium sum uotum solvo idem titulus tres signum in aedes fortuna pono sum subicio


Hannibal spe potiundae Nolae adempta cum Acerras recessisset, Marcellus extemplo clausis portis custodibusque dispositis ne quis egrederetur quaestionem in foro de iis qui clam in conloquiis hostium fuerant habuit. supra septuaginta damnatos proditionis securi percussit bonaque eorum iussit publica populi Romani esse et summa rerum senatui tradita cum exercitu omni profectus supra Suessulam castris positis consedit. Poenus Acerras primum ad uoluntariam deditionem conatus perlicere, inde postquam obstinatos uidet, obsidere atque oppugnare parat. ceterum Acerranis plus animi quam uirium erat; itaque desperata tutela urbis, ut circumuallari moenia uiderunt, priusquam continuarentur hostium opera, per intermissa munimenta neglectasque custodias silentio noctis dilapsi, per uias inuiaque qua quemque aut consilium aut error tulit, in urbes Campaniae, quas satis certum erat non mutasse fidem, perfugerunt. Hannibal Acerris direptis atque incensis, cum a Casilino dictatorem Romanum legionesque acciri nuntiassent, ne quid noui tam propinquis hostium castris Capuae quoque occurreret, exercitum ad Casilinum ducit. Casilinum eo tempore quingenti Praenestini habebant cum paucis Romanis Latinique nominis, quos eodem audita Cannensis clades contulerat. hi, non confecto Praeneste ad diem dilectu, serius profecti domo cum Casilinum ante famam aduersae pugnae uenissent et aliis adgregantibus sese Romanis sociisque, profecti a Casilino cum satis magno agmine irent, auertit eos retro Casilinum nuntius Cannensis pugnae. ibi cum dies aliquot, suspecti Campanis timentesque, cauendis ac struendis in uicem insidiis traduxissent, ut de Capuae defectione agi accipique Hannibalem satis pro certo habuere, interfectis nocte oppidanis partem urbis, quae cis Uolturnum est—eo enim diuiditur amni—occupauere idque praesidii Casilini habebant Romani. additur et Perusina cohors, homines quadringenti sexaginta, eodem nuntio quo Praenestini paucos ante dies, Casilinum compulsi. et satis ferme armatorum ad tam exigua moenia et flumine altera parte cincta tuenda erat: penuria frumenti, nimium etiam ut uideretur hominum, efficiebat.

hannibal spes potio nola adimo cum acerrae recedo marcellus extemplo claudo porta custos dispono ne quis egredior quaestio in forum de is qui clam in colloquium hostis sum habeo supra septuaginta damno proditio securus percutio bonus is iubeo publicus populus romanus sum et summus res senatus trado cum exercitus omnis proficiscor supra suessula castrum pono consido poenus acerrae primus ad uoluntarius deditio conor perlicet inde postquam obstinatus uideo obsido atque oppugnaris paro ceterum acerrani multus animus quam uis sum itaque despero tutela urbs ut circumuallaris moenia uideo priusquam continuo hostis opus per intermissus munimentum neglego custodio silentium nox dilabor per uia invius qui quisque aut consilium aut error fero in urbs campania qui satis certus sum non muto fides perfugio hannibal acerrae disrepo atque incendo cum ab casilinus dictator romanus legio accio nuntio ne quis nouus tam propinquus hostis castrum capua quoque occurro exercitus ad casilinus duco casilinus is tempus quingenti praenestinus habeo cum paucus romanus latinum nomen qui idem audio cannensis clades confero hic non conficio praeneste ad dies delectus serus proficiscor domus cum casilinus ante fama adverro pugna uenio et alius adgrego sui romanus socius proficiscor ab casilinus cum satis magnus agmen eo averto is retro casilinus nuntius cannensis pugna ibi cum dies aliquot suspicio campanus timeo caveo atque struo in uicis insidiae traduco ut de capua defectio ago accipio hannibal satis pro certus habeo interficio nox oppidanus pars urbs qui cis vulturnus sum is enim divido amnis occupo is praesidium casilinus habeo romanus addo et perusinus cohors homo quadringenti sexaginta idem nuntio quo praenestinus paucus ante dies casilinus compello et satis ferme armator ad tam exiguus moenia et flumen alter pars cingo tueor sum penuria frumentum nimium etiam ut uideo homo efficio


cum cetera quae continuis cladibus fortuna minuerat, quantum consiliis humanis adsequi poterant, patres explessent, tandem se quoque et solitudinem curiae paucitatemque conuenientium ad publicum consilium respexerunt; neque enim post L. Aemilium et C. Flaminium censores senatus lectus fuerat, cum tantum senatorum aduersae pugnae, ad hoc sui quemque casus per quinquennium absumpsissent. cum de ea re M. Aemilius praetor, dictatore post Casilinum amissum profecto iam ad exercitum, exposcentibus cunctis rettulisset, tum Sp. Caruilius cum longa oratione non solum inopiam sed paucitatem etiam ciuium ex quibus in patres legerentur conquestus esset, explendi senatus causa et iungendi artius Latini nominis cum populo Romano magno opere se suadere dixit ut ex singulis populis Latinorum binis senatoribus, ltquibusgt patres Romani censuissent, ciuitas daretur, atque ltindegt in demortuorum locum in senatum legerentur. eam sententiam haud aequioribus animis quam ipsorum quondam postulatum Latinorum patres audierunt; et cum fremitus indignantium tota curia esset et praecipue T. Manlius esse etiam nunc eius stirpis uirum diceret ex qua quondam in Capitolio consul minatus esset quem Latinum in curia uidisset eum sua manu se interfecturum, Q. Fabius Maximus nunquam rei ullius alieniore tempore mentionem factam in senatu dicit quam inter tam suspensos sociorum animos incertamque fidem id iactum quod insuper sollicitaret eos; eam unius hominis temerariam uocem silentio omnium exstinguendam esse et, si quid unquam arcani sanctiue ad silendum in curia fuerit, id omnium maxime tegendum, occulendum, obliuiscendum, pro non dicto habendum esse. ita eius rei oppressa mentio est. dictatorem, qui censor ante fuisset uetustissimusque ex iis qui uiuerent censoriis esset, creari placuit qui senatum legeret, accirique C. Terentium consulem ad dictatorem dicendum iusserunt. qui ex Apulia relicto ibi praesidio cum magnis itineribus Romam redisset, nocte proxima, ut mos erat, M. Fabium Buteonem ex senatus consulto sine magistro equitum dictatorem in sex menses dixit.

cum ceterus qui continuus clades fortuna minuo quantus consilium humanus assequor possum pater expleo tandem sui quoque et solitudo curia paucitas convenio ad publicus consilium respicio neque enim post l aemilius et que flaminius censor senatus lego sum cum tantus senator adverro pugna ad hic suus quisque casus per quinquennium absumo cum de is res m aemilius praetor dictator post casilinus amitto profecto iam ad exercitus exposco cunctus refero tum spurius caruilius cum longus oratio non solus inopia sed paucitas etiam ciuis ex qui in pater lego conqueror sum expleo senatus causa et jungo artus latinum nomen cum populus romanus magnus opus sui suadeo dico ut ex singuli populus latinum bini senator ltquibusgt pater romanus censeo ciuitas do atque ltindegt in demorior locus in senatus lego is sententia haud aequus animus quam ipse quondam postulo latinum pater audio et cum fremo indignor totus curia sum et praecipuus t manlius sum etiam nunc is stirps uir dico ex qui quondam in capitolium consul mino sum qui latinus in curia uideo is suus manus sui interfacio q fabius magnus numquam res ullus alienus tempus mentio facio in senatus dico quam inter tam suspendo socius animus incertus fides is jacio qui insuper sollicito is is unus homo temerarius uox silentium omnis exstinguo sum et si quis umquam arcanus sancio ad sileo in curia sum is omnis magnus tego occulo obliviscor pro non dico habeo sum ita is res opprimo mentior sum dictator qui censor ante sum vetustus ex is qui vivo censorius sum creo placeo qui senatus lego accio que terentius consul ad dictator dico jubeo qui ex appulia relinquo ibi praesidium cum magnus iter roma redeo nox propior ut mos sum m fabius buteo ex senatus consultum sine magister eques dictator in sex mensis dico


hoc modo Pacuuius cum obnoxium uitae beneficio senatum multo sibi magis quam plebi fecisset, sine armis iam omnibus concedentibus dominabatur. hinc senatores omissa dignitatis libertatisque memoria plebem adulari; salutare, benigne inuitare, apparatis accipere epulis, eas causas suscipere, ei semper parti adesse, secundum eam litem iudices dare quae magis popularis aptiorque in uolgus fauori conciliando esset; iam uero nihil in senatu agi aliter quam si plebis ibi esset concilium. prona semper ciuitas in luxuriam non ingeniorum modo uitio sed afluenti copia uoluptatium et illecebris omnis amoenitatis maritimae terrestrisque, tum uero ita obsequio principum et licentia plebei lasciuire ut nec libidini nec sumptibus modus esset. ad contemptum legum, magistratuum, senatus accessit tum, post Cannensem cladem, ut, cuius aliqua uerecundia erat, Romanum quoque spernerent imperium. id modo erat in mora ne extemplo deficerent, quod conubium uetustum multas familias claras ac potentes Romanis miscuerat, et, quod maximum uinculum erat, trecenti equites, nobilissimus quisque Campanorum, cum militarent aliquando apud Romanos in praesidia Sicularum urbium delecti ab Romanis ac missi.

hic modo pacuvius cum obnoxius uita beneficium senatus multus sui magis quam plebs facio sine arma iam omnis concedo dominor hinc senator omitto dignitas libertas memoria plebs adularis salutaris benignus inuito appario accipio epulis is causa suscipio is semper pario adsum secundus is lito iudex do qui magis popularis aptus in uulgus favor concilio sum iam uerus nihil in senatus ago aliter quam si plebs ibi sum concilium pronus semper ciuitas in luxuria non ingeniosus modo vitio sed afluo copia voluptas et illecebra omnis amoenitas maritimus terrestris tum uerus ita obsequium princeps et licentia plebes lasciuire ut neque libido neque sumptus modus sum ad contemno lex magistratus senatus accedo tum post cannensis clades ut qui aliqui verecundia sum romanus quoque sperno imperium is modo sum in mora ne extemplo deficio qui conubium vetustus multus familia clarus atque potens romanus misceo et qui magnus uinculis sum trecenti eques nobilis quisque campanus cum milito aliquando apud romanus in praesidium sicularis urbs deligo ab romanus atque mitto


itaque extemplo legati ad Hannibalem missi simul ex utraque gente ita Poenum adlocuti sunt. 'hostes populi Romani, Hannibal, fuimus primum per nos ipsi quoad nostra arma, nostrae uires nos tutari poterant. postquam his parum fidebamus, Pyrrho regi nos adiunximus; a quo relicti pacem necessariam accepimus fuimusque in ea per annos prope quinquaginta ad id tempus quo tu in Italiam uenisti. tua nos non magis uirtus fortunaque quam unica comitas ac benignitas erga ciues nostros quos captos nobis remisisti ita conciliauit tibi ut te saluo atque incolumi amico non modo populum Romanum sed ne deos quidem iratos, si fas est dici, timeremus. at hercule non solum incolumi et uictore sed praesente te, cum ploratum prope coniugum ac liberorum nostrorum exaudire et flagrantia tecta posses conspicere, ita sumus aliquotiens hac aestate deuastati ut M. Marcellus , non Hannibal, uicisse ad Cannas uideatur glorienturque Romani te, ad unum modo ictum uigentem, uelut aculeo emisso torpere. per annos ltcentumgt cum populo Romano bellum gessimus, nullo externo adiuti nec duce nec exercitu nisi quod per biennium Pyrrhus nostro magis milite suas auxit uires quam suis uiribus nos defendit. non ego secundis rebus nostris gloriabor duos consules ac duos consulares exercitus ab nobis sub iugum missos et si qua alia aut laeta aut gloriosa nobis euenerunt. quae aspera aduersaque tunc acciderunt, minore indignatione referre possumus quam quae hodie eueniunt. magni dictatores cum magistris equitum, bini consules cum binis consularibus exercitibus ingrediebantur fines nostros; ante explorato et subsidiis positis et sub signis ad populandum ducebant; nunc propraetoris unius et parui ad tuendam Nolam praesidii praeda sumus; iam ne manipulatim quidem sed latronum modo percursant totis finibus nostris neglegentius quam si in Romano uagarentur agro. causa autem haec est quod neque tu defendis et nostra iuuentus, quae si domi esset tutaretur, omnis sub signis militat tuis. nec te nec exercitum tuum norim nisi, a quo tot acies Romanas fusas stratasque esse sciam, ei facile esse dicam opprimere populatores nostros uagos sine signis palatos quo quemque trahit quamuis uana praedae spes. Numidarum paucorum illi quidem praeda erunt, praesidiumque mislteris simgtul nobis et Nolae ademeris, si modo, quos ut socios haberes dignos duxisti, haud indignos iudicas quos in fidem receptos tuearis.'

itaque extemplo legatus ad hannibal mitto simul ex uter gens ita poenus alloquor sum hostis populus romanus hannibal sum primus per nos ipse quoad noster arma noster uis nos tutaris possum postquam hic parum fido pyrrhus rex nos adjungo ab quo relinquo pax necessaria accipio sum in is per annus prope quinquaginta ad is tempus quo tu in italia uenio tuus nos non magis uirtus fortuno quam unicus comito atque benignitas erga ciuis noster qui capio nos remitto ita concilio tu ut tu saluus atque incolumis amicus non modo populus romanus sed ne deus quidem irascor si fas sum dico timeo at herculis non solus incolumis et uictor sed praesens tu cum ploro prope conjunx atque liberi noster exaudio et flagro tectum possum conspicio ita sum aliquoties hic aestas deuastas ut m marcellus non hannibal vinco ad cannae uideo glorior romanus tu ad unus modo ictus vigeo uelut aculeus emitto torpeo per annus ltcentumgt cum populus romanus bellum gero nullus externus adjuvo neque dux neque exercitus nisi qui per biennium pyrrhus noster magis miles suus augeo uis quam suus uis nos defendo non ego secundus res noster glorior duo consul atque duo consularis exercitus ab nos sub iugum mitto et si qui alius aut laetus aut gloriosus nos evenio qui asper adverso tunc accido paruus indignatio refero possum quam qui hodie evenio magnus dictator cum magister eques bini consul cum bini consularis exercitus ingredior finis noster ante exploro et subsidium pono et sub signum ad populo duco nunc propraetor unus et paruus ad tueor nola praesidium praeda sum iam ne manipulatim quidem sed latro modo percurso totus finis noster neglego quam si in romanus vago ager causa autem hic sum qui neque tu defendo et noster iuuentus qui si domus sum tuto omnis sub signum milito tuus neque tu neque exercitus tuus nosco nisi ab quo tot acies romanus fundo sterno sum scio is facilis sum dico opprimo populator noster vagus sine signum palo quo quisque traho quamuis uanus praeda spes numidaris paucus ille quidem praeda sum praesidium mislteris simgtul nos et nola adimo si modo qui ut socius habeo dignus duco haud indignus iudico qui in fides recipio tuearis


Hannibal cum iam inde haud procul esset, Gaetulos cum praefecto nomine Isalca praemittit ac primo, si fiat conloquii copia, uerbis benignis ad portas aperiundas praesidiumque accipiendum perlicere iubet: si in pertinacia perstent, ui rem gerere ac temptare si qua parte inuadere urbem possit. ubi ad moenia accessere, quia silentium erat, solitudo uisa; metuque concessum barbarus ratus moliri portas et claustra refringere parat, cum patefactis repente portis cohortes duae, ad id ipsum instructae intus, ingenti cum tumultu erumpunt stragemque hostium faciunt. ita primis repulsis Maharbal cum maiore robore uirorum missus nec ipse eruptionem cohortium sustinuit. postremo Hannibal castris ante ipsa moenia oppositis paruam urbem paruumque praesidium summa ui atque omnibus copiis oppugnare parat, ac dum instat lacessitque corona undique circumdatis moenibus, aliquot milites et promptissimum quemque e muro turribusque ictos amisit. semel ultro erumpentes agmine elephantorum opposito prope interclusit trepidosque compulit in urbem satis multis ut ex tanta paucitate interfectis; plures cecidissent ni nox proelio interuenisset. postero die omnium animi ad oppugnandum accenduntur, utique postquam corona aurea muralis proposita est atque ipse dux castelli plano loco positi segnem oppugnationem Sagunti expugnatoribus exprobrabat, Cannarum Trasumennique et Trebiae singulos admonens uniuersosque. inde uineae quoque coeptae agi cuniculique; nec ad uarios conatus hostium aut uis ulla aut ars deerat sociis Romanorum. propugnacula aduersus uineas statuere, transuersis cuniculis hostium cuniculos excipere, et palam et clam coeptis obuiam ire, donec pudor etiam Hannibalem ab incepto auertit, castrisque communitis ac praesidio modico imposito, ne omissa res uideretur, in hiberna Capuam concessit. ibi partem maiorem hiemis exercitum in tectis habuit, aduersus omnia humana mala saepe ac diu duratum, bonis inexpertum atque insuetum. itaque, quos nulla mali uicerat uis, perdidere nimia bona ac uoluptates immodicae, et eo impensius quo auidius ex insolentia in eas se merserant. somnus enim et uinum et epulae et scorta balineaque et otium consuetudine in dies blandius ita eneruauerunt corpora animosque ut magis deinde praeteritae uictoriae eos quam praesentes tutarentur uires, maiusque id peccatum ducis apud peritos artium militarium haberetur quam quod non ex Cannensi acie protinus ad urbem Romanam duxisset; illa enim cunctatio distulisse modo uictoriam uideri potuit, hic error uires ademisse ad uincendum. itaque hercule, uelut si cum alio exercitu a Capua exiret, nihil usquam pristinae disciplinae tenuit. nam et redierunt plerique scortis impliciti et, ubi primum sub pellibus haberi coepti sunt, uiaque et alius militaris labor excepit, tironum modo corporibus animisque deficiebant, et deinde per omne aestiuorum tempus magna pars sine commeatibus ab signis dilabebantur neque aliae latebrae quam Capua desertoribus erant.

hannibal cum iam inde haud procul sum gaetuli cum praeficio nomen isalca praemitto atque primus si fio colloquium copia uerbum benignus ad porta aperio praesidium accipio perlicet iubeo si in pertinacia persto uis res gero atque tento si qui pars invado urbs possum ubi ad moenia accedo quia silentium sum solitudo uideo metus concedo barbarus reor molior porta et claustra refringo paro cum patefacio repens porta cohors duo ad is ipse instruo intus ingens cum tumultus erumpo strages hostis facio ita primus repello maharbal cum magnus robur uir mitto neque ipse eruptio cohors sustineo postremo hannibal castrum ante ipse moenia oppono parvus urbs parvus praesidium summus uis atque omnis copia oppugnaris paro atque dum insto lacesso corona undique circumdo moenia aliquot miles et promptus quisque e murus turris ictos amitto semel ultro erumpo agmen elephantor oppono prope intercludo trepidus compello in urbs satis multus ut ex tantus paucitas interficio multus caedo ni nox proelium intervenio posterus dies omnis animus ad oppugno accendo utique postquam corona aureus mural propono sum atque ipse dux castellum planus locus pono segnis oppugnatio saguntus expugnator exprobro cannaris trasumennique et trebia singuli admoneo universi inde uinea quoque coepio ago cuniculus neque ad uarius conor hostis aut uolo ullus aut ars desum socius romanus propugnaculum aduersus vinea statuo transverto cuniculis hostis cuniculus excipio et palam et clam coepio obuiam eo donec pudor etiam hannibal ab inceptum averto castra communio atque praesidium modicus impono ne omitto res uideo in hibernus capua concedo ibi pars magnus hiems exercitus in tectum habeo aduersus omnis humanus malus saepe atque diu duro bonus inexpertus atque insuetus itaque qui nullus malus uinco uolo perdo nimius bonus atque uoluptas immodicus et is impendo quo auidus ex insolentia in is sui mergo somnus enim et uinum et epulae et scortum balineaque et otium consuetudo in dies blandus ita enervo corpus animus ut magis deinde praetereo uictoria is quam praesens tuto uis magnus is peccatum dux apud pereo ars militaris habeo quam qui non ex cannensis acies protinus ad urbs romanus duco ille enim cunctatio differo modo uictoria uideo possum hic error uis adimo ad vinco itaque herculis uelut si cum alius exercitus ab capua exeo nihil usquam pristinus disciplina teneo nam et redeo plerusque scortum implico et ubi primus sub pellis habeo coepio sum via et alius militaris labor excipio tiro modo corpus animus deficio et deinde per omnis aestivus tempus magnus pars sine commeatus ab signum dilabor neque alius latebra quam capua desertor sum


dum haec in Hispania geruntur, Petelia in Bruttiis aliquot post mensibus quam coepta oppugnari erat ab Himilcone praefecto Hannibalis expugnata est. multo sanguine ac uolneribus ea Poenis uictoria stetit nec ulla magis uis obsessos quam fames expugnauit. absumptis enim frugum alimentis carnisque omnis generis quadrupedum suetae ltinsuetaegtque postremo coriis herbisque et radicibus et corticibus teneris strictisque foliis uixere nec ante quam uires ad standum in muris ferendaque arma deerant expugnati sunt. recepta Petelia Poenus ad Consentiam copias traducit, quam minus pertinaciter defensam intra paucos dies in deditionem accepit. iisdem ferme diebus et Bruttiorum exercitus Crotonem, Graecam urbem, circumsedit, opulentam quondam armis uirisque, tum iam adeo multis magnisque cladibus adflictam ut omnis aetatis minus duo milia ciuium superessent. itaque urbe a defensoribus uasta facile potiti hostes sunt: arx tantum retenta, in quam inter tumultum captae urbis e media caede quidam effugere. et Locrenses desciuere ad Bruttios Poenosque prodita multitudine a principibus. Regini tantummodo regionis eius et in fide erga Romanos et potestatis suae ad ultimum manserunt. in Siciliam quoque eadem inclinatio animorum peruenit et ne domus quidem Hieronis tota ab defectione abstinuit. namque Gelo, maximus stirpis, contempta simul senectute patris simul post Cannensem cladem Romana societate ad Poenos defecit, mouissetque in Sicilia res, nisi mors, adeo opportuna ut patrem quoque suspicione aspergeret, armantem eum multitudinem sollicitantemque socios absumpsisset. haec eo anno in Italia, in Africa, in Sicilia, in Hispania uario euentu acta. exitu anni Q. Fabius Maximus a senatu postulauit ut aedem Ueneris Erycinae, quam dictator uouisset, dedicare liceret. senatus decreuit ut Ti. Sempronius , consul designatus, cum ltprimum magistratumgt inisset, ad populum ferret ut Q. Fabium duumuirum esse iuberent aedis dedicandae causa. et M. Aemilio Lepido , qui bis consul augurque fuerat, filii tres, Lucius, Marcus, Quintus, ludos funebres per triduum et gladiatorum paria duo et uiginti [per triduum] in foro dederunt. aediles curules C. Laetorius et Ti. Sempronius Gracchus , consul designatus, qui in aedilitate magister equitum fuerat, ludos Romanos fecerunt, qui per triduum instaurati sunt. plebeii ludi aedilium M. Aurelii Cottae et M. Claudii Marcelli ter instaurati. circumacto tertio anno Punici belli, Ti. Sempronius consul idibus Martiis magistratum init. praetores Q. Fuluius Flaccus , qui antea consul censorque fuerat, urbanam, M. Ualerius Laeuinus peregrinam sortem in iurisdictione habuit; Ap. Claudius Pulcher Siciliam, Q. Mucius Scaeuola Sardiniam sortiti sunt. M. Marcello pro consule imperium esse populus iussit, quod post Cannensem cladem unus Romanorum imperatorum in Italia prospere rem gessisset.

dum hic in hispania gero petelia in bruttius aliquot post mensis quam coepio oppugnaris sum ab himilcone praeficio hannibal expugno sum multus sanguis atque uulnus is poenus uictoria sto neque ullus magis uolo obsedeo quam fames expugno absumo enim frugum alimentum caro omnis genus quadrupedus suesco ltinsuetaegtque postremo corius herba et radix et cortex teneo stringo folium vivo neque ante quam uis ad sto in murus fero arma desum expugno sum recipio petelia poenus ad consentia copia traduco quam paruus pertinax defendo intra paucus dies in deditio accipio idem ferme dies et bruttius exercitus croto graece urbs circumsedeo opulentus quondam arma vis tum iam adeo multus magnus clades affligo ut omnis aetas paruus duo mille ciuis supersum itaque urbs ab defensor uastus facilis potior hostis sum arx tantus retineo in quam inter tumultus capio urbs e medius caedes quidam effugio et locrensis descio ad bruttii poeni prodeo multitudo ab princeps rego tantummodo regio is et in fides erga romanus et potestas suus ad ulter maneo in sicilia quoque idem inclinatio animus peruenio et ne domus quidem hiero totus ab defectio abstineo namque gelo magnus stirps contemno simul senectus pater simul post cannensis clades romanus societas ad poeni deficio moveo in sicilia res nisi mors adeo opportunus ut pater quoque suspicio aspergeret armo is multitudo sollicito socius absumo hic is annus in italia in africanus in sicilia in hispania uarius euentus ago exeo annus q fabius magnus ab senatus postulo ut aedes venus erycina quam dictator voveo dedicaris licet senatus decerno ut tiberius sempronius consul designo cum ltprimum magistratumgt ineo ad populus fero ut q fabius duumuirum sum iubeo aedes dedico causa et m aemilius lepidus qui bis consul augur sum filius tres lucius marcus quintus ludus funebris per triduum et gladiator par duo et uiginti per triduum in forum do aedilis curulis que laetorius et tiberius sempronius gracchus consul designo qui in aedilitas magister eques sum ludus romanus facio qui per triduum instauro sum plebeius ludo aedilis m aurelius cotta et m claudius marcellus ter instauro circumago tertius annus punicus bellum tiberius sempronius consul idus martius magistratus ineo praetor q fulvius flaccus qui antea consul censor sum urbanus m valerius laevinus peregrinus sors in iurisdictio habeo ap claudus pulcher sicilia q mucius scaevola sardinia sortio sum m marcellus pro consul imperium sum populus iubeo qui post cannensis clades unus romanus imperator in italia prosperus res gero


nec bene nec male dicta profuerunt ad confirmandos animos. cum omni parte pellerentur, Romanisque crescerent animi, non duce solum adhortante sed Nolanis etiam per clamorem fauoris indicem accendentibus ardorem pugnae, terga Poeni dederunt atque in castra compulsi sunt. quae oppugnare cupientes milites Romanos Marcellus Nolam reduxit cum magno gaudio et gratulatione etiam plebis quae ante inclinatior ad Poenos fuerat. hostium plus quinque milia caesa eo die, uiui capti sescenti et signa militaria undeuiginti et duo elephanti; quattuor in acie occisi; Romanorum minus mille interfecti. posterum diem indutiis tacitis sepeliendo utrimque caesos in acie consumpserunt. spolia hostium Marcellus Uolcano uotum cremauit. tertio post die ob iram, credo, aliquam aut spem liberalioris militiae ducenti septuaginta duo equites, mixti Numidae ltetgt Hispani, ad Marcellum transfugerunt. eorum forti fidelique opera in eo bello usi sunt saepe Romani. ager Hispanis in Hispania et Numidis in Africa post bellum uirtutis causa datus est. Hannibal ab Nola remisso in Bruttios Hannone cum quibus uenerat copiis ipse Apuliae hiberna petit circaque Arpos consedit. Q. Fabius ut profectum in Apuliam Hannibalem audiuit, frumento ab Nola Neapolique in ea castra conuecto quae super Suessulam erant, munimentisque firmatis et praesidio quod per hiberna ad tenendum locum satis esset relicto ipse Capuam propius mouit castra agrumque Campanum ferro ignique est depopulatus, donec coacti sunt Campani, nihil admodum uiribus suis fidentes, egredi portis et castra ante urbem in aperto communire. sex milia armatorum habebant, peditem imbellem, equitatu plus poterant; itaque equestribus proeliis lacessebant hostem. inter multos nobiles equites Campanos Cerrinus Uibellius erat, cognomine Taurea. ciuis indidem erat, longe omnium Campanorum fortissimus eques adeo ut, cum apud Romanos militaret, unus eum Romanus Claudius Asellus gloria equestri aequaret. tunc Taurea cum diu perlustrans oculis obequitasset hostium turmis, tandem silentio facto ubi esset Claudius Asellus quaesiuit et, quoniam uerbis secum de uirtute ambigere solitus esset, cur non ferro decerneret daretque opima spolia uictus aut uictor caperet.

neque bene neque malus dictum prosum ad confirmo animus cum omnis pars pello romanus cresco animus non dux solus adhortor sed nolanus etiam per clamor favor index accendo ardor pugna tergum poenus do atque in castrum compello sum qui oppugnaris cupio miles romanus marcellus nola reduco cum magnus gaudium et gratulatio etiam plebs qui ante inclino ad poeni sum hostis multus quinque mille caedo is dies uiuus capio sescenti et signum militaris undeuigniti et duo elephantus quattuor in acies occido romanus paruus mille interfacio posterus dies indutiae taceo sepelio utrimque caedo in acies consumo spolium hostis marcellus volcanus uotum cremo tertius post dies ob ira credo aliqui aut spes liberalis militia ducenti septuaginta duo eques misceo numida ltetgt hispanus ad marcellus transfugio is fortis fidelis opus in is bellum utor sum saepe romanus ager hispanus in hispania et numida in africanus post bellum uirtus causa do sum hannibal ab nola remitto in bruttii hanno cum qui uenio copia ipse appulia hibernus peto circo arpi consido q fabius ut proficiscor in appulia hannibal audio frumentum ab nola neapolis in is castrum conveho qui super suessula sum munimentum firmo et praesidium qui per hibernus ad teneo locus satis sum relinquo ipse capua propius moueo castrum ager campanus ferrum ignis sum depopulor donec cogo sum campanus nihil admodum uis suus fido egredior porta et castrum ante urbs in aperio communio sex mille armator habeo pedito imbellis equitatus multus possum itaque equester proelium lacesso hostis inter multus nobilis eques campani cerrinus uibellius sum cognomen taureus ciuis indidem sum longus omnis campanus fortis eques adeo ut cum apud romanus milito unus is romanus claudus asellus gloria equester aequo tunc taureus cum diu perlustro oculus obequito hostis turma tandem silentium facio ubi sum claudus asellus quaero et quoniam uerbum sui de uirtus ambago soleo sum cur non ferrum decerno do opimus spolium uinco aut uictor capio


Hannibal post Cannensem pugnam ltcastraquegt capta ac direpta confestim ex Apulia in Samnium mouerat, accitus in Hirpinos a Statio ltTrebiogt pollicente se Compsam traditurum. Compsanus erat Trebius nobilis inter suos; sed premebat eum Mopsiorum factio, familiae per gratiam Romanorum potentis. post famam Cannensis pugnae uolgatumque Trebi sermonibus aduentum Hannibalis cum Mopsiani urbe excessissent, sine certamine tradita urbs Poeno praesidiumque acceptum est. ibi praeda omni atque impedimentis relictis, exercitu partito Magonem regionis eius urbes aut deficientes ab Romanis accipere aut detractantes cogere ad defectionem iubet, ipse per agrum Campanum mare inferum petit, oppugnaturus Neapolim, ut urbem maritimam haberet. ubi fines Neapolitanorum intrauit, Numidas partim in insidiis—et pleraeque cauae sunt uiae sinusque occulti—quacumque apte poterat disposuit, alios prae se actam praedam ex agris ostentantes obequitare portis iussit. in quos, quia nec multi et incompositi uidebantur, cum turma equitum erupisset, ab cedentibus consulto tracta in insidias circumuenta est; nec euasisset quisquam, ni mare propinquum et haud procul litore naues, piscatoriae pleraeque, conspectae peritis nandi dedissent effugium. aliquot tamen eo proelio nobiles iuuenes capti caesique, inter quos et Hegeas, praefectus equitum, intemperantius cedentes secutus cecidit. ab urbe oppugnanda Poenum absterruere conspecta moenia haudquaquam prompta oppugnanti.

hannibal post cannensis pugna ltcastraquegt capio atque direptor confestim ex appulia in samnium moveo accio in hirpini ab statius lttrebiogt polliceo sui compsa trado compsanus sum trebius nobilis inter suus sed premo is mopsiani factio familia per gratia romanus possum post fama cannensis pugna vulgo trebius sermo aduentus hannibal cum mopsiani urbs excedo sine certamen trado urbs poenus praesidium accipio sum ibi praeda omnis atque impedimentum relinquo exercitus partio mago regio is urbs aut deficio ab romanus accipio aut detracto cogo ad defectio iubeo ipse per ager campanus mare inferus peto oppugno neapolis ut urbs maritimus habeo ubi finis neapolitanum intro numida pars in insidiae et plerus cavus sum uia sinus occulo quicumque aptus possum dispono alius prae sui ago praeda ex ager ostento obequitaris porta iubeo in qui quia neque multus et incompositus uideo cum turma eques erumpo ab cedo consultum traho in insidiae circumvenio sum neque evado quisquam ni mare propinquus et haud procul litus nauis piscatorius plerus conspicio peritus no do effugius aliquot tamen is proelium nobilis iuuenis capio caedo inter qui et hegeas praefectus eques intempero cedo sequor cado ab urbs oppugno poenus absterreo conspicio moenia haudquaquam promptus oppugno


Gracchus minus centum militum iactura castris hostium potitus Cumas se propere recepit, ab Hannibale metuens, qui super Capuam in Tifatis habebat castra. nec eum prouida futuri fefellit opinio. nam simul Capuam ea clades est nuntiata, ratus Hannibal ab re bene gesta insolenter laetum exercitum tironum, magna ex parte seruorum, spoliantem uictos praedasque agentem ad Hamas se inuenturum, citatum agmen praeter Capuam rapit obuiosque ex fuga Campanorum dato praesidio Capuam duci, saucios uehiculis portari iubet. ipse Hamis uacua ab hostibus castra nec quicquam praeter recentis uestigia caedis strataque passim corpora sociorum inuenit. auctores erant quidam ut protinus inde Cumas duceret urbemque oppugnaret. id quamquam haud modice Hannibal cupiebat, ut, quia Neapolim non potuerat, Cumas saltem maritimam urbem haberet, tamen, quia praeter arma nihil secum miles raptim acto agmine extulerat, retro in castra super Tifata se recepit. inde fatigatus Campanorum precibus sequenti die cum omni apparatu oppugnandae urbis Cumas redit perpopulatoque agro Cumano mille passus ab urbe castra locat, cum Gracchus magis uerecundia in tali necessitate deserendi socios implorantes fidem suam populique Romani substitisset quam satis fidens exercitui. nec alter consul Fabius, qui ad Cales castra habebat, Uolturnum flumen traducere audebat exercitum, occupatus primo auspiciis repetendis, dein prodigiis quae alia super alia nuntiabantur; expiantique ea haud facile litari haruspices respondebant.

gracchus paruus centum miles iactura castrum hostis potior cumae sui properus recipio ab hannibal metuo qui super capua in tifata habeo castrum neque is providus sum fallo opinio nam simul capua is clades sum nuntio reor hannibal ab res bene gero insolenter laetus exercitus tiro magnus ex pars seruus spolio vinco praeda ago ad hamae sui invenio citas agmen praeter capua rapio obvius ex fuga campanus do praesidium capua duco saucius uehiculis porto iubeo ipse hamae uacuus ab hostis castrum neque quisquam praeter recens uestigium caedes sterno passim corpus socius inuenio auctor sum quidam ut protinus inde cumae duco urbs oppugno is quamquam haud modicus hannibal cupio ut quia neapolis non possum cumae saltem maritimus urbs habeo tamen quia praeter arma nihil sui miles raptim ago agmen effero retro in castrum super tifata sui recipio inde fatigo campanus prex sequor dies cum omnis apparatus oppugno urbs cumae redeo perpopulor ager cumanum mille patior ab urbs castrum loco cum gracchus magis verecundia in talis necessitas desero socius imploro fides suus populus romanus substitisset quam satis fido exercitus neque alter consul fabius qui ad cal castrum habeo vulturnus flumen traduco audeo exercitus occupo primus auspicium repeto deinde prodigium qui alius super alius nuntio expio is haud facilis litaris haruspex respondeo


hac nuntiata clade cum per dies multos in tanto pauore fuisset ciuitas ut tabernis clausis uelut nocturna solitudine per urbem acta senatus aedilibus negotium daret ut urbem circumirent aperirique tabernas et maestitiae publicae speciem urbi demi iuberent, tum Ti. Sempronius senatum habuit consolatusque patres est, et adhortatus ne qui Cannensi ruinae non succubuissent ad minores calamitates animos summitterent: quod ad Carthaginienses hostes Hannibalemque attineret, prospera modo essent, sicut speraret, futura, Gallicum bellum et omitti tuto et differri posse ultionemque eam fraudis in deorum ac populi Romani potestate fore: de hoste Poeno exercitibusque, per quos id bellum gereretur, consultandum atque agitandum. ipse primum quid peditum equitumque, quid ciuium, quid sociorum in exercitu esset dictatoris, disseruit; tum Marcellus suarum copiarum summam exposuit. quid in Apulia cum C. Terentio consule esset a peritis quaesitum est nec unde duo consulares exercitus satis firmi ad tantum bellum efficerentur inibatur ratio. itaque Galliam, quamquam stimulabat iusta ira, omitti eo anno placuit. exercitus dictatoris consuli decretus est. de exercitu M. Marcelli , qui eorum ex fuga Cannensi essent, in Siciliam eos traduci atque ibi militare donec in Italia bellum esset placuit; eodem ex dictatoris legionibus reici militem minimi quemque roboris nullo praestituto militiae tempore nisi quod stipendiorum legitimorum esset. duae legiones urbanae alteri consuli, qui in locum L. Postumi suffectus esset, decretae sunt eumque, cum primum saluis auspiciis posset, creari placuit; legiones praeterea duas primo quoque tempore ex Sicilia acciri, atque inde consulem, cui legiones urbanae euenissent, militum sumere quantum opus esset; C. Terentio consuli prorogari in annum imperium neque de eo exercitu quem ad praesidium Apuliae haberet quicquam minui.

hic nuntio clades cum per dies multus in tantus pavor sum ciuitas ut taberna claudo uelut nocturnus solitudo per urbs ago senatus aedilis negotium do ut urbs circumeo aperio taberna et maestitia publicus species urbs demo iubeo tum tiberius sempronius senatus habeo consolo pater sum et adhortor ne qui cannensis ruina non succumbo ad paruus calamitas animus summitto qui ad carthaginiensis hostis hannibal attineo prosper modo sum sicut spero sum gallicus bellum et omitto tueor et differo possum ultio is fraus in deus atque populus romanus potestas sum de hostis poenus exercitus per qui is bellum gero consulto atque agito ipse primus quis pedes equio quis ciuis quis socius in exercitus sum dictator disseruio tum marcellus suus copia summa expono quis in appulia cum que terentius consul sum ab peritus quaero sum neque unde duo consularis exercitus satis firmus ad tantus bellum efficio ineo ratio itaque gallia quamquam stimulo iustus ira omitto is annus placeo exercitus dictator consul decerno sum de exercitus m marcellus qui is ex fuga cannensis sum in sicilia is traduco atque ibi militaris donec in italia bellum sum placeo idem ex dictator legio reicio miles minimus quisque robur nullus praestituo militia tempus nisi qui stipendium legitimus sum duo legio urbanus alter consul qui in locus l postumius sufficio sum decerno sum is cum primus salvus auspicium possum creo placeo legio praeterea duo primus quoque tempus ex sicilia accio atque inde consul qui legio urbanus evenio miles sumo quantus opus sum que terentius consul prorogaris in annus imperium neque de is exercitus qui ad praesidium appulia habeo quisquam minuo


inde Capuam flectit iter, luxuriantem longa felicitate atque indulgentia fortunae, maxime tamen inter corrupta omnia licentia plebis sine modo libertatem exercentis. senatum et sibi et plebi obnoxium Pacuuius Calauius fecerat, nobilis idem ac popularis homo, ceterum malis artibus nanctus opes. is cum eo forte anno, quo res male gesta ad Trasumennum est, in summo magistratu esset, iam diu infestam senatui plebem ratus per occasionem nouandi res magnum ausuram facinus ut, si in ea loca Hannibal cum uictore exercitu uenisset, trucidato senatu traderet Capuam Poenis, improbus homo sed non ad extremum perditus, cum mallet incolumi quam euersa re publica dominari, nullam autem incolumem esse orbatam publico consilio crederet, rationem iniit qua et senatum seruaret et obnoxium sibi ac plebi faceret. uocato senatu cum sibi defectionis ab Romanis consilium placiturum nullo modo, nisi necessarium fuisset, praefatus esset, quippe qui liberos ex Ap. Claudi filia haberet filiamque Romam nuptum M. Liuio dedisset; ceterum maiorem multo rem magisque timendam instare; non enim per defectionem ad tollendum ex ciuitate senatum plebem spectare sed per caedem senatus uacuam rem publicam tradere Hannibali ac Poenis uelle; eo se periculo posse liberare eos si permittant sibi et certaminum in re publica obliti credant,—cum omnes uicti metu permitterent, 'claudam' inquit 'in curia uos et, tamquam et ipse cogitati facinoris particeps, approbando consilia quibus nequiquam aduersarer uiam saluti uestrae inueniam. in hoc fidem, quam uoltis ipsi, accipite.' fide data egressus claudi curiam iubet praesidiumque in uestibulo relinquit ne quis adire curiam iniussu suo neue inde egredi possit.

inde capua flecto iter luxurio longus felicitas atque indulgeo fortuna magnus tamen inter corrumpo omnis licentia plebs sine modo libertas exerceo senatus et sui et plebs obnoxius pacuvius calauius facio nobilis idem atque popularis homo ceterum malus ars nanciscor ops is cum is fors annus quo res malus gero ad trasumennum sum in superus magistratus sum iam diu infestus senatus plebs reor per occasio nouo res magnus audeo facinus ut si in is locum hannibal cum uictor exercitus uenio trucido senatus trado capua poenus improbus homo sed non ad exter perdo cum malo incolumis quam everro res publicus dominaris nullus autem incolumis sum orbo publicus consilium credo ratio ineo qui et senatus seruo et obnoxius sui atque plebs facio voco senatus cum sui defectio ab romanus consilium placeo nullus modo nisi necessarius sum praefor sum quippe qui liber ex ap claudius filia habeo filia roma nubo m livius do ceterum magnus multus res magus timeo insto non enim per defectio ad tollo ex ciuitas senatus plebs specto sed per caedes senatus uacuus res publicus trado hannibal atque poenus uolo is sui periculum possum liberaris is si permitto sui et certamen in res publicus obliuiscor credo cum omnis vinco metus permitto claudo inquam in curia tu et tamquam et ipse cogitas facinus particeps approbo consilium qui nequiquam adverso uia salus uester inuenio in hic fides quam uolo ipse accipio fides do egredior claudo curia iubeo praesidium in uestibulum relinquo ne quis adeo curia injussus suus neue inde egredior possum


dum haec geruntur, Q. Fabius Pictor legatus a Delphis Romam rediit responsumque ex scripto recitauit. diui diuaeque in eo erant quibus quoque modo supplicaretur; tum: 'si ita faxitis, Romani, uestrae res meliores facilioresque erunt magisque ex sententia res publica uestra uobis procedet uictoriaque duelli populi Romani erit. Pythio Apollini re publica uestra bene gesta seruataque lucris meritis donum mittitote deque praeda manubiis spoliisque honorem habetote; lasciuiam a uobis prohibetote.' haec ubi ex Graeco carmine interpretata recitauit, tum dixit se oraculo egressum extemplo iis omnibus diuis rem diuinam ture ac uino fecisse, iussumque ab templi antistite, sicut coronatus laurea corona et oraculum adisset et rem diuinam fecisset, ita coronatum nauem adscendere nec ante deponere eam quam Romam peruenisset; se, quaecumque imperata sint, cum summa religione ac diligentia exsecutum coronam Romae in aram Apollinis deposuisse. senatus decreuit ut eae res diuinae supplicationesque primo quoque tempore cum cura fierent. dum haec Romae atque ltingt Italia geruntur, nuntius uictoriae ad Cannas Carthaginem uenerat Mago Hamilcaris filius, non ex ipsa acie a fratre missus sed retentus aliquot dies in recipiendis ciuitatibus Bruttiorum quae deficiebant. is, cum ei senatus datus esset, res gestas in Italia a fratre exponit: cum sex imperatoribus eum, quorum quattuor consules, duo dictator ac magister equitum fuerint, cum sex consularibus exercitibus acie conflixisse; occidisse supra ducenta milia hostium, supra quinquaginta milia cepisse. ex quattuor consulibus duos occidisse; ex duobus saucium alterum, alterum toto amisso exercitu uix cum quinquaginta hominibus effugisse. magistrum equitum, quae consularis potestas sit, fusum fugatum; dictatorem, quia se in aciem nunquam commiserit, unicum haberi imperatorem. Bruttios Apulosque, partim Samnitium ac Lucanorum defecisse ad Poenos. Capuam, quod caput non Campaniae modo sed post adflictam rem Romanam Cannensi pugna Italiae sit, Hannibali se tradidisse. pro his tantis totque uictoriis uerum esse grates deis immortalibus agi haberique.

dum hic gero q fabius pictor legatus ab delphi roma redeo respondeo ex scribo recito diuus diva in is sum qui quoque modo supplico tum si ita faxitis romanus uester res bonus facilis sum magus ex sententia res publicus uester tu procedo victoria bellum populus romanus sum pythius apollo res publicus uester bene gero seruataque lucrum meritum donum mitto de praeda manubiae spolium honor habeo lascivia ab tu prohibeo hic ubi ex graecum carmen interpretor recito tum dico sui oraculum egredior extemplo is omnis divus res diuinus tus atque uinum facio jubeo ab templum antistes sicut corono laureus corona et oraculis adeo et res diuinus facio ita corono nauis adscendere neque ante depono is quam roma pervenio sui quicumque impero sum cum summus religio atque diligentia exsequor corona roma in ara apollo depono senatus decerno ut is res divina supplicatio primus quoque tempus cum cura fio dum hic roma atque ltingt italia gero nuntius uictoria ad cannae carthago uenio magus hamilcaris filius non ex ipse acies ab frater mitto sed retendo aliquot dies in recipio ciuitas bruttius qui deficio is cum is senatus do sum res gero in italia ab frater expono cum sex imperator is qui quattuor consul duo dictator atque magister eques sum cum sex consularis exercitus acies confligo occido supra ducenti mille hostis supra quinquaginta mille capio ex quattuor consul duo occido ex duo saucius alter alter totus amitto exercitus uix cum quinquaginta homo effugio magister eques qui consularis potestas sum fundo fugo dictator quia sui in acies numquam committo unicus habeo imperator bruttii appulus pars samnites atque lucanus deficio ad poeni capua qui caput non campania modo sed post affligo res romanus cannensis pugno italia sum hannibal sui trado pro hic tantus tot uictoria uerus sum grates deus immortalis ago habeo


et in Sardinia res per T. Manlium praetorem administrari coeptae, quae omissae erant postquam Q. Mucius praetor graui morbo est implicitus. Manlius nauibus longis ad Carales subductis naualibusque sociis armatis ut terra rem gereret et a praetore exercitu accepto, duo et uiginti milia peditum, mille ducentos equites confecit. cum his equitum peditumque copiis profectus in agrum hostium haud procul ab Hampsicorae castris castra posuit. Hampsicora tum forte profectus erat in Pellitos Sardos ad iuuentutem armandam qua copias augeret; filius nomine Hostus castris praeerat. is adulescentia ferox temere proelio inito fusus fugatusque. ad tria milia Sardorum eo proelio caesa, octingenti ferme uiui capti; alius exercitus primo per agros siluasque fuga palatus, dein, quo ducem fugisse fama erat, ad urbem nomine Cornum, caput eius regionis, confugit; debellatumque eo proelio in Sardinia esset, ni classis Punica cum duce Hasdrubale, quae tempestate deiecta ad Baliares erat, in tempore ad spem rebellandi aduenisset. Manlius post famam adpulsae Punicae classis Carales se recepit; ea occasio Hampsicorae data est Poeno se iungendi. Hasdrubal copiis in terram expositis et classe remissa Carthaginem duce Hampsicora ad sociorum populi Romani agrum populandum profectus, Carales peruenturus erat, ni Manlius obuio exercitu ab effusa eum populatione continuisset. primo castra castris modico interuallo sunt obiecta; deinde per procursationes leuia certamina uario euentu inita; postremo descensum in aciem. signis conlatis iusto proelio per quattuor horas pugnatum. diu pugnam ancipitem Poeni, Sardis facile uinci adsuetis, fecerunt; postremo et ipsi, cum omnia circa strage ac fuga Sardorum repleta essent, fusi; ceterum terga dantes circumducto cornu quo pepulerat Sardos inclusit Romanus. caedes inde magis quam pugna fuit. duodecim milia hostium caesa, Sardorum simul Poenorumque, ferme tria milia et septingenti capti et signa militaria septem et uiginti.

et in sardinia res per t manlius praetor administraris coepio qui omitto sum postquam q mucius praetor grauis morbus sum implico manlius nauis longus ad caral subduco navalis socius armo ut terra res gero et ab praetor exercitus accipio duo et uiginti mille pedes mille ducenti eques confacio cum hic eques pedes copia proficiscor in ager hostis haud procul ab hampsicorae castrum castrum pono hampsicora tum fors proficiscor sum in pellitus sardi ad iuuentus armo qui copia augeo filius nomen hostus castrum praesum is adulescentia ferox temere proelium ineo fundo fugo ad tres mille sardus is proelium caedo octingenti ferme uiuus capio alius exercitus primus per ager silva fuga palo deinde quo dux fugio fama sum ad urbs nomen cornus caput is regio confugio debello is proelium in sardinia sum ni classis punicus cum dux hasdrubal qui tempestas deicio ad baliaris sum in tempus ad spes rebello advenio manlius post fama adpello punicus classis caral sui recipio is occasio hampsicorae do sum poenus sui jungo hasdrubal copia in terra expono et classis remitto carthago dux hampsicora ad socius populus romanus ager populo proficiscor caral pervenio sum ni manlius obvius exercitus ab effundo is populatio contineo primus castrum castrum modicus interuallum sum objecto deinde per procursatio levis certamen uarius euentus ineo postremo descendo in acies signum confero justus proelium per quattuor hora pugno diu pugna anceps poenus sardus facilis vinco assuesco facio postremo et ipse cum omnis circa strages atque fuga sardus repleo sum fundo ceterum tergum do circumduco cornu quo pello sardi includo romanus caedes inde magis quam pugno sum duodecim mille hostis caedo sardus simul poenus ferme tres mille et septingenti capio et signum militaris septem et uiginti


postero die consultus a M. Pomponio praetore senatus decreuit dictatori scribendum uti, si e re publica censeret esse, ad consules subrogandos ueniret cum magistro equitum et praetore M. Marcello , ut ex iis praesentibus noscere patres possent quo statu res publica esset consiliaque ex rebus caperent. qui acciti erant, omnes uenerunt relictis legatis qui legionibus praeessent. dictator de se pauca ac modice locutus in magistrum equitum Ti. Sempronium Gracchum magnam partem gloriae uertit comitiaque edixit, quibus L. Postumius tertium absens, qui tum Galliam prouinciam obtinebat, et Ti. Sempronius Gracchus , qui tum magister equitum et aedilis curulis erat, consules creantur. praetores inde creati M. Ualerius Laeuinus iterum, Ap. Claudius Pulcher , Q. Fuluius Flaccus , Q. Mucius Scaeuola . dictator creatis magistratibus Teanum in hiberna ad exercitum redit relicto magistro equitum Romae, qui, cum post paucos dies magistratum initurus esset, de exercitibus scribendis comparandisque in annum patres consuleret. cum eae res maxime agerentur, noua clades nuntiata aliam super aliam cumulante in eum annum fortuna, L. Postumium consulem designatum in Gallia ipsum atque exercitum deletos. silua erat uasta—Litanam Galli uocabant— qua exercitum traducturus erat. eius siluae dextra laeuaque circa uiam Galli arbores ita inciderunt ut immotae starent, momento leui impulsae occiderent. legiones duas Romanas habebat Postumius, sociumque ab supero mari tantum conscripserat ut uiginti quinque milia armatorum in agros hostium induxerit. Galli oram extremae siluae cum circumsedissent, ubi intrauit agmen saltum, tum extremas arborum succisarum impellunt; quae alia in aliam, instabilem per se ac male haerentem, incidentes ancipiti strage arma, uiros, equos obruerunt, ut uix decem homines effugerent. nam cum exanimati plerique essent arborum truncis fragmentisque ramorum, ceteram multitudinem inopinato malo trepidam Galli saltum omnem armati circumsedentes interfecerunt paucis e tanto numero captis, qui pontem fluminis petentes obsesso ante ab hostibus ponte interclusi sunt. ibi Postumius omni ui ne caperetur dimicans occubuit. spolia corporis caputque praecisum ducis Boii ouantes templo quod sanctissimum est apud eos intulere. purgato inde capite, ut mos iis est, caluam auro caelauere, idque sacrum uas iis erat quo sollemnibus libarent poculumque idem sacerdoti esset ac templi antistitibus. praeda quoque haud minor Gallis quam uictoria fuit; nam etsi magna pars animalium strage siluae oppressa erat, tamen ceterae res, quia nihil dissipatum fuga est, stratae per omnem iacentis agminis ordinem inuentae sunt.

posterus dies consulo ab m pomponius praetor senatus decerno dictator scribo uti si e res publicus censeo sum ad consul subrogo venio cum magister eques et praetor m marcellus ut ex is praesens nosco pater possum quo status res publicus sum consilior ex res capio qui accio sum omnis uenio relinquo legatus qui legio praesum dictator de sui paucus atque modicus loquor in magister eques tiberius sempronius gracchus magnus pars gloria uerto comitium edico qui l postumus tertius absum qui tum gallia prouincia obtineo et tiberius sempronius gracchus qui tum magister eques et aedilis curulis sum consul creo praetor inde creo m valerius laevinus iterum ap claudus pulcher q fulvius flaccus q mucius scaevola dictator creo magistratus teanum in hibernus ad exercitus redeo relinquo magister eques roma qui cum post paucus dies magistratus ineo sum de exercitus scribo comparo in annus pater consulo cum is res magnus ago nouus clades nuntio alius super alius cumulo in is annus fortuna l postumius consul designo in gallia ipse atque exercitus deleo silua sum uastus litanasilva gallus uoco qui exercitus traduco sum is silua dextera laeva circa uia gallus arbor ita incido ut immotus sto momentum leuis impello occido legio duo romanus habeo postumus socius ab supero mare tantus conscribo ut uiginti quinque mille armator in ager hostis induco gallus ora exter silua cum circumsedeo ubi intro agmen saltus tum exter arbor succisaris impello qui alius in alius instabilis per sui atque malus haereo incido anceps strages arma uir equus obruo ut uix decem homo effugio nam cum exanimo plerusque sum arbor truncus fragmentum ramus ceter multitudo inopinor malus trepidus gallus saltus omnis armatus circumsedeo interfacio paucus e tantus numerus capio qui pons flumen peto obsedeo ante ab hostis pons intercludo sum ibi postumus omnis uis ne capio dimico occumbo spolium corpus caput praecido dux boii ovo templum qui sancio sum apud is infero purgo inde caput ut mos is sum calvo aurum caelo is sacer uas is sum quo sollemne libo poculum idem sacerdos sum atque templum antistes praeda quoque haud paruus gallus quam uictoria sum nam etsi magnus pars animal strages silua opprimo sum tamen ceterus res quia nihil dissipatum fuga sum sterno per omnis iaceo agmen ordo invenio sum


postero die senatus frequens datus Hannibali; ubi prima eius oratio perblanda ac benigna fuit, qua gratias egit Campanis quod amicitiam suam Romanae societati praeposuissent, [et] inter cetera magnifica promissa pollicitus breui caput Italiae omni Capuam fore iuraque inde cum ceteris populis Romanum etiam petiturum. unum esse exsortem Punicae amicitiae foederisque secum facti, quem neque esse Campanum neque dici debere, Magium Decium; eum postulare ut sibi dedatur, ac se praesente de eo referatur senatusque consultum fiat. omnes in eam sententiam ierunt, quamquam magnae parti et uir indignus ea calamitate et haud paruo initio minui uidebatur ius libertatis. egressus curia in templo magistratuum consedit comprehendique Decium Magium atque ante pedes destitutum causam dicere iussit. qui cum manente ferocia animi negaret lege foederis id cogi posse, tum iniectae catenae ducique ante lictorem in castra est iussus. quoad capite aperto est ductus, contionabundus incessit, ad circumfusam undique multitudinem uociferans: 'habetis libertatem, Campani, quam petistis. foro medio, luce clara, uidentibus uobis nulli Campanorum secundus uinctus ad mortem rapior. quid uiolentius capta Capua fieret? ite obuiam Hannibali, exornate urbem diemque aduentus eius consecrate, ut hunc triumphum de ciue uestro spectetis.' haec uociferanti, cum moueri uolgus uideretur, obuolutum caput est ociusque rapi extra portam iussus. ita in castra perducitur extemploque impositus in nauem et Carthaginem missus, ne motu aliquo Capuae ex indignitate rei orto senatum quoque paeniteret dediti principis et legatione missa ad repetendum eum aut negando rem quam primam peterent offendendi sibi noui socii aut tribuendo habendus Capuae esset seditionis ac turbarum auctor. nauem Cyrenas detulit tempestas, quae tum in dicione regum erant. ibi cum Magius ad statuam Ptolomaei regis confugisset, deportatus a custodibus Alexandream ad Ptolomaeum, cum eum docuisset contra ius foederis uinctum se ab Hannibale esse, uinclis liberatur, permissumque ut rediret seu Romam seu Capuam mallet. nec Magius Capuam sibi tutam dicere et Romam eo tempore quo inter Romanos Campanosque bellum sit transfugae magis quam hospitis fore domicilium; nusquam malle quam in regno eius uiuere quem uindicem atque auctorem habeat libertatis.

posterus dies senatus frequens do hannibal ubi primus is oratio perblandus atque benignus sum qui gratia ago campanus qui amicitia suus romanus societas praepono et inter ceterus magnificus promitto polliceor breuis caput italia omnis capua sum juro inde cum ceterus populus romanus etiam peto unus sum exsortem punicus amicitia foedo sui facio qui neque sum campanus neque dico debeo magius decius is postulo ut sui dedo atque sui praesens de is refero senatus consulo fio omnis in is sententia eo quamquam magnus pario et uir indignus is calamitas et haud parvus initium minuo uideo ius libertas egredior curia in templum magistratus consido comprehendo decius magius atque ante pes destitus causa dico iubeo qui cum maneo ferocia animus nego lex foedo is cogo possum tum injacio catena duco ante lictor in castrum sum iubeo quoad caput aperio sum duco contionabundus incedo ad circumfundo undique multitudo uociferor habeo libertas campanus quam peto forum medium lux clarus video tu nullus campanus secundus uincio ad mors rapio quis uiolens capio capua fio eo obuiam hannibal exorno urbs dies advenio is consecro ut hic triumphus de civis uester specto hic vocifero cum moueo uulgus uideo obvolvo caput sum ocior rapio extra porta iubeo ita in castrum perduco extemplo impono in nauis et carthago mitto ne motus aliquis capua ex indignitas res orior senatus quoque paeniteo dedo princeps et legatio mitto ad repeto is aut nego res quam primus peto offendo sui nouus socius aut tribuo habeo capua sum seditio atque turba auctor nauis cyrenae defero tempestas qui tum in dicio rex sum ibi cum magus ad statua ptolomaeus rex confugio deporto ab custos alexandrea ad ptolomaeus cum is doceo contra ius foedo vincio sui ab hannibal sum vinclum libero permitto ut redeo seu roma seu capua malo neque magus capua sui tueor dico et roma is tempus quo inter romanus campani bellum sum transfuga magis quam hospes sum domicilium nusquam malo quam in regnum is uiuo qui vindico atque auctor habeo libertas


per idem fere tempus litterae ex Sicilia Sardiniaque Romam allatae. priores ex Sicilia T. Otacili propraetoris in senatu recitatae sunt: P. Furium praetorem cum classe ex Africa Lilybaeum uenisse; ipsum grauiter saucium in discrimine ultimo uitae esse; militi ac naualibus sociis neque stipendium neque frumentum ad diem dari neque unde detur esse; magno opere suadere ut quam primum ea mittantur, sibique, si ita uideatur, ex nouis praetoribus successorem mittant. eademque ferme de stipendio frumentoque ab A. Cornelio Mammula propraetore ex Sardinia scripta. responsum utrique non esse unde mitteretur, iussique ipsi classibus atque exercitibus suis consulere. T. Otacilius ad unicum subsidium populi Romani, Hieronem, legatos cum misisset, in stipendium quanti argenti opus fuit et sex mensum frumentum accepit; Cornelio in Sardinia ciuitates sociae benigne contulerunt. et Romae quoque propter penuriam argenti triumuiri mensarii rogatione M. Minucii tribuni plebis facti, L. Aemilius Papus , qui consul censorque fuerat, et M. Atilius Regulus , qui bis consul fuerat, et L. Scribonius Libo , qui tum tribunus plebis erat. et duumuiri creati M. et C. Atilii aedem Concordiae, quam L. Manlius praetor uouerat, dedicauerunt; et tres pontifices creati, Q. Caecilius Metellus et Q. Fabius Maximus et Q. Fuluius Flaccus , in locum P. Scantini demortui et L. Aemili Pauli consulis et Q. Aeli Paeti , qui ceciderant pugna Cannensi.

per idem fere tempus littera ex sicilia sardinia roma affero prior ex sicilia t otacilis propraetor in senatus recito sum p furius praetor cum classis ex africanus lilybaeum uenio ipse grauis saucius in discrimen ultimo uita sum miles atque naualis socius neque stipendium neque frumentum ad dies do neque unde do sum magnus opus suadeo ut quam primus is mitto sui si ita uideo ex nouus praetor successor mitto idem ferme de stipendium frumentum ab ab cornelius mammula propraetor ex sardinia scribo responsum uterque non sum unde mitto jubeo ipse classis atque exercitus suus consulo t otacilius ad unicus subsidium populus romanus hiero legatus cum mitto in stipendium quantus argentum opus sum et sex metior frumentum accipio cornelius in sardinia ciuitas socia benignus confero et roma quoque propter penuria argentum triumuiri mensarius rogatio m minucius tribunus plebs facio l aemilius papus qui consul censor sum et m atilius regulus qui bis consul sum et l scribonius libo qui tum tribunus plebs sum et duoviri creo m et que atilius aedes concordia quam l manlius praetor uoueo dedico et tres pontifex creo q caecilius metellus et q fabius magnus et q fulvius flaccus in locus p scantinius demorior et l aemilis paulis consul et q aelis paetus qui cado pugno cannensis


quae ubi uidit audiuitque senex, uelut si iam agendis quae audiebat interesset, amens metu 'per ego te' inquit, 'fili, quaecumque iura liberos iungunt parentibus, precor quaesoque ne ante oculos patris facere et pati omnia infanda uelis. paucae horae sunt intra quas iurantes per quidquid deorum est, dextrae dextras iungentes, fidem obstrinximus—ut sacratas fide manus, digressi a conloquio, extemplo in eum armaremus? ab hospitali mensa surgis, ad quam tertius Campanorum adhibitus es ab Hannibale,—ut eam ipsam mensam cruentares hospitis sanguine? Hannibalem pater filio meo potui placare, filium Hannibali non possum? sed sit nihil sancti, non fides, non religio, non pietas; audeantur infanda, si non perniciem nobis cum scelere ferunt. unus adgressurus es Hannibalem? quid illa turba tot liberorum seruorumque? quid in unum intenti omnium oculi? quid tot dextrae? torpescent in amentia illa? uoltum ipsius Hannibalis, quem armati exercitus sustinere nltequeuntgt, quem horret populus Romanus, tu sustinebis? ut alia auxilia desint, me ipsum ferire corpus meum opponentem pro corpore Hannibalis sustinebis? atqui per meum pectus petendus ille tibi transfigendusque est. sed hic te deterreri sine potius quam illic uinci. ualeant preces apud te meae, sicut pro te hodie ualuerunt.' lacrimantem inde iuuenem cernens medium complectitur atque osculo haerens non ante precibus abstitit quam peruicit, ut gladium poneret fidemque daret nihil facturum tale. tum iuuenis 'ego quidem' inquit, 'quam patriae debeo pietatem exsoluam patri. tuam doleo uicem, cui ter proditae patriae sustinendum est crimen, semel cum defectionem inisti ab Romanis, iterum cum pacis cum Hannibale fuisti auctor, tertio hodie, cum restituendae Romanis Capuae mora atque impedimentum es. tu, patria, ferrum, quo pro te armatus hanc arcem hostium inii, quoniam parens extorquet, recipe.' haec cum dixisset, gladium in publicum trans maceriam horti abiecit et, quo minus res suspecta esset, se ipse conuiuio reddidit.

qui ubi uideo audio senex uelut si iam ago qui audio intersum amens metus per ego tu inquam filis quicumque ius liber iungo parens precor quaeso ne ante oculus pater facio et patior omnis infer uelum paucus hora sum intra qui juro per quisquis deus sum dexter dexter jungo fides obstringo ut sacro fides manus digredior ab colloquium extemplo in is armo ab hospital mensa surgo ad quam tertius campanus adhibeo sum ab hannibal ut is ipse mensa cruentaris hospes sanguis hannibal pater filius meus possum placo filius hannibal non possum sed sum nihil sanctus non fides non religio non pietas audeo infer si non pernicies nos cum scelus fero unus aggredior sum hannibal quis ille turba tot liberi servus quis in unus intendo omnis oculus quis tot dexter torpesco in amentia ille uultus ipse hannibal qui armatus exercitus sustineo nltequeuntgt qui horreo populus romanus tu sustineo ut alius auxilium desum ego ipse ferio corpus meus oppono pro corpus hannibal sustineo atqui per meus pectus peto ille tu transfigo sum sed hic tu deterreo sine potis quam illic vinco ualeo prex apud tu meus sicut pro tu hodie ualeo lacrimo inde iuuenis cerno medius complector atque osculo haereo non ante prex absisto quam pervinco ut gladius pono fides do nihil facio talis tum iuuenis ego quidem inquam quam patria debeo pietas exsolvo pater tuus doleo uicis qui ter prodeo patria sustineo sum crimen semel cum defectio ineo ab romanus iterum cum pax cum hannibal sum auctor tertius hodie cum restituo romanus capua mora atque impedimentum sum tu patria ferrum quo pro tu armo hic arx hostis ineo quoniam parens extorqueo recipio hic cum dico gladius in publicus trans maceria hortus abicio et quo paruus res suspicio sum sui ipse conuiuium reddo


cum id nescire Mago diceret, 'nihil facilius scitu est' inquit. 'ecquos legatos ad Hannibalem Romani miserunt de pace? ecquam denique mentionem pacis Romae factam esse allatum ad uos est?' cum id quoque negasset, 'bellum igitur' inquit 'tam integrum habemus quam habuimus qua die Hannibal in Italiam est transgressus. quam uaria uictoria priore [Punico] bello fuerit plerique qui meminerimus supersumus. nunquam terra marique magis prosperae res nostrae uisae sunt quam ante consules C. Lutatium et A. Postumium fuerunt; Lutatio et Postumio consulibus deuicti ad Aegates insulas sumus. quod si, id quod di omen auertant, nunc quoque fortuna aliquid uariauerit, tum pacem speratis cum uincemur, quam nunc cum uincimus dat nemo? ego, si quis de pace consulet seu deferenda hostibus seu accipienda, habeo quid sententiae dicam; si de iis quae Mago postulat refertis, nec uictoribus mitti attinere puto et frustrantibus nos falsa atque inani spe multo minus censeo mittenda esse.' haud multos mouit Hannonis oratio; nam et simultas cum familia Barcina leuiorem auctorem faciebat et occupati animi praesenti laetitia nihil quo uanius fieret gaudium suum auribus admittebant debellatumque mox fore, si adniti paulum uoluissent, rebantur. itaque ingenti consensu fit senatus consultum ut Hannibali quattuor milia Numidarum in supplementum mitterentur et quadraginta elephanti et argenti talenta, † dictatorque cum Magone in Hispaniam praemissus est ad conducenda uiginti milia peditum, quattuor milia equitum, quibus exercitus qui in Italia quique in Hispania erant, supplerentur.

cum is nescio magus dico nihil facilis scio sum inquam ecqui legatus ad hannibal romanus mitto de pax ecqui denique mentio pax roma facio sum affero ad tu sum cum is quoque nego bellum igitur inquam tam integer habeo quam habeo qui dies hannibal in italia sum transgredior quam uarius uictoria prior punicus bellum sum plerusque qui memini supersum numquam terra mare magis prosper res noster uideo sum quam ante consul que lutatius et ab postumius sum lutatius et postumius consul devinco ad aegates insula sum qui si is qui deus omen averto nunc quoque fortuna aliquis vario tum pax spero cum vinco quam nunc cum uinco do nemo ego si quis de pax consulo seu defero hostis seu accipio habeo quis sententia dico si de is qui magus postulo refero neque uictor mitto attineo puto et frustro nos fallo atque inanis spes multus paruus censeo mitto sum haud multus moueo hanno oratio nam et simultas cum familia barcinus levis auctor facio et occupo animus praesens laetitia nihil quo vanus fio gaudium suus auris admitto debello mox sum si annitor paulus uoluissent reor itaque ingens consensus fio senatus consulo ut hannibal quattuor mille numidaris in supplementum mitto et quadraginta elephantus et argentum talentum dictator cum mago in hispania praemitto sum ad conduco uiginti mille pedes quattuor mille eques qui exercitus qui in italia quisque in hispania sum suppleo


tum uocato ad contionem populo 'quod saepe' inquit 'optastis, Campani, ut supplicii sumendi uobis ex improbo ac detestabili senatu potestas esset, eam non per tumultum expugnantes domos singulorum, quas praesidiis clientium seruorumque tuentur, cum summo uestro periculo, sed tutam habetis ac liberam; clausos omnes in curia accipite, solos, inermes. nec quicquam raptim aut forte temere egeritis; de singulorum capite uobis ius sententiae dicendae faciam, ut quas quisque meritus est poenas pendat; sed ante omnia ita uos irae indulgere oportet, ut potiorem ira salutem atque utilitatem uestram habeatis. etenim hos, ut opinor, odistis senatores, non senatum omnino habere non uoltis; quippe aut rex, quod abominandum, aut, quod unum liberae ciuitatis consilium est, senatus habendus est. itaque duae res simul agendae uobis sunt, ut et ueterem senatum tollatis et nouum cooptetis. citari singulos senatores iubebo de quorum capite uos consulam; quod de quoque censueritis fiet; sed prius in eius locum uirum fortem ac strenuum nouum senatorem cooptabitis quam de noxio supplicium sumatur.' inde consedit et nominibus in urnam coniectis citari quod primum sorte nomen excidit ipsumque e curia produci iussit. ubi auditum est nomen, malum et improbum pro se quisque clamare et supplicio dignum. tum Pacuuius: 'uideo quae de hoc sententia sit; date igitur pro malo atque improbo bonum senatorem et iustum.' primo silentium erat inopia potioris subiciundi; deinde cum aliquis omissa uerecundia quempiam nominasset, multo maior extemplo clamor oriebatur, cum alii negarent nosse, alii nunc probra, nunc humilitatem sordidamque inopiam et pudendae artis aut quaestus genus obicerent. hoc multo magis in secundo ac tertio citato senatore est factum, ut ipsius paenitere homines appareret, quem autem in eius substituerent locum deesse, quia nec eosdem nominari attinebat, nihil aliud quam ad audienda probra nominatos, et multo humiliores obscurioresque ceteri erant eis qui primi memoriae occurrebant. ita dilabi homines, notissimum quodque malum maxime tolerabile dicentes esse iubentesque senatum ex custodia dimitti.

tum voco ad contio populus qui saepe inquam opto campanus ut supplicium sumo tu ex improbus atque detestabilis senatus potestas sum is non per tumultus expugno domus singulus qui praesidium cliens servus tueor cum superus uester periculum sed tueor habeo atque liber claudo omnis in curia accipio solus inermis neque quisquam raptim aut fors temere ago de singulus caput tu ius sententia dico facio ut qui quisque mereor sum poena pendo sed ante omnis ita tu ira indulgeo oportet ut potis ira salus atque utilitas vester habeo etenim hic ut opinor odi senator non senatus omnino habeo non uolo quippe aut rex qui abominor aut qui unus liber ciuitas consilium sum senatus habeo sum itaque duo res simul ago tu sum ut et uetus senatus tollo et nouus coopto citaris singuli senator iubeo de qui caput tu consulo qui de quoque censeo fio sed prior in is locus uir fortis atque strenuus nouus senator coopto quam de noxius supplicium sumo inde consido et nomen in urna conicio citaris qui primus sors nomen excido ipse e curia produco iubeo ubi audio sum nomen malus et improbus pro sui quisque clamo et supplicium dignus tum pacuvius uideo qui de hic sententia sum do igitur pro malus atque improbus bonus senator et iustus primus silentium sum inopia potis subicio deinde cum aliquis omitto verecundia qui nomino multus magnus extemplo clamor orior cum alius nego nosco alius nunc probrum nunc humilitas sordidus inopia et pudeo ars aut quaestus genus obicio hic multus magis in secundus atque tertius cito senator sum facio ut ipse paeniteo homo appareo qui autem in is substituo locus desum quia neque idem nominaris attineo nihil alius quam ad audio probrum nomino et multus humilis obscurus ceterus sum is qui primus memoria occurro ita dilabor homo nosco quisque malus magnus tolerabilis dico sum jubeo senatus ex custodia dimitto