dum haec in Lucanis atque in Hirpinis geruntur, quinque naues, quae Macedonum atque Poenorum captos legatos Romam portabant, ab supero mari ad inferum circumuectae prope omnem Italiae oram, cum praeter Cumas uelis ferrentur neque hostium an sociorum essent satis sciretur, Gracchus obuiam ex classe sua naues misit. cum percontando in uicem cognitum esset consulem Cumis esse, naues Cumas adpulsae captiuique ad consulem deducti et litterae datae. consul litteris Philippi atque Hannibalis perlectis consignata omnia ad senatum itinere terrestri misit, nauibus deuehi legatos iussit. cum eodem fere die litterae legatique Romam uenissent et percontatione facta dicta cum scriptis congruerent, primo grauis cura patres incessit, cernentes quanta uix tolerantibus Punicum bellum Macedonici belli moles instaret; cui tamen adeo non succubuerunt ut extemplo agitaretur quemadmodum ultro inferendo bello auerterent ab Italia hostem. captiuis in uincula condi iussis comitibusque eorum sub hasta uenditis, ad naues uiginti quinque, quibus P. Ualerius Flaccus praefectus praeerat, uiginti ltquinquegt [paratis] alias decernunt. his comparatis deductisque et additis quinque nauibus, quae aduexerant captiuos legatos, triginta naues ab Ostia Tarentum profectae, iussusque P. Ualerius militibus Uarronianis, quibus L. Apustius legatus Tarenti praeerat, in naues impositis quinquaginta quinque nauium classe non tueri modo Italiae oram sed explorare de Macedonico bello; si congruentia litteris legatorumque indiciis Philippi consilia essent, ut M. Ualerium praetorem litteris certiorem faceret, isque L. Apustio legato exercitui praeposito Tarentum ad classem profectus primo quoque tempore in Macedoniam transmitteret daretque operam ut Philippum in regno contineret. pecunia ad classem tuendam bellumque Macedonicum ea decreta est, quae Ap. Claudio in Siciliam missa erat ut redderetur Hieroni regi; ea per L. Antistium legatum Tarentum est deuecta. simul ab Hierone missa ducenta milia modium tritici et hordei centum.

dum hic in lucanus atque in hirpinus gero quinque nauis qui macedones atque poenus capio legatus roma porto ab supero mare ad inferus circumvehor prope omnis italia ora cum praeter cumae uelum fero neque hostis an socius sum satis scio gracchus obuiam ex classis suus nauis mitto cum perconto in uicis cognosco sum consul cumae sum nauis cumae adpello captivus ad consul deduco et littera do consul littera philippus atque hannibal perlego consigno omnis ad senatus iter terrestris mitto nauis deveho legatus iubeo cum idem fere dies littera lego roma uenio et percontatio facio dictum cum scribo congruo primus grauis cura pater incedo cerno quantus uix tolero punicus bellum macedonicus bellum moles insto qui tamen adeo non succumbo ut extemplo agito quemadmodum ultro infero bellum averto ab italia hostis captiuus in uinculum condo iussum comes is sub hasta vendo ad nauis uiginti quinque qui p valerius flaccus praefectus praesum uiginti ltquinquegt paro alius decerno hic comparo deduco et addo quinque nauis qui adveho captiuus legatus triginta nauis ab ostium tarentus proficio jubeo p valerius miles varronianus qui l apustius legatus tarentus praesum in nauis impono quinquaginta quinque nauis classis non tueor modo italia ora sed exploraris de macedonicus bellum si congruo littera lego indicium philippus consilium sum ut m valerius praetor littera certus facio eo l apustio legatus exercitus praepono tarentus ad classis proficiscor primus quoque tempus in macedonia transmitto do opera ut philippus in regnum contineo pecunia ad classis tueor bellus macedonicus is decretum sum qui ap claudius in sicilia mitto sum ut reddo hiero rex is per l antistius legatus tarentus sum deveho simul ab hiero mitto ducenti mille modius triticum et hordeum centum


in Italia cum post Cannensem pugnam fractis partis alterius uiribus, alterius mollitis animis, segnius bellum esset, Campani per se adorti sunt rem Cumanam suae dicionis facere, primo sollicitantes ut ab Romanis deficerent; ubi id parum processit, dolum ad capiendos eos comparant. lteratgt Campanis omnibus statum sacrificium ad Hamas. eo senatum Campanum uenturum certiores Cumanos fecerunt petieruntque ut et Cumanus eo senatus ueniret ad consultandum communiter ut eosdem uterque populus socios hostesque haberet; praesidium ibi armatum se habituros ne quid ab Romano Poenoue periculi esset. Cumani, quamquam suspecta fraus erat, nihil abnuere, ita tegi fallax consilium posse rati. interim Ti. Sempronius consul Romanus Sinuessae, quo ad conueniendum diem edixerat, exercitu lustrato transgressus Uolturnum flumen circa Liternum posuit castra. ibi quia otiosa statiua erant, crebro decurrere milites cogebat ut tirones—ea maxima pars uolonum erant—adsuescerent signa sequi et in acie agnoscere ordines suos. inter quae maxima erat cura duci—itaque legatis tribunisque praeceperat—ne qua exprobratio cuiquam ueteris fortunae discordiam inter ordines sereret; uetus miles tironi, liber uoloni sese exaequare sineret; omnes satis honestos generososque ducerent quibus arma sua signaque populus Romanus commisisset; quae fortuna coegisset ita fieri, eandem cogere tueri factum. ea non maiore cura praecepta ab ducibus sunt quam a militibus obseruata breuique tanta concordia coaluerant omnium animi ut prope in obliuionem ueniret qua ex condicione quisque esset miles factus. haec agenti Graccho legati Cumani nuntiarunt quae a Campanis legatio paucos ante dies uenisset et quid iis ipsi respondissent: triduo post eum diem festum esse; non senatum solum omnem ibi futurum sed castra etiam et exercitum Campanum. Gracchus iussis Cumanis omnia ex agris in urbem conuehere et manere intra muros, ipse pridie quam statum sacrificium Campanis esset Cumas mouet castra. Hamae inde tria milia passuum absunt. iam Campani eo frequentes ex composito conuenerant, nec procul inde in occulto Marius Alfius medix tuticus—ltisgt summus magistratus erat Campanis—cum quattuordecim milibus armatorum habebat castra, sacrificio adparando et inter id instruendae fraudi aliquanto intentior quam muniendis castris aut ulli militari operi. [triduum sacrificatum ad Hamas. ] nocturnum erat sacrum, ita ut ante mediam noctem compleretur. huic Gracchus insidiandum tempori ratus, custodibus ad portas positis, ne quis enuntiare posset coepta, et ab decima diei hora coactis militibus corpora curare somnoque operam dare, ut primis tenebris conuenire ad signum possent, uigilia ferme prima tolli iussit signa, silentique profectus agmine cum ad Hamas media nocte peruenisset, castra Campana ut in peruigilio neglecta simul omnibus portis inuadit; alios somno stratos, alios perpetrato sacro inermes redeuntes obtruncat. hominum eo tumultu nocturno caesa plus duo milia cum ipso duce Mario Alfio; capta sunt signa militaria quattuor et triginta.

in italia cum post cannensis pugna frango pars alter uis alter mollio animus segnis bellum sum campanus per sui adorior sum res cumana suus dicio facio primus sollicito ut ab romanus deficio ubi is parum procedo dolus ad capio is comparo lteratgt campanus omnis status sacrificium ad hamae is senatus campanus uenio certus cumani facio peto ut et cumanus is senatus venio ad consulto communis ut idem uterque populus socius hostis habeo praesidium ibi armo sui habeo ne quis ab romanus poenus periculum sum cumanum quamquam suspicio fraus sum nihil abnuo ita tego fallax consilium possum reor interim tiberius sempronius consul romanus sinuessa quo ad convenio dies edico exercitus lustro transgredior vulturnus flumen circa liternum pono castrum ibi quia otiosus stativus sum creber decurro miles cogo ut tiro is maximus pars volo sum assuesco signum sequor et in acies agnosco ordo suus inter qui maximus sum cura duco itaque legatus tribunus praecipio ne qui exprobratio quisquam uetus fortuna discordia inter ordo sero uetus miles tiro liber volo sui exaequaris sino omnis satis honestus generosus duco qui arma suus signo populus romanus committo qui fortuna cogo ita fio idem cogo tueor facio is non magnus cura praecipio ab dux sum quam ab miles obseruata brevis tantus concordia coalo omnis animus ut prope in obliuio venio qui ex condicio quisque sum miles facio hic ago gracchus legatus cumanum nuntio qui ab campanus legatio paucus ante dies uenio et quis is ipse respondeo triduum post is dies festus sum non senatus solus omnis ibi sum sed castrum etiam et exercitus campanus gracchus iussum cumanum omnis ex ager in urbs conveho et maneo intra murus ipse pridie quam status sacrificium campanus sum cumae moueo castrum hama inde tres mille passus absum iam campanus is frequens ex compono conuenio neque procul inde in occulo marius alfius medix tuticus ltisgt summus magistratus sum campanus cum quattuordecim mille armator habeo castrum sacrificium adparo et inter is instruo fraus aliquantus intendo quam munio castrum aut ullus militaris operio triduum sacrifico ad hamae nocturnus sum sacer ita ut ante medius nox compleo hic gracchus insidior tempus reor custos ad porta pono ne quis enuntiaris possum coepio et ab decimus dies hora cogo miles corpus curo somnus opera do ut primus tenebrae conuenio ad signum possum uigilia ferme primus tollo iubeo signum sileo proficiscor agmen cum ad hamae medius nox pervenio castrum campanus ut in pervigilium neglego simul omnis porta invado alius somnus sterno alius perpetro sacro inermis redeo obtrunco homo is tumultus nocturnus caedo multus duo mille cum ipse dux marius alfius capio sum signum militaris quattuor et triginta


proelium erat anceps; summa ui et duces hortabantur et milites pugnabant. Marcellus uictis ante diem tertium, fugatis ante paucos dies a Cumis, pulsis priore anno ab Nola ab eodem se duce, milite alio, instare iubet: non omnes esse in acie; praedantes uagari in agro; sed qui pugnent marcere Campana luxuria, uino et scortis omnibusque lustris per totam hiemem confectos. abisse illam uim uigoremque, delapsa esse robora corporum animorumque quibus Pyrenaei Alpiumque superata sint iuga. reliquias illorum uirorum uix arma membraque sustinentes pugnare. Capuam Hannibali Cannas fuisse: ibi uirtutem bellicam, ibi militarem disciplinam, ibi praeteriti temporis famam, ibi spem futuri exstinctam. cum haec exprobrando hosti Marcellus suorum militum animos erigeret, Hannibal multo grauioribus probris increpabat: arma signaque eadem se noscere quae ad Trebiam Trasumennumque, postremo ad Cannas uiderit habueritque; militem alium profecto se in hiberna Capuam duxisse, alium inde eduxisse. 'legatumne Romanum et legionis unius atque alae magno certamine uix toleratis pugnam, quos binae acies consulares nunquam sustinuerunt? Marcellus tirone milite ac Nolanis subsidiis inultus nos iam iterum lacessit. ubi ille miles meus est, qui derepto ex equo C. Flaminio consuli caput abstulit? ubi, qui L. Paulum ad Cannas occidit? ferrum nunc hebet? an dextrae torpent? an quid prodigii est aliud? qui pauci plures uincere soliti estis, nunc paucis plures uix restatis. Romam uos expugnaturos, si quis duceret, fortes lingua iactabatis. en, minor res est: hic experiri uim uirtutemque uolo. expugnate Nolam, campestrem urbem, non flumine, non mari saeptam. hinc uos ex tam opulenta urbe praeda spoliisque onustos uel ducam quo uoletis uel sequar.'

proelium sum anceps summus uis et dux horto et miles pugno marcellus uinco ante dies tertius fugo ante paucus dies ab cumae pello prior annus ab nola ab idem sui dux miles alius insto iubeo non omnis sum in acies praedor uagaris in ager sed qui pugno marceo campanus luxuria uinum et scortum omne lustrum per totus hiems confacio abeo ille uis vigor delabor sum robur corpus animus qui pyrenaeus alpis supero sum iugum reliquiae ille uir uix arma membrum sustineo pugno capua hannibal cannae sum ibi uirtus bellicus ibi militaris disciplina ibi praetereo tempus fama ibi spes sum exstinguo cum hic exprobro hostis marcellus suus miles animus erigo hannibal multus gravis probrum increpo arma signo idem sui nosco qui ad trebia trasumennumque postremo ad cannae video habeo miles alius profecto sui in hibernus capua duco alius inde educo lego romanus et legio unus atque ala magnus certamen uix tolero pugna qui bini acies consularis numquam sustineo marcellus tiro miles atque nolanus subsidium inultus nos iam iterum lacesso ubi ille miles meus sum qui deripio ex equus que flaminius consul caput aufero ubi qui l paulis ad cannae occido ferrum nunc hebeo an dexter torpeo an quis prodigium sum alius qui paucus multus uinco soleo sum nunc paucus multus uix restas roma tu expugno si quis duco fortis lingua jacto en paruus res sum hic experior uis virtus uolo expugno nola campestrem urbs non flumen non mare saepio hinc tu ex tam opulentus urbs praeda spolium onustus uel duco quo volo uel sequor


haec ubi Asello sunt nuntiata in castra, id modo moratus ut consulem percontaretur liceretne extra ordinem in prouocantem hostem pugnare, permissu eius arma extemplo cepit, prouectusque ante stationes equo Tauream nomine compellauit congredique ubi uellet iussit. hinc Romani ad spectaculum pugnae eius frequentes exierant, et Campani non uallum modo castrorum sed moenia etiam urbis prospectantes repleuerunt. cum iam ante ferocibus dictis rem nobilitassent, infestis hastis concitarunt equos; dein libero spatio inter se ludificantes sine uolnere pugnam extrahere. tum Campanus Romano 'equorum' inquit 'hoc non equitum erit certamen, nisi e campo in cauam hanc uiam demittimus equos. ibi nullo ad euagandum spatio comminus conserentur manus'. dicto prope citius equum in uiam Claudius egit. Taurea, uerbis ferocior quam re, 'minime, sis,' inquit 'cantherium in fossam'; quae uox in rusticum inde prouerbium prodita est. Claudius cum ea uia longe perequitasset [quia] nullo obuio hoste in campum rursus euectus, increpans ignauiam hostis, cum magno gaudio et gratulatione uictor in castra redit. huic pugnae equestri rem—quam uera sit communis existimatio est—mirabilem certe adiciunt quidam annales: cum refugientem ad urbem Tauream Claudius sequeretur, patenti hostium portae inuectum per alteram, stupentibus miraculo hostibus, intactum euasisse.

hic ubi asellus sum nuntio in castrum is modo moror ut consul perconto liceo extra ordo in provoco hostis pugno permitto is arma extemplo capio proveho ante statio equus taurea nomen compello congredior ubi uolo iubeo hinc romanus ad spectaculum pugna is frequens exeo et campanus non valles modo castrum sed moenia etiam urbs prospecto repleo cum iam ante ferox dictum res nobilito infestus hasta concito equus deinde liber spatium inter sui ludifico sine vulnus pugna extraho tum campanus romanus equus inquam hic non eques sum certamen nisi e campus in caveo hic uia demitto equus ibi nullus ad evago spatium comminus consero manus dico prope cieo equus in uia claudus ago taureus uerbum ferox quam res paruus sum inquam cantherius in fodio qui uox in rusticus inde proverbium prodeo sum claudus cum is uia longus perequito quia nullus obvius hostis in campus rursus eveho increpo ignauia hostis cum magnus gaudium et gratulatio uictor in castrum redeo hic pugna equester res quam uerus sum communis existimatio sum mirabilis certus adicio quidam annal cum refugio ad urbs taurea claudus sequor pateo hostis porta inveho per alter stupeo miraculum hostis intactus evado


consules exercitus inter sese diuiserunt. Fabio exercitus Teani, cui M. Iunius dictator praefuerat, euenit; Sempronio uolones qui ibi erant et sociorum uiginti quinque milia, M. Ualerio praetori legiones quae ex Sicilia redissent decretae; M. Claudius pro consule ad eum exercitum qui supra Suessulam Nolae praesideret missus; praetores in Siciliam ac Sardiniam profecti. consules edixerunt, quotiens in senatum uocassent, uti senatores quibusque in senatu dicere sententiam liceret ad portam Capenam conuenirent. praetores quorum iuris dictio erat tribunalia ad Piscinam publicam posuerunt; eo uadimonia fieri iusserunt ibique eo anno ius dictum est. interim Carthaginem, unde Mago, frater Hannibalis, duodecim milia peditum et mille quingentos equites, uiginti elephantos, mille argenti talenta in Italiam transmissurus erat cum praesidio sexaginta nauium longarum, nuntius adfertur in Hispania rem male gestam omnesque ferme eius prouinciae populos ad Romanos defecisse. erant qui Magonem cum classe ea copiisque omissa Italia in Hispaniam auerterent, cum Sardiniae recipiendae repentina spes adfulsit: paruum ibi exercitum Romanum esse; ueterem praetorem inde A. Cornelium prouinciae peritum decedere, nouum exspectari; ad hoc fessos iam animos Sardorum esse diuturnitate imperii Romani, et proximo iis anno acerbe atque auare imperatum; graui tributo et conlatione iniqua frumenti pressos; nihil deesse aliud quam auctorem ad quem deficerent. haec clandestina legatio per principes missa erat, maxime eam rem moliente Hampsicora, qui tum auctoritate atque opibus longe primus erat. his nuntiis prope uno tempore turbati erectique Magonem cum classe sua copiisque in Hispaniam mittunt, in Sardiniam Hasdrubalem deligunt ducem et tantum ferme copiarum quantum Magoni decernunt. et Romae consules transactis rebus quae in urbe agendae erant mouebant iam sese ad bellum. Ti. Sempronius militibus Sinuessam diem ad conueniendum edixit, et Q. Fabius consulto prius senatu ut frumenta omnes ex agris ante kalendas Iunias primas in urbes munitas conueherent; qui non inuexisset eius se agrum populaturum, seruos sub hasta uenditurum, uillas incensurum. ne praetoribus quidem qui ad ius dicendum creati erant uacatio a belli administratione data est. Ualerium praetorem in Apuliam ire placuit ad exercitum a Terentio accipiendum; cum ex Sicilia legiones uenissent, iis potissimum uti ad regionis eius praesidium, Terentianum ltexercitum Tarentumgt mitti cum aliquo legatorum; et uiginti quinque naues datae quibus oram maritimam inter Brundisium ac Tarentum tutari posset. par nauium numerus Q. Fuluio praetori urbano decretus ad suburbana litora tutanda. C. Terentio proconsuli negotium datum ut in Piceno agro conquisitionem militum haberet locisque iis praesidio esset. et T. Otacilius Crassus , postquam aedem Mentis in Capitolio dedicauit, in Siciliam cum imperio qui classi praeesset missus.

consul exercitus inter sui divido fabius exercitus teanum qui m junius dictator praesum euenio sempronius volo qui ibi sum et socius uiginti quinque mille m valerius praetor legio qui ex sicilia redeo decerno m claudus pro consul ad is exercitus qui supra suessula nola praesideo mitto praetor in sicilia atque sardinia proficiscor consul edico quotiens in senatus voco uti senator quisque in senatus dico sententia licet ad porta capena convenio praetor qui ius dictio sum tribunalia ad piscina publicus pono is uadimonium fio jubeo ibi is annus ius dico sum interim carthago unde magus frater hannibal duodecim mille pedes et mille quingenti eques uiginti elephantus mille argentum talentum in italia transmitto sum cum praesidium sexaginta nauis longaris nuntius affero in hispania res malus gero omnes ferme is prouincia populus ad romanus deficio sum qui mago cum classis is copia omitto italia in hispania averto cum sardinia recipio repentinus spes affulgeo paruus ibi exercitus romanus sum uetus praetor inde ab cornelius prouincia peritus decedo nouus exspecto ad hic fatisco iam animus sardus sum diuturnitas imperium romanus et propior is annus acerbus atque auaris impero grauis tribuo et conlatio iniquus frumentum premo nihil desum alius quam auctor ad qui deficio hic clandestinus legatio per princeps mitto sum magnus is res molio hampsicora qui tum auctoritas atque ops longus primus sum hic nuntius prope unus tempus turbo erigo mago cum classis suus copia in hispania mitto in sardinia hasdrubal deligo dux et tantus ferme copia quantus mago decerno et roma consul transigo res qui in urbs ago sum moveo iam sui ad bellum tiberius sempronius miles sinuessa dies ad convenio edico et q fabius consultum prior senatus ut frumentum omnis ex ager ante kalendae junius primus in urbs munio conveho qui non inveho is sui ager populo seruus sub hasta vendo uilla incendo ne praetor quidem qui ad ius dico creo sum uacatio ab bellum administratio do sum valerius praetor in appulia eo placeo ad exercitus ab terentius accipio cum ex sicilia legio uenio is potis uti ad regio is praesidium terentianus ltexercitum tarentumgt mitto cum aliquis legatus et uiginti quinque nauis do qui ora maritimus inter brundisium atque tarentus tutaris possum par nauis numerus q fulvius praetor urbanus decerno ad suburbanus litus tuto que terentius proconsulis negotium do ut in picenus ager conquisitio miles habeo locus is praesidium sum et t otacilius crassus postquam aedes mens in capitolium dedico in sicilia cum imperium qui classis praesum mitto


eae causae cum Fabium tenerent, Sempronius in obsidione erat et iam operibus oppugnabatur. aduersus ligneam ingentem admotam urbi aliam turrem ex ipso muro excitauit consul Romanus, aliquanto altiorem, quia muro satis per se alto subiectis ualidis sublicis pro solo usus erat. inde primum saxis sudibusque et ceteris missilibus propugnatores moenia atque urbem tuebantur; postremo, ubi promouendo adiunctam muro uiderunt turrem, facibus ardentibus plurimum simul ignem coniecerunt. quo incendio trepida armatorum multitudo cum de turre sese praecipitaret, eruptio ex oppido simul duabus portis stationes hostium fudit fugauitque in castra ut eo die obsesso quam obsidenti similior esset Poenus. ad mille trecenti Carthaginiensium caesi et undesexaginta uiui capti, qui circa muros et in stationibus solute ac neglegenter agentes, cum nihil minus quam eruptionem timuissent, ex improuiso oppressi fuerant. Gracchus, priusquam se hostes ab repentino pauore colligerent, receptui signum dedit ac suos intra muros recepit. postero die Hannibal, laetum secunda re consulem iusto proelio ratus certaturum, aciem inter castra atque urbem instruxit; ceterum postquam neminem moueri ab solita custodia urbis uidit nec committi quicquam temerariae spei, ad Tifata redit infecta re. quibus diebus Cumae liberatae sunt obsidione, iisdem diebus et in Lucanis ad Grumentum Ti. Sempronius , cui Longo cognomen erat, cum Hannone Poeno prospere pugnat. supra duo milia hominum occidit et ducentos octoginta milites [amisit], signa militaria ad quadraginta unum cepit. pulsus finibus Lucanis Hanno retro in Bruttios sese recepit. et ex Hirpinis oppida tria, quae a populo Romano defecerant ui recepta per M. Ualerium praetorem, Uercellium, Uescellium, Sicilinum, et auctores defectionis securi percussi. supra quinque milia captiuorum sub hasta uenierunt; praeda alia militi concessa, exercitusque Luceriam reductus.

is causa cum fabius teneo sempronius in obsidio sum et iam opus oppugno aduersus ligneus ingens admoveo urbs alius turris ex ipse murus excito consul romanus aliquantus alo quia murus satis per sui altus subjectus validus sublica pro solum utor sum inde primus saxum sudis et ceterus missilis propugnator moenia atque urbs tueor postremo ubi promoveo adjungo murus uideo turris fax ardeo multus simul ignis conicio quo incendium trepido armator multitudo cum de turris sui praecipito eruptio ex oppidum simul duo porta statio hostis fundo fugo in castrum ut is dies obsedeo quam obsido similis sum poenus ad mille trecenti carthaginiensis caedo et undesexaginta uiuus capio qui circa murus et in statio solvo atque neglegenter ago cum nihil paruus quam eruptio timeo ex improuisus opprimo sum gracchus priusquam sui hostis ab repentinus pavor colligo receptus signum do atque suus intra murus recipio posterus dies hannibal laetus secundus res consul justus proelium reor certo acies inter castrum atque urbs instruo ceterum postquam nemo moueo ab soleo custodia urbs uideo neque committo quisquam temerarius spes ad tifata redeo inficio res qui dies cumae libero sum obsidio idem dies et in lucanus ad grumentum tiberius sempronius qui longus cognomen sum cum hanno poenus prosperus pugno supra duo mille homo occido et ducenti octoginta miles amitto signum militaris ad quadraginta unus capio pello finis lucanus hanno retro in bruttii sui recipio et ex hirpinus oppidum tres qui ab populus romanus deficio uis recipio per m valerius praetor uercellium uescellium sicilinum et auctor defectio securus percutio supra quinque mille captivus sub hasta uenierunt praeda alius miles concedo exerceo luceria reduco


ceterum haec, ut in secundis rebus, segniter otioseque gesta; Romanos praeter insitam industriam animis fortuna etiam cunctari prohibebat. nam nec consul ulli rei quae per eum agenda esset deerat, et dictator M. Iunius Pera , rebus diuinis perfectis latoque, ut solet, ad populum ut equum escendere liceret, praeter duas urbanas legiones quae principio anni a consulibus conscriptae fuerant et seruorum dilectum cohortesque ex agro Piceno et Gallico collectas, ad ultimum prope desperatae rei publicae auxilium—cum honesta utilibus cedunt—descendit edixitque qui capitalem fraudem ausi quique pecuniae iudicati in uinculis essent, qui eorum apud se milites fierent, eos noxa pecuniaque sese exsolui iussurum. ea sex milia hominum Gallicis spoliis, quae triumpho C. Flamini tralata erant, armauit, itaque cum uiginti quinque milibus armatorum ab urbe proficiscitur. Hannibal Capua recepta, cum iterum Neapolitanorum animos partim spe, partim metu nequiquam temptasset, in agrum Nolanum exercitum traducit, ut non hostiliter statim, quia non desperabat uoluntariam deditionem, ita, si morarentur spem, nihil eorum quae pati aut timere possent praetermissurus. senatus ac maxime primores eius in societate Romana cum fide perstare; plebs nouarum, ut solet, rerum atque Hannibalis tota esse metumque agrorum populationis et patienda in obsidione multa grauia indignaque proponere animo; neque auctores defectionis deerant. itaque ubi senatum metus cepit, si propalam tenderent, resisti multitudini concitatae non posse, secunda simulando dilationem mali inueniunt. placere enim sibi defectionem ad Hannibalem simulant; quibus autem condicionibus in foedus amicitiamque nouam transeant, parum constare. ita spatio sumpto legatos propere ad praetorem Romanum M[arcellum] Claudium, qui Casilini cum exercitu erat, mittunt docentque quanto in discrimine sit Nolana res: agrum Hannibalis esse et Poenorum, urbem extemplo futuram ni subueniatur; concedendo plebei senatum ubi uelint defecturos se, ne deficere praefestinarent effecisse. Marcellus conlaudatis Nolanis eadem simulatione extrahi rem in suum aduentum iussit; interim celari quae secum acta essent spemque omnem auxilii Romani. ipse a Casilino Caiatiam petit atque inde Uolturno amni traiecto per agrum Saticulanum Trebianumque super Suessulam per montes Nolam peruenit.

ceterum hic ut in secundus res segnis otiosus gero romanus praeter inquiro industria animus fortuna etiam cunctaris prohibeo nam neque consul ullus res qui per is ago sum desum et dictator m junius pera res divinus perficio fero ut soleo ad populus ut equus escendo licet praeter duo urbanus legio qui principium annus ab consul conscribo sum et seruus dilectus cohorto ex ager picenus et gallicus colligo ad ulter prope despero res publicus auxilium cum honestus utilis cedo descendo edico qui capitalis fraudo audeo quisque pecunia iudico in uinculum sum qui is apud sui miles fio is noxa pecunia sui exsolvo jubeo is sex mille homo gallicus spolium qui triumphus que flaminius transfero sum armo itaque cum uiginti quinque mille armator ab urbs proficisco hannibal capua recipio cum iterum neapolitanum animus pars spes pars metus nequiquam tento in ager nolanus exercitus traduco ut non hostilis statim quia non despero uoluntarius deditio ita si moror spes nihil is qui patior aut timeo possum praetermitto senatus atque magnus primoris is in societas romanus cum fides perstaris plebs nouus ut soleo res atque hannibal totus sum metus ager populatio et patior in obsidio multus grauis indignus propono animus neque auctor defectio desum itaque ubi senatus metus capio si propalam tendo requiro multitudo concito non possum secundus simulo dilatio malus inuenio placeo enim sui defectio ad hannibal simulo qui autem condicio in foedus amicitia nouus transeo parum constaris ita spatium sumo legatus properus ad praetor romanus m arcellum claudius qui casilinus cum exercitus sum mitto doceo quantus in discrimen sum nolanus res ager hannibal sum et poenus urbs extemplo sum ni subvenio concedo plebes senatus ubi uolo deficio sui ne deficio praefestino efficio marcellus conlaudo nolanus idem simulatio extraho res in suus aduentus iubeo interim celaris qui sui ago sum spes omnis auxilium romanus ipse ab casilinus caiatiam peto atque inde vulturnus amnis traicio per ager saticulanus trebianus super suessula per mons nola peruenio


hac comitate Marcelli ferocis iuuenis animus adeo est mollitus ut nemo inde sociorum rem Romanam fortius ac fidelius iuuerit. cum Hannibal ad portas esset—Nolam enim rursus a Nuceria mouit castra—plebesque Nolana de integro ad defectionem spectaret, Marcellus sub aduentum hostium intra muros se recepit, non castris metuens sed ne prodendae urbis occasionem nimis multis in eam imminentibus daret. instrui deinde utrimque acies coeptae, Romanorum pro moenibus Nolae, Poenorum ante castra sua. proelia hinc parua inter urbem castraque et uario euentu fiebant, quia duces nec prohibere paucos temere prouocantes nec dare signum uniuersae pugnae uolebant. in hac cotidiana duorum exercituum statione principes Nolanorum nuntiant Marcello nocturna conloquia inter plebem ac Poenos fieri statutumque esse ut, cum Romana acies egressa portis foret, impedimenta eorum ac sarcinas diriperent, clauderent deinde portas murosque occuparent, ut potentes rerum suarum atque urbis Poenum inde pro Romano acciperent. haec ubi nuntiata Marcello sunt, conlaudatis senatoribus Nolanis, priusquam aliqui motus in urbe oreretur, fortunam pugnae experiri statuit. ad tres portas in hostes uersas tripertito exercitum instruxit; impedimenta subsequi iussit, calones lixasque et inualidos milites uallum ferre. media porta robora legionum et Romanos equites, duabus circa portis nouos milites leuemque armaturam ac sociorum equites statuit. Nolani muros portasque adire uetiti subsidiaque destinata impedimentis data, ne occupatis proelio legionibus in ea impetus fieret. ita instructi intra portas stabant. Hannibali sub signis, id quod per aliquot dies fecerat, ad multum diei in acie stanti primo miraculo esse quod nec exercitus Romanus porta egrederetur nec armatus quisquam in muris esset. ratus deinde prodita conloquia esse metuque resides factos, partem militum in castra remittit iussos propere apparatum omnem oppugnandae urbis in primam aciem adferre, satis fidens, si cunctantibus instaret, tumultum aliquem in urbe plebem moturam. dum in sua quisque ministeria discursu trepidat ad prima signa succeditque ad muros acies, patefacta repente porta Marcellus signa canere clamoremque tolli ac pedites primum, deinde equites, quanto maximo possent impetu in hostem erumpere iubet. satis terroris tumultusque in aciem mediam intulerant, cum duabus circa portis P. Ualerius Flaccus et C. Aurelius legati in cornua hostium erupere. addidere clamorem lixae calonesque et alia turba custodiae impedimentorum adposita, ut paucitatem maxime spernentibus Poenis ingentis repente exercitus speciem fecerit. uix equidem ausim adfirmare, quod quidam auctores sunt, duo milia et octingentos hostium caesos non plus quingentis Romanorum amissis; sed, siue tanta siue minor uictoria fuit, ingens eo die res ac nescio an maxima illo bello gesta sit; non uinci enim ab Hannibale [uincentibus] difficilius fuit quam postea uincere.

hic comitas marcellus ferox iuuenis animus adeo sum mollio ut nemo inde socius res romanus fortis atque fidelis juvo cum hannibal ad porta sum nola enim rursus ab nuceria moueo castrum plebs nolanus de integer ad defectio specto marcellus sub aduentus hostis intra murus sui recipio non castrum metuo sed ne prodo urbs occasio nimis multus in is immineo do instruo deinde utrimque acies coepio romanus pro moenia nola poenus ante castrum suus proelio hinc paruus inter urbs castro et uarius euentus fio quia dux neque prohibeo paucus temere provoco neque do signum universus pugna uolo in hic cottidianus duo exercitus statio princeps nolanus nuntio marcellus nocturnus colloquium inter plebs atque poeni fio statuo sum ut cum romanus acies egredior porta sum impedimentum is atque sarcina diripio claudeo deinde porta murus occupo ut potens res suus atque urbs poenus inde pro romanus accipio hic ubi nuntio marcellus sum conlaudo senator nolanus priusquam aliqui moueo in urbs orior fortuna pugna experior statuo ad tres porta in hostis uerso tripertito exercitus instruo impedimentum subsequor iubeo calo lixa et invalidus miles valles fero medius porto robur legio et romanus eques duo circa porta nouus miles levo armo atque socius eques statuo nolanus murus porto adeo veto subsidium destino impedimentum do ne occupo proelium legio in is impetus fio ita instruo intra porta sto hannibal sub signum is qui per aliquot dies facio ad multus dies in acies sto primus miraculum sum qui neque exercitus romanus porto egredior neque armo quisquam in murus sum reor deinde prodeo colloquium sum metus resideo facio pars miles in castrum remitto iubeo properus appario omnis oppugno urbs in primus acies affero satis fido si cuncto insto tumultus aliquis in urbs plebs moveo dum in suus quisque ministerium discursus trepido ad primus signum succedo ad murus acies patefacio repens porto marcellus signum cano clamor tollo atque pedito primus deinde eques quantus maximus possum impetus in hostis erumpo iubeo satis terror tumultus in acies medius infero cum duo circa porta p valerius flaccus et que aurelius legatus in cornu hostis erumpo addo clamor lixa calo et alius turba custodia impedimentor appono ut paucitas magnus sperno poenus ingens repens exercitus species facio uix equidem audeo adfirmaris qui quidam auctor sum duo mille et octingenti hostis caedo non multus quingenti romanus amitto sed siue tantus siue paruus uictoria sum ingens is dies res atque nescio an maximus ille bellum gero sum non vinco enim ab hannibal vinco difficilis sum quam postea uinco


sub aduentum praetoris Romani Poenus agro Nolano excessit et ad mare proxime Neapolim descendit, cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus nauibus tutus ex Africa esset; ceterum postquam Neapolim a praefecto Romano teneri accepit— M. Iunius Silanus erat, ab ipsis Neapolitanis accitus—Neapoli quoque, sicut Nola, omissa petit Nuceriam. eam cum aliquamdiu circumsedisset, saepe ui, saepe sollicitandis nequiquam nunc plebe, nunc principibus, fame demum in deditionem accepit, pactus ut inermes cum singulis abirent uestimentis. deinde ut qui a principio mitis omnibus Italicis praeter Romanos uideri uellet, praemia atque honores qui remanserint ac militare secum uoluissent proposuit. nec ea spe quemquam tenuit; dilapsi omnes, quocumque hospitia aut fortuitus animi impetus tulit, per Campaniae urbes, maxime Nolam Neapolimque. cum ferme triginta senatores, ac forte primus quisque, Capuam petissent, exclusi inde, quod portas Hannibali clausissent, Cumas se contulerunt. Nucerina praeda militi data est, urbs direpta atque incensa. Nolam Marcellus non sui magis fiducia praesidii quam uoluntate principum habebat; plebs timebatur et ante omnes L. Bantius , quem conscientia temptatae defectionis ac metus a praetore Romano nunc ad proditionem patriae, nunc, si ad id fortuna defuisset, ad transfugiendum stimulabat. erat iuuenis acer et sociorum ea tempestate prope nobilissimus eques. seminecem eum ad Cannas in aceruo caesorum corporum inuentum curatumque benigne, etiam cum donis Hannibal domum remiserat. ob eius gratiam meriti rem Nolanam in ius dicionemque dare uoluerat Poeno, anxiumque eum et sollicitum cura nouandi res praetor cernebat. ceterum cum aut poena cohibendus esset aut beneficio conciliandus, sibi adsumpsisse quam hosti ademisse fortem ac strenuum maluit socium, accitumque ad se benigne appellat: multos eum inuidos inter populares habere inde existimatu facile esse quod nemo ciuis Nolanus sibi indicauerit quam multa eius egregia facinora militaria essent; sed qui in Romanis militauerit castris, non posse obscuram eius uirtutem esse. multos sibi qui cum eo stipendia fecerint, referre qui uir esset ille quaeque et quotiens pericula pro salute ac dignitate populi Romani adisset, utique Cannensi proelio non prius pugna abstiterit quam prope exsanguis ruina superincidentium uirorum equorum armorumque sit oppressus. 'itaque macte uirtute esto' inquit. 'apud me tibi omnis honos atque omne praemium erit et, quo frequentior mecum fueris, senties eam rem tibi dignitati atque emolumento esse.' laetoque iuueni promissis equum eximium dono dat bigatosque quingentos quaestorem numerare iubet; lictoribus imperat ut eum se adire quotiens uelit patiantur.

sub aduentus praetor romanus poenus ager nolanus excedo et ad mare propior neapolis descendo cupidus maritimus oppidum potior quo curro nauis tueor ex africanus sum ceterum postquam neapolis ab praeficio romanus teneo accipio m junius silanus sum ab ipse neapolitanus accio neapolis quoque sicut nola omitto peto nuceria is cum aliquamdiu circumsedeo saepe uis saepe sollicito nequiquam nunc plebs nunc princeps fames demum in deditio accipio paciscor ut inermis cum singuli abeo uestimentum deinde ut qui ab principium mitis omnis italicus praeter romanus uideo uolo praemium atque honor qui remaneo atque militaris sui uoluissent propono neque is spes quisquam teneo dilabor omnis quicumque hospitium aut fortuitus animus impetus fero per campania urbs magnus nola neapolis cum ferme triginta senator atque fors primus quisque capua peto excludo inde qui porta hannibal claudo cumae sui confero nucerina praeda miles do sum urbs direptor atque incensum nola marcellus non suus magis fiducia praesidium quam uoluntas princeps habeo plebs timeo et ante omnis l bantius qui conscientia tento defectio atque metus ab praetor romanus nunc ad proditio patria nunc si ad is fortuna desum ad transfugio stimulo sum iuuenis acer et socius is tempestas prope nobilis eques seminecis is ad cannae in acervus caesor corpus inuenio curo benignus etiam cum donum hannibal domus remitto ob is gratia mereo res nolanus in ius dicio do uoluerat poenus anxius is et sollicitus cura nouo res praetor cerno ceterum cum aut poena cohibeo sum aut beneficium concilio sui adsumo quam hostis adimo fortis atque strenuus malo socius accio ad sui benignus appello multus is invidus inter popularis habeo inde existimo facilis sum qui nemo ciuis nolanus sui indico quam multus is egregius facinus militaris sum sed qui in romanus milito castrum non possum obscurus is uirtus sum multus sui qui cum is stipendium facio refero qui uir sum ille quisque et quotiens periculum pro salus atque dignitas populus romanus adeo utique cannensis proelium non prior pugno absisto quam prope exsanguis ruina superincido uir equus armus sum opprimo itaque mactus uirtus sum inquam apud ego tu omnis honor atque omnis praemium sum et quo frequens ego sum sentio is res tu dignitas atque emolumentum sum laeto juvenis promitto equus eximius donum do bigatus quingenti quaestor numeraris iubeo lictor impero ut is sui adeo quotiens uolo patior


is ubi cum lictoribus in rostra escendit, neque duos dictatores tempore uno, quod nunquam antea factum esset, probare se dixit, neque dictatorem sine magistro equitum, nec censoriam uim uni permissam et eidem iterum, nec dictatori, nisi rei gerendae causa creato, in sex menses datum imperium. quae immoderata fors, tempus ac necessitas fecerit, iis se modum impositurum; nam neque senatu quemquam moturum ex iis quos C. Flaminius L. Aemilius censores in senatum legissent; transcribi tantum recitarique eos iussurum, ne penes unum hominem iudicium arbitriumque de fama ac moribus senatoriis fuerit; et ita in demortuorum locum sublecturum ut ordo ordini, non homo homini praelatus uideretur. recitato uetere senatu, inde primos in demortuorum locum legit qui post L. Aemilium C. Flaminium censores curulem magistratum cepissent necdum in senatum lecti essent, ut quisque eorum primus creatus erat; tum legit qui aediles, tribuni plebis, quaestoresue fuerant; tum ex iis qui ltnongt magistratus cepissent, qui spolia ex hoste fixa domi haberent aut ciuicam coronam accepissent. ita centum septuaginta septem cum ingenti adprobatione hominum in senatum lectis, extemplo se magistratu abdicauit priuatusque de rostris descendit lictoribus abire iussis, turbaeque se immiscuit priuatas agentium res, tempus hoc sedulo terens ne deducendi sui causa populum de foro abduceret. neque tamen elanguit cura hominum ea mora frequentesque eum domum deduxerunt. consul nocte insequenti ad exercitum redit non facto certiore senatu ne comitiorum causa in urbe retineretur.

is ubi cum lictor in rostrum escendo neque duo dictator tempus unus qui numquam antea facio sum probaris sui dico neque dictator sine magister eques neque censorius uis unus permitto et idem iterum neque dictator nisi res gero causa creo in sex mensis do imperium qui immoderatus fors tempus atque necessitas facio is sui modus impono nam neque senatus quisquam moveo ex is qui que flaminius l aemilius censor in senatus lego transcribo tantus recito is jubeo ne penis unus homo iudicium arbitrium de fama atque mos senatorius sum et ita in demorior locus sublego ut ordo ordo non homo homo praefero uideo recito uetus senatus inde primus in demorior locus lego qui post l aemilius que flaminius censor curulis magistratus capio necdum in senatus lego sum ut quisque is primus creo sum tum lego qui aedilis tribunus plebs quaestor sum tum ex is qui ltnongt magistratus capio qui spolium ex hostis figo domus habeo aut civica corona accipio ita centum septuaginta septem cum ingens adprobatio homo in senatus lectus extemplo sui magistratus abdico privo de rostrum descendo lictor abeo iussum turba sui immisceo privo ago res tempus hic sedulus tero ne deduco suus causa populus de forum abduco neque tamen elanguesco cura homo is mora frequento is domus deduco consul nox insequor ad exercitus redeo non facio certus senatus ne comitium causa in urbs retineo


in hanc dimicationem duorum opulentissimorum in terris populorum omnes reges gentesque animos intenderant, inter quos Philippus Macedonum rex eo magis quod propior Italiae ac mari tantum Ionio discretus erat. is ubi primum fama accepit Hannibalem Alpes transgressum, ut bello inter Romanum Poenumque orto laetatus erat, ita utrius populi mallet uictoriam esse incertis adhuc uiribus fluctuatus animo fuerat. postquam tertia iam pugna, tertia uictoria cum Poenis erat, ad fortunam inclinauit legatosque ad Hannibalem misit; qui uitantes portus Brundisinum Tarentinumque, quia custodiis nauium Romanarum tenebantur, ad Laciniae Iunonis templum in terram egressi sunt. inde per Apuliam petentes Capuam media in praesidia Romana inlati sunt deductique ad Ualerium Laeuinum praetorem, circa Luceriam castra habentem. ibi intrepide Xenophanes, legationis princeps, a Philippo rege se missum ait ad amicitiam societatemque iungendam cum populo Romano; mandata habere ad consules ac senatum populumque Romanum. praetor inter defectiones ueterum sociorum noua societate tam clari regis laetus admodum hostes pro hospitibus comiter accepit. dat qui prosequantur; itinera cum cura demonstrat ltetgt quae loca quosque saltus aut Romanus aut hostes teneant. Xenophanes per praesidia Romana in Campaniam, inde qua proximum fuit in castra Hannibalis peruenit foedusque cum eo atque amicitiam iungit legibus his: ut Philippus rex quam maxima classe—ducentas autem naues uidebatur effecturus— in Italiam traiceret et uastaret maritimam oram, bellum pro parte sua terra marique gereret; ubi debellatum esset, Italia omnis cum ipsa urbe Roma Carthaginiensium atque Hannibalis esset praedaque omnis Hannibali cederet; perdomita Italia nauigarent in Graeciam bellumque cum quibus regi placeret gererent; quae ciuitates continentis quaeque insulae ad Macedoniam uergunt, eae Philippi regnique eius essent.

in hic dimicatio duo opulens in terra populus omnis rex gens animus intendo inter qui philippus macedones rex is magis qui propior italia atque mare tantus ionius discerno sum is ubi primus fama accipio hannibal alpis transgredior ut bellum inter romanus poenus orior laeto sum ita uter populus malo uictoria sum incertus adhuc uis fluctuo animus sum postquam tertius iam pugno tertius uictoria cum poenus sum ad fortuna inclino lego ad hannibal mitto qui vito portus brundisini tarentinus quia custodia nauis romanaris teneo ad lacinius juno templum in terra egredior sum inde per appulia peto capua medius in praesidium romanus infero sum deduco ad valerius laevinus praetor circa luceria castrum habeo ibi intrepidus xenophanes legatio princeps ab philippus rex sui mitto aio ad amicitia societas jungo cum populus romanus mandatum habeo ad consul atque senatus populus romanus praetor inter defectio uetus socius nouus societas tam clarus rex laetus admodum hostis pro hospes comis accipio do qui prosequor iter cum cura demonstro ltetgt qui locum quisque saltus aut romanus aut hostis teneo xenophanes per praesidium romanus in campania inde qui propior sum in castrum hannibal peruenio foedus cum is atque amicitia jungo lex hic ut philippus rex quam maximus classis ducenti autem nauis uideo efficio in italia traicio et vasto maritimus ora bellum pro pars suus terra mare gero ubi debello sum italia omnis cum ipse urbs roma carthaginiensis atque hannibal sum praeda omnis hannibal cedo perdomo italia navigo in graecia bellus cum qui rex placeo gero qui ciuitas contineo quisque insula ad macedonia uergo is philippus regnum is sum


quieta inde statiua fuere ac retro etiam consul mouit castra ut sementem Campani facerent, nec ante uiolauit agrum Campanum quam iam altae in segetibus herbae pabulum praebere poterant. id conuexit in Claudiana castra super Suessulam ibique hiberna aedificauit. M. Claudio proconsuli imperauit, ut retento Nolae necessario ad tuendam urbem praesidio ceteros milites dimitteret Romam ne oneri sociis et sumptui rei publicae essent. et Ti. Gracchus a Cumis Luceriam in Apuliam legiones cum duxisset, M. Ualerium inde praetorem Brundisium cum eo quem Luceriae habuerat exercitu misit tuerique oram agri Sallentini et prouidere quod ad Philippum bellumque Macedonicum attineret iussit. exitu aestatis eius qua haec gesta perscripsimus litterae a P. et Cn. Scipionibus uenerunt quantas quamque prosperas in Hispania res gessissent; sed pecuniam in stipendium uestimentaque et frumentum exercitui et sociis naualibus omnia deesse. quod ad stipendium attineat, si aerarium inops sit, se aliquam rationem inituros quomodo ab Hispanis sumatur; cetera utique ab Roma mittenda esse, nec aliter aut exercitum aut prouinciam teneri posse. litteris recitatis nemo omnium erat quin et uera scribi et postulari aequa fateretur; sed occurrebat animis quantos exercitus terrestres naualesque tuerentur quantaque noua classis mox paranda esset si bellum Macedonicum moueretur: Siciliam ac Sardiniam, quae ante bellum uectigales fuissent, uix praesides prouinciarum exercitus alere; tributo sumptus suppeditari; [eum] ipsum tributum conferentium numerum tantis exercituum stragibus et ad Trasumennum lacum et ad Cannas imminutum; qui superessent pauci, si multiplici grauarentur stipendio, alia perituros peste. itaque nisi fide staretur, rem publicam opibus non staturam. prodeundum in contionem Fuluio praetori esse, indicandas populo publicas necessitates cohortandosque qui redempturis auxissent patrimonia, ut rei publicae, ex qua creuissent, tempus commodarent, conducerentque ea lege praebenda quae ad exercitum Hispaniensem opus essent, ut, cum pecunia in aerario esset, iis primis solueretur. haec praetor in contione; ltdiemquegt edixit quo uestimenta frumentum Hispaniensi exercitui praebenda quaeque alia opus essent naualibus sociis esset locaturus.

quietus inde stativus sum atque retro etiam consul moueo castrum ut sementis campanus facio neque ante violo ager campanus quam iam alo in seges herba pabulis praebeo possum is conveho in claudianus castrum super suessula ibi hibernus aedifico m claudius proconsulis impero ut retendo nola necessarius ad tueor urbs praesidium ceterus miles dimitto roma ne onus socius et sumptus res publicus sum et tiberius gracchus ab cumae luceria in appulia legio cum duco m valerius inde praetor brundisium cum is qui luceria habeo exercitus mitto tueor ora ager salentini et prouideo qui ad philippus bellus macedonicus attineo iubeo exeo aestas is qui hic gero perscribo littera ab p et cn scipio uenio quantus quisque prosper in hispania res gero sed pecunia in stipendium vestimentum et frumentum exercitus et socius naualis omnis desum qui ad stipendium attineo si aerarius inops sum sui aliqui ratio ineo quomodo ab hispanus sumo ceterus utique ab roma mitto sum neque aliter aut exercitus aut prouincia teneo possum littera recitas nemo omnis sum quin et uerus scribo et postularis aequus fateor sed occurro animus quantus exercitus terrestris navalis tueor quantus nouus classis mox paro sum si bellum macedonicus moveo sicilia atque sardinia qui ante bellum uectigalis sum uix praesideo prouincia exercitus alo tribuo sumptus suppeditaris is ipse tribuo confero numerus tantus exercitus strages et ad trasumennum lacus et ad cannae imminuo qui supersum paucus si multiplex grauo stipendium alius pereo pestis itaque nisi fides sto res publicus ops non sto proeo in contio fulvius praetor sum indico populus publicus necessitas cohorto qui redemptura augeo patrimonium ut res publicus ex qui cerno tempus commodo conduco is lex praebeo qui ad exercitus hispaniensis opus sum ut cum pecunia in aerarius sum is primus solvo hic praetor in contio ltdiemquegt edico quo uestimentum frumentum hispaniensis exercitus praebeo quisque alius opus sum naualis socius sum loco


senatus quo die primum est in Capitolio consultus decreuit ut quod eo anno duplex tributum imperaretur simplex confestim exigeretur, ex quo stipendium praesens omnibus militibus daretur praeterquam qui milites ad Cannas fuissent. de exercitibus ita decreuerunt ut duabus legionibus urbanis Ti. Sempronius consul Cales ad conueniendum diem ediceret; inde eae legiones in castra Claudiana supra Suessulam deducerentur. quae ibi legiones essent—erant autem Cannensis maxime exercitus—eas Ap. Claudius Pulcher praetor in Siciliam traiceret quaeque in Sicilia essent Romam deportarentur. ad exercitum cui ad conueniendum Cales edicta dies erat M. Claudius Marcellus missus, isque iussus in castra Claudiana deducere urbanas legiones. ad ueterem exercitum accipiendum deducendumque inde in Siciliam Ti. Maecilius Croto legatus ab Ap. Claudio est missus. taciti primo exspectauerant homines uti consul comitia collegae creando haberet; deinde ubi ablegatum uelut de industria M. Marcellum uiderunt, quem maxime consulem in eum annum ob egregie in praetura res gestas creari uolebant, fremitus in curia ortus. quod ubi sensit, consul 'utrumque' inquit 'e re publica fuit, patres conscripti, et M. Claudium ad permutandos exercitus in Campaniam proficisci et comitia non prius edici quam is inde confecto quod mandatum est negotio reuertisset, ut uos consulem, quem tempus rei publicae postularet, quem maxime uoltis, haberetis.' ita de comitiis donec rediit Marcellus silentium fuit. interea duumuiri creati sunt Q. Fabius Maximus et T. Otacilius Crassus aedibus dedicandis, Menti Otacilius, Fabius Ueneri Erycinae; utraque in Capitolio est, canali uno discretae. et de trecentis equitibus Campanis qui in Sicilia cum fide stipendiis emeritis Romam uenerant latum ad populum ut ciues Romani essent; item uti municipes Cumani essent pridie quam populus Campanus a populo Romano defecisset. maxime ut hoc ferretur mouerat quod quorum hominum essent scire se ipsi negabant uetere patria relicta, in eam in quam redierant nondum adsciti. postquam Marcellus ab exercitu rediit, comitia consuli uni rogando in locum L. Postumi edicuntur. creatur ingenti consensu Marcellus qui extemplo magistratum occiperet. cui ineunti consulatum cum tonuisset, uocati augures uitio creatum uideri pronuntiauerunt; uolgoque patres ita fama ferebant, quod tum primum duo plebeii consules facti essent, id deis cordi non esse. in locum Marcelli, ubi is se magistratu abdicauit, suffectus Q. Fabius Maximus tertium. mare arsit eo anno; ad Sinuessam bos eculeum peperit; signa Lanuui ad Iunonis Sospitae cruore manauere lapidibusque circa id templum pluit, ob quem imbrem nouendiale, ut adsolet, sacrum fuit; ceteraque prodigia cum cura expiata.

senatus quo dies primus sum in capitolium consulo decerno ut qui is annus duplex tribuo impero simplex confestim exigo ex quo stipendium praesens omnis miles do praeterquam qui miles ad cannae sum de exercitus ita decerno ut duo legio urbanus tiberius sempronius consul cal ad convenio dies edico inde is legio in castrum claudianus supra suessula deduco qui ibi legio sum sum autem cannensis magnus exercitus is ap claudus pulcher praetor in sicilia traicio quisque in sicilia sum roma deporto ad exercitus qui ad convenio cal edico dies sum m claudus marcellus mitto eo iubeo in castrum claudianus deduco urbanus legio ad uetus exercitus accipio deduco inde in sicilia tiberius maecilius croto legatus ab ap claudius sum mitto taceo primus exspecto homo uti consul comitium collega creo habeo deinde ubi ablego uelut de industria m marcellus uideo qui magnus consul in is annus ob egregius in praetura res gero creo uolo fremo in curia ortus qui ubi sentio consul uterque inquam e res publicus sum pater conscribo et m claudius ad permuto exercitus in campania proficisco et comitium non prior edico quam is inde conficio qui mando sum negotium revorto ut tu consul qui tempus res publicus postulo qui magnus uolo habeo ita de comitium donec redeo marcellus silentium sum interea duoviri creo sum q fabius magnus et t otacilius crassus aedes dedico mens otacilius fabius venus erycina uter in capitolium sum canal unus discerno et de trecenti eques campanus qui in sicilia cum fides stipendium emereo roma uenio latus ad populus ut ciuis romanus sum item uti municipes cumanum sum pridie quam populus campanus ab populus romanus deficio magnus ut hic fero moveo qui qui homo sum scio sui ipse nego uetus patria relinquo in is in quam redeo nondum ascio postquam marcellus ab exercitus redeo comitium consul unus rogo in locus l postumius edico creo ingens consensus marcellus qui extemplo magistratus obcapio qui ineo consulatus cum tono uoco auguro vitio creo uideo pronuntio vulgo pater ita fama fero qui tum primus duo plebeius consul facio sum is deus chordus non sum in locus marcellus ubi is sui magistratus abdico sufficio q fabius magnus tertius mare ardeo is annus ad sinuessa bos equuleus pario signum lanuui ad juno sospitae cruor mano lapis circa is templum pluo ob qui imber nouendialus ut assoleo sacer sum ceter prodigium cum cura expio


ad ea Herennius Bassus respondit multos annos iam inter Romanum Nolanumque populum amicitiam esse, cuius neutros ad eam diem paenitere et sibi, si cum fortuna mutanda fides fuerit, sero iam esse mutare. an dedituris se Hannibali fuisse accersendum Romanorum praesidium? cum iis qui ad sese tuendos uenissent omnia sibi et esse consociata et ad ultimum fore. hoc conloquium abstulit spem Hannibali per proditionem recipiendae Nolae. itaque corona oppidum circumdedit ut simul ab omni parte moenia adgrederetur. quem ut successisse muris Marcellus uidit, instructa intra portam acie cum magno tumultu erupit. aliquot primo impetu perculsi caesique sunt; dein concursu ad pugnantes facto aequatisque uiribus atrox esse coepit pugna, memorabilisque inter paucas fuisset ni ingentibus procellis effusus imber diremisset pugnantes. eo die commisso modico certamine atque inritatis animis in urbem Romani, Poeni in castra receperunt sese; tamen Poenorum prima eruptione perculsi ceciderunt haud plus quam triginta, Romani quinquaginta. imber continens per noctem totam usque ad horam tertiam diei insequentis tenuit. itaque, quamquam utraque pars auidi certaminis erant, eo die tenuerunt sese tamen munimentis. tertio die Hannibal partem copiarum praedatum in agrum Nolanum misit. quod ubi animaduertit Marcellus, extemplo in aciem copias eduxit; neque Hannibal detrectauit. mille fere passuum inter urbem erant castraque; eo spatio—et sunt omnia campi circa Nolam—concurrerunt. clamor ex parte utraque sublatus proximos ex cohortibus iis quae in agros praedatum exierant ad proelium iam commissum reuocauit. et Nolani aciem Romanam auxerunt, quos conlaudatos Marcellus in subsidiis stare et saucios ex acie efferre iussit, pugna abstinere ni ab se signum accepissent.

ad is herennius bassus respondeo multus annus iam inter romanus nolanus populus amicitia sum qui neuter ad is dies paeniteo et sui si cum fortuna muto fides sum serus iam sum muto an dedo sui hannibal sum arcesso romanus praesidium cum is qui ad sui tueor uenio omnis sui et sum consocio et ad ulter sum hic colloquium aufero spes hannibal per proditio recipio nola itaque corona oppidum circumdo ut simul ab omnis pars moenia aggredior qui ut succedo murus marcellus uideo instruo intra porta acies cum magnus tumultus erumpo aliquot primus impetus percello caedo sum deinde concursus ad pugno facio aequo uis atrox sum coepio pugno memorabilis inter paucus sum ni ingens procella effundo imber disredimo pugno is dies committo modicus certamen atque inritas animus in urbs romanus poenus in castrum recipio sui tamen poenus primus eruptio percello cado haud multus quam triginta romanus quinquaginta imber contineo per nox totus usque ad hora tertius dies insequor teneo itaque quamquam uter pars auidus certamen sum is dies teneo sui tamen munimentum tertius dies hannibal pars copia praedor in ager nolanus mitto qui ubi animaduerto marcellus extemplo in acies copia educo neque hannibal detrectauit mille fere passus inter urbs sum castro is spatium et sum omnis campus circa nola concurro clamor ex pars uter tollo propior ex cohors is qui in ager praedor exeo ad proelium iam committo reuoco et nolanus acies romanus augeo qui conlaudo marcellus in subsidium sto et saucius ex acies effero iubeo pugno abstineo ni ab sui signum accipio


ubi ea dies uenit, ad conducendum tres societates aderant hominum undeuiginti, quorum duo postulata fuere, unum ut militia uacarent dum in eo publico essent, alterum ut quae in naues imposuissent ab hostium tempestatisque ui publico periculo essent. utroque impetrato conduxerunt priuataque pecunia res publica administrata est. ii mores eaque caritas patriae per omnes ordines uelut tenore uno pertinebat. quemadmodum conducta omnia magno animo sunt, sic summa fide praebita, nec quicquam ltparcius milites quamgt si ex opulento aerario, ut quondam, alerentur. cum hi commeatus uenerunt, Iliturgi oppidum ab Hasdrubale ac Magone et Hannibale Bomilcaris filio ob defectionem ad Romanos oppugnabatur. inter haec trina castra hostium Scipiones cum in urbem sociorum magno certamine ac strage obsistentium peruenissent, frumentum, cuius inopia erat, aduexerunt, cohortatique oppidanos, ut eodem animo moenia tutarentur quo pro se pugnantem Romanum exercitum uidissent, ad castra maxima oppugnanda, quibus Hasdrubal praeerat, ducunt. eodem et duo duces et duo exercitus Carthaginiensium, ibi rem summam agi cernentes, conuenerunt. itaque eruptione e castris pugnatum est. sexaginta hostium milia eo die in pugna fuerunt, sedecim circa ltabgt Romanis; tamen adeo haud dubia uictoria fuit, ut plures numero quam ipsi erant Romani hostium occiderint, ceperint amplius tria milia hominum, paulo minus mille equorum, undesexaginta militaria signa, septem elephantos, quinque in proelio occisis, trinisque eo die castris potiti sint. Iliturgi obsidione liberato ad Intibili oppugnandum Punici exercitus traducti suppletis copiis ex prouincia, ut quae maxime omnium belli auida, modo praeda aut merces esset, et tum iuuentute abundante. iterum signis conlatis eadem fortuna utriusque partis pugnatum. supra tredecim milia hostium caesa, supra duo milia capta cum signis duobus et quadraginta et nouem elephantis. tum uero omnes prope Hispaniae populi ad Romanos defecerunt, multoque maiores ea aestate in Hispania quam in Italia res gestae.

ubi is dies uenio ad conduco tres societas adsum homo undeuigniti qui duo postulo sum unus ut militia vaco dum in is publicus sum alter ut qui in nauis impono ab hostis tempestas uis publicus periculum sum uterque impetro conduco privo pecunia res publicus administro sum is mos is careo patria per omnis ordo uelut tenor unus pertineo quemadmodum conduco omnis magnus animus sum sic summus fides praebeo neque quisquam ltparcius miles quamgt si ex opulentus aerarius ut quondam alo cum hic commeatus uenio iliturgi oppidum ab hasdrubal atque mago et hannibal bomilcaris filius ob defectio ad romanus oppugno inter hic trini castrum hostis scipio cum in urbs socius magnus certamen atque strages obsisto pervenio frumentum qui inopia sum adveho cohorto oppidanus ut idem animus moenia tuto quo pro sui pugno romanus exercitus uideo ad castrum maximus oppugno qui hasdrubal praesum duco idem et duo dux et duo exercitus carthaginiensis ibi res summa ago cerno convenio itaque eruptio e castrum pugno sum sexaginta hostis mille is dies in pugno sum sedecim circa ltabgt romanus tamen adeo haud dubius uictoria sum ut multus numerus quam ipse sum romanus hostis occido capio amplus tres mille homo paulus paruus mille equus undesexaginta militaris signum septem elephantus quinque in proelium occido terni is dies castrum potior sum iliturgi obsidio libero ad intibilis oppugno punicus exercitus traduco suppleo copia ex prouincia ut qui magnus omnis bellum auidus modo praeda aut merces sum et tum iuuentus abundo iterum signum confero idem fortuna uterque pars pugno supra tredecim mille hostis caedo supra duo mille capio cum signum duo et quadraginta et nouem elephantus tum uerus omnis prope hispania populus ad romanus deficio multus magnus is aestas in hispania quam in italia res gero


dum haec in Italia geruntur apparanturque, nihilo segnius in Hispania bellum erat sed ad eam diem magis prosperum Romanis. P. et Cn. Scipionibus inter se partitis copias ut Gnaeus terra, Publius nauibus rem gereret, Hasdrubal, Poenorum imperator, neutri parti uirium satis fidens, procul ab hoste interuallo ac locis tutus tenebat se, quoad multum ac diu obtestanti quattuor milia peditum et quingenti equites in supplementum missi ex Africa sunt. tum refecta tandem spe, castra propius hostem mouit classemque et ipse instrui pararique iubet ad insulas maritimamque oram tutandam. in ipso impetu mouendarum de integro rerum perculit eum praefectorum nauium transitio, qui post classem ad Hiberum per pauorem desertam grauiter increpiti nunquam deinde satis fidi aut duci aut Carthaginiensium rebus fuerant. fecerant hi transfugae motum in Tartesiorum gente, desciuerantque his auctoribus urbes aliquot; una etiam ab ipsis ui capta fuerat. in eam gentem uersum ab Romanis bellum est, infestoque exercitu Hasdrubal ingressus agrum hostium pro captae ante dies paucos urbis moenibus Chalbum, nobilem Tartesiorum ducem, cum ualido exercitu castris se tenentem, adgredi statuit. praemissa igitur leui armatura quae eliceret hostes ad certamen, equitum partem ad populandum per agros passim dimisit ltetgt ut palantes exciperent. simul et ad castra tumultus erat et per agros fugaque et caedes; deinde undique diuersis itineribus cum in castra se recepissent, adeo repente decessit animis pauor ut non ad munimenta modo defendenda satis animorum esset sed etiam ad lacessendum proelio hostem. erumpunt igitur agmine e castris, tripudiantes more suo, repentinaque eorum audacia terrorem hosti paulo ante ultro lacessenti incussit. itaque et ipse Hasdrubal in collem satis arduum, flumine etiam obiecto tutum, copias subducit et praemissam leuem armaturam equitesque palatos eodem recipit, nec aut colli aut flumini satis fidens, castra uallo permunit. in hoc alterno pauore certamina aliquot sunt contracta; nec Numida Hispano eques par fuit nec iaculator Maurus caetrato, uelocitate pari, robore animi uiriumque aliquantum praestanti.

dum hic in italia gero appario nihilum segnis in hispania bellum sum sed ad is dies magis prosper romanus p et cn scipio inter sui partio copia ut gnaeus terra publius nauis res gero hasdrubal poenus imperator neuter pario uis satis fido procul ab hostis interuallum atque locus tueor teneo sui quoad multus atque diu obtestor quattuor mille pedes et quingenti eques in supplementum mitto ex africanus sum tum reficio tandem spes castrum propius hostis moueo classis et ipse instruo paro iubeo ad insula maritimus ora tuto in ipse impetus mouendaris de integer res percello is praefector nauis transitio qui post classis ad hiberus per pauor desero grauis increpo numquam deinde satis fidus aut duco aut carthaginiensis res sum facio hic transfuga motus in tartesiorum gens descio hic auctor urbs aliquot unus etiam ab ipse uis capio sum in is gens uersus ab romanus bellum sum infesto exercitus hasdrubal ingredior ager hostis pro capio ante dies paucus urbs moenia chalbum nobilis tartesiorum dux cum validus exercitus castrum sui teneo aggredior statuo praemitto igitur leuis armo qui elices hostis ad certamen eques pars ad populo per ager passim dimitto ltetgt ut palo excipio simul et ad castrum tumultus sum et per ager fugo et caedes deinde undique diuorto iter cum in castrum sui recipio adeo repens decedo animus pavor ut non ad munimentum modo defendo satis animus sum sed etiam ad lacesso proelium hostis erumpo igitur agmen e castrum tripudio mos suus repentinus is audacia terror hostis paulus ante ultro lacesso incutio itaque et ipse hasdrubal in collis satis arduus flumen etiam obicio tueor copia subduco et praemitto leuis armo equito palo idem recipio neque aut collum aut flumen satis fido castrum uallum permunio in hic alterno pavor certamen aliquot sum contraho neque numida hispanus eques par sum neque jaculator maurus caetratus uelocitas par robur animus vis aliquantus praesto


quinque milium interuallo castra distantia habuere paucos dies nec sine leuibus proeliis nec ut in aciem exirent: tandem uno eodemque die uelut ex composito utrimque signum pugnae propositum est atque omnibus copiis in campum descensum. triplex stetit Romana acies; uelitum pars inter antesignanos locata, pars post signa accepta; equites cornua cinxere. Hasdrubal mediam aciem Hispanis firmat; in cornibus, dextro Poenos locat, laeuo Afros mercenariorumque auxilia; equitum Numidas Poenorum peditibus, ceteros Afris, pro cornibus apponit. nec omnes Numidae in dextro locati cornu sed quibus desultorum in modum binos trahentibus equos inter acerrimam saepe pugnam in recentem equum ex fesso armatis transultare mos erat; tanta uelocitas ipsis tamque docile equorum genus est. cum hoc modo instructi starent, imperatorum utriusque partis haud ferme dispares spes erant; nam ne multum quidem aut numero aut genere militum hi aut illi praestabant; militibus longe dispar animus erat. Romanis enim, quamquam procul a patria pugnarent, facile persuaserant duces pro Italia atque urbe Romana eos pugnare; itaque, uelut quibus reditus in patriam ltingt eo discrimine pugnae uerteretur, obstinauerant animis uincere aut mori. minus pertinaces uiros habebat altera acies; nam maxima pars Hispani erant, qui uinci in Hispania quam uictores in Italiam trahi malebant. primo igitur concursu, cum uix pila coniecta essent, rettulit pedem media acies inferentibusque se magno impetu Romanis uertit terga. nihilo segnius ltingt cornibus proelium fuit. hinc Poenus, hinc Afer urget, et uelut in circumuentos proelio ancipiti pugnant; sed cum in medium tota iam coisset Romana acies, satis uirium ad dimouenda hostium cornua habuit. ita duo diuersa proelia erant. utroque Romani, ut qui pulsis iam ante mediis et numero et robore uirorum praestarent, haud dubie superant. magna uis hominum ibi occisa et, nisi Hispani uixdum conserto proelio tam effuse fugissent, perpauci ex tota superfuissent acie. equestris pugna nulla admodum fuit, quia, simul inclinatam mediam aciem Mauri Numidaeque uidere, extemplo fuga effusa nuda cornua elephantis quoque prae se actis deseruere. et Hasdrubal usque ad ultimum euentum pugnae moratus e media caede cum paucis effugit. castra Romani cepere atque diripuere. ea pugna si qua dubia ltingt Hispania erant Romanis adiunxit, Hasdrubalique non modo in Italiam traducendi exercitus sed ne manendi quidem satis tuto in Hispania spes reliqua erat. quae posteaquam litteris Scipionum Romae uolgata sunt, non tam uictoria quam prohibito Hasdrubalis in Italiam transitu laetabantur.

quinque mille interuallum castrum disto habeo paucus dies neque sine leuis proelium neque ut in acies exeo tandem unus idem dies uelut ex compono utrimque signum pugna propono sum atque omnis copia in campus descendo triplex sto romanus acies veles pars inter antesignanus loco pars post signum accipio eques cornu cingo hasdrubal medius acies hispanus firmo in cornu dexter poeni loco laevus afros mercenarius auxilium eques numida poenus pedes ceterus afris pro cornu appono neque omnis numida in dexter loco cornu sed qui desultor in modus bini traho equus inter acer saepe pugna in recens equus ex fatisco armo transultaris mos sum tantus velocitas ipse tam docilis equus genus sum cum hic modo instruo sto imperator uterque pars haud ferme disparis spes sum nam ne multus quidem aut numerus aut genus miles hic aut ille praesto miles longus dispar animus sum romanus enim quamquam procul ab patria pugno facilis persuadeo dux pro italia atque urbs romanus is pugno itaque uelut qui redeo in patria ltingt is discrimen pugna verto obstino animus uinco aut morior paruus pertinax uir habeo alter acies nam maximus pars hispanus sum qui vinco in hispania quam uictor in italia traho malo primus igitur concursus cum uix pilum conicio sum refero pedis medius acies infero sui magnus impetus romanus uerto tergum nihilum segnis ltingt cornu proelium sum hinc poenus hinc afor urgeo et uelut in circumvenio proelium anceps pugno sed cum in medius totus iam coeo romanus acies satis uis ad dimoveo hostis cornu habeo ita duo diuerto proelio sum uterque romanus ut qui pello iam ante medius et numerus et robur uir praesto haud dubius supero magnus uolo homo ibi occaedes et nisi hispanus uix consero proelium tam effuse fugio perpaucus ex totus supersum acies equester pugno nullus admodum sum quia simul inclino medius acies maurus numida uideo extemplo fuga effundo nudo cornu elephantus quoque prae sui ago desero et hasdrubal usque ad ulter euentum pugna moror e medius caedes cum paucus effugio castrum romanus capio atque diripio is pugno si qui dubius ltingt hispania sum romanus adjungo hasdrubalique non modo in italia traduco exercitus sed ne maneo quidem satis tueor in hispania spes reliquus sum qui posteaquam littera scipio roma vulgo sum non tam uictoria quam prohibeo hasdrubal in italia transeo laeto


in has ferme leges inter Poenum ducem legatosque Macedonum ictum foedus; missique cum iis ad regis ipsius firmandam fidem legati, Gisgo et Bostar et Mago, eodem ad Iunonis Laciniae, ubi nauis occulta in statione erat, perueniunt. inde profecti cum altum tenerent, conspecti a classe Romana sunt quae praesidio erat Calabriae litoribus; Ualeriusque Flaccus cercuros ad persequendam retrahendamque nauem cum misisset, primo fugere regii conati, deinde, ubi celeritate uinci senserunt, tradunt se Romanis et ad praefectum classis adducti, cum quaereret qui et unde et quo tenderent cursum, Xenophanes primo satis iam semel felix mendacium struere, a Philippo se ad Romanos missum ad M. Ualerium , ad quem unum iter tutum fuerit, peruenisse, Campaniam superare nequisse, saeptam hostium praesidiis. deinde ut Punicus cultus habitusque suspectos legatos fecit Hannibalis interrogatosque sermo prodidit, tum comitibus eorum seductis ac metu territis, litterae quoque ab Hannibale ad Philippum inuentae et pacta inter regem Macedonum Poenumque ducem. quibus satis cognitis optimum uisum est captiuos comitesque eorum Romam ad senatum aut ltadgt consules ubicunque essent, quam primum deportare. ad id celerrimae quinque naues delectae ac L. Ualerius Antias , qui praeesset, missus, eique mandatum ut in omnes naues legatos separatim custodiendos diuideret daretque operam ne quod iis conloquium inter se neue quae communicatio consilii esset. per idem tempus Romae cum A. Cornelius Mammula , ex Sardinia prouincia decedens, rettulisset qui status rerum in insula esset: bellum ac defectionem omnes spectare; Q. Mucium qui successisset sibi, grauitate caeli aquarumque aduenientem exceptum, non tam in periculosum quam longum morbum implicitum, diu ad belli munia sustinenda inutilem fore, exercitumque ibi ut satis firmum pacatae prouinciae praesidem esse, ita parum bello quod motum iri uideretur, decreuerunt patres ut Q. Fuluius Flaccus quinque milia peditum, quadringentos equites scriberet eamque legionem primo quoque tempore in Sardiniam traiciendam curaret, mitteretque cum imperio quem ipsi uideretur, qui rem gereret quoad Mucius conualuisset. ad eam rem missus est T. Manlius Torquatus , qui bis consul et censor fuerat subegeratque in consulatu Sardos. sub idem fere tempus et a Carthagine in Sardiniam classis missa duce Hasdrubale, cui Caluo cognomen erat, foeda tempestate uexata ad Baliares insulas deicitur, ibique—adeo non armamenta modo sed etiam aluei nauium quassati erant—subductae naues dum reficiuntur aliquantum temporis triuerunt.

in hic ferme lex inter poenus dux lego macedones ictus foedus mitto cum is ad rex ipse firmo fides legatus gisgo et bostar et magus idem ad juno lacinius ubi nauis occulo in statio sum pervenio inde proficiscor cum altus teneo conspicio ab classis romanus sum qui praesidium sum calabria litus valerius flaccus cercurus ad persequor retraho nauis cum mitto primus fugio regius conor deinde ubi celeritas vinco sentio trado sui romanus et ad praeficio classis adduco cum quaero qui et unde et quo tendo cursus xenophanes primus satis iam semel felix mendacium struo ab philippus sui ad romanus mitto ad m valerius ad qui unus iter tueor sum pervenio campania supero nequeo saepio hostis praesidium deinde ut punicus cultus habeo suspicio legatus facio hannibal interrogo sermo prodo tum comes is seduco atque metus terreo littera quoque ab hannibal ad philippus invenio et paciscor inter rex macedones poenus dux qui satis cognosco bonus uideo sum captiuus comito is roma ad senatus aut ltadgt consul ubi sum quam primus deportaris ad is celer quinque nauis deligo atque l valerius antius qui praesum mitto is mando ut in omnis nauis legatus separatim custodio divido do opera ne qui is colloquium inter sui neue qui communicatio consilium sum per idem tempus roma cum ab cornelius mammula ex sardinia prouincia decedo refero qui status res in insula sum bellum atque defectio omnis specto q mucius qui succedo sui grauitas caelum aqua advenio excipio non tam in periculosus quam longus morbus implico diu ad bellum munia sustineo inutilis sum exerceo ibi ut satis firmum pacatae prouincia praesidem sum ita parum bellum qui motus eo uideo decerno pater ut q fulvius flaccus quinque mille pedes quadringenti eques scribo eo legio primus quoque tempus in sardinia traicio curo mitto cum imperium qui ipse uideo qui res gero quoad mucius conualuisset ad is res mitto sum t manlius torquatus qui bis consul et censor sum subigo in consulatus sardi sub idem fere tempus et ab carthago in sardinia classis mitto dux hasdrubal qui calvus cognomen sum foedus tempestas vexo ad baliaris insula deicio ibi adeo non armamenta modo sed etiam alueus nauis quasso sum subduco nauis dum reficio aliquantus tempus tero


horum parentes cognatique aegre peruicerunt ut legati ad consulem Romanum mitterentur. ii nondum Canusium profectum sed Uenusiae cum paucis ac semiermibus consulem inuenerunt, quam poterant maxime miserabilem bonis sociis, superbis atque infidelibus, ut erant Campani, spernendum. et auxit rerum suarum suique contemptum consul nimis detegendo cladem nudandoque. nam cum legati aegre ferre senatum populumque Campanum aduersi quicquam euenisse Romanis nuntiassent pollicerenturque omnia quae ad bellum opus essent, 'morem magis' inquit 'loquendi cum sociis seruastis, Campani, iubentes quae opus essent ad bellum imperare, quam conuenienter ad praesentem fortunae nostrae statum locuti estis. quid enim nobis ad Cannas relictum est ut, quasi aliquid habeamus, id quod deest expleri ab sociis uelimus? pedites uobis imperemus tamquam equites habeamus? pecuniam deesse dicamus tamquam ea tantum desit? nihil, ne quod suppleremus quidem, nobis reliquit fortuna. legiones, equitatus, arma, signa, equi uirique, pecunia, commeatus aut in acie aut binis postero die amissis castris perierunt. itaque non iuuetis nos in bello oportet, Campani, sed paene bellum pro nobis suscipiatis. ueniat in mentem, ut trepidos quondam maiores uestros intra moenia compulsos, nec Samnitem modo hostem sed etiam Sidicinum pauentes, receptos in fidem ltadgt Saticulam defenderimus coeptumque propter uos cum Samnitibus bellum per centum prope annos uariante fortuna euentum tulerimus. adicite ad haec, quod foedus aequum deditis, quod leges uestras, quod ad extremum, id quod ante Cannensem certe cladem maximum fuit, ciuitatem nostram magnae parti uestrum dedimus communicauimusque uobiscum. itaque communem uos hanc cladem quae accepta est credere, Campani, oportet, communem patriam tuendam arbitrari esse. non cum Samnite aut Etrusco res est ut quod a nobis ablatum sit in Italia tamen imperium maneat; Poenus hostis ne Africae quidem indigenam ab ultimis terrarum oris, freto Oceani Herculisque columnis, expertem omnis iuris et condicionis et linguae prope humanae militem trahit. hunc natura et moribus immitem ferumque insuper dux ipse efferauit, pontibus ac molibus ex humanorum corporum strue faciendis et, quod proloqui etiam piget, uesci corporibus humanis docendo. his infandis pastos epulis, quos contingere etiam nefas sit, uidere atque habere dominos et ex Africa et a Carthagine iura petere et Italiam Numidarum ac Maurorum pati prouinciam esse, cui non, genito modo in Italia, detestabile sit? pulchrum erit, Campani, prolapsum clade Romanum imperium uestra fide, uestris uiribus retentum ac reciperatum esse. triginta milia peditum, quattuor milia equitum arbitror ex Campania scribi posse; iam pecuniae adfatim est frumentique. si parem fortunae uestrae fidem habetis, nec Hannibal se uicisse sentiet nec Romani uictos esse.'

hic parens cognatus aeger pervinco ut legatus ad consul romanus mitto is nondum canusium proficiscor sed venusia cum paucus atque semiermibus consul invenio quam possum magnus miserabilis bonus socius superbus atque infidelis ut sum campanus sperno et augeo res suus suo contemno consul nimis detego clades nudo nam cum legatus aeger fero senatus populus campanus adverro quisquam evenio romanus nuntio polliceo omnis qui ad bellum opus sum mos magis inquam loquor cum socius servo campanus jubeo qui opus sum ad bellum impero quam conuenienter ad praesens fortuna noster status loquor sum quis enim nos ad cannae relinquo sum ut quasi aliquis habeo is qui desum expleo ab socius volo pedito tu impero tamquam eques habeo pecunia desum dico tamquam is tantus desum nihil ne qui suppleo quidem nos relinquo fortuna legio equito arma signum equus vir pecunia commeatus aut in acies aut bini posterus dies amitto castrum pereo itaque non juvo nos in bellum oportet campanus sed paene bellum pro nos suscipio uenio in mens ut trepidus quondam magnus uester intra moenia compello neque samnitem modo hostis sed etiam sidicinus paueo recipio in fides ltadgt saticula defendo coepio propter tu cum samnites bellum per centum prope annus vario fortuna euentum fero adicio ad hic qui foedus aequus dedo qui lex uester qui ad exter is qui ante cannensis certus clades magnus sum ciuitas noster magnus pario uester do communico tu itaque communis tu hic clades qui accipio sum credo campanus oportet communis patria tueor arbitraris sum non cum samnite aut etruscus res sum ut qui ab nos aufero sum in italia tamen imperium maneo poenus hostis ne africa quidem indigena ab ulter terra ora fretus oceanus hercules columna expers omnis ius et condicio et lingua prope humanus miles traho hic natura et mos immitis ferus insuper dux ipse effero pons atque moles ex humani corpus struo facio et qui proloquor etiam pigeo uescor corpus humanus doceo hic infer pasco epulis qui contingo etiam nefas sum uideo atque habeo dominus et ex africanus et ab carthago ius peto et italia numidaris atque maurus patior prouincia sum qui non gigno modo in italia detestabilis sum pulcher sum campanus prolabor clades romanus imperium uester fides uester uis retendo atque recipero sum triginta mille pedes quattuor mille eques arbitror ex campaneus scribo possum iam pecunia affatim sum frumentum si par fortuna uester fides habeo neque hannibal sui vinco sentio neque romanus vinco sum


ad ea Hannibal respondit omnia simul facere Hirpinos Samnitesque et indicare clades suas et petere praesidium et queri indefensos se neglectosque; indicandum autem primum fuisse, dein petendum praesidium, postremo ni impetraretur, tum denique querendum frustra opem imploratam. exercitum sese non in agrum Hirpinum Samnitemue, ne et ipse oneri esset, sed in proxima loca sociorum populi Romani adducturum. iis populandis et militem suum repleturum se et metu procul ab his summoturum hostes. quod ad bellum Romanum attineret, si Trasumenni quam Trebiae, si Cannarum quam Trasumenni pugna nobilior esset, Cannarum se quoque memoriam obscuram maiore et clariore uictoria facturum. cum hoc responso muneribusque amplis legatos dimisit; ipse praesidio modico relicto in Tifatis profectus cetero exercitu ire Nolam pergit. eodem Hanno ex Bruttiis cum supplemento Carthagine aduecto atque elephantis uenit. castris haud procul positis longe alia omnia inquirenti comperta sunt quam quae a legatis sociorum audierat. nihil enim Marcellus ita egerat ut aut fortunae aut temere hosti commissum dici posset. explorato cum firmisque praesidiis tuto receptu praedatum ierat omniaque uelut aduersus praesentem Hannibalem cauta prouisaque fuerunt. tum, ubi sensit hostem aduentare, copias intra moenia tenuit; per muros inambulare senatores Nolanos iussit et omnia circa explorare quae apud hostes fierent. ex his Hanno, cum ad murum successisset, Herennium Bassum et Herium Pettium ad conloquium euocatos permissuque Marcelli egressos per interpretem adloquitur. Hannibalis uirtutem fortunamque extollit: populi Romani obterit senescentem cum uiribus maiestatem; quae si paria essent ut quondam fuissent, tamen expertis quam graue Romanum imperium sociis, quanta indulgentia Hannibalis etiam in captiuos omnes Italici nominis fuisset, Punicam Romanae societatem atque amicitiam praeoptandam esse. si ambo consules cum suis exercitibus ad Nolam essent, tamen non magis pares Hannibali futuros quam ad Cannas fuissent, nedum praetor unus cum paucis et nouis militibus Nolam tutari possit. ipsorum quam Hannibalis ltmagisgt interesse capta an tradita Nola poteretur; potiturum enim ut Capua Nuceriaque potitus esset; sed quid inter Capuae ac Nuceriae fortunam interesset ipsos prope in medio sitos Nolanos scire. nolle ominari quae captae urbi cessura forent et potius spondere, si Marcellum cum praesidio ac Nolam tradidissent, neminem alium quam ipsos legem qua in societatem amicitiamque Hannibalis uenirent dicturum.

ad is hannibal respondeo omnis simul facio hirpini samnites et indico clades suus et peto praesidium et queror indefensus sui neglego indico autem primus sum deinde peto praesidium postremo ni impetro tum denique queror frustra ops imploro exercitus sui non in ager hirpinus samnitemue ne et ipse onus sum sed in propior locum socius populus romanus adduco is populo et miles suus repleturum sui et metus procul ab hic summoveo hostis qui ad bellum romanus attineo si trasumenni quam trebia si cannaris quam trasumenni pugno nobilior sum cannaris sui quoque memoria obscurus magnus et clarus uictoria facio cum hic respondeo munus amplus legatus dimitto ipse praesidium modicus relinquo in tifata proficiscor ceterus exercitus eo nola pergo idem hanno ex bruttius cum supplementum carthago adveho atque elephantus uenio castrum haud procul pono longus alius omnis inquiro comperio sum quam qui ab legatus socius audio nihil enim marcellus ita ago ut aut fortuna aut temere hostis committo dico possum exploro cum firmus praesidium tueor recipio praedor eo omne uelut aduersus praesens hannibal caveo provideo sum tum ubi sentio hostis aduentaris copia intra moenia teneo per murus inambularis senator nolani iubeo et omnis circa exploraris qui apud hostis fio ex hic hanno cum ad murus succedo herennius bassus et herium pettium ad colloquium euocatus permitto marcellus egredior per interpres alloquor hannibal uirtus fortuna extollo populus romanus obtero senesco cum uis maiestas qui si par sum ut quondam sum tamen experior quam grauis romanus imperium socius quantus indulgeo hannibal etiam in captiuus omnis italicus nomen sum punicus romanus societas atque amicitia praeopto sum si ambo consul cum suus exercitus ad nola sum tamen non magis par hannibal sum quam ad cannae sum nedum praetor unus cum paucus et nouus miles nola tutaris possum ipse quam hannibal ltmagisgt intersum capio an trado nola potior potior enim ut capua nuceria potior sum sed quis inter capua atque nuceria fortuna intersum ipse prope in medium sino nolani scio nolo ominaris qui capio urbs cedo sum et potis spondeo si marcellus cum praesidium atque nola trado nemo alius quam ipse lex qui in societas amicitia hannibal venio dico


ante omnia claram et memorabilem pugnam fecit Hasdrubal imperator captus et Hanno et Mago, nobiles Carthaginienses, Mago ex gente Barcina, propinqua cognatione Hannibali iunctus, Hanno auctor rebellionis Sardis bellique eius haud dubie concitor. nec Sardorum duces minus nobilem eam pugnam cladibus suis fecerunt; nam et filius Hampsicorae Hostus in acie cecidit, et Hampsicora cum paucis equitibus fugiens, ut super adflictas res necem quoque filii audiuit, nocte, ne cuius interuentus coepta impediret, mortem sibi consciuit. ceteris urbs Cornus eadem quae ante fugae receptaculum fuit; quam Manlius uictore exercitu adgressus intra dies paucos recepit. deinde aliae quoque ciuitates quae ad Hampsicoram Poenosque defecerant obsidibus datis dediderunt sese; quibus stipendio frumentoque imperato pro cuiusque aut uiribus aut delicto Carales exercitum reduxit. ibi nauibus longis deductis impositoque quem secum aduexerat milite Romam nauigat Sardiniamque perdomitam nuntiat patribus; et stipendium quaestoribus, frumentum aedilibus, captiuos Q. Fuluio praetori tradit. per idem tempus T. Otacilius praetor ab Lilybaeo classi in Africam transuectus depopulatusque agrum Carthaginiensem, cum Sardiniam inde peteret, quo fama erat Hasdrubalem a Baliaribus nuper traiecisse, classi Africam repetenti occurrit, leuique certamine in alto commisso septem inde naues cum sociis naualibus cepit. ceteras metus haud secus quam tempestas passim disiecit. per eosdem forte dies et Bomilcar cum militibus ad supplementum Carthagine missis elephantisque et commeatu Locros accessit. quem ut incautum opprimeret Ap. Claudius , per simulationem prouinciae circumeundae Messanam raptim exercitu ducto ltuentogt aestuque suo Locros traiecit. iam inde Bomilcar ad Hannonem in Bruttios profectus erat et Locrenses portas Romanis clauserunt; Appius magno conatu nulla re gesta Messanam repetit. eadem aestate Marcellus ab Nola quam praesidio obtinebat crebras excursiones in agrum Hirpinum et Samnites Caudinos fecit adeoque omnia ferro atque igni uastauit ut antiquarum cladium Samnio memoriam renouaret.

ante omnis clarus et memorabilis pugna facio hasdrubal imperator capio et hanno et magus nobilis carthaginiensis magus ex gens barcinus propinquus cognatio hannibal jungo hanno auctor rebellio sardus bellus is haud dubius concito neque sardus dux paruus nobilis is pugna clades suus facio nam et filius hampsicorae hostus in acies cado et hampsicora cum paucus eques fugio ut super affligo res nex quoque filius audio nox ne qui intervenio coepio impedio mors sui conscio ceterus urbs cornus idem qui ante fuga receptaculis sum quam manlius uictor exercitus aggredior intra dies paucus recipio deinde alius quoque ciuitas qui ad hampsicoram poeni deficio obsidibus do dedo sui qui stipendium frumentum impero pro quisque aut uis aut delinquo caral exercitus reduco ibi nauis longus deduco impono qui sui adveho miles roma nauigo sardinia perdomo nuntio pater et stipendium quaestor frumentum aedilis captiuus q fulvius praetor trado per idem tempus t otacilius praetor ab lilybaeum classis in africa transveho depopulor ager carthaginiensis cum sardinia inde peto quo fama sum hasdrubal ab baliaris nuper transjacio classis africa repeto occurro levis certamen in altus committo septem inde nauis cum socius naualis capio ceterus metus haud secus quam tempestas passim disjacio per idem fors dies et bomilcar cum miles ad supplementum carthago mitto elephantus et commeatus locri accedo qui ut incautus opprimo ap claudus per simulatio prouincia circumeo messana raptim exercitus duco ltuentogt aestus suus locri transiacio iam inde bomilcar ad hanno in bruttii proficiscor sum et locrensis porta romanus claudo appius magnus conatus nullus res gero messana repeto idem aestas marcellus ab nola quam praesidium obtineo creber excursio in ager hirpinus et samnites caudini facio adeo omnis ferrum atque ignis vasto ut antiquaris cladium samnium memoria renovo


ad fidem deinde tam laetarum rerum effundi in uestibulo curiae iussit anulos aureos, qui tantus aceruus fuit ut metientibus dimidium supra tres modios explesse sint quidam auctores: fama tenuit quae propior uero est, haud plus fuisse modio. adiecit deinde uerbis, quo maioris cladis indicium esset, neminem nisi equitem, atque eorum ipsorum primores, id gerere insigne. summa fuit orationis, quo propius spem belli perficiendi sit, eo magis omni ope iuuandum Hannibalem esse; procul enim ab domo militiam esse, in media hostium terra; magnam uim frumenti pecuniae absumi, et tot acies, ut hostium exercitus delesse, ita uictoris etiam copias parte aliqua minuisse; mittendum igitur supplementum esse, mittendam in stipendium pecuniam frumentumque tam bene meritis de nomine Punico militibus. secundum haec dicta Magonis laetis omnibus, Himilco, uir factionis Barcinae, locum Hannonis increpandi esse ratus, 'quid est, Hanno?' inquit; 'etiam nunc paenitet belli suscepti aduersus Romanos? iube dedi Hannibalem; ueta in tam prosperis rebus grates deis immortalibus agi; audiamus Romanum senatorem in Carthaginiensium curia.' tum Hanno: 'tacuissem hodie, patres conscripti, ne quid in communi omnium gaudio minus laetum quod esset uobis loquerer; nunc interroganti senatori, paeniteatne adhuc suscepti aduersus Romanos belli, si reticeam, aut superbus aut obnoxius uidear, quorum alterum est hominis alienae libertatis obliti, alterum suae. respondeam' inquit 'Himilconi non desisse paenitere me belli neque desiturum ante inuictum uestrum imperatorem incusare quam finitum aliqua tolerabili condicione bellum uidero; nec mihi pacis antiquae desiderium ulla alia res quam pax noua finiet. itaque ista quae modo Mago iactauit Himilconi ceterisque Hannibalis satellitibus iam laeta sunt: mihi possunt laeta esse, quia res bello bene gestae, si uolumus fortuna uti, pacem nobis aequiorem dabunt; nam si praetermittimus hoc tempus quo magis dare quam accipere possumus uideri pacem, uereor ne haec quoque laetitia luxuriet nobis ac uana euadat. quae tamen nunc quoque qualis est? occidi exercitus hostium; mittite milites mihi. quid aliud rogares, si esses uictus? hostium cepi bina castra, praedae uidelicet plena et commeatuum; frumentum et pecuniam date. quid aliud, si spoliatus, si exutus castris esses, peteres? et ne omnia ipse mirer—mihi quoque enim, quoniam respondi Himilconi, interrogare ius fasque est—uelim seu Himilco seu Mago respondeat, cum ad internecionem Romani imperii pugnatum ad Cannas sit constetque in defectione totam Italiam esse, primum, ecquis Latini nominis populus defecerit ad nos, deinde, ecquis homo ex quinque et triginta tribubus ad Hannibalem transfugerit.' cum utrumque Mago negasset, 'hostium quidem ergo' inquit 'adhuc nimis multum superest. sed multitudo ea quid animorum quidue spei habeat scire uelim.'

ad fides deinde tam laetaris res effundo in uestibulum curia iubeo anulus aureus qui tantus acervus sum ut metior dimidium supra tres modius expleo sum quidam auctor fama teneo qui propior uerus sum haud multus sum modius adiicio deinde uerbum quo magnus clades indicium sum nemo nisi eques atque is ipse primoris is gero insignis summus sum oratio quo propius spes bellum perficio sum is magis omnis ops juvo hannibal sum procul enim ab domus militia sum in medius hostis terra magnus uis frumentum pecunia absumo et tot acies ut hostis exercitus deleo ita uictor etiam copia pars aliqui minuo mitto igitur supplementum sum mitto in stipendium pecunia frumentum tam bene meritum de nomen punicus miles secundus hic dictum mago laetus omnis himilco uir factio barcinus locus hanno increpo sum reor quis sum hanno inquam etiam nunc paeniteo bellum suscipio aduersus romanus jubeo do hannibal veto in tam prosper res grates deus immortalis ago audio romanus senator in carthaginiensis curia tum hanno taceo hodie pater conscribo ne quis in communis omnis gaudium paruus laetus qui sum tu loquor nunc interrogo senator paeniteo adhuc suscipio aduersus romanus bellum si reticeo aut superbus aut obnoxius uideo qui alter sum homo alienus libertas obliuiscor alter suus respondeo inquam himilconi non desino paeniteo ego bellum neque desino ante invictus uester imperator incuso quam finio aliqui tolerabilis condicio bellum uideo neque ego pax antiquus desiderium ullus alius res quam pax nouus finio itaque iste qui modo magus jacto himilconi ceter hannibal satelles iam laetus sum ego possum laetus sum quia res bellum bene gero si volo fortuna uti pax nos aequus do nam si praetermitto hic tempus quo magis do quam accipio possum uideo pax uereor ne hic quoque laetitia luxurio nos atque uanus evado qui tamen nunc quoque qualis sum occido exercitus hostis mitto miles ego quis alius rogaris si sum uinco hostis capio bini castrum praeda uidelicet plenus et commeatus frumentum et pecunia do quis alius si spolio si exuo castrum sum peto et ne omnis ipse miror ego quoque enim quoniam respondeo himilconi interrogo ius for sum uolo seu himilco seu magus respondeo cum ad internecio romanus imperium pugno ad cannae sum consto in defectio totus italia sum primus ecquis latinum nomen populus deficio ad nos deinde ecquis homo ex quinque et triginta tribus ad hannibal transfugio cum uterque magus nego hostis quidem ergo inquam adhuc nimis multus supersum sed multitudo is quis animus quis spes habeo scio uolo


eae litterae quamquam primo admodum mouerunt senatum, tamen, quia Italiae cura prior potiorque erat, nihil de Hasdrubale neque de copiis eius mutatum est: Himilco cum exercitu iusto et aucta classe ad retinendam terra marique ac tuendam Hispaniam est missus. qui ut pedestres naualesque copias traiecit, castris communitis nauibusque subductis et uallo circumdatis cum equitibus delectis ipse, quantum maxime accelerare poterat, per dubios infestosque populos iuxta intentus ad Hasdrubalem peruenit. cum decreta senatus mandataque exposuisset atque edoctus fuisset ipse in uicem quemadmodum tractandum bellum in Hispania foret, retro in sua castra rediit, nulla re quam celeritate tutior, quod undique abierat antequam consentirent. Hasdrubal priusquam moueret castra pecunias imperat populis omnibus suae dicionis, satis gnarus Hannibalem transitus quosdam pretio mercatum nec auxilia Gallica aliter quam conducta habuisse; inopem tantum iter ingressum uix penetraturum ad Alpes fuisse. pecuniis igitur raptim exactis ad Hiberum descendit. decreta Carthaginiensium et Hasdrubalis iter ubi ad Romanos sunt perlata, omnibus omissis rebus ambo duces iunctis copiis ire obuiam coeptis atque obsistere parant, rati, si Hannibali, uix per se ipsi tolerando Italiae hosti, Hasdrubal dux atque Hispaniensis exercitus esset iunctus, illum finem Romani imperii fore. his anxii curis ad Hiberum contrahunt copias et transito amne, cum diu consultassent utrum castra castris conferrent an satis haberent sociis Carthaginiensium oppugnandis morari ab itinere proposito hostem, urbem a propinquo flumine Hiberam appellatam, opulentissimam ea tempestate regionis eius, oppugnare parant. quod ubi sensit Hasdrubal, pro ope ferenda sociis pergit ire ipse ad urbem deditam nuper in fidem Romanorum oppugnandam. ita iam coepta obsidio omissa ab Romanis est et in ipsum Hasdrubalem uersum bellum.

is littera quamquam primus admodum moueo senatus tamen quia italia cura prior potio sum nihil de hasdrubal neque de copia is muto sum himilco cum exercitus justus et augeo classis ad retineo terra mare atque tueor hispania sum mitto qui ut pedester navalis copia transiacio castrum communio navis subduco et uallum circumdo cum eques deligo ipse quantus magnus acceleraris possum per dubius infestus populus iuxta intendo ad hasdrubal peruenio cum decretum senatus mando expono atque edoceo sum ipse in uicis quemadmodum tracto bellum in hispania sum retro in suus castrum redeo nullus res quam celeritas tueor qui undique abeo antequam consentio hasdrubal priusquam moveo castrum pecunia impero populus omnis suus dicio satis gnarus hannibal transitus quidam pretium mercor neque auxilium gallicus aliter quam conduco habeo inops tantus iter ingredior uix penetro ad alpis sum pecunia igitur raptim exigo ad hiberus descendo decretum carthaginiensis et hasdrubal iter ubi ad romanus sum perfero omnis omitto res ambo dux iungo copia eo obuiam coepio atque obsisto paro reor si hannibal uix per sui ipse tolero italia hostis hasdrubal dux atque hispaniensis exercitus sum jungo ille finis romanus imperium sum hic anxius cura ad hiberus contraho copia et transeo amnis cum diu consulto utrum castrum castrum confero an satis habeo socius carthaginiensis oppugno moraris ab iter propono hostis urbs ab propinquo flumen hiberus appello opulens is tempestas regio is oppugnaris paro qui ubi sentio hasdrubal pro ops fero socius pergo eo ipse ad urbs dedo nuper in fides romanus oppugno ita iam coepio obsidio omitto ab romanus sum et in ipse hasdrubal uersus bellum