Marcellus cum omni exercitu profectus in Leontinos Appio quoque accito ut altera parte adgrederetur, tanto ardore militum est usus ab ira inter condiciones pacis interfectae stationis ut primo impetu urbem expugnarent. Hippocrates atque Epicydes postquam capi muros refringique portas uidere, in arcem sese cum paucis recepere; inde clam nocte Herbesum perfugiunt. Syracusanis octo milium armatorum agmine profectis domo ad Mylan flumen nuntius occurrit captam urbem esse, cetera falsa mixta ueris ferens: caedem promiscuam militum atque oppidanorum factam nec quicquam puberum arbitrari superesse; direptam urbem, bona locupletium donata. ad nuntium tam atrocem constitit agmen concitatisque omnibus duces—erant autem Sosis ac Dinomenes—quid agerent consultabant. terroris speciem haud uanam mendacio praebuerant uerberati ac securi percussi transfugae ad duo milia hominum; ceterum Leontinorum militumque aliorum nemo post captam urbem uiolatus fuerat suaque omnia eis, nisi quae primus tumultus captae urbis absumpserat, restituebantur. nec ut Leontinos irent, proditos ad caedem commilitones querentes perpelli potuere, nec ut eodem loco certiorem nuntium exspectarent. cum ad defectionem inclinatos animos cernerent praetores sed eum motum haud diuturnum fore si duces amentiae sublati essent, exercitum ducunt Megara, ipsi cum paucis equitibus Herbesum proficiscuntur spe territis omnibus per proditionem urbis potiundae. quod ubi frustra eis fuit inceptum, ui agendum rati postero die Megaris castra mouent, ut Herbesum omnibus copiis oppugnarent. Hippocrates et Epicydes non tam tutum prima specie quam unum spe undique abscisa consilium esse rati, ut se militibus permitterent et adsuetis magna ex parte sibi et tum fama caedis commilitonum accensis, obuiam agmini procedunt. prima forte signa sescentorum Cretensium erant, qui apud Hieronymum meruerant sub eis et Hannibalis beneficium habebant, capti ad Trasumennum inter Romanorum auxilia dimissique. quos ubi ex signis armorumque habitu cognouere Hippocrates atque Epicydes, ramos oleae ac uelamenta alia supplicum porrigentes orare ut reciperent sese, receptos tutarentur neu proderent Syracusanis, a quibus ipsi mox trucidandi populo Romano dederentur.

marcellus cum omnis exercitus proficiscor in leontini appius quoque accio ut alter pars aggredior tantus ardor miles sum utor ab ira inter condicio pax interfacio statio ut primus impetus urbs expugno hippocrates atque epicydes postquam capio murus refringo porta uideo in arx sui cum paucus recipio inde clam nox herbesum perfugio syracusanus octo mille armator agmen proficio domus ad mylas flumen nuntius occurro capio urbs sum ceterus fallo misceo uerus fero caedes promiscuus miles atque oppidanus facio neque quisquam pubes arbitraris supersum disrepo urbs bonus locuples dono ad nuntius tam atrox consto agmen concito omnis dux sum autem sosis atque dinomenes quis ago consulto terror species haud vanus mendacium praebeo verbero atque securus percutio transfuga ad duo mille homo ceterum leontinus miles alius nemo post capio urbs violo sum suum omnis is nisi qui primus tumultus capio urbs absumo restituo neque ut leontini eo prodeo ad caedes commilito queror perpello possum neque ut idem locus certus nuntius exspecto cum ad defectio inclino animus cerno praetor sed is motus haud diuturnus sum si dux amentia suffero sum exercitus duco megara ipse cum paucus eques herbesum proficisco spes terreo omnis per proditio urbs potio qui ubi frustra is sum incipio uis ago reor posterus dies megaris castrum moveo ut herbesum omnis copia oppugno hippocrates et epicydes non tam tueor primus species quam unus spes undique abscido consilium sum reor ut sui miles permitto et assuesco magnus ex pars sui et tum fama caedes commilito accendo obuiam agmen procedo primus fors signum sescentor cretensis sum qui apud hieronymus mereo sub is et hannibal beneficium habeo capio ad trasumennum inter romanus auxilium dimitto qui ubi ex signum armus habitus cognosco hippocrates atque epicydes ramus olea atque velamentum alius supplex porrigo oro ut recipio sui recipio tuto neu prodo syracusanus ab qui ipse mox trucido populus romanus dedo


statutus est comitiis dies; quo necopinantibus omnibus unus ex ultima turba Epicyden nominauit, tum inde alius Hippocratem. crebriores deinde hae uoces et cum haud dubio adsensu multitudinis esse; et erat confusa contio non populari modo sed militari quoque turba, magna ex parte etiam perfugis qui omnia nouare cupiebant permixtis. praetores dissimulare primo extrahenda re; sed postremo, uicti consensu et seditionem metuentes, pronuntiant eos praetores. nec illi primo statim creati nudare quid uellent, quamquam aegre ferebant et de indutiis dierum decem legatos isse ad Ap. Claudium et impetratis eis alios qui de foedere antiquo renouando agerent missos. ad Murgantiam tum classem nauium centum Romanus habebat, quonam euaderent motus ex caedibus tyrannorum orti Syracusis quoue eos ageret noua atque insolita libertas operiens. per eosdem dies cum ad Marcellum uenientem in Siciliam legati Syracusani missi ab Appio essent, auditis condicionibus pacis Marcellus, posse rem conuenire ratus, et ipse legatos Syracusas qui coram cum praetoribus de renouando foedere agerent misit. et iam ibi nequaquam eadem quies ac tranquillitas erat. postquam Punicam classem accessisse Pachynum allatum est, dempto timore Hippocrates et Epicydes nunc apud mercennarios milites, nunc apud transfugas prodi Romano Syracusas criminabantur. ut uero Appius naues ad ostium portus, quid† aliae partis hominibus animus accederet, in statione habere coepit, ingens in speciem criminibus uanis accesserat fides; ac primo etiam tumultuose decurrerat multitudo ad prohibendos si in terram egrederentur.

statuo sum comitium dies quo necopinantibus omnis unus ex ulter turba epicyden nomino tum inde alius hippocrates creber deinde hic uox et cum haud dubius assensus multitudo sum et sum confundo contio non populor modo sed militaris quoque turba magnus ex pars etiam perfugio qui omnis nouaris cupio permisceo praetor dissimulo primus extraho res sed postremo vinco consensus et seditio metuo pronuntio is praetor neque ille primus statim creo nudaris quis uolo quamquam aeger fero et de indutiae dies decem legatus eo ad ap claudius et impetro is alius qui de foedus antiquus renovo ago mitto ad murgantia tum classis nauis centum romanus habeo quonam evado moueo ex caedes tyrannus orior syracusae quis is ago nouus atque insolitus libertas operio per idem dies cum ad marcellus venio in sicilia legatus syracusanus mitto ab appius sum audio condicio pax marcellus possum res conuenio reor et ipse legatus syracusae qui coram cum praetor de renovo foedus ago mitto et iam ibi nequaquam idem quies atque tranquillitas sum postquam punicus classis accedo pachynus affero sum dempto timor hippocrates et epicydes nunc apud mercenarius miles nunc apud transfuga prodo romanus syracusae crimino ut uerus appius nauis ad ostium portus quis alius pars homo animus accedo in statio habeo coepio ingens in species crimen vanus accedo fides atque primus etiam tumultuosus decurro multitudo ad prohibeo si in terra egredior


ita, quod unum uinculum cum Romanis societatis erat, Thrasone sublato e medio extemplo haud dubie ad defectionem res spectabat, legatique ad Hannibalem missi ac remissi ab eo cum Hannibale, nobili adulescente, Hippocrates et Epicydes, nati Carthagine sed oriundi ab Syracusis exsule auo, Poeni ipsi materno genere. per hos iuncta societas Hannibali ac Syracusano tyranno nec inuito Hannibale apud tyrannum manserunt. Ap. Claudius praetor, cuius Sicilia prouincia erat, ubi ea accepit, extemplo legatos ad Hieronymum misit. qui cum sese ad renouandam societatem quae cum auo fuisset uenisse dicerent, per ludibrium auditi dimissique sunt ab quaerente per iocum Hieronymo quae fortuna eis pugnae ad Cannas fuisset; uix credibilia enim legatos Hannibalis narrare; uelle quid ueri sit scire, ut ex eo utram spem sequatur consilium capiat. Romani, cum serio legationes audire coepisset redituros se ad eum dicentes esse, monito magis eo quam rogato ne fidem temere mutaret proficiscuntur. Hieronymus legatos Carthaginem misit ad foedus ex societate cum Hannibale pacta faciendum. conuenit ut, cum Romanos Sicilia expulissent—id autem breui fore, si naues atque exercitum misissent—, Himera amnis, qui ferme <mediam> diuidit, finis regni Syracusani ac Punici imperii esset. aliam deinde, inflatus adsentationibus eorum qui eum non Hieronis tantum sed Pyrrhi etiam regis, materni aui, iubebant meminisse, legationem misit, qua aequum censebat Sicilia sibi omni cedi, Italiae imperium proprium quaeri Carthaginiensi populo. hanc leuitatem ac iactationem animi neque mirabantur in iuuene furioso neque arguebant, dummodo auerterent eum ab Romanis.

ita qui unus uinculis cum romanus societas sum thraso tollo e medium extemplo haud dubius ad defectio res specto lego ad hannibal mitto atque remitto ab is cum hannibal nobilis adulescens hippocrates et epicydes nascor carthago sed orior ab syracusae exsulis auus poenus ipse maternus genus per hic iungo societas hannibal atque syracusanus tyrannus neque inuitus hannibal apud tyrannus maneo ap claudus praetor qui sicilia prouincia sum ubi is accipio extemplo legatus ad hieronymus mitto qui cum sui ad renovo societas qui cum auus sum uenio dico per ludibrium audio dimitto sum ab quaero per iocus hieronymus qui fortuna is pugna ad cannae sum uix credibilis enim legatus hannibal narro uolo quis uerus sum scio ut ex is uter spes sequor consilium capio romanus cum serius legatio audio coepio redeo sui ad is dico sum moneo magis is quam rogo ne fides temere muto proficisco hieronymus legatus carthago mitto ad foedus ex societas cum hannibal paciscor facio conuenio ut cum romanus sicilia expello is autem breuis sum si nauis atque exercitus mitto himera amnis qui ferme medius diuido finis regnum syracusanus atque punicus imperium sum alius deinde inflo adsentatio is qui is non hiero tantus sed pyrrhus etiam rex maternus auis jubeo memini legatio mitto qui aequus censeo sicilia sui omnis cedo italia imperium proprius quaero carthaginiensis populus hic leuitas atque iactatio animus neque miro in juvenis furiosus neque arguo dummodo averto is ab romanus


ut ex Campania in Bruttios reditum est, Hanno adiutoribus et ducibus Bruttiis Graecas urbes temptauit, eo facilius in societate manentes Romana quod Bruttios, quos et oderant et metuebant, Carthaginiensium partis factos cernebant. Regium primum temptatum est diesque aliquot ibi nequiquam absumpti. interim Locrenses frumentum lignaque et cetera necessaria usibus ex agris in urbem rapere, etiam ne quid relictum praedae hostibus esset, et in dies maior omnibus portis multitudo effundi; postremo sescenti modo relicti in urbe erant qui reficere muros portas telaque in propugnacula congerere cogebantur. in permixtam omnium aetatium ordinumque multitudinem et uagantem in agris magna ex parte inermem Hamilcar Poenos equites emisit, qui uiolare quemquam uetiti, tantum ut ab urbe excluderent fuga dissipatos, turmas obiecere. dux ipse loco superiore capto unde agros urbemque posset conspicere, Bruttiorum cohortem adire muros atque euocare principes Locrensium ad conloquium iussit et pollicentes amicitiam Hannibalis adhortari ad urbem tradendam. Bruttiis in conloquio nullius rei primo fides est; deinde ut Poenus apparuit in collibus et refugientes pauci aliam omnem multitudinem in potestate hostium esse adferebant, tum metu uicti consulturos se populum responderunt; aduocataque extemplo contione, cum et leuissimus quisque nouas res nouamque societatem mallent et, quorum propinqui extra urbem interclusi ab hostibus erant, uelut obsidibus datis pigneratos haberent animos, pauci magis taciti probarent constantem fidem quam propalam tueri auderent, haud dubio in speciem consensu fit ad Poenos deditio. L. Atilio , praefecto praesidii, quique cum eo milites Romani erant clam in portum deductis atque impositis in naues ut Regium deueherentur Hamilcarem Poenosque ea condicione ut foedus extemplo aequis legibus fieret in urbem acceperunt; cuius rei prope non seruata fides deditis est, cum Poenus dolo dimissum Romanum incusaret, Locrenses profugisse ipsum causarentur. insecuti etiam equites sunt, si quo casu in freto aestus morari aut deferre naues in terram posset. et eos quidem quos sequebantur non sunt adepti: alias a Messana traicientes freto Regium naues conspexerunt. milites erant Romani a Claudio praetore missi ad obtinendam urbem praesidio. itaque Regio extemplo abscessum est. Locrensibus iussu Hannibalis data pax ut liberi suis legibus uiuerent, urbs pateret Poenis, portus in potestate Locrensium esset, societas eo iure staret ut Poenus Locrensem Locrensisque Poenum pace ac bello iuuaret.

ut ex campaneus in bruttii redeo sum hanno adiutor et dux bruttius graece urbs tento is facilis in societas maneo romanus qui bruttii qui et odi et metuo carthaginiensis pars facio cerno regius primus temptas sum dies aliquot ibi nequiquam absumo interim locrensis frumentum lignum et ceterus necessarius usus ex ager in urbs rapio etiam ne quis relinquo praeda hostis sum et in dies magnus omnis porta multitudo effundo postremo sescenti modo relinquo in urbs sum qui reficio murus porta telum in propugnaculum congero cogo in permisceo omnis aetas ordo multitudo et vago in ager magnus ex pars inermis hamilcar poeni eques emitto qui uiolaris quisquam veto tantus ut ab urbs excludo fuga dissipatos turma objacio dux ipse locus superus capio unde ager urbs possum conspicio bruttius cohors adeo murus atque euocaris princeps locrensis ad colloquium iubeo et polliceo amicitia hannibal adhortaris ad urbs trado bruttius in colloquium nullus res primus fides sum deinde ut poenus appareo in collis et refugio paucus alius omnis multitudo in potestas hostis sum affero tum metus vinco consulo sui populus respondeo advoco extemplo contio cum et levis quisque nouus res novus societas malo et qui propinquus extra urbs intercludo ab hostis sum uelut obsidibus do pignero habeo animus paucus magis taceo probo consto fides quam propalam tueor audeo haud dubius in species consensus fio ad poeni deditio l atilius praeficio praesidium quisque cum is miles romanus sum clam in portus deduco atque impono in nauis ut regius deveho hamilcaris poeni is condicio ut foedus extemplo aequus lex fio in urbs accipio qui res prope non seruata fides dedo sum cum poenus dolus dimitto romanus incuso locrensis profugio ipse causor insequor etiam eques sum si quo casus in fretus aestus moraris aut defero nauis in terra possum et is quidem qui sequor non sum adipiscor alius ab messana traicio fretus regius nauis conspicio miles sum romanus ab claudius praetor mitto ad obtineo urbs praesidium itaque regium extemplo abscedo sum locrensis iussus hannibal do pax ut liber suus lex vivo urbs pateo poenus portus in potestas locrensis sum societas is ius sto ut poenus locrensis locrensis poenus pax atque bellum juvo


in Sicilia Romanis omnia mutauerat mors Hieronis regnumque ad Hieronymum nepotem eius translatum, puerum uixdum libertatem, nedum dominationem modice laturum. eam aetatem, id ingenium tutores atque amici ad praecipitandum in omnia uitia acceperunt. quae ita futura cernens Hiero ultima senecta uoluisse dicitur liberas Syracusas relinquere, ne sub dominatu puerili per ludibrium bonis artibus partum firmatumque interiret regnum. huic consilio eius summa ope obstitere filiae, nomen regium penes puerum futurum ratae, regimen rerum omnium penes se uirosque suos Adran<odorum et Zoippum, qui tut>orum primi relinquebantur. non facile erat nonagesimum iam agenti annum, circumsesso dies noctesque muliebribus blanditiis, liberare animum et conuertere ad publicam <a> priuata curam. itaque tutores modo quindecim puero relinquit, quos precatus est moriens ut fidem erga populum Romanum quinquaginta annos ab se cultam inuiolatam seruarent iuuenemque suis potissimum uestigiis insistere uellent et disciplinae, in qua eductus esset. haec mandata. cum exspirasset, tutores testamento prolato pueroque in contionem producto—erat autem quindecim tum ferme annorum—paucis, qui per contionem ad excitandos clamores dispositi erant, adprobantibus testamentum, ceteris uelut patre amisso in orba ciuitate omnia timentibus††. funus fit regium magis amore ciuium et caritate quam cura suorum celebre. breui deinde ceteros tutores summouet Adranodorus, iuuenem iam esse dictitans Hieronymum ac regni potentem; deponendoque tutelam ipse, quae cum pluribus communis erat, in se unum omnium uires conuertit.

in sicilia romanus omnis muto mors hiero regnum ad hieronymus nepos is transfero puer uix libertas nedum dominatio modicus fero is aetas is ingenium tutor atque amicus ad praecipito in omnis uitium accipio qui ita sum cerno hiero ulter senecta uolo dico libero syracusae relinquo ne sub dominor puerilis per ludibrium bonus ars pario firmo intereo regnum hic consilium is summus ops obsto filia nomen regius penis puer sum reor regimen res omnis penis sui vir suus adran odor et zoippum qui tut aurum primus relinquo non facilis sum nonagesimus iam ago annus circumsedeo dies nox muliebris blanditia liberaris animus et conuerto ad publicus ab priuo cura itaque tutor modo quindecim puer relinquo qui preco sum morior ut fides erga populus romanus quinquaginta annus ab sui colo inviolo servo juvenis suus potis vestigium insisto uolo et disciplina in qui educo sum hic mandatum cum exspiro tutor testamentum profero puer in contio produco sum autem quindecim tum ferme annus paucus qui per contio ad excito clamor dispono sum adprobo testamentum ceterus uelut pater amitto in orbo ciuitas omnis timeo funus fio regius magis amor ciuis et caritas quam cura suus celeber breuis deinde ceterus tutor summoueo adranodorus iuuenis iam sum dictito hieronymus atque regnum potens depono tutela ipse qui cum multus communis sum in sui unus omnis uis conuerto


nec minore animo res Romana domi quam militiae gerebatur. censores, uacui ab operum locandorum cura propter inopiam aerarii, ad mores hominum regendos animum aduerterunt castigandaque uitia quae, uelut diutinis morbis aegra corpora ex sese gignunt, eo enata bello erant. primum eos citauerunt qui post Cannensem <cladem a re publica defecisse> dicebantur. princeps eorum M. Caecilius Metellus quaestor tum forte erat. iusso deinde eo ceterisque eiusdem noxae reis causam dicere cum purgari nequissent, pronuntiarunt uerba orationemque eos aduersus rem publicam habuisse, quo coniuratio deserendae Italiae causa fieret. secundum eos citati nimis callidi exsoluendi iuris iurandi interpretes, qui captiuorum ex itinere regressi clam in castra Hannibalis solutum quod iurauerant redituros rebantur. his superioribusque illis equi adempti qui publicum equum habebant, tribuque moti aerarii omnes facti. neque senatu modo aut equestri ordine regendo cura se censorum tenuit. nomina omnium ex iuniorum tabulis excerpserunt qui quadriennio non militassent, quibus neque uacatio iusta militiae neque morbus causa fuisset. et ea supra duo milia nominum in aerarios relata tribuque omnes moti; additumque tam truci censoriae notae triste senatus consultum, ut ei omnes quos censores notassent pedibus mererent mitterenturque in Siciliam ad Cannensis exercitus reliquias, cui militum generi non prius quam pulsus Italia hostis esset finitum stipendiorum tempus erat. cum censores ob inopiam aerarii se iam locationibus abstinerent aedium sacrarum tuendarum curuliumque equorum praebendorum ac similium his rerum, conuenere ad eos frequentes qui hastae huius generis adsueuerant hortarique censores ut omnia perinde agerent locarent ac si pecunia in aerario esset: neminem nisi bello confecto pecuniam ab aerario petiturum esse. conuenere deinde domini eorum quos Ti. Sempronius ad Beneuentum manu emiserat arcessitosque se ab triumuiris mensariis esse dixerunt ut pretia seruorum acciperent; ceterum non antequam bello confecto accepturos esse. cum haec inclinatio animorum plebis ad sustinendam inopiam aerarii fieret, pecuniae quoque pupillares primo, deinde uiduarum coeptae conferri, nusquam eas tutius sanctiusque deponere credentibus qui deferebant quam in publica fide; inde si quid emptum paratumque pupillis ac uiduis foret, a quaestore perscribebatur. manauit ea priuatorum benignitas ex urbe etiam in castra, ut non eques, non centurio stipendium acciperet, mercennariumque increpantes uocarent qui accepisset.

neque paruus animus res romanus domus quam militia gero censor uacui ab opus loco cura propter inopia aerarius ad mos homo rego animus adverto castigo uitium qui uelut diutinus morbus aeger corpus ex sui gigno is eno bellum sum primus is cito qui post cannensis clades ab res publicus deficio dico princeps is m caecilius metellus quaestor tum fors sum jubeo deinde is ceter idem noxa redeo causa dico cum purgaris nequeo pronuntio uerbum oratio is aduersus res publicus habeo quo coniuratio desero italia causa fio secundus is citas nimis callidus exsolvo ius iuro interpres qui captivus ex iter regredior clam in castrum hannibal soluo qui juro redeo reor hic superus ille equus adimo qui publicus equus habeo tribus moveo aerarius omnis facio neque senatus modo aut equester ordo rego cura sui censor teneo nomen omnis ex iuniorum tabula excerpo qui quadriennium non milito qui neque uacatio iustus militia neque morbus causa sum et is supra duo mille nomen in aerarius refero tribus omnis moveo addo tam trux censorius nosco tristis senatus consulo ut is omnis qui censor noto pes mereo mitto in sicilia ad cannensis exercitus reliquiae qui miles gener non prior quam pello italia hostis sum finio stipendium tempus sum cum censor ob inopia aerarius sui iam locatio abstineo aedes sacraris tuendaris curulis equus praebeo atque similis hic res conuenio ad is frequens qui hasta hic genus assuesco horto censor ut omnis perinde ago loco atque si pecunia in aerarius sum nemo nisi bellum conficio pecunia ab aerarius peto sum conuenio deinde dominus is qui tiberius sempronius ad beneventum manus emitto arcesso sui ab triumviri mensarius sum dico ut pretium seruus accipio ceterum non antequam bellum conficio accipio sum cum hic inclinatio animus plebs ad sustineo inopia aerarius fio pecunia quoque pupillaris primus deinde uiduaris coepio confero nusquam is tueor sancio depono credo qui defero quam in publicus fides inde si quis emo paro pupillus atque uiduis sum ab quaestor perscribo mano is priuator benignitas ex urbs etiam in castrum ut non eques non centurio stipendium accipio mercenarius increpo voco qui accipio


Heraclia erat filia Hieronis, uxor Zoippi, qui legatus ab Hieronymo ad regem Ptolomaeum missus uoluntarium consciuerat exsilium. ea cum ad se quoque ueniri praescisset, in sacrarium ad penates confugit cum duabus filiabus uirginibus, resolutis crinibus miserabilique alio habitu, et ad ea addidit preces, nunc <per deos, nunc> per memoriam Hieronis patris Gelonisque fratris ne se innoxiam inuidia Hieronymi conflagrare sinerent: nihil se ex regno illius praeter exsilium uiri habere; neque fortunam suam eandem uiuo Hieronymo fuisse quam sororis neque interfecto eo causam eandem esse. quid quod si Adranodoro consilia processissent, illa cum uiro fuerit regnatura, sibi cum ceteris seruiendum? si quis Zoippo nuntiet interfectum Hieronymum ac liberatas Syracusas, cui dubium esse quin extemplo conscensurus sit nauem atque in patriam rediturus? quantum spes hominum falli. in liberata patria coniugem eius ac liberos de uita dimicare, quid obstantes libertati aut legibus? quod ab se cuiquam periculum, a sola ac prope uidua et puellis in orbitate degentibus esse? at enim periculi quidem nihil ab se timeri, inuisam tamen stirpem regiam esse. ablegarent ergo procul ab Syracusis Siciliaque et asportari Alexandriam iuberent, ad uirum uxorem, ad patrem filias. auersis auribus animisque †cassae, ne tempus tererent, ferrum quosdam expedientes cernebat; tum omissis pro se precibus, puellis ut saltem parcerent orare institit, a qua aetate etiam hostes iratos abstinere; ne tyrannos ulciscendo quae odissent scelera ipsi imitarentur. inter haec abstractam a penetralibus iugulant. in uirgines deinde respersas matris cruore impetum faciunt, quae alienata mente simul luctu metuque uelut captae furore eo cursu se ex sacrario proripuerunt ut, si effugium patuisset in publicum, impleturae urbem tumultu fuerint. tum quoque haud magno aedium spatio inter medios tot armatos aliquotiens integro corpore euaserunt tenentibusque, cum tot ac tam ualidae eluctandae manus essent, sese eripuerunt. tandem uolneribus confectae, cum omnia replessent sanguine, exanimes conruerunt. caedem per se miserabilem miserabiliorem casus fecit, quod paulo post nuntius uenit mutatis repente ad misericordiam animis ne interficerentur. ira deinde ex misericordia orta, quod adeo festinatum ad supplicium neque locus paenitendi aut regressus ab ira relictus esset. itaque fremere multitudo et in locum Adranodori ac Themisti—nam ambo praetores fuerant—comitia poscere quae nequaquam ex sententia praetorum futura essent.

heracleus sum filia hiero uxor zoippi qui legatus ab hieronymus ad rex ptolomaeus mitto voluntarius conscio exsilium is cum ad sui quoque venio praescio in sacrarium ad penates confugio cum duo filiabus uirgo resolvo crinis miserabilis alius habitus et ad is addo prex nunc per deus nunc per memoria hiero pater gelonus frater ne sui innoxius inuidia hieronymus conflagraris sino nihil sui ex regnum ille praeter exsilium uir habeo neque fortuna suus idem uiuus hieronymus sum quam soror neque interficio is causa idem sum quis qui si adranodoro consilium procedo ille cum uir sum regno sui cum ceterus servio si quis zoippo nuntio interficio hieronymus atque libero syracusae qui dubius sum quin extemplo conscendo sum nauis atque in patria redeo quantus spes homo fallo in libero patria coniunx is atque liber de uita dimicaris quis obsto libertas aut lex qui ab sui quisquam periculum ab solus atque prope uiduus et puella in orbitas dego sum at enim periculum quidem nihil ab sui timeo invideo tamen stirps regia sum ablego ergo procul ab syracusae sicilia et asportaris alexandrea iubeo ad uir uxor ad pater filia averto auris animus cassus ne tempus tero ferrum quidam expedio cerno tum omitto pro sui prex puella ut saltem parco oro insto ab qui aetas etiam hostis irascor abstineo ne tyrannus ulciscor qui odi scelus ipse imito inter hic abstraho ab penetral jugulo in uirgo deinde respergo mater cruor impetus facio qui alieno mens simul luctus metus uelut capio furor is cursus sui ex sacrarium proripio ut si effugius pateo in publicus impleo urbs tumultus sum tum quoque haud magnus aedes spatium inter medius tot armatus aliquoties integer corpus evado teneo cum tot atque tam validus eluctor manus sum sui eripio tandem uulnus confacio cum omnis repleo sanguis exanimo conruo caedes per sui miserabilis miserabilis casus facio qui paulus post nuntius uenio mutas repens ad misericordia animus ne interfacio ira deinde ex misericordia orior qui adeo festino ad supplicium neque locus paeniteo aut regredior ab ira relinquo sum itaque fremo multitudo et in locus adranodori atque themisti nam ambo praetor sum comitium posco qui nequaquam ex sententia praetor sum sum


ad hanc defectionem erecti sunt et aliarum ciuitatium animi praesidiaque Romana aut pellebantur arcibus aut prodita per fraudem opprimebantur. Henna, excelso loco ac praerupto undique sita, cum loco inexpugnabilis erat, tum praesidium in arce ualidum praefectumque praesidii haud sane opportunum insidiantibus habebat. L. Pinarius erat, uir acer et qui plus in eo ne posset decipi quam in fide Siculorum reponeret; et tum intenderant eum ad cauendi omnia curam tot auditae proditiones defectionesque urbium et clades praesidiorum. itaque nocte dieque iuxta parata instructaque omnia custodiis ac uigiliis erant nec ab armis aut loco suo miles abscedebat. quod ubi Hennensium principes, iam pacti cum Himilcone de proditione praesidii, animaduerterunt, nulli occasioni fraudis Romanum patere, palam erat agendum: urbem arcemque suae potestatis aiunt debere esse, si liberi in societatem, non serui in custodiam traditi essent Romanis. itaque claues portarum reddi sibi aequum censent: bonis sociis fidem suam maximum uinculum esse et ita sibi populum Romanum senatumque gratias habiturum, si uolentes ac non coacti mansissent in amicitia. ad ea Romanus se in praesidio impositum esse dicere ab imperatore suo clauesque portarum et custodiam arcis ab eo accepisse, quae nec suo nec Hennensium arbitrio haberet sed eius qui commisisset. praesidio decedere apud Romanos capital esse et nece liberorum etiam suorum eam <noxiam> parentes sanxisse. consulem Marcellum haud procul esse; ad eum mitterent legatos cuius iuris atque arbitrii esset. se uero negare illi missuros testarique, si uerbis nihil agerent, uindictam aliquam libertatis suae quaesituros. tum Pinarius: at illi si ad consulem grauarentur mittere, sibi saltem darent populi concilium, ut sciretur utrum paucorum ea denuntiatio an uniuersae ciuitatis esset. consensa in posterum diem contio.

ad hic defectio erigo sum et alius ciuitas animus praesidium romanus aut pello arx aut prodeo per fraudo opprimo henna excelsum locus atque praerumpo undique sino cum locus inexpugnabilis sum tum praesidium in arx ualidus praeficio praesidium haud sanus opportunus insidior habeo l pinarius sum uir acer et qui multus in is ne possum decipio quam in fides siculus repono et tum intendo is ad caveo omnis cura tot audio proditio defectio urbs et clades praesidium itaque nox dius iuxta paro instruo omnis custodia atque uigilia sum neque ab arma aut locus suus miles abscedo qui ubi hennensis princeps iam paciscor cum himilcone de proditio praesidium animaduerterunt nullus occasio fraus romanus pateo palam sum ago urbs arx suus potestas aio debeo sum si liber in societas non seruus in custodia trado sum romanus itaque clauis portaris reddo sui aequus censeo bonus socius fides suus magnus uinculis sum et ita sui populus romanus senatus gratia habeo si volo atque non cogo maneo in amicitia ad is romanus sui in praesidium impono sum dico ab imperator suus clavo portaris et custodia arx ab is accipio qui neque suus neque hennensis arbitrium habeo sed is qui committo praesidium decedo apud romanus capital sum et nex liberi etiam suus is noxia parens sancio consul marcellus haud procul sum ad is mitto legatus qui ius atque arbitrium sum sui uerus nego ille mitto testo si uerbum nihil ago vindicta aliqui libertas suus quaero tum pinarius at ille si ad consul grauo mitto sui saltem do populus concilium ut scio utrum paucus is denuntiatio an universus ciuitas sum consentio in posterus dies contio


enimuero conclamant bonum ut animum haberent; omnem se cum illis fortunam subituros. inter hoc conloquium signa constiterant tenebaturque agmen, necdum quae morae causa foret peruenerat ad duces. postquam Hippocraten atque Epicyden †peruasit rumor fremitusque toto agmine erat haud dubie approbantium aduentum eorum, extemplo praetores citatis equis ad prima signa perrexerunt. qui mos ille, quae licentia Cretensium esset rogitantes, conloquia serendi cum hoste iniussuque praetorum miscendi eos agmini suo, comprehendi inicique catenas iusserunt Hippocrati. ad quam uocem tantus extemplo primum a Cretensibus clamor est ortus, deinde exceptus ab aliis, ut facile, si ultra tenderent, appareret eis timendum esse. solliciti incertique rerum suarum Megara, unde profecti erant, referri signa iubent nuntiosque de statu praesenti Syracusas mittunt. fraudem quoque Hippocrates addit inclinatis ad omnem suspicionem animis et Cretensium quibusdam ad itinera insidenda missis uelut interceptas litteras quas ipse composuerat, recitat: 'praetores Syracusani consuli Marcello.' secundum salutem, ut adsolet, scriptum erat recte eum atque ordine fecisse quod in Leontinis nulli pepercisset; sed omnium mercennariorum militum eandem esse causam nec unquam Syracusas quieturas donec quicquam externorum auxiliorum aut in urbe aut in exercitu suo esset. itaque daret operam, ut eos qui cum suis praetoribus castra ad Megara haberent in suam potestatem redigeret ac supplicio eorum liberaret tandem Syracusas. haec cum recitata essent, cum tanto clamore ad arma discursum est ut praetores inter tumultum pauidi abequitauerint Syracusas. et ne fuga quidem eorum seditio compressa est impetusque in Syracusanos milites fiebant nec ab ullo temperatum foret, ni Epicydes atque Hippocrates irae multitudinis obuiam issent, non a misericordia aut humano consilio sed ne spem reditus praeciderent sibi, et cum ipsos simul milites fidos haberent simul obsides, tum cognatos quoque eorum atque amicos tanto merito primum, dein pignore sibi conciliarent. expertique quam uana aut leui aura mobile uolgus esset, militem nancti ex eo numero qui in Leontinis circumsessi erant, subornant, ut Syracusas perferret nuntium conuenientem eis quae ad Mylas falso nuntiata erant, auctoremque se exhibendo ac uelut uisa quae dubia erant narrando concitaret iras hominum.

enimuero conclamo bonus ut animus habeo omnis sui cum ille fortuna subeo inter hic colloquium signum consto teneo agmen necdum qui mora causa sum pervenio ad dux postquam hippocrates atque epicyden pervado rumor fremo totus agmen sum haud dubius approbo aduentus is extemplo praetor citas equus ad primus signum pergo qui mos ille qui licentia cretensis sum rogito colloquium sero cum hostis injussus praetor misceo is agmen suus comprehendo inicio cateno jubeo hippocrates ad quam uox tantus extemplo primus ab cretensis clamor sum ortus deinde excipio ab alius ut facilis si ultra tendo appareo is timeo sum sollicitus incertus res suus megara unde proficiscor sum refero signum iubeo nuntius de status praesens syracusae mitto fraudo quoque hippocrates addo inclino ad omnis suspicio animus et cretensis quidam ad iter insideo mitto uelut intercipio littera qui ipse compono recito praetor syracusanus consul marcellus secundus salus ut assoleo scribo sum rectus is atque ordo facio qui in leontinus nullus parco sed omnis mercenarius miles idem sum causa neque umquam syracusae quiesco donec quisquam externus auxilia aut in urbs aut in exercitus suus sum itaque do opera ut is qui cum suus praetor castrum ad megara habeo in suus potestas redigo atque supplicium is libero tandem syracusae hic cum recito sum cum tantus clamor ad arma discursus sum ut praetor inter tumultus pavidus abequito syracusae et ne fuga quidem is seditio comprimo sum impetus in syracusani miles fio neque ab ullus tempero sum ni epicydes atque hippocrates ira multitudo obuiam eo non ab misericordia aut humanus consilium sed ne spes redeo praecido sui et cum ipse simul miles fidus habeo simul obses tum cognatus quoque is atque amicus tantus mereo primus deinde pignus sui concilio experior quam uanus aut leuis aura mobilis uulgus sum miles nanciscor ex is numerus qui in leontinus circumsedeo sum suborno ut syracusae perfero nuntius conuenio is qui ad mylas fallo nuntio sum auctoro sui exhibeo atque uelut uideo qui dubius sum narro concito ira homo


ea demum uox ita animos accendit ut renouato clamore uelut alii repente facti tanta ui se in hostem intulerint, ut sustineri ultra non possent. primo antesignani Poenorum, dein signa perturbata, postremo tota impulsa acies; inde haud dubie terga data ruuntque fugientes in castra adeo pauidi trepidique ut ne in portis quidem aut uallo quisquam restiterit ac prope continenti agmine Romani insecuti nouum de integro proelium inclusi hostium uallo ediderint. ibi sicut pugna impeditior in angustiis, ita caedes atrocior fuit; et adiuuere captiui, qui rapto inter tumultum ferro conglobati et ab tergo ceciderunt Poenos et fugam impedierunt. itaque minus duo milia hominum ex tanto exercitu, et ea maior pars equitum, cum ipso duce effugerunt; alii omnes caesi aut capti; capta et signa duodequadraginta. ex uictoribus duo milia ferme cecidere. praeda omnis, praeterquam hominum captorum, militi concessa est; et pecus exceptum est quod intra dies triginta domini cognouissent. cum praeda onusti in castra redissent, quattuor milia ferme uolonum militum, quae pugnauerant segnius nec in castra inruperant simul, metu poenae collem haud procul castris ceperunt. postero die per tribunos militum inde deducti, contione militum aduocata a Graccho superueniunt. ubi cum proconsul ueteres milites primum, prout cuiusque uirtus atque opera in ea pugna fuerat, militaribus donis donasset, tunc quod ad uolones attineret omnes ait malle laudatos a se, dignos indignosque, quam quemquam eo die castigatum esse; quod bonum faustum felixque rei publicae ipsisque esset, omnes eos liberos esse iubere. ad quam uocem cum clamor ingenti alacritate sublatus esset ac nunc complexi inter se gratulantesque, nunc manus ad caelum tollentes bona omnia populo Romano Gracchoque ipsi precarentur, tum Gracchus 'priusquam omnes iure libertatis aequassem' inquit, 'neminem nota strenui aut ignaui militis notasse uolui; nunc exsoluta iam fide publica, ne discrimen omne uirtutis ignauiaeque pereat, nomina eorum qui detractatae pugnae memores secessionem paulo ante fecerunt referri ad me iubebo citatosque singulos iure iurando adigam, nisi quis morbus causa erit, non aliter quam stantes cibum potionemque quoad stipendia facient capturos esse. hanc multam ita aequo animo feretis, si reputabitis nulla ignauiae nota leuiore uos designari potuisse.' signum deinde colligendi uasa dedit; militesque praedam portantes agentesque per lasciuiam ac iocum ita ludibundi Beneuentum rediere ut ab epulis per celebrem festumque diem actis non ex acie reuerti uiderentur. Beneuentani omnes turba effusa cum obuiam ad portas exissent, complecti milites, gratulari, uocare in hospitium. apparata conuiuia omnibus in propatulo aedium fuerant; ad ea inuitabant Gracchumque orabant ut epulari permitteret militibus; et Gracchus ita permisit in publico epularentur omnes ante suas quisque fores. prolata omnia. pilleati aut lana alba uelatis capitibus uolones epulati sunt, alii accubantes, alii stantes qui simul ministrabant uescebanturque. digna res uisa ut simulacrum celebrati eius diei Gracchus, postquam Romam rediit, pingi iuberet in aede Libertatis quam pater eius in Auentino ex multaticia pecunia faciendam curauit dedicauitque.

is demum uox ita animus accendo ut renovo clamor uelut alius repens facio tantus uis sui in hostis infero ut sustineo ultra non possum primus antesignanus poenus deinde signum perturbo postremo totus impello acies inde haud dubius tergum do ruo fugio in castrum adeo pavidus trepidus ut ne in porta quidem aut uallum quisquam resto atque prope contineo agmen romanus insequor nouus de integer proelium includo hostis uallum edo ibi sicut pugno impedio in angustia ita caedes atrox sum et adjuvo captivus qui rapio inter tumultus ferrum conglobo et ab tergum cado poeni et fuga impedio itaque paruus duo mille homo ex tantus exercitus et is magnus pars eques cum ipse dux effugio alius omnis caedo aut capio capio et signum duodequadraginta ex uictor duo mille ferme cado praeda omnis praeterquam homo capio miles concedo sum et pecus excipio sum qui intra dies triginta dominus cognosco cum praeda onustus in castrum redeo quattuor mille ferme volo miles qui pugno segnis neque in castrum irrumpo simul metus poena collis haud procul castrum capio posterus dies per tribunus miles inde deduco contio miles aduoco ab gracchus supervenio ubi cum proconsul ueteres miles primus prout quisque uirtus atque opus in is pugno sum militaris donum dono tunc qui ad volo attineo omnis aio malo laudo ab sui dignus indignus quam quisquam is dies castigo sum qui bonus faustus felix res publicus ipse sum omnis is liber sum iubeo ad quam uox cum clamor ingens alacritas tollo sum atque nunc complector inter sui gratulor nunc manus ad caelum tollo bonus omnis populus romanus gracchus ipse preco tum gracchus priusquam omnis ius libertas aequo inquam nemo nosco strenuus aut ignavus miles noto uolo nunc exsolvo iam fides publicus ne discrimen omnis uirtus ignavia pereo nomen is qui detracto pugna memor secessio paulus ante facio refero ad ego iubeo cito singuli ius iuro adigo nisi quis morbus causa sum non aliter quam sto cibus potio quoad stipendium facio capio sum hic multa ita aequus animus fero si reputo nullus ignauia nosco levis tu designaris possum signum deinde colligo uasum do milito praeda porto ago per lascivia atque iocus ita ludibundus beneventum redeo ut ab epulis per celebro festus dies ago non ex acies revorto uideo beneventanus omnis turba effundo cum obuiam ad porta exeo complector miles gratularis uoco in hospitium appario convivium omnis in propatulum aedes sum ad is invito gracchus oro ut epularis permitto miles et gracchus ita permitto in publicus epulor omnis ante suus quisque foris profero omnis pilleatus aut lana albus velo caput volo epulor sum alius accubo alius sto qui simul ministro vesco dignus res uideo ut simulacrum celebro is dies gracchus postquam roma redeo pingo iubeo in aedes libertas quam pater is in aventinus ex multaticius pecunia facio curo dedico


in hac turbatione rerum in contionem uocari placuit; ubi cum alii alio tenderent nec procul seditione res esset, Apollonides, principum unus, orationem salutarem ut in tali tempore habuit: nec spem salutis nec perniciem propiorem unquam ciuitati ulli fuisse. si enim uno animo omnes uel ad Romanos uel ad Carthaginienses inclinent, nullius ciuitatis statum fortunatiorem ac beatiorem fore; si alii alio trahant res, non inter Poenos Romanosque bellum atrocius fore quam inter ipsos Syracusanos, cum intra eosdem muros pars utraque suos exercitus, sua arma, suos habitura sit duces. itaque, ut idem omnes sentiant, summa ui agendum esse. utra societas sit utilior, eam longe minorem ac leuioris momenti consultationem esse; sed tamen Hieronis potius quam Hieronymi auctoritatem sequendam in sociis legendis, uel quinquaginta annis feliciter expertam amicitiam nunc incognitae, quondam infideli praeferendam. esse etiam momenti aliquid ad consilium quod Carthaginiensibus ita pax negari possit, ut non utique in praesentia bellum cum eis geratur; cum Romanis extemplo aut pacem aut bellum habendum. quo minus cupiditatis ac studii uisa est oratio habere, eo plus auctoritatis habuit. adiectum est praetoribus ac delectis senatorum militare etiam consilium; iussi et duces ordinum praefectique auxiliorum simul consulere. cum saepe acta res esset magnis certaminibus, postremo, quia belli cum Romanis gerendi ratio nulla apparebat, pacem fieri placuit mittique legatos ad rem cum eis confirmandam.

in hic turbatio res in contio uoco placeo ubi cum alius alius tendo neque procul seditio res sum apollonis princeps unus oratio salutaris ut in talis tempus habeo neque spes salus neque pernicies propiorem umquam ciuitas ullus sum si enim unus animus omnis uel ad romanus uel ad carthaginiensis inclino nullus ciuitas status fortuno atque beatus sum si alius alius traho res non inter poeni romanus bellum atrox sum quam inter ipse syracusani cum intra idem murus pars uter suus exercitus suus arma suus habeo sum dux itaque ut idem omnis sentio summus uis ago sum uter societas sum utilis is longus paruus atque levis momentum consultatio sum sed tamen hiero potis quam hieronymus auctoritas sequor in socius lego uel quinquaginta annus feliciter experior amicitia nunc incognitus quondam infidelis praefero sum etiam momentum aliquis ad consilium qui carthaginiensis ita pax negaris possum ut non utique in praesens bellum cum is gero cum romanus extemplo aut pax aut bellum habeo quo paruus cupiditas atque studium uideo sum oratio habeo is multus auctoritas habeo adiectus sum praetor atque deligo senator militaris etiam consilium iubeo et dux ordo praeficio auxilia simul consulo cum saepe ago res sum magnus certamen postremo quia bellum cum romanus gero ratio nullus appareo pax fio placeo mitto legatus ad res cum is confirmo


is tamquam reos ageret, ab ante acta uita orsus, quaecunque post Hieronis mortem sceleste atque impie facta essent, Adranodorum ac Themistum arguit fecisse: quid enim sua sponte [fecisse] Hieronymum, puerum ac uixdum pubescentem, facere potuisse? tutores ac magistros eius sub aliena inuidia regnasse. itaque aut ante Hieronymum aut certe cum Hieronymo perire eos debuisse. at illos debitos iam morti destinatosque, alia noua scelera post mortem tyranni molitos, palam primo cum clausis Adranodorus Insulae portis hereditatem regni creuerit et quae procurator tenuerat pro domino possederit; proditus deinde ab eis qui in Insula erant circumsessus ab uniuersa ciuitate quae Achradinam tenuerit nequiquam palam atque aperte petitum regnum clam et dolo adfectare conatus sit, et ne beneficio quidem atque honore potuerit uinci, cum inter liberatores patriae insidiator ipse libertatis creatus esset praetor. sed animos eis regios regias coniuges fecisse, alteri Hieronis, alteri Gelonis filias nuptas. sub hanc uocem ex omnibus partibus contionis clamor oritur nullam earum uiuere debere nec quemquam superesse tyrannorum stirpis. ea natura multitudinis est: aut seruit humiliter aut superbe dominatur; libertatem, quae media est, nec struere modice nec habere sciunt; et non ferme desunt irarum indulgentes ministri, qui auidos atque intemperantes suppliciorum animos ad sanguinem et caedes inritent. sicut tum extemplo praetores rogationem promulgarunt—acceptaque paene prius quam promulgata est—ut omnes regiae stirpis interficerentur; missique a praetoribus Damaratam Hieronis et Harmoniam Gelonis filiam, coniuges Adranodori et Themisti, interfecerunt.

is tamquam reus ago ab ante ago uita ordior quicumque post hiero mors scelestus atque impius facio sum adranodorum atque themistum arguo facio quis enim suus sponte facio hieronymus puer atque uix pubesco facio possum tutor atque magister is sub alienus inuidia regno itaque aut ante hieronymus aut certus cum hieronymus pereo is debeo at ille debeo iam mors destino alius nouus scelus post mors tyrannus molio palam primus cum claudo adranodorus insula porta hereditas regnum cerno et qui procurator teneo pro dominus possederit prodeo deinde ab is qui in insula sum circumsedeo ab uniuersus ciuitas qui achradina teneo nequiquam palam atque apertus peto regnum clam et dolus adfectaris conor sum et ne beneficium quidem atque honor possum vinco cum inter liberator patria insidiator ipse libertas creo sum praetor sed animus is regius regia coniunx facio alter hiero alter gelonus filia nubo sub hic uox ex omnis pars contio clamor orior nullus is uiuo debeo neque quisquam supersum tyrannus stirps is natura multitudo sum aut seruio humilis aut superbus dominor libertas qui medius sum neque struo modicus neque habeo scio et non ferme desum ira indulgeo minister qui avidus atque intempero supplicium animus ad sanguis et caedes irrito sicut tum extemplo praetor rogatio promulgo accipio paene prior quam promulgo sum ut omnis regia stirps interfacio mitto ab praetor damaratam hiero et harmonia gelonus filia coniunx adranodori et themisti interfacio


interim Marcellus cum tertia fere parte exercitus ad recipiendas urbes profectus quae in motu rerum ad Carthaginienses defecerant, Helorum atque Herbesum dedentibus ipsis recipit, Megara ui capta diruit ac diripuit ad reliquorum ac maxime Syracusanorum terrorem. per idem fere tempus et Himilco, qui ad Pachyni promunturium classem diu tenuerat, ad Heracleam, quam uocant Minoam, quinque et uiginti milia peditum, tria equitum, duodecim elephantos exposuit, nequaquam cum quantis copiis ante tenuerat ad Pachynum classem; sed, postquam ab Hippocrate occupatae Syracusae erant, profectus Carthaginem adiutusque ibi et ab legatis Hippocratis et litteris Hannibalis, qui uenisse tempus aiebat Siciliae per summum decus repetendae, et ipse haud uanus praesens monitor facile perpulerat ut quantae maxime possent peditum equitumque copiae in Siciliam traicerentur. adueniens Heracleam, intra paucos inde dies Agrigentum recepit; aliarumque ciuitatium quae partis Carthaginiensium erant adeo accensae sunt spes ad pellendos Sicilia Romanos ut postremo etiam qui obsidebantur Syracusis animos sustulerint; et, parte copiarum satis defendi urbem posse rati, ita inter se munera belli partiti sunt ut Epicydes praeesset custodiae urbis, Hippocrates Himilconi coniunctus bellum aduersus consulem Romanum gereret. cum decem milibus peditum, quingentis equitibus nocte per intermissa custodiis loca profectus castra circa Acrillas urbem ponebat. munientibus superuenit Marcellus ab Agrigento iam occupato, cum frustra eo praeuenire hostem festinans tetendisset, rediens, nihil minus ratus quam illo tempore ac loco Syracusanum sibi exercitum obuium fore; sed tamen metu Himilconis Poenorumque, ut quibus nequaquam eis copiis quas habebat par esset, quam poterat maxime intentus atque agmine ad omnes casus composito ibat.

interim marcellus cum tertius fere pars exercitus ad recipio urbs proficiscor qui in motus res ad carthaginiensis deficio helorus atque herbesum dedo ipse recipio megara uis capio diruo atque diripio ad reliquus atque magnus syracusanus terror per idem fere tempus et himilco qui ad pachynus promunturium classis diu teneo ad heraclea quam uoco minous quinque et uiginti mille pedes tres eques duodecim elephantus expono nequaquam cum quantus copia ante teneo ad pachynus classis sed postquam ab hippocrates occupo syracusae sum proficiscor carthago adjuvo ibi et ab legatus hippocrates et littera hannibal qui uenio tempus aio sicilia per superus decus repeto et ipse haud vanus praesens monitor facilis perpello ut quantus magnus possum pedes equio copia in sicilia traicio advenio heraclea intra paucus inde dies agrigentum recipio alius ciuitas qui pars carthaginiensis sum adeo accendo sum spes ad pello sicilia romanus ut postremo etiam qui obsido syracusae animus tollo et pars copia satis defendo urbs possum reor ita inter sui munus bellum partio sum ut epicydes praesum custodia urbs hippocrates himilconi conjungo bellum aduersus consul romanus gero cum decem mille pedes quingenti eques nox per intermissus custodia locum proficiscor castrum circa acrillae urbs pono munio supervenio marcellus ab agrigentum iam occupo cum frustra is praevenio hostis festino tendo redeo nihil paruus reor quam ille tempus atque locus syracusanus sui exercitus obvius sum sed tamen metus himilconis poenus ut qui nequaquam is copia qui habeo par sum quam possum magnus intendo atque agmen ad omnis casus compono eo


postquam ab eo conloquio in arcem sese recepit, conuocatis militibus 'credo ego uos audisse, milites' inquit, 'quemadmodum praesidia Romana ab Siculis circumuenta et oppressa sint per hos dies. eam uos fraudem deum primo benignitate, dein uestra ipsi uirtute dies noctesque perstando ac peruigilando in armis uitastis. utinam reliquum tempus nec patiendo infanda nec faciendo traduci possit. haec occulta in fraude cautio est qua usi adhuc sumus; cui quoniam parum succedit, aperte ac propalam claues portarum reposcunt; quas simul tradiderimus, Carthaginiensium extemplo Henna erit foediusque hic trucidabimur quam Murgantiae praesidium interfectum est. noctem unam aegre ad consultandum sumpsi, qua uos certiores periculi instantis facerem. orta luce contionem habituri sunt ad criminandum me concitandumque in uos populum. itaque crastino die aut uestro aut Hennensium sanguine Henna inundabitur. nec praeoccupati spem ullam nec occupantes periculi quicquam habebitis; qui prior strinxerit ferrum, eius uictoria erit. intenti ergo omnes armatique signum exspectabitis. ego in contione ero et tempus, quoad omnia instructa sint, loquendo altercandoque traham. cum toga signum dedero, tum mihi undique clamore sublato turbam inuadite ac sternite omnia ferro; et cauete quisquam supersit cuius aut uis aut fraus timeri possit. uos, Ceres mater ac Proserpina, precor, ceteri superi infernique di, qui hanc urbem, hos sacratos lacus lucosque colitis, ut ita nobis uolentes propitii adsitis, si uitandae, non inferendae fraudis causa hoc consilii capimus. pluribus uos, milites, hortarer, si cum armatis dimicatio futura esset; inermes, incautos ad satietatem trucidabitis; et consulis castra in propinquo sunt, ne quid ab Himilcone et Carthaginiensibus timeri possit.'

postquam ab is colloquium in arx sui recipio convoco miles credo ego tu audio miles inquam quemadmodum praesidium romanus ab siculis circumvenio et opprimo sum per hic dies is tu fraudo deus primus benignitas deinde uester ipse uirtus dies nox persto atque pervigilo in arma vito utinam reliquus tempus neque patior infer neque facio traduco possum hic occulo in fraus cautio sum qui utor adhuc sum qui quoniam parum succedo apertus atque propalam clauis portaris reposco qui simul trado carthaginiensis extemplo henna sum foedus hic trucido quam murgantia praesidium interficio sum nox unus aeger ad consulto sumo qui tu certus periculum insto facio orior lux contio habeo sum ad crimino ego concito in tu populus itaque crastinus dies aut uester aut hennensis sanguis henna inundo neque praeoccupo spes ullus neque occupo periculum quisquam habeo qui prior stringo ferrum is uictoria sum intendo ergo omnis armo signum exspecto ego in contio sum et tempus quoad omnis instruo sum loquor alterco traho cum toga signum do tum ego undique clamor tollo turba invado atque sterno omnis ferrum et caueo quisquam supersum qui aut uolo aut fraus timeo possum tu cero mater atque proserpina precor ceterus superi infernus deus qui hic urbs hic sacro lacus lucus colo ut ita nos volo propitius adsum si uito non infero fraus causa hic consilium capio multus tu miles horto si cum armo dimicatio sum sum inermis incautus ad satietas trucido et consul castrum in propinquo sum ne quis ab himilcone et carthaginiensis timeo possum


Romani, cum bellum nequaquam contemnendum in Sicilia oreretur, morsque tyranni duces magis impigros dedisset Syracusanis quam causam aut animos mutasset, M. Marcello alteri consulum eam prouinciam decernunt. secundum Hieronymi caedem primo tumultuatum in Leontinis apud milites fuerat uociferatumque ferociter parentandum regi sanguine coniuratorum esse. deinde libertatis restitutae dulce auditu nomen crebro usurpatum, spe facta ex pecunia regia largitionis militiaeque fungendae potioribus ducibus; et relata tyranni foeda scelera foedioresque libidines adeo mutauere animos ut insepultum iacere corpus paulo ante desiderati regis paterentur. cum ceteri ex coniuratis ad exercitum obtinendum remansissent, Theodotus et Sosis regiis equis quanto maximo cursu poterant, ut ignaros omnium regios opprimerent, Syracusas contendunt. ceterum praeuenerat non fama solum, qua nihil in talibus rebus est celerius, sed nuntius etiam ex regiis seruis. itaque Adranodorus et Insulam et arcem et alia quae poterat quaeque opportuna erant praesidiis firmarat. Hexapylo Theodotus ac Sosis post solis occasum iam obscura luce inuecti, cum cruentam regiam uestem atque insigne capitis ostentarent, trauecti per Tycham simul ad libertatem simul ad arma uocantes, in Achradinam conuenire iubent. multitudo pars procurrit in uias, pars in uestibulis stat, pars ex tectis fenestrisque prospectant et quid rei sit rogitant. omnia luminibus conlucent strepituque uario complentur. armati locis patentibus congregantur; inermes ex Olympii Iouis templo spolia Gallorum Illyriorumque, dono data Hieroni a populo Romano fixaque ab eo, detrahunt, precantes Iouem ut uolens propitius praebeat sacra arma pro patria, pro deum delubris, pro libertate sese armantibus. haec quoque multitudo stationibus per principes regionum urbis dispositis adiungitur. in Insula inter cetera Adranodorus praesidiis firmarat horrea publica. locus saxo quadrato saeptus atque arcis in modum emunitus capitur ab iuuentute quae praesidio eius loci attributa erat mittuntque nuntios in Achradinam horrea frumentumque in senatus potestate esse.

romanus cum bellum nequaquam contemno in sicilia orior mors tyrannus dux magis impiger do syracusanus quam causa aut animus muto m marcellus alter consul is prouincia decerno secundus hieronymus caedes primus tumultuor in leontinus apud miles sum vocifero ferociter parento rex sanguis coniurati sum deinde libertas restituo dulcis auditus nomen creber usurpo spes facio ex pecunia regius largitio militia fungor potis dux et refero tyrannus foedus scelus foedus libido adeo muto animus ut insepultus iacio corpus paulus ante desidero rex pateo cum ceterus ex coniuratus ad exercitus obtineo remaneo theodotus et sosis regius equus quantus maximus cursus possum ut ignarus omnis regius opprimo syracusae contendo ceterum praevenio non fama solus qui nihil in talis res sum celer sed nuntius etiam ex regius seruus itaque adranodorus et insula et arx et alius qui possum quisque opportunus sum praesidium firmo hexapylon theodotus atque sosis post sol occasus iam obscurus lux inveho cum cruentus regia uestis atque insignis capio ostento trauecti per tycha simul ad libertas simul ad arma voco in achradina conuenio iubeo multitudo pars procurro in uia pars in uestibulis sto pars ex tectum fenestra prospecto et quis res sum rogito omnis lumen colluceo strepitus uarius compleo armatus locus pateo congrego inermis ex olympius iuppiter templum spolium gallus illyrius donum do hiero ab populus romanus figo ab is detraho preco iuppiter ut uolo propitius praebeo sacer arma pro patria pro deus delubrum pro libertas sui armo hic quoque multitudo statio per princeps regio urbs dispono adjungo in insula inter ceterus adranodorus praesidium firmo horreum publicus locus saxum quadro saepio atque arx in modus emunio capio ab iuuentus qui praesidium is locus attribuo sum mitto nuntius in achradina horreum frumentum in senatus potestas sum


hic maior solito apparatus praecipue conterruit Campanos ne ab obsidione Capuae bellum eius anni Romani inciperent. itaque legatos ad Hannibalem oratum miserunt ut Capuam exercitum admoueret: ad eam oppugnandam nouos exercitus scribi Romae nec ullius urbis defectioni magis infensos eorum animos esse. id quia tam trepide nuntiabant, maturandum Hannibal ratus ne praeuenirent Romani, profectus Arpis ad Tifata in ueteribus castris super Capuam consedit. inde Numidis Hispanisque ad praesidium simul castrorum simul Capuae relictis cum cetero exercitu ad lacum Auerni per speciem sacrificandi, re ipsa ut temptaret Puteolos quodque ibi praesidii erat, descendit. Maximus, postquam Hannibalem Arpis profectum et regredi in Campaniam allatum est, nec die nec nocte intermisso itinere ad exercitum redit, et Ti. Gracchum ab Luceria Beneuentum copias admouere, Q. Fabium praetorem—is filius consulis erat—<ad> Luceriam Graccho succedere iubet. in Siciliam eodem tempore duo praetores profecti, P. Cornelius ad exercitum, T. Otacilius qui maritimae orae reique nauali praeesset; et ceteri in suas quisque prouincias profecti, et quibus prorogatum imperium erat easdem quas priori anno regiones obtinuerunt.

hic magnus soleo apparatus praecipuus conterreo campani ne ab obsidio capua bellum is annus romanus incipio itaque legatus ad hannibal oro mitto ut capua exercitus admoveo ad is oppugno nouus exercitus scribo roma neque ullus urbs defectio magis infensus is animus sum is quia tam trepidus nuntio maturo hannibal reor ne praevenio romanus proficiscor arpi ad tifata in vetus castrum super capua consido inde numida hispanus ad praesidium simul castrum simul capua relinquo cum ceterus exercitus ad lacus avernus per species sacrifico res ipse ut tento puteoli quisque ibi praesidium sum descendo magnus postquam hannibal arpi proficiscor et regredior in campania affero sum neque dies neque nox intermitto iter ad exercitus redeo et tiberius gracchus ab luceria beneventum copia admoueo q fabius praetor is filius consul sum ad luceria gracchus succedo iubeo in sicilia idem tempus duo praetor proficiscor p cornelius ad exercitus t otacilius qui maritimus ora redeo naualis praesum et ceterus in suus quisque prouincia proficiscor et qui prorogo imperium sum idem qui prior annus regio obtineo


ad Mundam exinde castra Punica mota et Romani eo confestim secuti sunt. ibi signis conlatis pugnatum per quattuor ferme horas egregieque uincentibus Romanis signum receptui est datum, quod Cn. Scipionis femur tragula confixum erat pauorque circa eum ceperat milites ne mortiferum esset uolnus. ceterum haud dubium fuit quin, nisi ea mora interuenisset, castra eo die Punica capi potuerint; nam non milites solum sed elephanti etiam usque ad uallum acti erant, superque ipsas <fossas> nouem et triginta elephanti pilis confixi. hoc quoque proelio ad duodecim milia hominum dicuntur caesa, prope tria capta cum signis militaribus septem et quinquaginta. ad Auringem inde urbem Poeni recessere et, ut territis instaret, secutus Romanus. ibi iterum Scipio lecticula in aciem inlatus conflixit nec dubia uictoria fuit; minus tamen dimidio hostium quam antea, quia pauciores superfuerant qui pugnarent, occisum. sed gens nata instaurandis reparandisque bellis Magone ad conquisitionem militum a fratre misso breui repleuit exercitum animosque ad temptandum de integro certamen fecit. Galli plerique milites, iique pro parte totiens intra paucos dies uicta, iisdem animis quibus priores eodemque euentu pugnauere. plus octo milia hominum caesa, haud multo minus quam mille captum et signa militaria quinquaginta octo. et spolia plurima Gallica fuere, aurei torques armillaeque, magnus numerus; duo etiam insignes reguli Gallorum— Moeniacapto et Uismaro nomina erant—eo proelio ceciderunt. octo elephanti capti, tres occisi. cum tam prosperae res in Hispania essent, uerecundia Romanos tandem cepit Saguntum oppidum, quae causa belli esset, octauum iam annum sub hostium potestate esse. itaque id oppidum ui pulso praesidio Punico receperunt cultoribusque antiquis quos ex iis uis reliquerat belli restituerunt; et Turdetanos, qui contraxerant eis cum Carthaginiensibus bellum, in potestatem redactos sub corona uendiderunt urbemque eorum deleuerunt.

ad munda exinde castrum punicus moueo et romanus is confestim sequor sum ibi signum confero pugno per quattuor ferme hora egregius vinco romanus signum receptus sum do qui cn scipio femur tragula configo sum pavor circa is capio miles ne mortiferus sum vulnus ceterum haud dubius sum quin nisi is mora intervenio castrum is dies punicus capio possum nam non miles solus sed elephantus etiam usque ad valles ago sum supo ipse fossa nouem et triginta elephantus pila configo hic quoque proelium ad duodecim mille homo dico caedo prope tres capio cum signum militaris septem et quinquaginta ad auringem inde urbs poenus recedo et ut terreo insto sequor romanus ibi iterum scipio lecticula in acies infero confligo neque dubius uictoria sum paruus tamen dimidio hostis quam antea quia paucus supersum qui pugno occido sed gens nata instauro reparo bellum mago ad conquisitio miles ab frater mitto breuis repleo exercitus animus ad tento de integer certamen facio gallus plerusque miles eo pro pars totiens intra paucus dies uiuo idem animus qui prior idem euentus pugno multus octo mille homo caedo haud multus paruus quam mille capio et signum militaris quinquaginta octo et spolium multus gallicus sum aureus torqueo armilla magnus numerus duo etiam insignis regulis gallus moeniacapto et uismaro nomen sum is proelium cado octo elephantus capio tres occido cum tam prosper res in hispania sum verecundia romanus tandem capio saguntus oppidum qui causa bellum sum octauus iam annus sub hostis potestas sum itaque is oppidum uis pulso praesidium punicus recipio cultor antiquus qui ex is uolo relinquo bellum restituo et turdetani qui contraho is cum carthaginiensis bellum in potestas redigo sub corona vendo urbs is deleo


dum haec ad Beneuentum geruntur, Hannibal depopulatus agrum Neapolitanum ad Nolam castra mouet. quem ubi aduentare consul sensit, Pomponio propraetore cum eo exercitu qui super Suessulam in castris erat accito ire obuiam hosti parat nec moram dimicandi facere. C. Claudium Neronem cum robore equitum silentio noctis per auersam maxime ab hoste portam emittit circumuectumque occulte subsequi sensim agmen hostium iubet et, cum coortum proelium uideret, ab tergo se obicere. id errore uiarum an exiguitate temporis Nero exsequi non potuerit incertum est. absente eo cum proelium commissum esset, superior quidem haud dubie Romanus erat; sed quia equites non adfuere in tempore, ratio compositae rei turbata est. non ausus insequi cedentes Marcellus uincentibus suis signum receptui dedit. plus tamen duo milia hostium eo die caesa traduntur, Romani minus quadringenti. solis fere occasu Nero diem noctemque nequiquam fatigatis equis hominibusque, ne uiso quidem hoste rediens, adeo grauiter est ab consule increpitus ut per eum stetisse diceretur quo minus accepta ad Cannas redderetur hosti clades. postero die Romanus in aciem descendit, Poenus tacita etiam confessione uictus castris se tenuit. tertio die silentio noctis omissa spe Nolae potiundae, rei nunquam prospere temptatae, Tarentum ad certiorem spem proditionis proficiscitur.

dum hic ad beneventum gero hannibal depopulor ager neapolitanus ad nola castrum moueo qui ubi aduentaris consul sentio pomponius propraetor cum is exercitus qui super suessula in castrum sum accio eo obuiam hostis paro neque mora dimico facio que claudius nero cum robur eques silentium nox per averto magnus ab hostis porta emitto circumvehor occulte subsequor sensim agmen hostis iubeo et cum coorior proelium video ab tergum sui obicio is error uia an exiguitas tempus nero exsequor non possum incertus sum absum is cum proelium committo sum superus quidem haud dubius romanus sum sed quia eques non adsum in tempus ratio compono res turbo sum non audeo insequor cedo marcellus vinco suus signum receptus do multus tamen duo mille hostis is dies caedo trado romanus paruus quadringenti sol fere occasus nero dies nox nequiquam fatigo equus homo ne uideo quidem hostis redeo adeo grauis sum ab consul increpo ut per is sto dico quo paruus accipio ad cannae reddo hostis clades posterus dies romanus in acies descendo poenus taceo etiam confessio uinco castrum sui teneo tertius dies silentium nox omitto spes nola potio res numquam prosperus tento tarentus ad certus spes proditio proficisco


dies haud ita multi intercesserunt, cum ex Leontinis legati praesidium finibus suis orantes uenerunt; quae legatio peropportuna uisa ad multitudinem inconditam ac tumultuosam exonerandam ducesque eius ablegandos. Hippocrates praetor ducere eo transfugas iussus; secuti multi ex mercennariis auxiliis quattuor milia armatorum effecerunt. et mittentibus et missis ea laeta expeditio fuit; nam et illis, quod iam diu cupiebant, nouandi res occasio data est, et hi sentinam quandam urbis rati exhaustam laetabantur. ceterum leuauerunt modo in praesentia uelut corpus aegrum quo mox in grauiorem morbum recideret. Hippocrates enim finitima prouinciae Romanae primo furtiuis excursionibus uastare coepit; deinde, cum ad tuendos sociorum agros missum ab Appio praesidium esset, omnibus copiis impetum in oppositam stationem cum caede multorum fecit. quae cum essent nuntiata Marcello, legatos extemplo Syracusas misit, qui pacis fidem ruptam esse dicerent nec belli defuturam unquam causam, nisi Hippocrates atque Epicydes non ab Syracusis modo sed tota procul Sicilia ablegarentur. Epicydes, ne aut reus criminis absentis fratris praesens esset aut deesset pro parte sua concitando bello, profectus et ipse in Leontinos, quia satis eos aduersus populum Romanum concitatos cernebat, auertere etiam ab Syracusanis coepit: nam ita eos pacem pepigisse cum Romanis ut quicumque populi sub regibus fuissent ei suae dicionis essent, nec iam libertate contentos esse nisi etiam regnent ac dominentur. renuntiandum igitur eis esse Leontinos quoque aequum censere liberos se esse, uel quod in solo urbis suae tyrannus ceciderit uel quod ibi primum conclamatum ad libertatem relictisque regiis ducibus ad Syracusanos concursum <sit>. itaque aut eximendum id de foedere esse aut legem eam foederis non accipiendam. facile multitudini persuasum; legatisque Syracusanorum et de caede stationis Romanae querentibus et Hippocratem atque Epicydem abire seu Locros seu quo alio mallent, dummodo Sicilia cederent, iubentibus ferociter responsum est: neque mandasse sese Syracusanis ut pacem pro se cum Romanis facerent neque teneri alienis foederibus. haec ad Romanos Syracusani detulerunt, abnuentes Leontinos in sua potestate esse: itaque integro secum foedere bellum Romanos cum iis gesturos neque sese defuturos ei bello, ita ut in potestatem redacti suae rursus dicionis essent, sicut pax conuenisset.

dies haud ita multus intercedo cum ex leontinus legatus praesidium finis suus oro uenio qui legatio peropportunus uideo ad multitudo inconditus atque tumultuosus exonero duco is ablego hippocrates praetor duco is transfuga iubeo sequor multus ex mercenarius auxilium quattuor mille armator efficio et mitto et mitto is laetus expeditio sum nam et ille qui iam diu cupio nouo res occasio do sum et hic sentina quidam urbs reor exhaurio laeto ceterum levo modo in praesens uelut corpus aeger quo mox in gravis morbus recido hippocrates enim finitimus prouincia romanus primus furtivus excursio uasto coepio deinde cum ad tueor socius ager mitto ab appius praesidium sum omnis copia impetus in oppono statio cum caedes multus facio qui cum sum nuntio marcellus legatus extemplo syracusae mitto qui pax fides rumpo sum dico neque bellum desum umquam causa nisi hippocrates atque epicydes non ab syracusae modo sed totus procul sicilia ablego epicydes ne aut reus crimen absum frater praesens sum aut desum pro pars suus concito bellum proficiscor et ipse in leontini quia satis is aduersus populus romanus concito cerno averto etiam ab syracusanus coepio nam ita is pax pepigisse cum romanus ut quicumque populus sub rex sum is suus dicio sum neque iam libertas contendo sum nisi etiam regno atque dominor renuntio igitur is sum leontini quoque aequus censeo liber sui sum uel qui in solum urbs suus tyrannus caedo uel qui ibi primus conclamo ad libertas relinquo regius dux ad syracusani concurro sum itaque aut eximo is de foedus sum aut lex is foedo non accipio facilis multitudo persuadeo lego syracusanus et de caedes statio romanus queror et hippocrates atque epicydem abeo seu locri seu quo alius malo dummodo sicilia cedo jubeo ferociter responsum sum neque mando sui syracusanus ut pax pro sui cum romanus facio neque teneo alienus foedus hic ad romanus syracusanus defero abnuo leontini in suus potestas sum itaque integer sui foedus bellum romanus cum is gero neque sui desum is bellum ita ut in potestas redigo suus rursus dicio sum sicut pax convenio


itaque prouinciae atque exercitus diuisi: bellum cum Hannibale consulibus mandatum et exercituum unus quem ipse Sempronius habuerat, alter quem Fabius consul; eae binae erant legiones. M. Aemilius praetor, cuius peregrina sors erat, iurisdictione M. Atilio collegae, praetori urbano, mandata Luceriam prouinciam haberet legionesque duas quibus Q. Fabius , qui tum consul erat, praetor praefuerat. P. Sempronio prouincia Ariminum, Cn. Fuluio Suessula cum binis item legionibus euenerunt ut Fuluius urbanas legiones duceret, Tuditanus a M. Pomponio acciperet. prorogata imperia prouinciaeque, M. Claudio Sicilia finibus eis quibus regnum Hieronis fuisset, <P.> Lentulo propraetori prouincia uetus, T. Otacilio classis — exercitus nulli additi noui—; M. Ualerio Graecia Macedoniaque cum legione et classe quam haberet; Q. Mucio cum uetere exercitu—duae autem legiones erant—Sardinia; C. Terentio , <cum> legione una cui iam praeerat, Picenum. scribi praeterea duae urbanae legiones iussae et uiginti milia sociorum. his ducibus, his copiis aduersus multa simul aut mota aut suspecta bella muniuerunt Romanum imperium. consules duabus urbanis legionibus scriptis supplementoque in alias lecto priusquam ab urbe mouerent prodigia procurarunt quae nuntiata erant. murus ac porta Caietae et Ariciae etiam Iouis aedes de caelo tacta fuerat. et alia ludibria oculorum auriumque credita pro ueris: nauium longarum species in flumine Tarracinae quae nullae erant uisas et in Iouis Uicilini templo, quod in Compsano agro est, arma concrepuisse et flumen Amiterni cruentum fluxisse. his procuratis ex decreto pontificum profecti consules Sempronius in Lucanos, in Apuliam Fabius. pater filio legatus ad Suessulam in castra uenit. cum obuiam filius progrederetur lictoresque uerecundia maiestatis eius taciti anteirent, praeter undecim fasces equo praeuectus senex, ut consul animaduertere proximum lictorem iussit et is ut descenderet ex equo inclamauit, tum demum desiliens 'experiri' inquit 'uolui, fili, satin scires consulem te esse'.

itaque prouincia atque exercitus divido bellum cum hannibal consul mando et exercitus unus qui ipse sempronius habeo alter qui fabius consul is bini sum legio m aemilius praetor qui peregrinus sors sum iurisdictio m atilius collega praetor urbanus mandatum luceria prouincia habeo legio duo qui q fabius qui tum consul sum praetor praesum p sempronius prouincia ariminum cn fulvius suessula cum bini item legio evenio ut fulvius urbanus legio duco tuditanus ab m pomponius accipio prorogo imperium provincia m claudius sicilia finis is qui regnum hiero sum p lentulus propraetor prouincia uetus t otacilius classis exercitus nullus addo nouus m valerius graecia macedonius cum legio et classis quam habeo q mucius cum uetus exercitus duo autem legio sum sardinia que terentius cum legio unus qui iam praesum picenus scribo praeterea duo urbanus legio jubeo et uiginti mille socius hic dux hic copia aduersus multus simul aut moueo aut suspicio bellum munio romanus imperium consul duo urbanus legio scribo supplementum in alius lectus priusquam ab urbs moveo prodigium procuro qui nuntio sum murus atque porto caieta et aricia etiam iuppiter aedes de caelum tango sum et alius ludibrium oculus auris credo pro uerus nauis longaris species in flumen tarracina qui nullus sum video et in iuppiter vicilinus templum qui in compsanus ager sum arma concrepo et flumen amiternum cruentus fluo hic procuro ex decretum pontifex proficiscor consul sempronius in lucani in appulia fabius pater filius legatus ad suessula in castrum uenio cum obuiam filius progredior lictor verecundia maiestas is taceo anteeo praeter undecim fascis equus praeveho senex ut consul animaduertere propior lictor iubeo et is ut descendo ex equus inclamo tum demum desiliens experior inquam uolo filis sero scio consul tu sum


et habuisset tanto impetu coepta res fortunam, nisi unus homo Syracusis ea tempestate fuisset. Archimedes is erat, unicus spectator caeli siderumque, mirabilior tamen inuentor ac machinator bellicorum tormentorum operumque quibus <si quid> hostes ingenti mole agerent ipse perleui momento ludificaretur. murum per inaequales ductum colles, pleraque alta et difficilia aditu, summissa quaedam et quae planis uallibus adiri possent, ut cuique aptum uisum est loco, ita genere omni tormentorum instruxit. Achradinae murum, qui, ut ante dictum est, mari adluitur, sexaginta quinqueremibus Marcellus oppugnabat. ex ceteris nauibus sagittarii funditoresque et uelites etiam, quorum telum ad remittendum inhabile imperitis est, uix quemquam sine uolnere consistere in muro patiebantur; hi, quia spatio missilibus opus est, procul muro tenebant naues: iunctae aliae binae quinqueremes demptis interioribus remis ut latus lateri applicaretur, cum exteriore ordine remorum uelut una nauis agerentur, turres contabulatas machinamentaque alia quatiendis muris portabant. aduersus hunc naualem apparatum Archimedes uariae magnitudinis tormenta in muris disposuit. in eas quae procul erant naues saxa ingenti pondere emittebat; propiores leuioribus eoque magis crebris petebat telis; postremo, ut sui uolnere intacti tela in hostem ingererent, murum ab imo ad summum crebris cubitalibus fere cauis aperuit, per quae caua pars sagittis, pars scorpionibus modicis ex occulto petebant hostem. [quae] propius quaedam subibant naues quo interiores ictibus tormentorum essent; in eas tollenone super murum eminente ferrea manus firmae catenae inligata cum iniecta prorae esset grauique libramento plumbum recelleret ad solum, suspensa prora nauem in puppim statuebat; dein remissa subito uelut ex muro cadentem nauem cum ingenti trepidatione nautarum ita undae adfligebant ut etiamsi recta recciderat, aliquantum aquae acciperet. ita maritima oppugnatio est elusa omnisque spes eo uersa ut totis uiribus terra adgrederentur. sed ea quoque pars eodem omni apparatu tormentorum instructa erat Hieronis impensis curaque per multos annos, Archimedis unica arte. natura etiam adiuuabat loci, quod saxum, cui imposita muri fundamenta sunt, magna parte ita procliue est ut non solum missa tormento sed etiam quae pondere suo prouoluta essent, grauiter in hostem inciderent. eadem causa ad subeundum arduum aditum instabilemque ingressum praebebat. ita consilio habito, quando omnis conatus ludibrio esset, absistere oppugnatione atque obsidendo tantum arcere terra marique commeatibus hostem placuit.

et habeo tantus impetus coepio res fortuna nisi unus homo syracusae is tempestas sum archimedes is sum unicus spectator caelum sidus mirabilis tamen inventor atque machinator bellicus tormentum opus qui si quis hostis ingens moles ago ipse perlevis momentum ludifico murus per inaequal duco collis plerusque altus et difficilis aditus summitto quidam et qui planus valles adeo possum ut quisque aptus uideo sum locus ita genus omnis tormentum instruo achradina murus qui ut ante dico sum mare adluo sexaginta quinqueremis marcellus oppugno ex ceterus nauis sagittarius funditor et veles etiam qui telis ad remitto inhabilis imperitus sum uix quisquam sine vulnus consisto in murus patior hic quia spatium missilis opus sum procul murus teneo nauis jungo alius bini quinqueremis deemo interior remi ut latus lateo applico cum exter ordo remi uelut unus nauis ago turris contabulo machinamentum alius quatio murus porto aduersus hic naual appario archimedes varia magnitudo tormentum in murus dispono in is qui procul sum nauis saxum ingens pondus emitto propiores leuis eo magis creber peto telum postremo ut suus vulnus intactus telum in hostis ingero murus ab imus ad superus creber cubital fere cauus aperio per qui cauus pars sagitta pars scorpio modicus ex occulo peto hostis qui propius quidam subeo nauis quo interior ictus tormentum sum in is tolleno super murus emineo ferreus manus firmus catena inligo cum inicio prora sum gravis libramentum plumbum recello ad solus suspendo prora nauis in puppis statuo deinde remitto subeo uelut ex murus cado nauis cum ingens trepidatio nautaris ita unda affligo ut etiamsi recta recido aliquantus aqua accipio ita maritimus oppugnatio sum eludo omne spes is uerto ut totus uis terra aggredior sed is quoque pars idem omnis apparatus tormentum instruo sum hiero impendo curo per multus annus archimedes unicus ars natura etiam adjuvo locus qui saxum qui impono murus fundamentum sum magnus pars ita proclivis sum ut non solus mitto tormentum sed etiam qui pondus suus provolvo sum grauis in hostis incido idem causa ad subeo arduus aditus instabilis ingredior praebeo ita consilium habeo quando omnis conor ludibrium sum absisto oppugnatio atque obsido tantus arceo terra mare commeatus hostis placeo


urbs Croto murum in circuitu patentem duodecim milia passuum habuit ante Pyrrhi in Italiam aduentum; post uastitatem eo bello factam uix pars dimidia habitabatur; flumen, quod medio oppido fluxerat, extra frequentia tectis loca praeterfluebat, <erat> et arx procul eis quae habitabantur. sex milia aberat in<de> [urbe nobili] templum, ipsa urbe [erat] nobilius, Laciniae Iunonis, sanctum omnibus circa populis; lucus ibi frequenti silua et proceris abietis arboribus saeptus laeta in medio pascua habuit, ubi omnis generis sacrum deae pecus pascebatur sine ullo pastore, separatimque greges sui cuiusque generis nocte remeabant ad stabula, nunquam insidiis ferarum, non fraude uiolati hominum. magni igitur fructus ex eo pecore capti columnaque inde aurea solida facta et sacrata est; inclitumque templum diuitiis etiam, non tantum sanctitate fuit. ac miracula aliqua adfinguntur ut plerumque tam insignibus locis: fama est aram esse in uestibulo templi cuius cinerem nullo unquam moueri uento. sed arx Crotonis, una parte imminens mari, altera uergente in agrum, situ tantum naturali quondam munita, postea et muro cincta est qua per auersas rupes ab Dionysio Siciliae tyranno per dolum fuerat capta. ea tum arce satis ut uidebatur tuta Crotoniatum optimates tenebant se circumsedente cum Bruttiis eos etiam plebe sua. postremo Bruttii, cum suis uiribus inexpugnabilem uiderent arcem, coacti necessitate Hannonis auxilium implorant. is condicionibus ad deditionem compellere Crotoniates conatus ut coloniam Bruttiorum eo deduci antiquamque frequentiam recipere uastam ac desertam bellis urbem paterentur, omnium neminem praeter Aristomachum mouit. morituros se adfirmabant citius quam immixti Bruttiis in alienos ritus mores legesque ac mox linguam etiam uerterentur. Aristomachus unus, quando nec suadendo ad deditionem satis ualebat nec, sicut urbem prodiderat, locum prodendae arcis inueniebat, transfugit ad Hannonem. Locrenses breui post legati, cum permissu Hannonis arcem intrassent, persuadent ut traduci se in Locros paterentur nec ultima experiri uellent; iam hoc ut sibi liceret impetrauerant et ab Hannibale missis ad is ipsum legatis. ita Crotone excessum est deductique Crotoniatae ad mare naues conscendunt; Locros omnis multitudo abeunt. in Apulia ne hiemps quidem quieta inter Romanos atque Hannibalem erat. Luceriae Sempronius consul, Hannibal haud procul Arpis hibernabat. inter eos leuia proelia ex occasione aut opportunitate huius aut illius partis oriebantur meliorque eis Romanus et in dies cautior tutiorque ab insidiis fiebat.

urbs croto murus in circuitus pateo duodecim mille passus habeo ante pyrrhus in italia aduentus post uastitas is bellum facio uix pars dimidio habito flumen qui medium oppidum fluo extra frequentia tectum locum praeterfluo sum et arx procul is qui habito sex mille absum in de urbs nobilis templum ipse urbs sum nobilis lacinius juno sancio omnis circa populus lucus ibi frequens silua et procerus abies arbor saepio laetus in medium pascuus habeo ubi omnis genus sacer dea pecus pasco sine ullus pastor separatim grex suus quisque genus nox remeo ad stabulum numquam insidiae ferus non fraus violo homo magnus igitur fructus ex is pecus capio columna inde aureus solidus facio et sacro sum inclutus templum diuitiae etiam non tantus sanctitas sum atque miraculum aliqui affingo ut plerusque tam insignis locus fama sum ara sum in uestibulum templum qui cinis nullus umquam moueo uentus sed arx croto unus pars immineo mare alter vergo in ager sino tantus natural quondam munio postea et murus cingo sum qui per averto rupes ab dionysius sicilia tyrannus per dolus sum capio is tum arx satis ut uideo tueor crotoniatum optimas teneo sui circumsedeo cum bruttius is etiam plebs suus postremo bruttius cum suus uis inexpugnabilis video arx cogo necessitas hanno auxilium imploro is condicio ad deditio compello crotoniates conor ut colonia bruttius is deduco antiquus frequentia recipio vastus atque desero bellum urbs pateo omnis nemo praeter aristomachum moueo morior sui adfirmo cieo quam immisceo bruttius in alienus ritus mos lego atque mox lingua etiam verto aristomachus unus quando neque suadeo ad deditio satis ualeo neque sicut urbs prodo locus prodo arx inuenio transfugio ad hanno locrensis breuis post legatus cum permitto hanno arx intro persuadeo ut traduco sui in locri pateo neque ulter experior uolo iam hic ut sui licet impetro et ab hannibal mitto ad is ipse legatus ita croto excedo sum deduco crotoniatae ad mare nauis conscendo locri omnis multitudo abeo in appulia ne hiems quidem quietus inter romanus atque hannibal sum luceria sempronius consul hannibal haud procul arpi hiberno inter is levis proelio ex occasio aut opportunitas hic aut ille pars orior bonus is romanus et in dies caveo tueor ab insidiae fio


eadem aestate et cum Philippo rege, quod iam ante suspectum fuerat, motum bellum est. legati ab Orico ad M. Ualerium praetorem uenerunt, praesidentem classi Brundisio Calabriaeque circa litoribus, nuntiantes Philippum primum Apolloniam temptasse, lembis biremibus centum uiginti flumine aduerso subuectum; deinde, ut ea res tardior spe fuerit, ad Oricum clam nocte exercitum admouisse eamque urbem, sitam in plano, neque moenibus neque uiris atque armis ualidam, primo impetu oppressam esse. haec nuntiantes orabant ut opem ferret hostemque haud dubium Romanis mari ac terra maritimis urbibus arceret, quae ob nullam aliam causam nisi quod imminerent Italiae, peterentur. M. Ualerius duorum milium praesidio relicto <praeposito>que eis P. Ualerio legato cum classe instructa parataque et, quod longae naues militum capere non poterant, in onerarias impositis altero die Oricum peruenit; urbemque eam leui tenente praesidio quod <rex> recedens inde reliquerat haud magno certamine recepit. legati eo ab Apollonia uenerunt, nuntiantes in obsidione sese, quod deficere ab Romanis nollent, esse neque sustinere ultra uim Macedonum posse, nisi praesidium mittatur Romanum. facturum se quae uellent pollicitus, duo milia delectorum militum nauibus longis mittit ad ostium fluminis cum praefecto socium Q. Naeuio Crista , uiro impigro et perito militiae. is expositis in terram militibus nauibusque Oricum retro unde uenerat ad ceteram classem remissis milites procul a flumine per uiam minime ab regiis obsessam duxit et nocte, ita ut nemo hostium sentiret, urbem est ingressus. diem insequentem quieuere dum praefectus iuuentutem Apolloniatium armaque et urbis uires inspiceret. ubi ea uisa inspectaque satis animorum fecere simulque ab exploratoribus comperit quanta socordia ac neglegentia apud hostes esset, silentio noctis ab urbe sine ullo tumultu egressus castra hostium adeo neglecta atque aperta intrauit, ut satis constaret prius mille hominum uallum intrasse quam quisquam sentiret ac, si caede abstinuissent, peruenire ad tabernaculum regium potuisse. caedes proximorum portae excitauit hostes. inde tantus terror pauorque omnes occupauit ut non modo alius quisquam arma caperet aut castris pellere hostem conaretur, sed etiam ipse rex, sicut somno excitus erat, prope seminudus fugiens, militi quoque nedum regi uix decoro habitu ad flumen nauesque perfugerit. eodem et alia turba effusa est. paulo minus tria milia militum in castris aut capta aut occisa; plus tamen hominum aliquanto captum quam caesum est. castris direptis Apolloniatae catapultas ballistas tormentaque alia quae oppugnandae urbi comparata erant ad tuenda moenia, si quando similis fortuna uenisset, Apolloniam deuexere: cetera omnis praeda castrorum Romanis concessa est. haec cum Oricum essent nuntiata, M. Ualerius classem extemplo ad ostium fluminis duxit, ne nauibus capessere fugam rex posset. itaque Philippus, neque terrestri neque nauali certamini satis fore parem se fidens, subductis nauibus atque incensis terra Macedoniam petit, magna ex parte inermi exercitu spoliatoque. Romana classis cum M. Ualerio Orici hibernauit.

idem aestas et cum philippus rex qui iam ante suspicio sum motus bellum sum legatus ab oricos ad m valerius praetor uenio praesideo classis brundisium calabria circa litus nuntio philippus primus apollonia tento lembus biremis centum uiginti flumen aduerto subveho deinde ut is res tardus spes sum ad oricos clam nox exercitus admoveo eo urbs sino in planus neque moenia neque uir atque arma validus primus impetus opprimo sum hic nuntio oro ut ops fero hostis haud dubius romanus mare atque terra maritimus urbs arceo qui ob nullus alius causa nisi qui immineo italia peto m valerius duo mille praesidium relinquo praepono que is p valerius legatus cum classis instruo paro et qui longus nauis miles capio non possum in oneraria impono alter dies oricos peruenio urbs is leuis teneo praesidium qui rex recedo inde relinquo haud magnus certamen recipio legatus is ab apollonia uenio nuntio in obsidio sui qui deficio ab romanus nolo sum neque sustineo ultra uis macedones possum nisi praesidium mitto romanus facio sui qui uolo polliceor duo mille delector miles nauis longus mitto ad ostium flumen cum praeficio socius q naevius crista uir impiger et pereo militia is expono in terra miles navis oricos retro unde uenio ad ceter classis remitto miles procul ab flumen per uia paruus ab regius obsedeo duco et nox ita ut nemo hostis sentio urbs sum ingredior dies insequor quiesco dum praefectus iuuentus apolloniatium armo et urbs uis inspicio ubi is uideo inspicio satis animus facio simul ab explorator comperio quantus socordia atque neglegentia apud hostis sum silentium nox ab urbs sine ullus tumultus egredior castrum hostis adeo neglego atque apertus intro ut satis consto prior mille homo valles intro quam quisquam sentio atque si caedes abstineo pervenio ad tabernaculum regius possum caedes proximum porta excito hostis inde tantus terror pavor omnis occupo ut non modo alius quisquam arma capio aut castrum pello hostis conor sed etiam ipse rex sicut somnus excio sum prope seminudus fugio miles quoque nedum rex uix decoro habitus ad flumen navo perfugio idem et alius turba effundo sum paulus paruus tres mille miles in castrum aut capio aut occaedes multus tamen homo aliquantus capio quam caedo sum castrum disrepo apolloniatae catapulta ballista tormentum alius qui oppugno urbs comparo sum ad tueor moenia si quando similis fortuna uenio apollonia deveho ceterus omnis praeda castrum romanus concedo sum hic cum oricos sum nuntio m valerius classis extemplo ad ostium flumen duco ne nauis capesso fuga rex possum itaque philippus neque terrestris neque naualis certamen satis sum par sui fido subduco nauis atque incendo terra macedonia peto magnus ex pars inermis exercitus spolio romanus classis cum m valerius oricos hiberno


Fabius ab Suessula profectus Arpos primum institit oppugnare. ubi cum a quingentis fere passibus castra posuisset, contemplatus ex propinquo situm urbis moeniaque, quae pars tutissima moenibus erat, quia maxime neglectam custodia uidit, ea potissimum adgredi statuit. comparatis omnibus quae ad urbes oppugnandas usui sunt centurionum robora ex toto exercitu delegit tribunosque uiros fortes eis praefecit et milites sescentos, quantum satis uisum est, attribuit eosque, ubi quartae uigiliae signum cecinisset, ad eum locum scalas iussit ferre. porta ibi humilis et angusta erat infrequenti uia per desertam partem urbis. iam portam scalis prius transgressos [murum] aperire ex interiore parte aut claustra refringere iubet et tenentes partem urbis cornu signum dare ut ceterae copiae admouerentur: parata omnia atque instructa sese habiturum. ea impigre facta; et quod impedimentum agentibus fore uidebatur, id maxime ad fallendum adiuuit. imber ab nocte media coortus custodes uigilesque dilapsos e stationibus subfugere in tecta coegit, sonituque primo largioris procellae strepitum molientium portam exaudiri prohibuit, lentior deinde aequaliorque accidens auribus magnam partem hominum sopiuit. postquam portam tenebant, cornicines in uia paribus interuallis dispositos canere iubent ut consulem excirent. id ubi factum ex composito est, signa efferri consul iubet ac paulo ante lucem per effractam portam urbem ingreditur.

fabius ab suessula proficiscor arpi primus insto oppugnaris ubi cum ab quingenti fere passus castrum pono contemplo ex propinquo sino urbs moenia qui pars tueor moenia sum quia magnus neglego custodia uideo is potis aggredior statuo comparo omnis qui ad urbs oppugno usus sum centurio robur ex totus exercitus deligo tribunus uir fortis is praeficio et miles sescenti quantus satis uideo sum attribuo is ubi quarta uigilia signum cano ad is locus scala iubeo fero porto ibi humilis et angustus sum infrequenti uia per desero pars urbs iam porta scalae prior transgredior murus aperio ex interior pars aut claustra refringo iubeo et teneo pars urbs cornu signum do ut ceterus copia admoveo paro omnis atque instruo sui habeo is impiger facio et qui impedimentum ago sum uideo is magnus ad fallo adiuuo imber ab nox medius coorior custos vigilo dilabor e statio subfugio in tectum cogo sono primus largus procella strepitus molio porta exaudio prohibeo lentus deinde aequalis accido auris magnus pars homo sopio postquam porta teneo cornicen in uia par interuallum dispono cano iubeo ut consul excio is ubi facio ex compono sum signum effero consul iubeo atque paulus ante lux per effringo porta urbs ingredior