Ab urbe condita, books 21-25 - 24

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


quo die magistratum inierunt consules, senatus in Capitolio est habitus decretumque omnium primum ut consules sortirentur compararentue inter se uter censoribus creandis comitia haberet priusquam ad exercitum proficisceretur. prorogatum deinde imperium omnibus qui ad exercitus erant iussique in prouinciis manere, Ti. Gracchus Luceriae, ubi cum uolonum exercitu erat, C. Terentius Uarro in agro Piceno, M. Pomponius in Gallico; et praetorum prioris anni pro praetoribus, Q. Mucius obtineret Sardiniam, M. Ualerius ad Brundisium orae maritimae, intentus aduersus omnes motus Philippi Macedonum regis, praeesset. P. Cornelio Lentulo praetori Sicilia decreta prouincia, T. Otacilio classis eadem quam aduersus Carthaginienses priore anno habuisset. prodigia eo anno multa nuntiata sunt, quae quo magis credebant simplices ac religiosi homines, eo plura nuntiabantur: Lanuui in aede intus Sospitae Iunonis coruos nidum fecisse; in Apulia palmam uiridem arsisse; Mantuae stagnum effusum Mincio amni cruentum uisum; et Calibus creta et Romae in foro bouario sanguine pluuisse; et in uico Insteio fontem sub terra tanta ui aquarum fluxisse ut serias doliaque quae in eo loco erant prouoluta uelut impetu torrentis tulerit; tacta de caelo atrium publicum in Capitolio, aedem in campo Uolcani, Uacunae in Sabinis publicamque uiam, murum ac portam Gabiis. iam alia uolgata miracula erant: hastam Martis Praeneste sua sponte promotam; bouem in Sicilia locutum; infantem in utero matris in Marrucinis 'io triumphe' clamasse; ex muliere Spoleti uirum factum; Hadriae aram in caelo speciesque hominum circum eam cum candida ueste uisas esse. quin Romae quoque in ipsa urbe, secundum apum examen in foro uisum—quod mirabile est, quia rarum—, adfirmantes quidam legiones se armatas in Ianiculo uidere concitauerunt ciuitatem ad arma, cum qui in Ianiculo essent negarent quemquam ibi praeter adsuetos collis eius cultores apparuisse. haec prodigia hostiis maioribus procurata sunt ex haruspicum responso et supplicatio omnibus deis quorum puluinaria Romae essent indicta est.

quo dies magistratus ineo consul senatus in capitolium sum habitus decerno omnis primus ut consul sortio comparo inter sui uter censor creo comitium habeo priusquam ad exercitus proficiscor prorogo deinde imperium omnis qui ad exercitus sum jubeo in prouincia maneo tiberius gracchus luceria ubi cum volo exercitus sum que tero varro in ager picenus m pomponius in gallicus et praetor prior annus pro praetor q mucius obtineo sardinia m valerius ad brundisium ora maritimus intendo aduersus omnis moueo philippus macedones rex praesum p cornelius lentulus praetor sicilia decretum prouincia t otacilius classis idem quam aduersus carthaginiensis prior annus habeo prodigium is annus multus nuntio sum qui quo magis credo simplex atque religiosus homo is multus nuntio lanuui in aedes intus sospitae juno corvus nidus facio in appulia palma vir ardeo mantua stagnum effundo mincius amnis cruentus uideo et cal cerno et roma in forum boarius sanguis pluuisse et in uicus insteius fons sub terra tantus uis aqua fluo ut seria dolium qui in is locus sum provolvo uelut impetus torreo fero tango de caelum atrium publicus in capitolium aedes in campus volcanus vacuna in sabinum publica uia murus atque porta gabii iam alius vulgo miraculum sum hasta mars praeneste suus sponte promoveo bos in sicilia loquor infer in uterus mater in marrucinus io triumphus clamo ex mulier spoletium uir facio hadria ara in caelum species homo circum is cum candidus uestis video sum quin roma quoque in ipse urbs secundus apum examen in forum uideo qui mirabilis sum quia raris adfirmo quidam legio sui armo in janiculum uideo concito ciuitas ad arma cum qui in janiculum sum nego quisquam ibi praeter assuesco collis is cultor appareo hic prodigium hostia magnus procuro sum ex haruspex respondeo et supplicatio omnis deus qui puluinarium roma sum indico sum


post hanc orationem claues portarum pecuniaeque regiae ante pedes eorum posuit. atque illo quidem die dimissi ex contione laeti circa fana omnia deum supplicauerunt cum coniugibus ac liberis; postero die comitia praetoribus creandis habita. creatus in primis Adranodorus, ceteri magna ex parte interfectores tyranni. duos etiam absentes, Sopatrum ac Dinomenen, fecerunt; qui, auditis iis quae Syracusis acta erant pecuniam regiam quae in Leontinis erat Syracusas deuectam quaestoribus ad id ipsum creatis tradiderunt. et ea quae in Insula erat Achradinam tralata est; murique ea pars quae ab cetera urbe nimis firmo munimento intersaepiebat Insulam consensu omnium deiecta est. secutae et ceterae res hanc inclinationem animorum ad libertatem[que]. Hippocrates atque Epicydes audita morte tyranni, quam Hippocrates etiam nuntio interfecto celare uoluerat, deserti a militibus, quia id tutissimum ex praesentibus uidebatur, Syracusas rediere; ubi ne suspecti obuersarentur tamquam nouandi res aliquam occasionem quaerentes, praetores primum, dein per eos senatum adeunt. ab Hannibale se missos praedicant ad Hieronymum tamquam amicum ac socium paruisse imperio eius cuius imperator suus uoluerit. uelle ad Hannibalem redire; ceterum, cum iter tutum non sit uagantibus passim per totam Siciliam Romanis, petere ut praesidii dent aliquid quo Locros in Italiam perducantur; gratiam magnam eos parua opera apud Hannibalem inituros. facile res impetrata; abire enim duces regios cum peritos militiae, tum egentes eosdem atque audaces cupiebant; sed quod uolebant non quam maturato opus erat nauiter expediebant. interim iuuenes militares et adsueti militibus nunc apud eos ipsos, nunc apud transfugas, quorum maxima pars ex naualibus sociis Romanorum erat, nunc etiam apud infimae plebis homines crimina serebant in senatum optimatesque: illud moliri clam eos atque struere ut Syracusae per speciem reconciliatae societatis in dicione Romanorum sint, dein factio ac pauci auctores foederis renouati dominentur.

post hic oratio clauis portaris pecunia regia ante pes is pono atque ille quidem dies dimitto ex contio laetus circa fanum omnis deus supplico cum conjunx atque liber posterus dies comitium praetor creo habeo creo in primus adranodorus ceterus magnus ex pars interfector tyrannus duo etiam absum sopater atque dinomenen facio qui audio is qui syracusae ago sum pecunia regia qui in leontinus sum syracusae deveho quaestor ad is ipse creo trado et is qui in insula sum achradina transfero sum murus is pars qui ab ceterus urbs nimis firmus munimentum intersaepio insula consensus omnis deicio sum sequor et ceterus res hic inclinatio animus ad libertas que hippocrates atque epicydes audio mors tyrannus quam hippocrates etiam nuntio interficio celaris uoluerat desero ab miles quia is tueor ex praesens uideo syracusae redeo ubi ne suspicio obverso tamquam nouo res aliqui occasio quaero praetor primus deinde per is senatus adeo ab hannibal sui mitto praedico ad hieronymus tamquam amicus atque socius pareo imperium is qui imperator suus uolo uolo ad hannibal redeo ceterum cum iter tueor non sum vago passim per totus sicilia romanus peto ut praesidium do aliquis quo locri in italia perduco gratia magnus is paruus opus apud hannibal ineo facilis res impetro abeo enim dux regius cum pereo militia tum egeo idem atque audax cupio sed qui uolo non quam maturo opus sum nauiter expedio interim iuuenis militaris et assuesco miles nunc apud is ipse nunc apud transfuga qui maximus pars ex naualis socius romanus sum nunc etiam apud infimae plebs homo crimen sero in senatus optimas ille molior clam is atque struo ut syracusae per species reconcilio societas in dicio romanus sum deinde factio atque paucus auctor foedo renovo dominor


in ea castra Dasius Altinius Arpinus clam nocte cum tribus seruis uenit promittens, si sibi praemio foret, se Arpos proditurum esse. eam rem ad consilium <cum> rettulisset Fabius, aliis pro transfuga uerberandus necandusque uideri ancipitis animi communis hostis, qui post Cannensem cladem, tamquam cum fortuna fidem stare oporteret, ad Hannibalem descisset traxissetque ad defectionem Arpos; tum, quia res Romana contra spem uotaque eius uelut resurgere ab stirpibus uideatur, nouam referre proditionem proditis polliceatur, aliunde ipse stet semper, aliunde sentiat, infidus socius, uanus hostis; id ad Faleriorum Pyrrhique proditorem tertium transfugis documentum esset. contra ea consulis pater Fabius temporum oblitos homines in medio ardore belli tamquam in pace libera de quoque arbitria agere aiebat; qui, cum illud potius agendum atque cogitandum sit si quo modo fieri possit ne qui socii a populo Romano desciscant, id non cogitent, documentum autem dicant statui oportere si quis resipiscat et antiquam societatem respiciat. quod si abire ab Romanis liceat, redire ad eos non liceat, cui dubium esse quin breui deserta ab sociis Romana res foederibus Punicis omnia in Italia iuncta uisura sit? se tamen non eum esse qui Altinio fidei quicquam censeat habendum; sed mediam secuturum consilii uiam. neque eum pro hoste neque pro socio in praesentia habitum libera custodia haud procul a castris placere in aliqua fida ciuitate [eum] seruari per belli tempus; perpetrato bello tum consultandum utrum prior defectio plus merita sit poenae an hic reditus ueniae. Fabio adsensum est Calenisque legatis traditus et ipse et comites; et auri satis magnum pondus quod secum tum attulerat ei seruari iussum. Calibus eum interdiu solutum custodes sequebantur, nocte clausum adseruabant. Arpis domi primum desiderari quaerique est coeptus; dein fama per totam urbem uolgata tumultum, ut principe amisso, fecit, metuque rerum nouarum extemplo nuntii missi. quibus nequaquam offensus Poenus, quia et ipsum ut ambiguae fidei uirum suspectum iam pridem habebat et causam nactus erat tam ditis hominis bona possidendi uendendique; ceterum, ut irae magis quam auaritiae datum crederent homines, crudelitatem quoque auiditati addidit coniugemque eius ac liberos in castra accitos, quaestione prius habita primum de fuga Altini, dein quantum auri argentique domi relictum esset, satis cognitis omnibus uiuos combussit.

in is castrum dasius altinus arpinus clam nox cum tres seruus uenio promitto si sui praemium sum sui arpi prodeo sum is res ad consilium cum refero fabius alius pro transfuga verbero neco uideo anceps animus communis hostis qui post cannensis clades tamquam cum fortuna fides sto oportet ad hannibal descio traho ad defectio arpi tum quia res romanus contra spes veto is uelut resurgo ab stirps uideo nouus refero proditio prodeo polliceo aliunde ipse sto semper aliunde sentio infidus socius vanus hostis is ad falerii pyrrhus proditor tertius transfugio documentum sum contra is consul pater fabius tempus obliuiscor homo in medium ardor bellum tamquam in pax liber de quoque arbitrium ago aio qui cum ille potis ago atque cogito sum si quo modo fio possum ne qui socius ab populus romanus descisco is non cogito documentum autem dico statuo oportet si quis resipiscat et antiquus societas respicio qui si abeo ab romanus licet redeo ad is non licet qui dubius sum quin breuis desero ab socius romanus res foedus punicus omnis in italia iungo uideo sum sui tamen non is sum qui altinio fides quisquam censeo habeo sed medius sequor consilium uia neque is pro hostis neque pro socius in praesens habitus liber custodia haud procul ab castrum placeo in aliqui fidus ciuitas is seruaris per bellum tempus perpetro bellum tum consulto utrum prior defectio multus mereo sum poena an hic redeo venia fabius assensus sum calenus legatus trado et ipse et comes et aurum satis magnus pondus qui sui tum affero is seruaris jubeo cal is interdiu soluo custos sequor nox claudo adservo arpi domus primus desidero quaero sum coepio deinde fama per totus urbs vulgo tumultus ut princeps amitto facio metus res nouus extemplo nuntius mitto qui nequaquam offendo poenus quia et ipse ut ambiguus fides uir suspicio iam pridem habeo et causa nanciscor sum tam dis homo bonus possideo vendo ceterum ut ira magis quam avaritia do credo homo crudelitas quoque auiditas addo conjunx is atque liber in castrum accio quaestio prior habeo primus de fuga altinus deinde quantus aurum argentum domus relinquo sum satis cognosco omnis uiuus comburo


uix quidem uel bono moderatoque regi facilis erat fauor apud Syracusanos, succedenti tantae caritati Hieronis; uerum enimuero Hieronymus, uelut suis uitiis desiderabilem efficere uellet auum, primo statim conspectu omnia quam disparia essent ostendit. nam qui per tot annos Hieronem filiumque eius Gelonem nec uestis habitu nec alio ullo insigni differentes a ceteris ciuibus uidissent, ei conspexere purpuram ac diadema ac satellites armatos, quadrigisque etiam alborum equorum interdum ex regia procedentem more Dionysi tyranni. hunc tam superbum adparatum habitumque conuenientes sequebantur contemptus omnium hominum, superbae aures, contumeliosa dicta, rari aditus non alienis modo sed tutoribus etiam, libidines nouae, inhumana crudelitas. itaque tantus omnes terror inuaserat ut quidam ex tutoribus aut morte uoluntaria aut fuga praeuerterent metum suppliciorum. tres ex iis quibus solis aditus in domum familiarior erat, Adranodorus et Zoippus, generi Hieronis, et Thraso quidam, de aliis quidem rebus haud magno opere audiebantur; tendendo autem duo ad Carthaginienses, Thraso ad societatem Romanam, certamine ac studiis interdum in se conuertebant animum adulescentis, cum coniuratio in tyranni caput facta indicatur per Callonem quendam, aequalem Hieronymi et iam inde a puero in omnia familiaria iura adsuetum. index unum ex coniuratis Theodotum, a quo ipse appellatus erat, nominare potuit. qui comprensus extemplo traditusque Adranodoro torquendus, de se ipse haud cunctanter fassus conscios celabat; postremo cum omnibus intolerandis patientiae humanae cruciatibus laceraretur, uictum malis se simulans auertit ab consciis in insontes indicium, Thrasonem esse auctorem consilii mentitus, nec nisi tam potenti duce confisos rem tantam ausuros <fuisse; addit socios> ab latere tyranni quorum capita uilissima fingenti inter dolores gemitusque occurrere. maxime animo tyranni credibile indicium Thraso nominatus fecit; itaque extemplo traditur ad supplicium adiectique poenae ceteri iuxta insontes. consciorum nemo, cum diu socius consilii torqueretur, aut latuit aut fugit; tantum illis in uirtute ac fide Theodoti fiduciae fuit tantumque ipsi Theodoto uirium ad arcana occultanda.

uix quidem uel bonus modero rex facilis sum fauor apud syracusani succedo tantus caritas hiero uerus enimuero hieronymus uelut suus uitium desiderabilis efficio uolo auus primus statim conspectus omnis quam dispario sum ostendo nam qui per tot annus hiero filius is gelo neque uestis habitus neque alius ullus insignio differo ab ceterus ciuis uideo is conspicio purpura atque diadema atque satelles armatus quadrigae etiam album equus interdum ex regius procedo mos dionysius tyrannus hic tam superbus apparatus habeo convenio sequor contemno omnis homo superbus auris contumeliosus dictum raris aditus non alienus modo sed tutor etiam libido nouus inhumanus crudelitas itaque tantus omnis terror inuado ut quidam ex tutor aut mors voluntarius aut fuga praeverto metus supplicium tres ex is qui sol aditus in domus familiaris sum adranodorus et zoippus gener hiero et thraso quidam de alius quidem res haud magnus opus audio tendo autem duo ad carthaginiensis thraso ad societas romanus certamen atque studium interdum in sui converto animus adulescens cum coniuratio in tyrannus caput facio indico per callon quidam aequalis hieronymus et iam inde ab puer in omnis familiaris ius assuesco index unus ex coniuratus theodotum ab quo ipse appello sum nominaris possum qui comprehendo extemplo trado adranodoro torqueo de sui ipse haud cunctanter fateor conscius celo postremo cum omnis intolero patientia humanus cruciatus lacero uictus malus sui simulo averto ab conscius in insons indicium thraso sum auctor consilium mentior neque nisi tam potens dux confido res tantus audeo sum addo socius ab lateo tyrannus qui caput uilis fingo inter dolor gemo occurro magnus animus tyrannus credibilis indicium thraso nomino facio itaque extemplo trado ad supplicium adicio poena ceterus iuxta insons conscius nemo cum diu socius consilium torqueo aut lateo aut fugio tantus ille in uirtus atque fides theodoti fiducia sum tantus ipse theodoto uis ad arcanus occulto


his audiendis credendisque opportuna multitudo maior in dies Syracusas confluebat nec Epicydi solum spem nouandarum rerum sed Adranodoro etiam praebebat. qui fessus tandem uxoris uocibus monentis nunc illud esse tempus occupandi res, dum turbata omnia noua atque incondita libertate essent, dum regiis stipendiis pastus obuersaretur miles, dum ab Hannibale missi duces adsueti militibus iuuare possent incepta, cum Themisto, cui Gelonis filia nupta erat, rem consociatam paucos post dies Aristoni cuidam tragico actori, cui et alia arcana committere adsuerat, incaute aperit. huic et genus et fortuna honesta erant nec ars, quia nihil tale apud Graecos pudori est, ea deformabat; itaque fidem potiorem ratus quam patriae debebat, indicium ad praetores defert. qui ubi rem haud uanam esse certis indiciis compererunt, consultis senioribus et <ex> auctoritate eorum praesidio ad fores posito ingressos curiam Themistum atque Adranodorum interfecerunt; et cum tumultus ab re in speciem atrociore causam aliis ignorantibus ortus esset, silentio tandem facto indicem in curiam introduxerunt. qui cum ordine omnia edocuisset—principium coniurationis factum ab Harmoniae Gelonis filiae nuptiis quibus Themisto iuncta esset; Afrorum Hispanorumque auxiliares instructos ad caedem praetorum principumque aliorum bonaque eorum praedae futura interfectoribus pronuntiatum; iam mercennariorum manum, adsuetam imperiis Adranodori, paratam fuisse ad Insulam rursus occupandam,—singula deinde quae per quosque agerentur totamque uiris armisque instructam coniurationem ante oculos posuit. et senatui quidem tam iure caesi quam Hieronymus uidebantur: ante curiam uariae atque incertae rerum multitudinis clamor erat. quam ferociter minitantem in uestibulo curiae corpora coniuratorum eo metu compresserunt ut silentes integram plebem in contionem sequerentur. Sopatro mandatum ab senatu et a collegis ut uerba faceret.

hic audio credo opportunus multitudo magnus in dies syracusae confluo neque epicydi solus spes nouandaris res sed adranodoro etiam praebeo qui fessus tandem uxor uox moneo nunc ille sum tempus occupo res dum turbo omnis nouus atque inconditus libertas sum dum regius stipendium pasco obverso miles dum ab hannibal mitto dux assuesco miles iuuo possum inceptum cum themisto qui gelonus filia nubo sum res consocio paucus post dies aristo quidam tragicus actor qui et alius arcanus committo adsuo incautus aperio hic et genus et fortuna honestus sum neque ars quia nihil talis apud graeci pudor sum is deformo itaque fides potis reor quam patria debeo indicium ad praetor defero qui ubi res haud vanus sum certus indicium comperio consulo senex et ex auctoritas is praesidium ad foris pono ingredior curia themistum atque adranodorum interfacio et cum tumultus ab res in species atrox causa alius ignoro ortus sum silentium tandem facio index in curia introduco qui cum ordo omnis edoceo principium coniuratio facio ab harmonia gelonus filia nuptiae qui themisto iungo sum afrorum hispanus auxiliaris instruo ad caedes praetor princeps alius bonus is praeda sum interfector pronuntio iam mercenarius manus assuesco imperium adranodori paro sum ad insula rursus occupo singulus deinde qui per quisque ago totus uir armus instruo coniuratio ante oculus pono et senatus quidem tam ius caedo quam hieronymus uideo ante curia varia atque incertus res multitudo clamor sum quam ferociter minitor in uestibulum curia corpus coniurati is metus comprimo ut sileo integer plebs in contio sequor sopater mando ab senatus et ab collega ut uerbum facio


sic a freto Poeni reducti frementibus Bruttiis quod Regium ac Locros, quas urbes direpturos se destinauerant, intactas reliquissent. itaque per se ipsi conscriptis armatisque iuuentutis suae quindecim milibus ad Crotonem oppugnandum pergunt ire, Graecam et ipsam urbem et maritimam, plurimum accessurum opibus, si in ora maris urbem portu ac moenibus ualidam tenuissent, credentes. ea cura angebat quod neque non accersere ad auxilium Poenos satis audebant, ne quid non pro sociis egisse uiderentur et, si Poenus rursus magis arbiter pacis quam adiutor belli fuisset, ne in libertatem Crotonis, sicut ante Locrorum, frustra pugnaretur. itaque optimum uisum est ad Hannibalem mitti legatos cauerique ab eo ut receptus Croto Bruttiorum esset. Hannibal cum praesentium eam consultationem esse respondisset et ad Hannonem eos reiecisset, ab Hannone nihil certi ablatum; nec enim diripi uolebat nobilem atque opulentam urbem et sperabat, cum Bruttius oppugnaret, Poenos nec probare nec iuuare eam oppugnationem appareret, eo maturius ad se defecturos. Crotone nec consilium unum inter populares nec uoluntas erat. unus uelut morbus inuaserat omnes Italiae ciuitates ut plebes ab optimatibus dissentirent, senatus Romanis faueret, plebs ad Poenos rem traheret. eam dissensionem in urbe perfuga nuntiat Bruttiis: Aristomachum esse principem plebis tradendaeque auctorem urbis, et in uasta urbe lateque moenibus disiectis raras stationes custodiasque senatorum esse; quacumque custodiant plebis homines, ea patere aditum. auctore ac duce perfuga Bruttii corona cinxerunt urbem acceptique ab plebe primo impetu omnem praeter arcem cepere. arcem optimates tenebant praeparato iam ante ad talem casum perfugio. eodem Aristomachus perfugit, tamquam Poenis, non Bruttiis auctor urbis tradendae fuisset.

sic ab fretus poenus reduco fremo bruttius qui regius atque locri qui urbs disrepo sui destino intactus relinquo itaque per sui ipse conscribo armo iuuentus suus quindecim mille ad croto oppugno pergo eo graece et ipse urbs et maritimus multus accedo ops si in os mare urbs portus atque moenia validus teneo credo is cura ango qui neque non arcesso ad auxilium poeni satis audeo ne quis non pro socius ago uideo et si poenus rursus magis arbiter pax quam adjuto bellum sum ne in libertas croto sicut ante locri frustra pugno itaque bonus uideo sum ad hannibal mitto legatus cauerique ab is ut recipio croto bruttius sum hannibal cum praesens is consultatio sum respondeo et ad hanno is reicio ab hanno nihil certus aufero neque enim diripio uolo nobilis atque opulentus urbs et spero cum bruttius oppugno poeni neque probaris neque iuuo is oppugnatio appareo is maturus ad sui deficio croto neque consilium unus inter popularis neque uoluntas sum unus uelut morbus inuado omnis italia ciuitas ut plebs ab optimas dissentio senatus romanus faveo plebs ad poeni res traho is dissensio in urbs perfuga nuntio bruttius aristomachum sum princeps plebs trado auctor urbs et in uastus urbs fero moenia disjacio rarus statio custodio senator sum quicumque custodio plebs homo is pateo aditus auctor atque dux perfuga bruttius corona cingo urbs accipio ab plebs primus impetus omnis praeter arx capio arx optimas teneo praeparo iam ante ad talis casus perfugio idem aristomachus perfugio tamquam poenus non bruttius auctor urbs trado sum


haec in Hispania Q. Fabio M. Claudio consulibus gesta. Romae cum tribuni plebis noui magistratum inissent, extemplo censoribus P. Furio et M. Atilio a <M.> Metello tribuno plebis dies dicta ad populum est— quaestorem eum proximo anno adempto equo tribu mouerant atque aerarium fecerant propter coniurationem deserendae Italiae ad Cannas factam—sed nouem tribunorum auxilio uetiti causam in magistratu dicere dimissique [fuerant]. ne lustrum perficerent, mors prohibuit P. Furii ; M. Atilius magistratu se abdicauit. comitia consularia habita ab Q. Fabio Maximo consule. creati consules ambo absentes, Q. Fabius Maximus , consulis filius, et Ti. Sempronius Gracchus iterum. praetores fiunt duo qui tum aediles curules erant, P. Sempronius Tuditanus et Cn. Fuluius Centumalus , et <cum illis M. Atilius et> M. Aemilius Lepidus . ludos scenicos per quatriduum eo anno primum factos ab curulibus aedilibus memoriae proditur. aedilis Tuditanus hic erit, qui ad Cannas pauore aliis in tanta clade torpentibus per medios hostes duxit. his comitiis perfectis auctore Q. Fabio consule designati consules Romam accersiti magistratum inierunt, senatumque de bello ac prouinciis suis praetorumque et de exercitibus quibus quique praeessent consuluerunt;

hic in hispania q fabius m claudius consul gero roma cum tribunus plebs nouus magistratus ineo extemplo censor p furius et m atilius ab m metellus tribunus plebs dies dictum ad populus sum quaestor is propior annus adimo equus tribus moueo atque aerarius facio propter coniuratio desero italia ad cannae facio sed nouem tribunus auxilium veto causa in magistratus dico dimitto sum ne lustrum perficio mors prohibeo p furius m atilius magistratus sui abdico comitium consularis habeo ab q fabius maximus consul creo consul ambo absum q fabius magnus consul filius et tiberius sempronius gracchus iterum praetor fio duo qui tum aedilis curulis sum p sempronius tuditanus et cn fulvius centumalus et cum ille m atilius et m aemilius lepidus ludus scaenicus per quatriduum is annus primus facio ab curulis aedilis memoria prodeo aedilis tuditanus hic sum qui ad cannae pavor alius in tantus clades torpeo per medius hostis duco hic comitium perficio auctor q fabius consul designo consul roma arcesso magistratus ineo senatus de bellum atque prouincia suus praetor et de exercitus qui quisque praesum consulo


luce prima populus omnis, armatus inermisque, in Achradinam ad curiam conuenit. ibi pro Concordiae ara, quae in eo sita loco erat, ex principibus unus nomine Polyaenus contionem et liberam et moderatam habuit: seruitii onus indignitatesque homines expertos aduersus notum malum inritatos esse: discordia ciuilis quas importet clades, audisse magis a patribus Syracusanos quam ipsos uidisse. arma quod impigre ceperint, laudare: magis laudaturum, si non utantur nisi ultima necessitate coacti. in praesentia legatos ad Adranodorum mitti placere qui denuntient ut in potestate senatus ac populi sit, portas Insulae aperiat, reddat praesidium. si tutelam alieni regni suum regnum uelit facere, eundem se censere multo acrius ab Adranodoro quam ab Hieronymo repeti libertatem. ab hac contione legati missi sunt. senatus inde haberi coeptus est, quod sicut regnante Hierone manserat publicum consilium, ita post mortem eius ante eam diem nulla de re neque conuocati neque consulti fuerant. ut uentum ad Adranodorum est, ipsum quidem mouebat et ciuium consensus et cum aliae occupatae urbis partes, tum pars Insulae uel munitissima prodita atque alienata; sed euocatum eum ab legatis Damarata uxor, filia Hieronis, inflata adhuc regiis animis ac muliebri spiritu, admonet saepe usurpatae Dionysi tyranni uocis, qua pedibus tractum, non insidentem equo relinquere tyrannidem dixerit debere: facile esse momento quo quis uelit cedere possessione magnae fortunae; facere et parare eam difficile atque arduum esse. spatium sumeret ad consultandum ab legatis; eo uteretur ad arcessendos ex Leontinis milites, quibus si pecuniam regiam pollicitus esset, omnia in potestate eius futura. haec muliebria consilia Adranodorus neque tota aspernatus est neque extemplo accepit, tutiorem ad opes adfectandas ratus esse uiam, si in praesentia tempori cessisset. itaque legatos renuntiare iussit futurum se in senatus ac populi potestate. postero die luce prima patefactis Insulae portis in forum Achradinae uenit. ibi in aram Concordiae, ex qua pridie Polyaenus contionatus erat, escendit orationemque eam orsus est qua primum cunctationis suae ueniam petiuit: se enim clausas habuisse portas, non separantem suas res a publicis sed strictis semel gladiis timentem qui finis caedibus esset futurus, utrum, quod satis libertati foret, contenti nece tyranni essent an quicumque aut propinquitate aut adfinitate aut aliquis ministeriis regiam contigissent alienae culpae rei trucidarentur. postquam animaduerterit eos qui liberassent patriam seruare etiam liberatam uelle atque undique consuli in medium, non dubitasse quin et corpus suum et cetera omnia, quae suae fidei tutelaeque essent, quoniam eum qui mandasset suus furor absumpsisset, patriae restitueret. conuersus deinde ad interfectores tyranni ac nomine appellans Theodotum ac Sosin, 'facinus' inquit 'memorabile fecistis; sed, mihi credite, incohata uestra gloria, nondum perfecta est periculumque ingens manet, nisi paci et concordiae consulitis, ne libera efferatur res <publica>.'

lux primus populus omnis armo inermis in achradina ad curia conuenio ibi pro concordia ara qui in is sino locus sum ex princeps unus nomen polyaenus contio et liber et modero habeo seruitii onus indignitas homo experior aduersus notus malus irrito sum discordia ciuilis qui importo clades audio magis ab pater syracusani quam ipse uideo arma qui impiger capio laudo magis laudo si non utor nisi ulter necessitas cogo in praesens legatus ad adranodorum mitto placeo qui denuntio ut in potestas senatus atque populus sum porta insula aperio reddo praesidium si tutela alienus regnum suus regnum uolo facio idem sui censeo multus acer ab adranodoro quam ab hieronymus repeto libertas ab hic contio legatus mitto sum senatus inde habeo coepio sum qui sicut regno hiero maneo publicus consilium ita post mors is ante is dies nullus de res neque convoco neque consulo sum ut uenio ad adranodorum sum ipse quidem moueo et ciuis consentio et cum alius occupo urbs pars tum pars insula uel munio prodeo atque alieno sed evoco is ab legatus damarata uxor filia hiero inflo adhuc regius animus atque muliebris spiritus admoneo saepe usurpo dionysius tyrannus uox qui pes traho non insideo equus relinquo tyrannis dico debeo facilis sum momentum quo quis uolo cedo possessio magnus fortuna facio et paro is difficilis atque arduus sum spatium sumo ad consulto ab legatus is uto ad arcesso ex leontinus miles qui si pecunia regia polliceor sum omnis in potestas is sum hic muliebris consilium adranodorus neque totus aspernor sum neque extemplo accipio tueor ad ops adfectandas reor sum uia si in praesens tempus cedo itaque legatus renuntiaris iubeo sum sui in senatus atque populus potestas posterus dies lux primus patefacio insula porta in forum achradina uenio ibi in ara concordia ex qui pridie polyaenus contionor sum escendo oratio is ordior sum qui primus cunctatio suus uenia peto sui enim claudo habeo porta non separo suus res ab publicus sed stringo semel gladius timeo qui finis caedes sum sum utrum qui satis libertas sum contendo nex tyrannus sum an quicumque aut propinquitas aut adfinitas aut aliquis ministerium regia contingo alienus culpa res trucido postquam animaduerterit is qui libero patria seruo etiam libero uolo atque undique consul in medius non dubito quin et corpus suus et ceterus omnis qui suus fides tutela sum quoniam is qui mando suus furor absumo patria restituo conuerto deinde ad interfector tyrannus atque nomen appello theodotum atque sosius facinus inquam memorabilis facio sed ego credo incoho uester gloria nondum perficio sum periculum ingens maneo nisi pax et concordia consulo ne liber effero res publicus


iisdem diebus et Q. Fabius consul ad Casilinum temptandum, quod praesidio Punico tenebatur, uenit et ad Beneuentum uelut ex composito parte altera Hanno ex Bruttiis cum magna peditum equitumque manu, altera Ti. Gracchus ab Luceria accessit. qui primo oppidum intrauit, deinde, ut Hannonem tria milia ferme ab urbe ad Calorem fluuium castra posuisse et inde agrum populari audiuit, et ipse egressus moenibus mille ferme passus ab hoste castra locat. ibi contionem militum habuit. legiones magna ex parte uolonum habebat, qui iam alterum annum libertatem tacite mereri quam postulare palam maluerant. senserat tamen hibernis egrediens murmur in agmine esse quaerentium, en unquam liberi militaturi essent, scripseratque senatui non tam quid desiderarent quam quid meruissent: bona fortique opera eorum se ad eam diem usum neque ad exemplum iusti militis quicquam eis praeter libertatem deesse. de eo permissum ipsi erat faceret quod e re publica duceret esse. itaque priusquam cum hoste manum consereret, pronuntiat tempus uenisse eis libertatis quam diu sperassent potiundae; postero die signis conlatis dimicaturum puro ac patenti campo, ubi sine ullo insidiarum metu uera uirtute geri res posset. qui caput hostis rettulisset, eum se extemplo liberum iussurum esse; qui loco cessisset, in eum seruili supplicio animaduersurum; suam cuique fortunam in manu esse. libertatis auctorem eis non se fore solum sed consulem M. Marcellum , sed uniuersos patres, quos consultos ab se de libertate eorum sibi permisisse. litteras inde consulis ac senatus consultum recitauit, ad quae clamor cum ingenti adsensu est sublatus. pugnam poscebant signumque ut daret extemplo ferociter instabant. Gracchus proelio in posterum diem pronuntiato contionem dimisit: milites laeti, praecipue quibus merces nauatae in unum diem operae libertas futura erat, armis expediendis diei reliquum consumunt.

idem dies et q fabius consul ad casilinus tento qui praesidium punicus teneo uenio et ad beneventum uelut ex compono pars alter hanno ex bruttius cum magnus pedes equio manus alter tiberius gracchus ab luceria accedo qui primus oppidum intro deinde ut hanno tres mille ferme ab urbs ad calor fluuius castrum pono et inde ager populor audio et ipse egredior moenia mille ferme patior ab hostis castrum loco ibi contio miles habeo legio magnus ex pars volo habeo qui iam alter annus libertas taceo mereo quam postulo palam malo sentio tamen hibernus egredior murmur in agmen sum quaero en umquam liber milito sum scribo senatus non tam quis desidero quam quis mereo bonus fortis opus is sui ad is dies usus neque ad exemplum justus miles quisquam is praeter libertas desum de is permitto ipse sum facio qui e res publicus duco sum itaque priusquam cum hostis manus consero pronuntio tempus uenio is libertas quam diu spero potio posterus dies signum confero dimico purus atque pateo campus ubi sine ullus insidiaris metus uerus uirtus gero res possum qui caput hostis refero is sui extemplo liber jubeo sum qui locus cedo in is seruilis supplicium animaduersurum suus quisque fortuna in manus sum libertas auctor is non sui sum solus sed consul m marcellus sed uniuersus pater qui consulo ab sui de libertas is sui permitto littera inde consul atque senatus consulo recito ad qui clamor cum ingens assensus sum tollo pugna posco signum ut do extemplo ferociter insto gracchus proelium in posterus dies pronuntio contio dimitto miles laetus praecipuus qui merces navo in unus dies opera libertas sum sum arma expedio dies reliquus consumo


quibus diebus a Casilino re bene gesta recessum est, eis Gracchus in Lucanis aliquot cohortes in ea regione conscriptas cum praefecto socium in agros hostium praedatum misit. eos effuse palatos Hanno adortus haud multo minorem quam ad Beneuentum acceperat reddidit hosti cladem atque in Bruttios raptim ne Gracchus adsequeretur concessit. consules Marcellus retro unde uenerat Nolam rediit, Fabius in Samnites ad populandos agros recipiendasque armis quae defecerant urbes processit. Caudinus Samnis grauius deuastatus: perusti late agri, praedae pecudum hominumque actae; oppida ui capta Compulteria, Telesia, Compsa inde, Fugifulae et Orbitanium ex Lucanis, Blanda et Apulorum Aecae oppugnatae. milia hostium in his urbibus uiginti quinque capta aut occisa et recepti perfugae trecenti septuaginta; quos cum Romam misisset consul, uirgis in comitio caesi omnes ac de saxo deiecti. haec a Q. Fabio intra paucos dies gesta; Marcellum ab gerundis rebus ualetudo aduersa Nolae tenuit. et a praetore Q. Fabio , cui circa Luceriam prouincia erat, Acuca oppidum per eos dies ui captum statiuaque ad Ardoneas communita. dum haec in aliis locis ab Romanis geruntur, iam Tarentum peruenerat Hannibal cum maxima omnium quacunque ierat clade; in Tarentino demum agro pacatum incedere agmen coepit. nihil ibi uiolatum neque usquam uia excessum est, apparebatque non id modestia militum aut ducis nisi ad conciliandos animos Tarentinorum fieri. ceterum cum prope moenibus accessisset, nullo ad conspectum primum agminis, ut rebatur, motu facto castra ab urbe ferme passus mille locat. Tarenti triduo ante quam Hannibal ad moenia accederet a M. Ualerio propraetore, qui classi ad Brundisium praeerat, missus M. Liuius impigre conscripta iuuentute dispositisque ad omnes portas circaque muros qua res postulabat stationibus, die ac nocte iuxta intentus neque hostibus neque dubiis sociis loci quicquam praebuit ad temptandum[que]. diebus aliquot frustra ibi absumptis Hannibal, cum eorum nemo qui ad lacum Auerni adissent aut ipsi uenirent aut nuntium litterasue mitterent, uana promissa se temere secutum cernens castra inde mouit, tum quoque intacto agro Tarentino quamquam simulata lenitas nihildum profuerat, tamen spe labefactandae fidei haud absistens. Salapiam ut uenit, frumentum ex agris Metapontino atque Heracleensi—iam enim aestas exacta erat et hibernis placebat locus—comportat. praedatum inde Numidae Maurique per Sallentinum agrum proximosque Apuliae saltus dimissi; unde ceterae praedae haud multum, equorum greges maxime abacti, e quibus ad quattuor milia domanda equitibus diuisa.

qui dies ab casilinus res bene gero recedo sum is gracchus in lucanus aliquot cohors in is regio conscribo cum praeficio socius in ager hostis praedor mitto is effuse palo hanno adorior haud multus paruus quam ad beneventum accipio reddo hostis clades atque in bruttii raptim ne gracchus assequor concedo consul marcellus retro unde uenio nola redeo fabius in samnites ad populo ager recipio arma qui deficio urbs procedo caudinus samnis grauis devasto peruro latus ager praeda pecus homo ago oppidum uis capio compulteria telesia compsa inde fugifulae et orbitanium ex lucanus blandus et appulus aequus oppugno mille hostis in hic urbs uiginti quinque capio aut occaedes et recipio perfuga trecenti septuaginta qui cum roma mitto consul uirga in comitium caedo omnis atque de saxum deicio hic ab q fabius intra paucus dies gero marcellus ab gero res valetudo adverso nola teneo et ab praetor q fabius qui circa luceria prouincia sum acuca oppidum per is dies uis capio stativus ad ardoneas communio dum hic in alius locus ab romanus gero iam tarentus pervenio hannibal cum maximus omnis quicumque eo clades in tarentinus demum ager pacatum incedo agmen coepio nihil ibi violo neque usquam uia excedo sum appareo non is modestia miles aut dux nisi ad concilio animus tarentinus fio ceterum cum prope moenia accedo nullus ad conspectus primus agmen ut reor motus facio castrum ab urbs ferme patior mille loco tarentus triduum ante quam hannibal ad moenia accedo ab m valerius propraetor qui classis ad brundisium praesum mitto m livius impiger conscribo iuuentus dispono ad omnis porta circo murus qui res postulo statio dies atque nox iuxta intendo neque hostis neque dubius socius locus quisquam praebeo ad tento que dies aliquot frustra ibi absumo hannibal cum is nemo qui ad lacus avernus adeo aut ipse venio aut nuntius littera mitto uanus promitto sui temere sequor cerno castrum inde moueo tum quoque intactus ager tarentinus quamquam simulo lenio nihildum prosum tamen spes labefacto fides haud absisto salapia ut uenio frumentum ex ager metapontinus atque heracleensi iam enim aestas exigo sum et hibernus placeo locus comporto praedor inde numida maurus per salentini ager proximi appulia saltus dimitto unde ceterus praeda haud multus equus grex magnus abigo e qui ad quattuor mille domo eques diuido


haec nuntiata cum essent Romanis, ex Leontinis mota sunt extemplo castra ad Syracusas. et ab Appio legati per portum missi forte in quinqueremi erant. praemissa quadriremis cum intrasset fauces portus, capitur; legati aegre effugerunt; et iam non modo pacis sed ne belli quidem iura relicta erant, cum Romanus exercitus ad Olympium—Iouis id templum est—mille et quingentos passus ab urbe castra posuit. inde quoque legatos praemitti placuit; quibus, ne intrarent urbem, extra portam Hippocrates atque Epicydes obuiam cum suis processerunt. Romanus orator non bellum se Syracusanis sed opem auxiliumque adferre ait, et eis qui ex media caede elapsi perfugerint ad se, et eis qui metu oppressi foediorem non exsilio solum sed etiam morte seruitutem patiantur; nec caedem nefandam sociorum inultam Romanos passuros. itaque si eis qui ad se perfugerint tutus in patriam reditus pateat et caedis auctores dedantur et libertas legesque <suae> Syracusanis restituantur, nihil armis opus esse; si ea non fiant, quicumque in mora sit bello persecuturos. ad ea Epicydes, si qua ad se mandata haberent, responsum eis ait se daturos fuisse; cum in eorum ad quos uenerint manu res Syracusana esset, tum reuerterentur. si bello lacesserent, ipsa re intellecturos nequaquam idem esse Syracusas ac Leontinos oppugnare. ita legatis relictis portas clausit. inde terra marique simul coeptae oppugnari Syracusae, terra ab Hexapylo, mari ab Achradina, cuius murus fluctu adluitur; et quia, sicut Leontinos terrore ac primo impetu ceperant, non diffidebant uastam disiectamque spatio urbem parte aliqua se inuasuros, omnem apparatum oppugnandarum urbium muris admouerunt.

hic nuntio cum sum romanus ex leontinus moueo sum extemplo castrum ad syracusae et ab appius legatus per portus mitto fors in quinqueremis sum praemitto quadriremis cum intro fauces portus capio legatus aeger effugio et iam non modo pax sed ne bellum quidem ius relinquo sum cum romanus exercitus ad olympius iuppiter is templum sum mille et quingenti patior ab urbs castrum pono inde quoque legatus praemitto placeo qui ne intro urbs extra porta hippocrates atque epicydes obuiam cum suus procedo romanus orator non bellum sui syracusanus sed ops auxilium affero aio et is qui ex medius caedes elabor perfugio ad sui et is qui metus opprimo foedus non exsilium solus sed etiam mors seruitus patior neque caedes nefandus socius inultus romanus patior itaque si is qui ad sui perfugio tueor in patria redeo pateo et caedes auctor dedo et libertas lego suus syracusanus restituo nihil arma opus sum si is non fio quicumque in mora sum bellum persequor ad is epicydes si qui ad sui mandatum habeo responsum is aio sui do sum cum in is ad qui venio manus res syracusanus sum tum revorto si bellum lacesso ipse res intellego nequaquam idem sum syracusae atque leontini oppugnaris ita legatus relinquo porta claudo inde terra mare simul coepio oppugnaris syracusae terra ab hexapylon mare ab achradina qui murus fluctus adluo et quia sicut leontini terror atque primus impetus capio non diffido vastus disjacio spatium urbs pars aliqui sui invado omnis appario oppugnandaris urbs murus admoveo


eodem anno P. et Cn. Cornelii , cum in Hispania res prosperae essent multosque et ueteres reciperent socios et nouos adicerent, in Africam quoque spem extenderunt. Syphax erat rex Numidarum, subito Carthaginiensibus hostis factus; ad eum centuriones tres legatos miserunt qui cum eo amicitiam societatemque facerent et pollicerentur, si perseueraret urgere bello Carthaginienses, gratam eam rem fore senatui populoque Romano et adnisuros ut in tempore et bene cumulatam gratiam referant. grata ea legatio barbaro fuit; conlocutusque cum legatis de ratione belli gerundi, ut ueterum militum uerba audiuit, quam multarum rerum ipse ignarus esset ex comparatione tam ordinatae disciplinae animum aduertit. tum primum ut pro bonis ac fidelibus sociis facerent, orauit ut duo legationem referrent ad imperatores suos, unus apud sese magister rei militaris restaret: rudem ad pedestria bella Numidarum gentem esse, equis tantum habilem; ita iam inde a principiis gentis maiores suos bella gessisse, ita se a pueris insuetos; sed habere hostem pedestri fidentem Marte, cui si aequari robore uirium uelit, et sibi pedites comparandos esse. et ad id multitudine hominum regnum abundare sed armandi ornandique et instruendi eos artem ignorare. omnia uelut forte congregata turba uasta ac temeraria esse. facturos se in praesentia quod uellet legati respondent, fide accepta ut remitteret extemplo eum, si imperatores sui non comprobassent factum. Q. Statorio nomen fuit, qui ad regem remansit. cum duobus Romanis rex tres a Numidis legatos in Hispaniam misit ad accipiendam fidem ab imperatoribus Romanis. iisdem mandauit ut protinus Numidas qui intra praesidia Carthaginiensium auxiliares essent ad transitionem perlicerent. et Statorius ex multa iuuentute regi pedites conscripsit ordinatosque proxime morem Romanum instruendo et decurrendo signa sequi et seruare ordines docuit, et operi aliisque iustis militaribus ita adsuefecit ut breui rex non equiti magis fideret quam pediti conlatisque aequo campo signis iusto proelio Carthaginiensem hostem superaret. Romanis quoque in Hispania legatorum regis aduentus magno emolumento fuit; namque ad famam eorum transitiones crebrae ab Numidis coeptae fieri. ita cum Syphace Romanis coepta amicitia est. quod ubi Carthaginienses acceperunt, extemplo ad Galam in parte altera Numidiae—Maesuli ea gens uocatur—regnantem legatos mittunt.

idem annus p et cn cornelius cum in hispania res prosper sum multi et ueteres recipio socius et nouus adicio in africa quoque spes extendo syphax sum rex numidaris subeo carthaginiensis hostis facio ad is centurio tres legatus mitto qui cum is amicitia societas facio et polliceor si persevero urgeo bellum carthaginiensis gratus is res sum senatus populo romanus et annitor ut in tempus et bene cumulo gratia refero gratus is legatio barbarus sum conloquor cum legatus de ratio bellum gero ut uetus miles uerbum audio quam multus res ipse ignarus sum ex comparatio tam ordino disciplina animus adverto tum primus ut pro bonus atque fidelis socius facio oro ut duo legatio refero ad imperator suus unus apud sui magister res militaris resto rudis ad pedestria bellum numidaris gens sum equus tantus habilis ita iam inde ab principia gens magnus suus bellum gero ita sui ab puer insuetus sed habeo hostis pedestri fido mars qui si aequaris robur uis uolo et sui pedito comparo sum et ad is multitudo homo regnum abundaris sed armo orno et instruo is ars ignoro omnis uelut fors congrego turba uastus atque temerarius sum facio sui in praesens qui uolo legatus respondeo fides accipio ut remitto extemplo is si imperator suus non comprobo facio q statorius nomen sum qui ad rex remaneo cum duo romanus rex tres ab numida legatus in hispania mitto ad accipio fides ab imperator romanus idem mando ut protinus numida qui intra praesidium carthaginiensis auxiliaris sum ad transitio perlicet et statorius ex multus iuuentus rex pedito conscribo ordino propior mos romanus instruo et decurro signum sequor et seruo ordo doceo et operio alius iustus militaris ita assuefacio ut breuis rex non equio magis fido quam pedes confero aequus campus signum justus proelium carthaginiensis hostis supero romanus quoque in hispania legatus rex advenio magnus emolumentum sum namque ad fama is transitio creber ab numida coepio fio ita cum syphace romanus coepio amicitia sum qui ubi carthaginiensis accipio extemplo ad gala in pars alter numidia maesulis is gens uoco regno legatus mitto


postero die ubi signa coeperunt canere, primi omnium parati instructique ad praetorium conueniunt. sole orto Gracchus in aciem copias educit nec hostes moram dimicandi fecerunt. septendecim milia peditum erant, maxima ex parte Bruttii ac Lucani, equites mille ducenti, inter quos pauci admodum Italici, ceteri Numidae fere omnes Maurique. pugnatum est et acriter et diu; quattuor horis neutro inclinata est pugna nec alia magis Romanum impediebat res quam capita hostium pretia libertatis facta. nam ut quisque hostem impigre occiderat, primum capite aegre inter turbam tumultumque abscidendo terebat tempus; deinde occupata dextra tenendo caput fortissimus quisque pugnator esse desierat, segnibus ac timidis tradita pugna erat. quod ubi tribuni militum Graccho nuntiauerunt, neminem stantem iam uolnerari hostem, carnificari iacentes et in dextris militum pro gladiis humana capita esse, signum dari propere iussit proicerent capita inuaderentque hostem: claram satis et insignem uirtutem esse nec dubiam libertatem futuram strenuis uiris. tum redintegrata pugna est et eques etiam in hostes emissus; quibus cum impigre Numidae concurrissent nec segnior equitum quam peditum pugna esset, iterum in dubium adducta res. cum utrimque duces, Romanus Bruttium Lucanumque totiens a maioribus suis uictos subactosque, Poenus mancipia Romana et ex ergastulo militem uerbis obtereret, postremo pronuntiat Gracchus esse nihil quod de libertate sperarent, nisi eo die fusi fugatique hostes essent.

posterus dies ubi signum coepio cano primus omnis paro instruo ad praetorium conuenio sol orior gracchus in acies copia educo neque hostis mora dimico facio septendecim mille pedes sum maximus ex pars bruttius atque lucanus eques mille ducenti inter qui paucus admodum italicus ceterus numida fere omnis maurus pugno sum et acer et diu quattuor hora neuter inclino sum pugno neque alius magis romanus impedio res quam caput hostis pretium libertas facio nam ut quisque hostis impiger occido primus caput aeger inter turba tumultus abscido tero tempus deinde occupo dextera teneo caput fortis quisque pugnator sum desino segnis atque timidus trado pugno sum qui ubi tribunus miles gracchus nuntio nemo sto iam uolneraris hostis carnificaris jaceo et in dextera miles pro gladius humanus caput sum signum do properus iubeo proicio caput invado hostis clarus satis et insignis uirtus sum neque dubius libertas sum strenuus uir tum redintegro pugno sum et eques etiam in hostis emitto qui cum impiger numida concurro neque segnis eques quam pedes pugno sum iterum in dubius adduco res cum utrimque dux romanus bruttius lucanus totiens ab magnus suus vinco subigo poenus mancipium romanus et ex ergastulum miles uerbum obtero postremo pronuntio gracchus sum nihil qui de libertas spero nisi is dies fundo fugo hostis sum


cum T. Otacilius ferociter eum continuare consulatum uelle uociferaretur atque obstreperet, lictores ad eum accedere consul iussit et, quia urbem non inierat protinus in campum ex itinere profectus, admonuit cum securibus sibi fasces praeferri. interim praerogatiua suffragium init creatique in ea consules Q. Fabius Maximus quartum M. Marcellus tertium. eosdem consules ceterae centuriae sine uariatione ulla dixerunt; et praetor unus refectus Q. Fuluius Flaccus , noui alii creati, T. Otacilius Crassus iterum, Q. Fabius consulis filius qui tum aedilis curulis erat, P. Cornelius Lentulus . comitiis praetorum perfectis senatus consultum factum, ut Q. Fuluio extra ordinem urbana prouincia esset isque potissimum consulibus ad bellum profectis urbi praeesset. aquae magnae bis eo anno fuerunt Tiberisque agros inundauit cum magna strage tectorum pecorumque et hominum pernicie. quinto anno secundi Punici belli Q. Fabius Maximus quartum M. Claudius Marcellus tertium consulatum ineuntes plus solito conuerterant in se ciuitatis animos; multis enim annis tale consulum par non fuerat. referebant senes sic Maximum Rullum cum P. Decio ad bellum Gallicum, sic postea Papirium Caruiliumque aduersus Samnites Bruttiosque et Lucanum cum Tarentino populum consules declaratos. absens Marcellus consul creatus, cum ad exercitum esset; praesenti Fabio atque ipsi comitia habenti consulatus continuatus. tempus ac necessitas belli ac discrimen summae rerum faciebant ne quis aut exemplum exquireret aut suspectum cupiditatis imperii consulem haberet; quin laudabant potius magnitudinem animi quod, cum summo imperatore esse opus rei publicae sciret seque eum haud dubie esse, minoris inuidiam suam, si qua ea re oreretur, quam utilitatem rei publicae fecisset.

cum t otacilius ferociter is continuo consulatus uolo vocifero atque obstrepo lictor ad is accedo consul iubeo et quia urbs non ineo protinus in campus ex iter proficiscor admoneo cum securis sui fascis praefero interim praerogativa suffragium ineo creo in is consul q fabius magnus quartus m marcellus tertius idem consul ceterus centuria sine uariatio ullus dico et praetor unus reficio q fulvius flaccus nouus alius creo t otacilius crassus iterum q fabius consul filius qui tum aedilis curulis sum p cornelius lentulus comitium praetor perficio senatus consulo facio ut q fulvius extra ordo urbanus prouincia sum eo potis consul ad bellum proficio urbs praesum aqua magnus bis is annus sum tiberis ager inundo cum magnus strages tector pecus et homo pernicies quintus annus secundus punicus bellum q fabius magnus quartus m claudus marcellus tertius consulatus ineo multus soleo converto in sui ciuitas animus multus enim annus talis consul par non sum refero senex sic magnus rullus cum p decius ad bellum gallicus sic postea papirius caruiliumque aduersus samnites bruttii et lucanus cum tarentinus populus consul declaro absum marcellus consul creo cum ad exercitus sum praesens fabius atque ipse comitium habeo consulatus continuo tempus atque necessitas bellum atque discrimen summa res facio ne quis aut exemplum exquiro aut suspicio cupiditas imperium consul habeo quin laudo potis magnitudo animus qui cum superus imperator sum opus res publicus scio sequor is haud dubius sum paruus inuidia suus si qui is res orior quam utilitas res publicus facio


perpetratis quae ad pacem deum pertinebant, de re publica belloque gerendo et quantum copiarum et ubi quaeque essent consules ad senatum rettulerunt. duodeuiginti legionibus bellum geri placuit; binas consules sibi sumere, binis Galliam Siciliamque ac Sardiniam obtineri; duabus Q. Fabium praetorem Apuliae, duabus uolonum Ti. Gracchum circa Luceriam praeesse; singulas C. Terentio proconsuli ad Picenum et M. Ualerio ad classem circa Brundisium relinqui, duas urbi praesidio esse. hic ut numerus legionum expleretur, sex nouae legiones erant scribendae. eas primo quoque tempore consules scribere iussi et classem parare, ut cum eis nauibus quae pro Calabriae litoribus in statione essent, centum quinquaginta longarum classis nauium eo anno expleretur. dilectu habito et centum nauibus nouis deductis Q. Fabius comitia censoribus creandis habuit; creati M. Atilius Regulus et P. Furius Philus . cum increbresceret rumor bellum in Sicilia esse, T. Otacilius eo cum classe proficisci iussus est. cum deessent nautae, consules ex senatus consulto edixerunt ut, qui L. Aemilio C. Flaminio censoribus milibus aeris quinquaginta ipse aut pater eius census fuisset usque ad centum milia aut cui postea tanta res esset facta, nautam unum cum sex mensum stipendio daret; qui supra centum milia usque ad trecenta milia, tres nautas cum stipendio annuo; qui supra trecenta milia usque ad deciens aeris, quinque nautas; qui supra deciens, septem; senatores octo nautas cum annuo stipendio darent. ex hoc edicto dati nautae, armati instructique ab dominis, cum triginta dierum coctis cibariis naues conscenderunt. tum primum est factum ut classis Romana sociis naualibus priuata impensa paratis compleretur.

perpetro qui ad pax deus pertineo de res publicus bellus gero et quantus copia et ubi quisque sum consul ad senatus refero duodeuiginti legio bellum gero placeo bini consul sui sumo bini gallia sicilia atque sardinia obtineo duo q fabius praetor appulia duo volo tiberius gracchus circa luceria praesum singulus que terentius proconsulis ad picenus et m valerius ad classis circa brundisium relinquo duo urbs praesidium sum hic ut numerus legio expleo sex nouus legio sum scribo is primus quoque tempus consul scribo iubeo et classis paro ut cum is nauis qui pro calabria litus in statio sum centum quinquaginta longaris classis nauis is annus expleo delectus habeo et centum nauis nouus deduco q fabius comitium censor creo habeo creo m atilius regulus et p furius philus cum increbresceret rumor bellum in sicilia sum t otacilius is cum classis proficisco iubeo sum cum desum nauta consul ex senatus consultum edico ut qui l aemilius que flaminius censor mille aer quinquaginta ipse aut pater is census sum usque ad centum mille aut qui postea tantus res sum facio nauta unus cum sex metior stipendium do qui supra centum mille usque ad trecenti mille tres nauta cum stipendium annuo qui supra trecenti mille usque ad decies aer quinque nauta qui supra decies septem senator octo nauta cum annuo stipendium do ex hic edictum do nauta armatus instruo ab dominus cum triginta dies coquo cibarius nauis conscendo tum primus sum facio ut classis romanus socius naualis priuo impensa paro compleo


tum demum hostes excitati sunt iam et imbre conquiescente et propinqua luce. praesidium in urbe erat Hannibalis, quinque milia ferme armatorum, et ipsi Arpini tria milia hominum armarant. eos primos Poeni, ne quid ab tergo fraudis esset, hosti opposuerunt. pugnatum primo in tenebris angustisque uiis est. cum Romani non uias tantum sed tecta etiam proxima portam occupassent ne peti superne ac uolnerari possent, cogniti inter se quidam Arpinique et Romani atque inde conloquia coepta fieri, percontantibus Romanis quid sibi uellent Arpini, quam ob noxam Romanorum aut quod meritum Poenorum pro alienigenis ac barbaris Italici aduersus ueteres socios Romanos bellum gererent et uectigalem ac stipendiariam Italiam Africae facerent, Arpinis purgantibus ignaros omnium se uenum a principibus datos Poeno, captos oppressosque a paucis esse. initio orto plures cum pluribus conloqui; postremo praetor Arpinus ab suis ad consulem deductus fideque data inter signa aciesque Arpini repente pro Romanis aduersus Carthaginiensem arma uerterunt. Hispani quoque, paulo minus mille homines, nihil praeterea cum consule pacti quam ut sine fraude Punicum emitteretur praesidium, ad consulem transtulerunt signa. Carthaginiensibus portae patefactae emissique cum fide incolumes ad Hannibalem Salapiam uenerunt: Arpi sine clade ullius praeterquam unius ueteris proditoris, noui perfugae, restituti ad Romanos. Hispanis duplicia cibaria dari iussa operaque eorum forti ac fideli persaepe res publica usa est. cum consul alter in Apulia, alter in Lucanis esset, equites centum duodecim nobiles Campani, per speciem praedandi ex hostium agro permissu magistratuum ab Capua profecti, ad castra Romana, quae super Suessulam erant, uenerunt; stationi militum qui essent dixerunt: conloqui sese cum praetore uelle. Cn. Fuluius castris praeerat; cui ubi nuntiatum est, decem ex eo numero iussis inermibus deduci ad se, ubi quae postularent audiuit—nihil autem aliud petebant quam ut, Capua recepta bona sibi restituerentur—, in fidem omnes accepti. et ab altero praetore Sempronio Tuditano oppidum Atrinum expugnatum; amplius septem milia hominum capta et aeris argentique signati aliquantum. Romae foedum incendium per duas noctes ac diem unum tenuit. solo aequata omnia inter Salinas ac portam Carmentalem cum Aequimaelio Iugarioque uico et templis Fortunae ac matris Matutae; et extra portam late uagatus ignis sacra profanaque multa absumpsit.

tum demum hostis excitas sum iam et imber conquiesco et propinquus lux praesidium in urbs sum hannibal quinque mille ferme armator et ipse arpinus tres mille homo armo is primus poenus ne quis ab tergum fraus sum hostis oppono pugno primus in tenebrae angustus via sum cum romanus non uia tantus sed tectum etiam propior porta occupo ne peto supernus atque uolneraris possum cognosco inter sui quidam arpinus et romanus atque inde colloquium coepio fio perconto romanus quis sui uolo arpinus quam ob noxa romanus aut qui mereo poenus pro alienigena atque barbaris italicus aduersus ueteres socius romanus bellum gero et uectigal atque stipendiarius italia africa facio arpinus purgo ignarus omnis sui venum ab princeps do poenus capio opprimo ab paucus sum initium orior multus cum multus colloquium postremo praetor arpinus ab suus ad consul deduco fido do inter signum acieris arpinus repens pro romanus aduersus carthaginiensis arma verto hispanus quoque paulus paruus mille homo nihil praeterea cum consul paciscor quam ut sine fraus punicus emitto praesidium ad consul transfero signum carthaginiensis porta patefacio emitto cum fides incolumis ad hannibal salapia uenio arpi sine clades ullus praeterquam unus uetus proditor nouus perfuga restitus ad romanus hispanus duplicium cibaria do iubeo opero is fortis atque fidelis persaepe res publicus utor sum cum consul alter in appulia alter in lucanus sum eques centum duodecim nobilis campanus per species praedor ex hostis ager permitto magistratus ab capua proficiscor ad castrum romanus qui super suessula sum uenio statio miles qui sum dico colloquium sui cum praetor uolo cn fulvius castrum praesum qui ubi nuntio sum decem ex is numerus iussum inermis deduco ad sui ubi qui postulo audio nihil autem alius peto quam ut capua recipio bonus sui restituo in fides omnis accipio et ab alter praetor sempronius tuditanus oppidum atrinum expugno amplus septem mille homo capio et aer argentum signo aliquantus roma foedus incendium per duo nox atque dies unus teneo solum aequo omnis inter salinae atque porta carmental cum aequimaelium jugarius uicus et templum fortuna atque mater matuta et extra porta latus vago ignis sacer profano multus absumo


filium Gala Masinissam habebat septem decem annos natum, ceterum iuuenem ea indole ut iam tum appareret maius regnum opulentiusque quam quod accepisset facturum. legati, quoniam Syphax se Romanis iunxisset ut potentior societate eorum aduersus reges populosque Africae esset, docent melius fore Galae quoque Carthaginiensibus iungi quam primum antequam Syphax in Hispaniam aut Romani in Africam transeant; opprimi Syphacem nihildum praeter nomen ex foedere Romano habentem posse. facile persuasum Galae filio deposcente id bellum ut mitteret exercitum; qui Carthaginiensibus legionibus coniunctus magno proelio Syphacem deuicit. triginta milia eo proelio hominum caesa dicuntur. Syphax cum paucis equitibus in Maurusios ex acie Numidas—extremi prope Oceanum aduersus Gades colunt—refugit, adfluentibusque ad famam eius undique barbaris ingentes breui copias armauit, cum quibus in Hispaniam angusto diremptam freto traiceret. <eo> Masinissa cum uictore exercitu aduenit; isque ibi cum Syphace ingenti gloria per se sine ullis Carthaginiensium opibus gessit bellum. in Hispania nihil memorabile gestum praeterquam quod Celtiberum iuuentutem eadem mercede qua pacta cum Carthaginiensibus erat imperatores Romani ad se perduxerunt, et nobilissimos Hispanos supra trecentos in Italiam ad sollicitandos populares qui inter auxilia Hannibalis erant miserunt. id modo eius anni in Hispania ad memoriam insigne est quod mercennarium militem in castris neminem antequam tum Celtiberos Romani habuerunt.

filius galeo masinissa habeo septem decem annus natus ceterum iuuenis is indoles ut iam tum appareo magnus regnum opulens quam qui accipio facio legatus quoniam syphax sui romanus jungo ut possum societas is aduersus rex populus africa sum doceo bonus sum gala quoque carthaginiensis jungo quam primus antequam syphax in hispania aut romanus in africa transeo opprimo syphacem nihildum praeter nomen ex foedus romanus habeo possum facilis persuadeo gala filius deposco is bellum ut mitto exercitus qui carthaginiensis legio conjungo magnus proelium syphacem devinco triginta mille is proelium homo caedo dico syphax cum paucus eques in maurusii ex acies numida extremus prope oceanus aduersus gades colo refugio affluo ad fama is undique barbaris ingens breuis copia armo cum qui in hispania angustus disredimo fretus traicio is masinissa cum uictor exercitus aduenio eo ibi cum syphace ingens gloria per sui sine ullus carthaginiensis ops gero bellum in hispania nihil memorabilis gero praeterquam qui celtiberi iuuentus idem merces qui paciscor cum carthaginiensis sum imperator romanus ad sui perduco et nobilis hispani supra trecenti in italia ad sollicito popularis qui inter auxilium hannibal sum mitto is modo is annus in hispania ad memoria insignis sum qui mercenarius miles in castrum nemo antequam tum celtiberi romanus habeo


forte ea cura [q.] aduersus Poenos praeparata aduersus Siculos usui fuit. castris ponendis incompositos ac dispersos nanctus eos et plerosque inermes quod peditum fuit circumuenit; eques leui certamine inito cum Hippocrate Acras perfugit. ea pugna deficientes ab Romanis cum cohibuisset Siculos, Marcellus Syracusas redit; et post paucos dies Himilco adiuncto Hippocrate ad flumen Anapum octo ferme inde milia castra posuit. sub idem fere tempus et naues longae quinque et quinquaginta Carthaginiensium cum Bomilcare in magnum portum Syracusas ex alto decurrere, et Romana item classis, triginta quinqueremes, legionem primam Panormi exposuere; uersumque ab Italia bellum— adeo uterque populus in Siciliam intentus—fuisse uideri poterat. legionem Romanam quae exposita Panormi erat uenientem Syracusas praedae haud dubie sibi futuram Himilco ratus uia decipitur. mediterraneo namque Poenus itinere duxit; legio maritimis locis classe prosequente ad Ap. Claudium Pachynum cum parte copiarum obuiam progressum peruenit. nec diutius Poeni ad Syracusas morati sunt: et Bomilcar, simul parum fidens nauibus suis duplici facile numero classem habentibus Romanis simul inutili mora cernens nihil aliud ab suis quam inopiam adgrauari sociorum, uelis in altum datis in Africam transmisit, et Himilco, secutus nequiquam Marcellum Syracusas, si qua priusquam maioribus copiis iungeretur occasio pugnandi esset, postquam ea nulla contigerat tutumque ad Syracusas et munimento et uiribus hostem cernebat, ne frustra adsidendo spectandoque obsidionem sociorum tempus tereret, castra inde mouit, ut quocumque uocasset defectionis ab Romano spes admoueret exercitum ac praesens suas res fouentibus adderet animos. Murgantiam primum prodito ab ipsis praesidio Romano recipit, ubi frumenti magna uis commeatusque omnis generis conuecti erant Romanis.

fors is cura q aduersus poeni praeparo aduersus siculi usus sum castrum pono incompositus atque dispermulceo nanciscor is et plerus inermis qui pedes sum circumuenio eques leuis certamen ineo cum hippocrates acrae perfugio is pugno deficio ab romanus cum cohibeo siculi marcellus syracusae redeo et post paucus dies himilco adjungo hippocrates ad flumen anapis octo ferme inde mille castrum pono sub idem fere tempus et nauis longus quinque et quinquaginta carthaginiensis cum bomilcaris in magnus portus syracusae ex altus decurro et romanus item classis triginta quinqueremis legio primus panormus expono verro ab italia bellum adeo uterque populus in sicilia intendo sum uideo possum legio romanus qui expono panormus sum venio syracusae praeda haud dubius sui sum himilco reor uia decipio mediterraneus namque poenus iter duco legio maritimus locus classis prosequor ad ap claudius pachynus cum pars copia obuiam progredior peruenio neque diu poenus ad syracusae moror sum et bomilcar simul parum fido nauis suus duplex facilis numerus classis habeo romanus simul inutilis mora cerno nihil alius ab suus quam inopia adgrauaris socius uelum in altus do in africa transmitto et himilco sequor nequiquam marcellus syracusae si qui priusquam magnus copia jungo occasio pugno sum postquam is nullus contingo tueor ad syracusae et munimentum et uis hostis cerno ne frustra assideo specto obsidio socius tempus tero castrum inde moueo ut quicumque voco defectio ab romanus spes admoveo exercitus atque praesens suus res foveo addo animus murgantia primus prodeo ab ipse praesidium romanus recipio ubi frumentum magnus uolo commeatus omnis genus conveho sum romanus


ad Hannibalem, cum ad lacum Auerni esset, quinque nobiles iuuenes ab Tarento uenerunt, partim ad Trasumennum lacum, partim ad Cannas capti dimissique domos cum eadem comitate qua usus aduersus omnes Romanorum socios Poenus fuerat. ei memores beneficiorum eius perpulisse magnam partem se iuuentutis Tarentinae referunt ut Hannibalis amicitiam ac societatem quam populi Romani mallent, legatosque ab suis missos rogare Hannibalem ut exercitum propius Tarentum admoueat: si signa eius, si castra conspecta a Tarento sint, haud ullam intercessuram moram quin <in deditionem ueniat> urbs; in potestate iuniorum plebem, in manu plebis rem Tarentinam esse. Hannibal conlaudatos eos oneratosque ingentibus promissis domum ad coepta maturanda redire iubet; se in tempore adfuturum esse. hac cum spe dimissi Tarentini. ipsum ingens cupido incesserat Tarenti potiundi. urbem esse uidebat cum opulentam nobilemque, tum maritimam et in Macedoniam opportune uersam regemque Philippum hunc portum, si transiret in Italiam, Brundisium cum Romani haberent, petiturum. sacro inde perpetrato ad quod uenerat et, dum ibi moratur, peruastato agro Cumano usque ad Miseni promunturium Puteolos repente agmen conuertit ad opprimendum praesidium Romanum. sex milia hominum erant et locus munimento quoque, non natura modo tutus. triduum ibi moratus Poenus ab omni parte temptato praesidio, deinde, ut nihil procedebat, ad populandum agrum Neapolitanum magis ira quam potiundae urbis spe processit. aduentu eius in propinquum agrum mota Nolana est plebs, iam diu auersa ab Romanis et infesta senatui suo. itaque legati ad arcessendum Hannibalem cum haud dubio promisso tradendae urbis uenerunt. praeuenit inceptum eorum Marcellus consul a primoribus accitus. die uno Suessulam a Calibus, cum Uolturnus amnis traicientem moratus esset, contenderat; inde proxima nocte sex milia peditum, equites trecentos, qui praesidio senatui essent, Nolam intromisit. et uti a consule omnia impigre facta sunt ad praeoccupandam Nolam, ita Hannibal tempus terebat, bis iam ante nequiquam temptata re segnior ad credendum Nolanis factus.

ad hannibal cum ad lacus avernus sum quinque nobilis iuuenis ab tarentus uenio pars ad trasumennum lacus pars ad cannae capio dimitto domus cum idem comitas qui utor aduersus omnis romanus socius poenus sum is memor beneficus is perpello magnus pars sui iuuentus tarentinus refero ut hannibal amicitia atque societas quam populus romanus malo lego ab suus mitto rogo hannibal ut exercitus propius tarentus admoveo si signum is si castrum conspicio ab tarentus sum haud ullus intercedo mora quin in deditio uenio urbs in potestas iuniorum plebs in manus plebs res tarentinus sum hannibal conlaudo is onero ingens promitto domus ad coepio maturo redeo iubeo sui in tempus adsum sum hic cum spes dimitto tarentinus ipse ingens cupido incedo tarentus potior urbs sum video cum opulentus nobilis tum maritimus et in macedonia opportunus verro rex philippus hic portus si transeo in italia brundisium cum romanus habeo peto sacro inde perpetro ad qui uenio et dum ibi moror pervasto ager cumanum usque ad misenus promunturium puteoli repens agmen conuerto ad opprimo praesidium romanus sex mille homo sum et locus munimentum quoque non natura modo tueor triduum ibi moror poenus ab omnis pars tento praesidium deinde ut nihil procedo ad populo ager neapolitanus magis ira quam potio urbs spes procedo aduentus is in propinquus ager moueo nolanus sum plebs iam diu averto ab romanus et infestus senatus suus itaque legatus ad arcesso hannibal cum haud dubius promitto trado urbs uenio praevenio incipio is marcellus consul ab primoris accio dies unus suessula ab cal cum vulturnus amnis traicio moror sum contendo inde propior nox sex mille pedes eques trecenti qui praesidium senatus sum nola intromitto et uti ab consul omnis impiger facio sum ad praeoccupo nola ita hannibal tempus tero bis iam ante nequiquam tento res segnis ad credo nolanus facio


sed omnia in eo praecipitia ad exitium fuerunt. nam cum praemissis Hippocrate atque Epicyde cum binis milibus armatorum ad temptandas urbes quae praesidiis tenebantur Romanis, et ipse in Leontinos cum cetero omni exercitu —erant autem ad quindecim milia peditum equitumque— profectus esset, liberas aedes coniurati—et omnes forte militabant—imminentes uiae angustae qua descendere ad forum rex solebat sumpserunt. ibi cum instructi armatique ceteri transitum exspectantes starent, uni ex eis—Dinomeni fuit nomen—, quia custos corporis erat, partes datae sunt ut, cum adpropinquaret ianuae rex, per causam aliquam in angustiis sustineret ab tergo agmen. ita ut conuenerat factum est. tamquam laxaret elatum pedem ab stricto nodo, moratus turbam Dinomenes tantum interualli fecit ut, cum in praetereuntem sine armatis regem impetus fieret, confoderetur aliquot prius uolneribus quam succurri posset. clamore et tumultu audito in Dinomenem iam haud dubie obstantem tela coniciuntur, inter quae tamen duobus acceptis uolneribus euasit. fuga satellitum, ut iacentem uidere regem, facta est; interfectores pars in forum ad multitudinem laetam libertate, pars Syracusas pergunt ad praeoccupanda Adranodori regiorumque aliorum consilia. incerto rerum statu Ap. Claudius bellum oriens ex propinquo cum cerneret, senatum litteris certiorem fecit Siciliam Carthaginiensi populo et Hannibali conciliari, ipse aduersus Syracusana consilia <ad> prouinciae regnique fines omnia conuertit praesidia. exitu anni eius Q. Fabius ex auctoritate senatus Puteolos, per bellum coeptum frequentari emporium, communiit praesidiumque imposuit. inde Romam comitiorum causa ueniens in eum quem primum diem comitialem habuit comitia edixit atque ex itinere praeter urbem in campum descendit. eo die cum sors praerogatiuae Aniensi iuniorum exisset eaque T. Otacilium M. Aemilium Regillum consules diceret, tum Q. Fabius silentio facto tali oratione est usus:

sed omnis in is praecipitium ad exitium sum nam cum praemitto hippocrates atque epicyde cum bini mille armator ad tento urbs qui praesidium teneo romanus et ipse in leontini cum ceterus omnis exercitus sum autem ad quindecim mille pedes equio proficiscor sum libero aedes conjuro et omnis fors milito immineo uia angustus qui descendo ad forum rex soleo sumo ibi cum instruo armo ceterus transeo exspecto sto unus ex is dinomeni sum nomen quia custos corpus sum pars do sum ut cum appropinquo janua rex per causa aliqui in angustia sustineo ab tergum agmen ita ut convenio facio sum tamquam laxo effero pedis ab stringo nodus moror turba dinomenes tantus intervallum facio ut cum in praetereo sine armo rex impetus fio confodio aliquot prior uulnus quam succurro possum clamor et tumultus audio in dinomenem iam haud dubius obsto telum conicio inter qui tamen duo accipio uulnus euado fuga satelles ut iaceo uideo rex facio sum interfector pars in forum ad multitudo laetus libertas pars syracusae pergo ad praeoccupo adranodori regius alius consilium incertum res status ap claudus bellum orior ex propinquo cum cerno senatus littera certus facio sicilia carthaginiensis populus et hannibal concilio ipse aduersus syracusanus consilium ad prouincia regnum finis omnis conuerto praesidium exeo annus is q fabius ex auctoritas senatus puteoli per bellum coepio frequentaris emporium communio praesidium impono inde roma comitium causa venio in is qui primus dies comitial habeo comitium edico atque ex iter praeter urbs in campus descendo is dies cum sors praerogativa aniensis iuniorum exeo is t otacilius m aemilius regillus consul dico tum q fabius silentium facio talis oratio sum utor


ab hac adhortatione dimissi corpora curant. postero die alii aliis locis ad obsidenda itinera claudendosque oppositi exitus; pars maxima super theatrum circaque, adsueti et ante spectaculo contionum, consistunt. productus ad populum a magistratibus praefectus Romanus cum consulis de ea re ius ac potestatem esse, non suam et pleraque eadem quae pridie dixisset, et primo sensim †ac plus† reddere claues, dein iam una uoce id omnes iuberent cunctantique et differenti ferociter minitarentur nec uiderentur ultra uim ultimam dilaturi, tum praefectus toga signum, ut conuenerat, dedit militesque intenti dudum ac parati alii superne in auersam contionem clamore sublato decurrunt, alii ad exitus theatri conferti obsistunt. caeduntur Hennenses cauea inclusi coaceruanturque non caede solum sed etiam fuga, cum super aliorum <alii> capita ruerent <et> integris saucii, uiui mortuis incidentes cumularentur. inde passim discurritur, et urbis captae modo fugaque et caedes omnia tenet nihilo remissiore militum ira quod turbam inermem caedebant quam si periculum par et ardor certaminis eos inritaret. ita Henna aut malo aut necessario facinore retenta. Marcellus nec factum improbauit et praedam Hennensium militibus concessit, ratus timore fore deterritos proditionibus praesidiorum Siculos. atque ea clades, ut urbis in media Sicilia sitae claraeque uel ob insignem munimento naturali locum uel ob sacrata omnia uestigiis raptae quondam Proserpinae, prope uno die omnem Siciliam peruasit et, quia caede infanda rebantur non hominum tantum sed etiam deorum sedem uiolatam esse, tum uero qui etiam ante dubii fuerant defecere ad Poenos. Hippocrates inde Murgantiam, Himilco Agrigentum sese recepit, cum acciti a proditoribus nequiquam ad Hennam exercitum admouissent. Marcellus retro in Leontinos redit frumentoque et commeatibus aliis in castra conuectis, praesidio modico ibi relicto, ad Syracusas obsidendas uenit. inde Ap. Claudio Romam ad consulatum petendum misso T. Quinctium Crispinum in eius locum classi castrisque praeficit ueteribus; ipse hibernacula quinque milia passuum <ab> Hexapylo—Leonta uocant locum—communiit aedificauitque. haec in Sicilia usque ad principium hiemis gesta.

ab hic adhortatio dimitto corpus curo posterus dies alius alius locus ad obsido iter claudeo oppono exitus pars maximus super theatrum circo assuesco et ante spectaculum contio consisto produco ad populus ab magistratus praefectus romanus cum consul de is res ius atque potestas sum non suus et plerusque idem qui pridie dico et primus sensim atque multus reddo clauis deinde iam unus uox is omnis iubeo cuncto et differo ferociter minitor neque uideo ultra uis ulter differo tum praefectus toga signum ut convenio do milito intendo dudum atque paro alius supernus in averto contio clamor tollo decurro alius ad exitus theatrum confercio obsisto caedo hennensis cauea includo coacervo non caedes solus sed etiam fuga cum super alius alius caput ruo et integer saucius uiuus morior incido cumulo inde passim discurro et urbs capio modo fugo et caedes omnis teneo nihilum remitto miles ira qui turba inermis caedo quam si periculum par et ardor certamen is irrito ita henna aut malus aut necessarius facinus retineo marcellus neque facio improbo et praeda hennensis miles concedo reor timor sum deterreo proditio praesidium siculi atque is clades ut urbs in medius sicilia sino clarus uel ob insignis munimentum natural locus uel ob sacro omnis vestigium rapio quondam proserpina prope unus dies omnis sicilia pervado et quia caedes infer reor non homo tantus sed etiam deus sedes violo sum tum uerus qui etiam ante dubius sum deficio ad poeni hippocrates inde murgantia himilco agrigentum sui recipio cum accio ab proditor nequiquam ad henna exercitus admoveo marcellus retro in leontini redeo frumentum et commeatus alius in castrum conveho praesidium modicus ibi relinquo ad syracusae obsido uenio inde ap claudius roma ad consulatus peto mitto t quintius crispinus in is locus classis castra praeficio vetus ipse hibernacula quinque mille passus ab hexapylon leonta uoco locus communio aedifico hic in sicilia usque ad principium hiems gero


eodem anno in Hispania uarie res gestae. nam priusquam Romani amnem Hiberum transirent, ingentes copias Hispanorum Mago et Hasdrubal fuderunt; defecissetque ab Romanis ulterior Hispania, ni P. Cornelius raptim traducto exercitu Hiberum dubiis sociorum animis in tempore aduenisset. primo ad Castrum Album—locus est insignis caede magni Hamilcaris—castra Romani habuere. arx erat munita et conuexerant ante frumentum; tamen, quia omnia circa hostium plena erant agmenque Romanum impune incursatum ab equitibus hostium fuerat et ad duo milia aut moratorum aut palantium per agros interfecta, cessere inde Romani propius pacata loca et ad montem Uictoriae castra communiuere. eo Cn. Scipio cum omnibus copiis et Hasdrubal Gisgonis filius, tertius Carthaginiensium dux, cum exercitu iusto aduenit contraque castra Romana trans fluuium omnes consedere. P. Scipio cum expeditis clam profectus ad loca circa uisenda haud fefellit hostes oppressissentque eum in patentibus campis, ni tumulum in propinquo cepisset. ibi quoque circumsessus aduentu fratris obsidione eximitur. Castulo, urbs Hispaniae ualida ac nobilis et adeo coniuncta societate Poenis ut uxor inde Hannibali esset, ad Romanos defecit. Carthaginienses Iliturgim oppugnare adorti, quia praesidium ibi Romanum erat; uidebanturque inopia maxime eum locum expugnaturi. Cn. Scipio , ut sociis praesidioque ferret opem, cum legione expedita profectus inter bina castra cum magna caede hostium urbem est ingressus et postero die eruptione aeque felici pugnauit. supra duodecim milia hominum caesa duobus proeliis; plus mille hominum captum cum sex et triginta militaribus signis. ita ab Iliturgi recessum est. Bigerra inde urbs—socia et haec Romanorum erat—a Carthaginiensibus oppugnari coepta est. eam obsidionem sine certamine adueniens Cn. Scipio soluit.

idem annus in hispania uarius res gero nam priusquam romanus amnis hiberus transeo ingens copia hispanus magus et hasdrubal fundo deficio ab romanus ulterior hispania ni p cornelius raptim traduco exercitus hiberus dubius socius animus in tempus advenio primus ad castra albus locus sum insignis caedes magnus hamilcaris castrum romanus habeo arx sum munio et conveho ante frumentum tamen quia omnis circa hostis plenus sum agmen romanus impunis incurso ab eques hostis sum et ad duo mille aut morator aut palo per ager interfacio cedo inde romanus propius paco locum et ad mons uictoria castrum communio is cn scipio cum omnis copia et hasdrubal gisgonis filius tertius carthaginiensis dux cum exercitus justus aduenio contra castrum romanus trans fluuius omnis consido p scipio cum expeditus clam proficiscor ad locum circa viso haud fallo hostis opprimo is in pateo campus ni tumulus in propinquo capio ibi quoque circumsedeo aduentus frater obsidio eximo castulo urbs hispania validus atque nobilis et adeo conjungo societas poenus ut uxor inde hannibal sum ad romanus deficio carthaginiensis iliturgim oppugnaris adorior quia praesidium ibi romanus sum video inopia magnus is locus expugno cn scipio ut socius praesidium fero ops cum legio expedio proficiscor inter bini castrum cum magnus caedes hostis urbs sum ingredior et posterus dies eruptio aequus felix pugno supra duodecim mille homo caedo duo proelium multus mille homo capio cum sex et triginta militaris signum ita ab iliturgi recedo sum bigerra inde urbs socio et hic romanus sum ab carthaginiensis oppugnaris coepio sum is obsidio sine certamen advenio cn scipio soluo


Q. Fabius consul ad Casilinum castra habebat, quod duum milium Campanorum et septingentorum militum Hannibalis tenebatur praesidio. praeerat Statius Metius , missus ab Cn. Magio Atellano , qui eo anno medix tuticus erat seruitiaque et plebem promiscue armarat ut castra Romana inuaderet intento consule ad Casilinum oppugnandum. nihil eorum Fabium fefellit. itaque Nolam ad collegam mittit: altero exercitu dum Casilinum oppugnatur opus esse qui Campanis opponatur; uel ipse relicto Nolae praesidio modico ueniret uel, si eum Nola teneret necdum securae res ab Hannibale essent, se Ti. Gracchum proconsulem a Beneuento acciturum. hoc nuntio Marcellus duobus militum milibus Nolae in praesidio relictis cum cetero exercitu Casilinum uenit, aduentuque eius Campani iam mouentes sese quieuerunt. ita ab duobus consulibus Casilinum oppugnari coepit. ubi cum multa succedentes temere moenibus Romani milites acciperent uolnera neque satis inceptum succederet, Fabius omittendam rem paruam ac iuxta magnis difficilem abscedendumque inde censebat, cum res maiores instarent; Marcellus multa magnis ducibus sicut non adgredienda, ita semel adgressis non dimittenda esse dicendo, quia magna famae momenta in utramque partem fierent, tenuit ne inrito incepto abiretur. uineae inde omniaque alia operum machinationumque genera cum admouerentur Campanique Fabium orarent ut abire Capuam tuto liceret, paucis egressis Marcellus portam qua egrediebantur occupauit caedesque promiscue omnium circa portam primo, deinde inruptione facta etiam in urbe fieri coepta est. quinquaginta fere primo egressi Campanorum, cum ad Fabium confugissent, praesidio eius Capuam peruenerunt: Casilinum inter conloquia cunctationemque petentium fidem per occasionem captum est, captiuique Campanorum quique Hannibalis militum erant Romam missi atque ibi in carcere inclusi sunt: oppidanorum turba per finitimos populos in custodiam diuisa.

q fabius consul ad casilinus castrum habeo qui duum mille campanus et septingentor miles hannibal teneo praesidium praesum sto metius mitto ab cn magius atellanus qui is annus medix tuticus sum seruitiaque et plebs promiscuus armo ut castrum romanus invado intendo consul ad casilinus oppugno nihil is fabius fallo itaque nola ad collega mitto alter exercitus dum casilinus oppugno opus sum qui campanus oppono uel ipse relinquo nola praesidium modicus venio uel si is nola teneo necdum securus res ab hannibal sum sui tiberius gracchus proconsulis ab beneventum accio hic nuntio marcellus duo miles mille nola in praesidium relinquo cum ceterus exercitus casilinus uenio advenio is campanus iam moveo sui quiesco ita ab duo consul casilinus oppugnaris coepio ubi cum multus succedo temere moenia romanus miles accipio vulnero neque satis incipio succedo fabius omitto res parvus atque iuxta magnus difficilis abscedo inde censeo cum res magnus insto marcellus multus magnus dux sicut non aggredior ita semel aggredior non dimitto sum dico quia magnus fama momentum in uter pars fio teneo ne irrito inceptum abeo uinea inde omne alius opus machinatio genus cum admoveo campanus fabius oro ut abeo capua tueor licet paucus egredior marcellus porta qui egredior occupo caedo promiscuus omnis circa porta primus deinde inruptio facio etiam in urbs fio coepio sum quinquaginta fere primus egredior campanus cum ad fabius confugio praesidium is capua peruenio casilinus inter colloquium cunctatio peto fides per occasio capio sum captivus campanus quisque hannibal miles sum roma mitto atque ibi in carcer includo sum oppidanus turba per finitimi populus in custodia diuido


'si aut pacem in Italia aut <id> bellum eumque hostem haberemus in quo neglegentiae laxior locus esset, qui uestris studiis, quae in campum ad mandandos quibus uelitis honores adfertis, moram ullam offerret, is mihi parum meminisse uideretur uestrae libertatis; sed cum in hoc bello, in hoc hoste nunquam ab ullo duce sine ingenti nostra clade erratum sit, eadem uos cura qua in aciem armati descenditis inire suffragium ad creandos consules decet et sibi quemque dicere: "Hannibali imperatori parem consulem nomino. " hoc anno ad Capuam Uibellio Taureae, Campano summo equiti, prouocanti summus Romanus eques Asellus Claudius est oppositus. aduersus Gallum quondam prouocantem in ponte Anienis T. Manlium fidentem et animo et uiribus misere maiores nostri. eandem causam haud multis annis post fuisse non negauerim cur M. Ualerio non diffideretur aduersus similiter prouocantem ad certamen arma capienti Gallum. quemadmodum pedites equitesque optamus ut ualidiores, si minus, ut pares hosti habeamus, ita duci hostium parem imperatorem quaeramus. cum qui est summus in ciuitate dux eum legerimus, tamen repente lectus, in annum creatus aduersus ueterem ac perpetuum imperatorem comparabitur, nullis neque temporis nec iuris inclusum angustiis quo minus ita omnia gerat administretque ut tempora postulabunt belli; nobis autem in adparatu ipso ac tantum incohantibus res annus circumagitur. quoniam quales uiros creare uos consules deceat satis est dictum, restat ut pauca de eis in quos praerogatiuae fauor inclinauit dicam. M. Aemilius Regillus flamen est Quirinalis, quem neque mittere a sacris neque retinere possumus ut non deum aut belli deseramus curam. <T.> Otacilius sororis meae filiam uxorem atque ex ea liberos habet; ceterum non ea uestra in me maioresque meos merita sunt ut non potiorem priuatis necessitudinibus rem publicam habeam. quilibet nautarum uectorumque tranquillo mari gubernare potest; ubi saeua orta tempestas est ac turbato mari rapitur uento nauis, tum uiro et gubernatore opus est. non tranquillo nauigamus sed iam aliquot procellis summersi paene sumus; itaque quis ad gubernacula sedeat summa cura prouidendum ac praecauendum uobis est. in minore te experti, T. Otacili , re sumus; haud sane cur ad maiora tibi fidamus documenti quicquam dedisti. classem hoc anno, cui tu praefuisti, trium rerum causa parauimus, ut Africae oram popularetur, ut tuta nobis Italiae litora essent, ante omnia ne supplementum cum stipendio commeatuque ab Carthagine Hannibali transportaretur. create consulem T. Otacilium , non dico si omnia haec, sed si aliquid eorum rei publicae praestitit. sin autem te classem obtinente, ea etiam uelut pacato mari quibus <non erat opus> Hannibali tuta atque integra ab domo uenerunt, si ora Italiae infestior hoc anno quam Africae fuit, quid dicere potes cur te potis- simum ducem Hannibali hosti <hi> opponant? si consul esses, dictatorem dicendum exemplo maiorum nostrorum censeremus, nec tu id indignari posses aliquem in ciuitate Romana meliorem bello haberi quam te. magis nullius interest quam tua, T. Otacili , non imponi ceruicibus tuis onus sub quo concidas. ego magno opere suadeo, Quirites, eodem animo quo si stantibus uobis in acie armatis repente deligendi duo imperatores essent quorum ductu atque auspicio dimicaretis, hodie quoque consules creetis quibus sacramento liberi uestri dicant, ad quorum edictum conueniant, sub quorum tutela atque cura militent. lacus Trasumennus et Cannae tristia ad recordationem exempla sed ad praecauenda similia [utiles] documento sunt. praeco, Aniensem iuniorum in suffragium reuoca.'

si aut pax in italia aut is bellum is hostis habeo in quo neglegentia laxus locus sum qui uester studium qui in campus ad mando qui volo honor affero mora ullus offertor is ego parum memini uideo uester libertas sed cum in hic bellum in hic hostis numquam ab ullus dux sine ingens noster clades erro sum idem tu cura qui in acies armatus descendo ineo suffragium ad creo consul decet et sui quisque dico hannibal imperator par consul nomino hic annus ad capua uibellio taurea campanus superus equio provoco summus romanus eques asellus claudus sum oppono aduersus gallus quondam provoco in pons anienus t manlius fido et animus et uis mitto magnus noster idem causa haud multus annus post sum non nego cur m valerius non diffido aduersus similis provoco ad certamen arma capio gallus quemadmodum pedito equito opto ut ualidus si paruus ut par hostis habeo ita duco hostis par imperator quaero cum qui sum summus in ciuitas dux is lego tamen repens lego in annus creo aduersus uetus atque perpetuus imperator comparo nullus neque tempus neque ius includo angustia quo paruus ita omnis gero administro ut tempus postulo bellum nos autem in apparatus ipse atque tantus incoho res annus circumago quoniam qualis uir crearis tu consul decet satis sum dico resto ut paucus de is in qui praerogativa fauor inclino dico m aemilius regillus flamen sum quirinal qui neque mitto ab sacrum neque retineo possum ut non deus aut bellum desero cura t otacilius soror meus filia uxor atque ex is liber habeo ceterum non is uester in ego magnus meus mereo sum ut non potis priuo necessitudo res publicus habeo qui nautaris veho tranquillus mare gubernaris possum ubi saeuus orior tempestas sum atque turbo mare rapio uentus nauis tum uir et gubernator opus sum non tranquillus navigo sed iam aliquot procella summergo paene sum itaque quis ad gubernaculum sedeo summus cura prouideo atque praecaveo tu sum in paruus tu experior t otacilis res sum haud sanus cur ad magnus tu fido documentum quisquam do classis hic annus qui tu praesum tres res causa paro ut africa ora populo ut tueor nos italia litus sum ante omnis ne supplementum cum stipendium commeatus ab carthago hannibal transporto creo consul t otacilius non dico si omnis hic sed si aliquis is res publicus praesto sin autem tu classis obtineo is etiam uelut pacatum mare qui non sum opus hannibal tueor atque integer ab domus uenio si os italia infestus hic annus quam africa sum quis dico possum cur tu potio simus dux hannibal hostis hic oppono si consul sum dictator dico exemplum magnus noster censeo neque tu is indignor possum aliquis in ciuitas romanus bonus bellum habeo quam tu magis nullus intersum quam tuus t otacilis non impono ceruix tuus onus sub quo concaedes ego magnus opus suadeo quiris idem animus quo si sto tu in acies armo repens deligo duo imperator sum qui ductus atque auspicium dimico hodie quoque consul creo qui sacramentum liber vester dico ad qui edictum convenio sub qui tutela atque cura milito lacus trasumennus et canna tristis ad recordatio exemplum sed ad praecaveo similis utilis documentum sum praeco aniensis iuniorum in suffragium revoco


huic non apud uolgum modo fides fuit sed senatum quoque in curiam introductus mouit. haud uani quidam homines palam ferre perbene detectam in Leontinis esse auaritiam et crudelitatem Romanorum; eadem, si intrassent Syracusas, aut foediora etiam, quo maius ibi auaritiae praemium esset, facturos fuisse. itaque claudendas cuncti portas et custodiendam urbem censere; sed non ab iisdem omnes timere nec eosdem odisse. ad militare genus omne partemque magnam plebis inuisum esse nomen Romanum; praetores optimatiumque pauci, quamquam inflati uano nuntio erant, tamen ad propius praesentiusque malum cautiores esse. et iam ad Hexapylum erant Hippocrates atque Epicydes serebanturque conloquia per propinquos popularium qui in exercitu erant, ut portas aperirent sinerentque communem patriam defendi ab impetu Romanorum. iam unis foribus Hexapyli apertis coepti erant recipi cum praetores interuenerunt. et primo imperio minisque, deinde auctoritate deterrendo, postremo, ut omnia uana erant, obliti maiestatis precibus agebant ne proderent patriam tyranni ante satellitibus et tum corruptoribus exercitus. sed surdae ad omnia aures concitatae multitudinis erant nec minore intus ui quam foris portae effringebantur, effractisque omnibus toto Hexapylo agmen receptum est. praetores in Achradinam cum iuuentute popularium confugiunt. mercennarii milites perfugaeque et quidquid regiorum militum Syracusis erat agmen hostium augent. ita Achradina quoque primo impetu capitur, praetorumque nisi qui inter tumultum effugerunt omnes interficiuntur. nox caedibus finem fecit. postero die serui ad pilleum uocati et carcere uincti emissi; confusaque haec omnis multitudo Hippocraten atque Epicyden creant praetores; Syracusaeque, cum breue tempus libertas adfulsisset, in antiquam seruitutem recciderant.

hic non apud vulgus modo fides sum sed senatus quoque in curia introduco moueo haud vanus quidam homo palam fero perbene detego in leontinus sum auaritia et crudelitas romanus idem si intro syracusae aut foedus etiam quo magnus ibi avaritia praemium sum facio sum itaque claudeo cunctus porta et custodio urbs censeo sed non ab idem omnis timeo neque idem odi ad militaris genus omnis pars magnus plebs inuideo sum nomen romanus praetor optimas paucus quamquam inflo uanus nuntio sum tamen ad propius praesens malus caveo sum et iam ad hexapylon sum hippocrates atque epicydes sero colloquium per propinquus popularis qui in exercitus sum ut porta aperio sino communis patria defendo ab impetus romanus iam unus foris hexapylon apertus coepio sum recipio cum praetor intervenio et primus imperium mina deinde auctoritas deterreo postremo ut omnis uanus sum obliuiscor maiestas prex ago ne prodo patria tyrannus ante satelles et tum corruptor exercitus sed surdus ad omnis auris concito multitudo sum neque paruus intus uis quam foris porta effringo effringo omnis totus hexapylon agmen recipio sum praetor in achradina cum iuuentus popularis confugio mercenarius miles perfuga et quisquis regius miles syracusae sum agmen hostis augeo ita achradina quoque primus impetus capio praetor nisi qui inter tumultus effugio omnis interfacio nox caedes finis facio posterus dies seruus ad pilleum uoco et carcer vincio emitto confundo hic omnis multitudo hippocrates atque epicyden creo praetor syracusae cum breuis tempus libertas affulgeo in antiquus seruitus recido