Ab urbe condita, books 21-25 - 25

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Q. Fuluius Flaccus tertium, Ap. Claudius consulatum ineunt; et praetores prouincias sortiti sunt, P. Cornelius Sulla urbanam et peregrinam, quae duorum ante sors fuerat, Cn. Fuluius Flaccus Apuliam, C. Claudius Nero Suessulam, M. Iunius Silanus Tuscos. consulibus bellum cum Hannibale et binae legiones decretae; alter a Q. Fabio superioris anni consule, alter a Fuluio Centumalo acciperet; praetorum Fului Flacci quae Luceriae sub Aemilio praetore, Neronis Claudi quae in Piceno sub C. Terentio fuissent legiones essent; supplementum in eas ipsi scriberent sibi; M. Iunio in Tuscos legiones urbanae prioris anni datae. Ti. Sempronio Graccho et P. Sempronio Tuditano imperium prouinciaeque Lucani et Gallia cum suis exercitibus prorogatae; item P. Lentulo qua uetus prouincia in Sicilia esset, M. Marcello Syracusae et qua Hieronis regnum fuisset, T. Otacilio classis, Graecia M. Ualerio , Sardinia Q. Mucio Scaeuolae , Hispaniae P. et Cn. Corneliis . ad ueteres exercitus duae urbanae legiones a consulibus scriptae summaque trium et uiginti legionum eo anno effecta est. dilectum consulum M. Postumii Pyrgensis cum magno prope motu rerum factum impediit. publicanus erat Postumius, qui multis annis parem fraude auaritiaque neminem in ciuitate habuerat praeter T. Pomponium Ueientanum , quem populantem temere agros in Lucanis ductu Hannonis priore anno ceperant Carthaginienses. hi, quia publicum periculum erat a ui tempestatis in iis quae portarentur ad exercitus et ementiti erant falsa naufragia et ea ipsa quae uera renuntiauerant fraude ipsorum facta erant, non casu. in ueteres quassasque naues paucis et parui pretii rebus impositis, cum mersissent eas in alto exceptis in praeparatas scaphas nautis, multiplices fuisse merces ementiebantur. ea fraus indicata M. Aemilio praetori priore anno fuerat ac per eum ad senatum delata nec tamen ullo senatus consulto notata, quia patres ordinem publicanorum in tali tempore offensum nolebant. populus seuerior uindex fraudis erat; excitatique tandem duo tribuni plebis, Sp. et L. Caruilii , cum rem inuisam infamemque cernerent, ducentum milium aeris multam M. Postumio dixerunt. cui certandae cum dies aduenisset conciliumque tam frequens plebis adesset ut multitudinem area Capitolii uix caperet, perorata causa una spes uidebatur esse si C. Seruilius Casca tribunus plebis, qui propinquus cognatusque Postumio erat, priusquam ad suffragium tribus uocarentur, intercessisset. testibus datis tribuni populum submouerunt sitellaque lata est ut sortirentur ubi Latini suffragium ferrent. interim publicani Cascae instare ut concilio diem eximeret; populus reclamare; et forte in cornu primus sedebat Casca, cui simul metus pudorque animum uersabat. cum in eo parum praesidii esset, turbandae rei causa publicani per uacuum submoto locum cuneo inruperunt iurgantes simul cum populo tribunisque. nec procul dimicatione res erat cum Fuluius consul tribunis 'nonne uidetis' inquit 'uos in ordinem coactos esse et rem ad seditionem spectare, ni propere dimittitis plebis concilium?'

q fulvius flaccus tertius ap claudus consulatus ineo et praetor prouincia sortio sum p cornelius sulla urbanus et peregrinus qui duo ante sors sum cn fulvius flaccus appulia que claudus nero suessula m junius silanus tusci consul bellum cum hannibal et bini legio decerno alter ab q fabius superus annus consul alter ab fulvius centumalus accipio praetor fulvius flaccus qui luceria sub aemilius praetor nero claudius qui in picenus sub que terentius sum legio sum supplementum in is ipse scribo sui m junius in tusci legio urbanus prior annus do tiberius sempronius gracchus et p sempronius tuditanus imperium provincia lucanus et gallia cum suus exercitus prorogo item p lentulus qui uetus prouincia in sicilia sum m marcellus syracusae et qui hiero regnum sum t otacilius classis graecia m valerius sardinia q mucius scaevola hispania p et cn cornelius ad ueteres exercitus duo urbanus legio ab consul scribo summum tres et uiginti legio is annus efficio sum dilectus consul m postumius pyrgensis cum magnus prope motus res facio impedio publicanus sum postumus qui multus annus par fraus avaritia nemo in ciuitas habeo praeter t pomponius veientanus qui populo temere ager in lucanus ductus hanno prior annus capio carthaginiensis hic quia publicus periculum sum ab uis tempestas in is qui porto ad exercitus et ementior sum fallo naufragium et is ipse qui uerus renuntio fraus ipse facio sum non casus in ueteres quatio nauis paucus et paruus pretium res impono cum mergo is in altus excipio in praeparo scapha nauta multiplico sum merces ementior is fraus indico m aemilius praetor prior annus sum atque per is ad senatus defero neque tamen ullus senatus consultum noto quia pater ordo publicanus in talis tempus offendo nolo populus seuerus uindex fraus sum excito tandem duo tribunus plebs spurius et l caruilii cum res invideo infamo cerno ducenti mille aer multa m postumius dico qui certo cum dies advenio concilium tam frequens plebs adsum ut multitudo area capitolium uix capio peroro causa unus spes uideo sum si que seruilius cascus tribunus plebs qui propinquus cognatus postumius sum priusquam ad suffragium tres voco intercedo testis do tribunus populus submoveo sitella fero sum ut sortio ubi latinum suffragium fero interim publicanus casca insto ut concilio dies eximo populus reclamaris et fors in cornu primus sedeo cascus qui simul metus pudor animus verso cum in is parum praesidium sum turbo res causa publicanus per uacuus summotor locus cuneus irrumpo jurgo simul cum populus tribunus neque procul dimicatio res sum cum fulvius consul tribunus nonne uideo inquam tu in ordo cogo sum et res ad seditio specto ni properus dimitto plebs concilium


tenebant Achradinae portas murosque maxime transfugae, quibus nulla erat per condiciones ueniae spes; ei nec adire muros nec adloqui quemquam passi. itaque Marcellus, postquam id inceptum inritum fuit, ad Euryalum signa referri iussit. tumulus est in extrema parte urbis auersus a mari uiaeque imminens ferenti in agros mediterraneaque insulae, percommode situs ad commeatus excipiendos. praeerat huic arci Philodemus Argiuus, ab Epicyde impositus, ad quem missus a Marcello Sosis, unus ex interfectoribus tyranni, cum longo sermone habito dilatus per frustrationem esset, rettulit Marcello tempus eum ad deliberandum sumpsisse. cum is diem de die differret dum Hippocrates atque Himilco admouerent castra [legiones], haud dubius, si in arcem accepisset eos, deleri Romanum exercitum inclusum muris posse, Marcellus, ut Euryalum neque tradi neque capi uidit posse, inter Neapolim et Tycham—nomina ea partium urbis et instar urbium sunt—posuit castra, timens ne, si frequentia intrasset loca, contineri ab discursu miles auidus praedae non posset. legati eo ab Tycha et Neapoli cum infulis et uelamentis uenerunt, precantes ut a caedibus et ab incendiis parceretur. de quorum precibus quam postulatis magis consilio habito Marcellus ex omnium sententia edixit militibus ne quis liberum corpus uiolaret: cetera praedae futura. castra obiectu parietum pro muro saepta; portis regione platearum patentibus stationes praesidiaque disposuit, ne quis in discursu militum impetus in castra fieri posset. inde signo dato milites discurrerunt; refractisque foribus cum omnia terrore ac tumultu streperent, a caedibus tamen temperatum est; rapinis nullus ante modus fuit quam omnia diuturna felicitate cumulata bona egesserunt. inter haec et Philodemus, cum spes auxilii nulla esset, fide accepta ut inuiolatus ad Epicyden rediret, deducto praesidio tradidit tumulum Romanis. auersis omnibus ad tumultum ex parte captae urbis Bomilcar noctem eam nactus, qua propter uim tempestatis stare ad ancoram in salo Romana classis non posset, cum triginta quinque nauibus ex portu Syracusano profectus libero mari uela in altum dedit quinque et quinquaginta nauibus Epicydae et Syracusanis relictis; edoctisque Carthaginiensibus in quanto res Syracusana discrimine esset cum centum nauibus post paucos dies redit, multis, ut fama est, donis ex Hieronis gaza ab Epicyde donatus.

teneo achradina porta murus magnus transfuga qui nullus sum per condicio venia spes is neque adeo murus neque alloquor quisquam patior itaque marcellus postquam is incipio irritus sum ad euryal signum refero iubeo tumulus sum in exter pars urbs auerto ab mare via immineo fero in ager mediterraneus insula percommodus sino ad commeatus excipio praesum hic arx philodemus argivus ab epicyde impono ad qui mitto ab marcellus sosis unus ex interfector tyrannus cum longus sermo habeo differo per frustratio sum refero marcellus tempus is ad delibero sumo cum is dies de dies differo dum hippocrates atque himilco admoveo castrum legio haud dubius si in arx accipio is deleo romanus exercitus includo murus possum marcellus ut euryal neque trado neque capio uideo possum inter neapolis et tycha nomen is pars urbs et instar urbs sum pono castrum timeo ne si frequentia intro locum contineo ab discursus miles auidus praeda non possum legatus is ab tycha et neapolis cum infulis et velamentum uenio preco ut ab caedes et ab incendium parco de qui prex quam postulo magis consilium habeo marcellus ex omnis sententia edico miles ne quis liber corpus violo ceterus praeda sum castrum objectus paries pro murus saeptum porta regio platearis pateo statio praesidium dispono ne quis in discursus miles impetus in castrum fio possum inde signum do miles discurro refringo foris cum omnis terror atque tumultus streperent ab caedes tamen tempero sum rapina nullus ante modus sum quam omnis diuturnus felicitas cumulo bonus egero inter hic et philodemus cum spes auxilium nullus sum fides accipio ut inviolo ad epicyden redeo deduco praesidium trado tumulus romanus averto omnis ad tumultus ex pars capio urbs bomilcar nox is nanciscor qui propter uis tempestas sto ad ancora in salum romanus classis non possum cum triginta quinque nauis ex portus syracusanus proficiscor liber mare uelum in altus do quinque et quinquaginta nauis epicydae et syracusanus relinquo edoceo carthaginiensis in quantus res syracusanus discrimen sum cum centum nauis post paucus dies redeo multus ut fama sum donum ex hiero gaza ab epicyde dono


sunt qui in agro Beneuentano prope Calorem fluuium contendant a castris cum lictoribus ac tribus seruis lauandi causa progressum, cum forte inter salicta innata ripis laterent hostes, nudum atque inermem saxisque quae uoluit amnis propugnantem interfectum. sunt qui haruspicum monitu quingentos passus a castris progressum, uti loco puro ea quae ante dicta prodigia sunt procuraret, ab insidentibus forte locum duabus turmis Numidarum circumuentum scribant. adeo nec locus nec ratio mortis in uiro tam claro et insigni constat. funeris quoque Gracchi uaria est fama. alii in castris Romanis sepultum ab suis, alii ab Hannibale—et ea uolgatior fama est—tradunt in uestibulo Punicorum castrorum rogum exstructum esse, armatum exercitum decucurrisse cum tripudiis Hispanorum motibusque armorum et corporum suae cuique genti adsuetis, ipso Hannibale omni rerum uerborumque honore exsequias celebrante. haec tradunt qui in Lucanis rei gestae auctores sunt. si illis qui ad Calorem fluuium interfectum memorant credere uelis, capitis tantum Gracchi hostes potiti sunt; eo delato ad Hannibalem missus ab eo confestim Carthalo, qui in castra Romana ad Cn. Cornelium quaestorem deferret; is funus imperatoris in castris celebrantibus cum exercitu Beneuentanis fecit.

sum qui in ager beneventanus prope calor fluuius contendo ab castrum cum lictor atque tres seruus lavo causa progredior cum fors inter salictum innato ripa lateo hostis nudus atque inermis saxum qui uolo amnis propugno interficio sum qui haruspex moneo quingenti patior ab castrum progredior uti locus purus is qui ante dictum prodigium sum procuro ab insideo fors locus duo turma numidaris circumuenio scribo adeo neque locus neque ratio mors in uir tam clarus et insignio consto funus quoque gracchus uarius sum fama alius in castrum romanus sepelio ab suus alius ab hannibal et is vulgatus fama sum trado in uestibulum punicus castrum rogus exstruo sum armo exercitus decurro cum tripudium hispanus motus armus et corpus suus quisque gens assuesco ipse hannibal omnis res verbum honor exsequiae celebro hic trado qui in lucanus res gero auctor sum si ille qui ad calor fluuius interficio memoro credo uelum capio tantus gracchus hostis potior sum is defero ad hannibal mitto ab is confestim carthalo qui in castrum romanus ad cn cornelius quaestor defero is funus imperator in castrum celebro cum exercitus beneventanus facio


cum Hannibal circa Tarentum, consules ambo in Samnio essent sed circumsessuri Capuam uiderentur, quod malum diuturnae obsidionis esse solet, iam famem Campani sentiebant, quia sementem facere prohibuerant eos Romani exercitus. itaque legatos ad Hannibalem miserunt orantes ut priusquam consules in agros suos educerent legiones uiaeque omnes hostium praesidiis insiderentur, frumentum ex propinquis locis conuehi iuberet Capuam. Hannibal Hannonem ex Bruttiis cum exercitu in Campaniam transire et dare operam ut frumenti copia fieret Campanis iussit. Hanno ex Bruttiis profectus cum exercitu, uitabundus castra hostium consulesque qui in Samnio erant, cum Beneuento iam appropinquaret, tria milia passuum ab ipsa urbe loco edito castra posuit; inde ex sociis circa populis quo aestate comportatum erat deuehi frumentum in castra iussit praesidiis datis quae commeatus eos prosequerentur. Capuam inde nuntium misit qua die in castris ad accipiendum frumentum praesto essent omni undique genere uehiculorum iumentorumque ex agris contracto. id pro cetera socordia neglegentiaque a Campanis actum; paulo plus quadringenta uehicula missa et pauca praeterea iumenta. ob id castigatis ab Hannone quod ne fames quidem, quae mutas accenderet bestias, curam eorum stimulare posset alia prodicta dies ad frumentum maiore apparatu petendum. ea omnia, sicut acta erant, cum enuntiata Beneuentanis essent, legatos decem extemplo ad consules—circa Bouianum castra Romanorum erant—miserunt. qui cum auditis quae ad Capuam agerentur inter se comparassent ut alter in Campaniam exercitum duceret, Fuluius, cui ea prouincia obuenerat, profectus nocte Beneuenti moenia est ingressus. ex propinquo cognoscit Hannonem cum exercitus parte profectum frumentatum; per quaestorem Campanis datum frumentum; duo milia plaustrorum, inconditam inermemque aliam turbam aduenisse; per tumultum ac trepidationem omnia agi, castrorumque formam et militarem ordinem immixtis agrestibus [iis] externis sublatum. his satis compertis, consul militibus edicit, signa tantum armaque in proximam noctem expedirent; castra Punica oppugnanda esse. quarta uigilia profecti sarcinis omnibus impedimentisque Beneuenti relictis, paulo ante lucem cum ad castra peruenissent, tantum pauoris iniecerunt ut, si in plano castra posita essent, haud dubie primo impetu capi potuerint. altitudo loci et munimenta defendere quae nulla ex parte adiri nisi arduo ac difficili adscensu poterant. luce prima proelium ingens accensum est. nec uallum modo tutantur Poeni sed, ut quibus locus aequior esset, deturbant nitentes per ardua hostes.

cum hannibal circa tarentus consul ambo in samnium sum sed circumsedeo capua uideo qui malus diuturnus obsidio sum soleo iam fames campanus sentio quia sementis facio prohibeo is romanus exercitus itaque legatus ad hannibal mitto oro ut priusquam consul in ager suus educo legio via omnis hostis praesidium insideo frumentum ex propinquus locus conveho iubeo capua hannibal hanno ex bruttius cum exercitus in campania transeo et do opera ut frumentum copia fio campanus iubeo hanno ex bruttius proficiscor cum exercitus vitabundus castrum hostis consulo qui in samnium sum cum beneventum iam appropinquo tres mille passus ab ipse urbs locus edo castrum pono inde ex socius circa populus quo aestas comportas sum deveho frumentum in castrum iubeo praesidium do qui commeatus is prosequor capua inde nuntius mitto qui dies in castrum ad accipio frumentum praesto sum omnis undique genus vehiculum jumentum ex ager contraho is pro ceterus socordia neglego ab campanus ago paulus multus quadringenti uehiculum mitto et paucus praeterea iumentum ob is castigo ab hanno qui ne fames quidem qui muto accendo bestia cura is stimularis possum alius prodico dies ad frumentum magnus apparatus peto is omnis sicut ago sum cum enuntio beneventanus sum legatus decem extemplo ad consul circa bovianum castrum romanus sum mitto qui cum audio qui ad capua ago inter sui comparo ut alter in campania exercitus duco fulvius qui is prouincia obvenio proficiscor nox beneventum moenia sum ingredior ex propinquo cognosco hanno cum exercitus pars proficiscor frumentas per quaestor campanus do frumentum duo mille plaustrum inconditus inermis alius turba advenio per tumultus atque trepidatio omnis ago castra forma et militaris ordo immisceo agrestis is externus tollo hic satis comperio consul miles edico signum tantus armo in propior nox expedio castrum punicus oppugno sum quartus uigilia proficiscor sarcina omnis impedimentum beneventum relinquo paulus ante lux cum ad castrum pervenio tantus pavor injacio ut si in planus castrum pono sum haud dubius primus impetus capio possum altitudo locus et munimentum defendo qui nullus ex pars adeo nisi arduus atque difficilis adscensu possum lux primus proelium ingens accendo sum neque valles modo tuto poenus sed ut qui locus aequus sum deturbo niteo per arduus hostis


sub haec dicta ad genua Marcelli procubuerunt. Marcellus id nec iuris nec potestatis suae esse dixit; senatui scripturum se omniaque de sententia patrum facturum esse. eae litterae ad nouos consules allatae ac per eos in senatu recitatae sunt; consultusque de iis litteris ita decreuit senatus: militibus, qui ad Cannas commilitones suos pugnantes deseruissent, senatum nihil uidere cur res publica committenda esset. si M. Claudio proconsuli aliter uideretur, faceret quod e re publica fideque sua duceret, dum ne quis eorum munere uacaret neu dono militari uirtutis ergo donaretur neu in Italiam reportaretur donec hostis in terra Italia esset. comitia deinde a praetore urbano de senatus sententia plebique scitu sunt habita, quibus creatis sunt quinqueuiri muris turribus reficiendis et triumuiri bini, uni sacris conquirendis donisque persignandis, alteri reficiendis aedibus Fortunae et matris Matutae intra portam Carmentalem et Spei extra portam, quae priore anno incendio consumptae fuerant. tempestates foedae fuere; in Albano monte biduum continenter lapidibus pluuit; tacta de caelo multa, duae in Capitolio aedes, uallum in castris multis locis supra Suessulam, et duo uigiles exanimati; murus turresque quaedam Cumis non ictae modo fulminibus sed etiam decussae. Reate saxum ingens uisum uolitare, sol rubere solito magis sanguineoque similis. horum prodigiorum causa diem unum supplicatio fuit et per aliquot dies consules rebus diuinis operam dederunt et per eosdem dies sacrum nouendiale fuit. cum Tarentinorum defectio iam diu et in spe Hannibali et in suspicione Romanis esset, causa forte extrinsecus maturandae eius interuenit. Phileas Tarentinus diu iam per speciem legationis Romae cum esset, uir inquieti animi et minime otium, quo tum diutino senescere uidebatur, patientis, aditum sibi ad obsides Thurinos <et> Tarentinos inuenit. custodiebantur in atrio Libertatis minore cura, quia nec ipsis nec ciuitatibus eorum fallere Romanos expediebat. hos crebris conloquiis sollicitatos corruptis aedituis duobus cum primis tenebris custodia eduxisset, ipse comes occulti itineris factus profugit. luce prima uolgata per urbem fuga est missique qui sequerentur ab Tarracina comprensos omnes retraxerunt. deducti in comitium uirgisque approbante populo caesi de saxo deiciuntur.

sub hic dictum ad genu marcellus procumbo marcellus is neque ius neque potestas suus sum dico senatus scribo sui omne de sententia pater facio sum is littera ad nouus consul affero atque per is in senatus recito sum consulo de is littera ita decerno senatus miles qui ad cannae commilito suus pugno desero senatus nihil uideo cur res publicus committo sum si m claudius proconsulis aliter uideo facio qui e res publicus fido suus duco dum ne quis is munus uaco neu donum militaris uirtus ergo dono neu in italia reporto donec hostis in terra italia sum comitium deinde ab praetor urbanus de senatus sententia plebs scio sum habeo qui creo sum quinqueviri murus turris reficio et triumuiri bini unus sacrum conquaero donum persigno alter reficio aedes fortuna et mater matuta intra porta carmental et spes extra porta qui prior annus incendium consumo sum tempestas foedus sum in albanus mons biduus contineo lapis pluuit tango de caelum multus duo in capitolium aedes valles in castrum multus locus supra suessula et duo uigil exanimo murus turris quidam cumae non ictae modo fulmen sed etiam decutio reate saxum ingens uideo uolito sol rubeo soleo magis sanguineus similis hic prodigus causa dies unus supplicatio sum et per aliquot dies consul res divinus opera do et per idem dies sacer nouendialus sum cum tarentinus defectio iam diu et in spes hannibal et in suspicio romanus sum causa fors extrinsecus maturo is interuenio phileas tarentinus diu iam per species legatio roma cum sum uir inquietus animus et paruus otium quo tum diutinus senesco uideo patior aditus sui ad obses thurini et tarentini inuenio custodio in atrium libertas paruus cura quia neque ipse neque ciuitas is fallo romanus expedio hic creber colloquium sollicito corruptus aedituus duo cum primus tenebrae custodia educo ipse comes occulo iter facio profugio lux primus vulgo per urbs fuga sum mitto qui sequor ab tarracina comprensos omnis retraho deduco in comitium virga approbo populus caedo de saxum deicio


hunc fraus publicanorum, deinde fraudem audacia protegens exitum habuit. comitia inde pontifici maximo creando sunt habita; ea comitia nouus pontifex M. Cornelius Cethegus habuit. tres ingenti certamine petierunt, Q. Fuluius Flaccus consul, qui et ante bis consul et censor fuerat, et T. Manlius Torquatus , et ipse duobus consulatibus et censura insignis, et <P.> Licinius Crassus, qui aedilitatem curulem petiturus erat. hic senes honoratosque iuuenis in eo certamine uicit. ante hunc intra centum annos et uiginti nemo praeter P. Cornelium Calussam pontifex maximus creatus fuerat qui sella curuli non sedisset. consules dilectum cum aegre conficerent, quod inopia iuniorum non facile in utrumque ut et nouae urbanae legiones et supplementum ueteribus scriberetur sufficiebat, senatus absistere eos incepto uetuit et triumuiros binos creari iussit, alteros qui citra, alteros qui ultra quinquagesimum lapidem in pagis forisque et conciliabulis omnem copiam ingenuorum inspicerent et, si qui roboris satis ad ferenda arma habere uiderentur, etiamsi nondum militari aetate essent, milites facerent; tribuni plebis, si iis uideretur, ad populum ferrent ut, qui minores septendecim annis sacramento dixissent, iis perinde stipendia procederent ac si septendecim annorum aut maiores milites facti essent. ex hoc senatus consulto creati triumuiri bini conquisitionem ingenuorum per agros habuerunt. eodem tempore ex Sicilia litterae M. Marcelli de postulatis militum qui cum P. Lentulo militabant in senatu recitatae sunt. Cannensis reliquiae cladis hic exercitus erat, relegatus in Siciliam, sicut ante dictum est, ne ante Punici belli finem in Italiam reportarentur.

hic fraus publicanus deinde fraudo audacia protego exitus habeo comitium inde pontifex maximus creo sum habeo is comitium nouus pontifex m cornelius cethegus habeo tres ingens certamen peto q fulvius flaccus consul qui et ante bis consul et censor sum et t manlius torquatus et ipse duo consulatus et censeo insignis et p licinius crassus qui aedilitas curulis peto sum hic senex honoro iuuenis in is certamen uinco ante hic intra centum annus et uiginti nemo praeter p cornelius calussam pontifex magnus creo sum qui sella curulis non sedeo consul dilectus cum aeger confacio qui inopia iuniorum non facilis in uterque ut et nouus urbanus legio et supplementum vetus scribo sufficio senatus absisto is inceptum ueto et triumuiros bini creo iubeo alter qui citer alter qui ultra quinquagesimus lapis in pagus foris et conciliabulis omnis copia ingenuus inspicio et si qui robur satis ad fero arma habeo uideo etiamsi nondum militaris aetas sum miles facio tribunus plebs si is uideo ad populus fero ut qui paruus septendecim annus sacramentum dico is perinde stipendium procedo atque si septendecim annus aut magnus miles facio sum ex hic senatus consultum creo triumuiri bini conquisitio ingenuus per ager habeo idem tempus ex sicilia littera m marcellus de postulo miles qui cum p lentulus milito in senatus recito sum cannensis reliquiae clades hic exercitus sum relego in sicilia sicut ante dico sum ne ante punicus bellum finis in italia reporto


postero die ad oppugnandam arcem ducit; quam cum et <a> mari, quo in paene insulae modum pars maior circumluitur, praealtis rupibus et ab ipsa urbe muro et fossa ingenti saeptam uideret eoque nec ui nec operibus expugnabilem esse, ne aut se ipsum cura tuendi Tarentinos a maioribus rebus moraretur aut in relictos sine ualido praesidio Tarentinos impetum ex arce cum uellent Romani facerent, uallo urbem ab arce intersaepire statuit, non sine illa etiam spe cum prohibentibus opus Romanis manum posse conseri et, si ferocius procucurrissent, magna caede ita attenuari praesidii uires ut facile per se ipsi Tarentini urbem ab iis tueri possent. ubi coeptum opus est, patefacta repente porta impetum in munientes fecerunt Romani pellique se statio passa est quae pro opere erat, ut successu cresceret audacia pluresque et longius pulsos persequerentur. tum signo dato coorti undique Poeni sunt, quos instructos ad hoc Hannibal tenuerat; nec sustinuere impetum Romani; sed ab effusa fuga loci angustiae eos impeditaque alia opere iam coepto, alia apparatu operis morabantur; plurimi in fossam praecipitauere occisique sunt plures in fuga quam in pugna. inde et opus nullo prohibente fieri coeptum. fossa ingens ducta et uallum intra eam erigitur modicoque post interuallo murum etiam eadem regione addere parat, ut uel sine praesidio tueri se aduersus Romanos possent. reliquit tamen modicum praesidium, simul ut in perficiendo muro adiuuaret: ipse profectus cum ceteris copiis ad Galaesum flumen—quinque milia ab urbe abest—posuit castra. ex his statiuis regressus ad inspiciendum quod opus aliquantum opinione eius celerius creuerat, spem cepit etiam arcem expugnari posse. et est non altitudine, ut ceterae, tuta sed loco plano posita et ab urbe muro tantum ac fossa diuisa. cum iam machinationum omni genere et operibus oppugnaretur, missum a Metaponto praesidium Romanis fecit animum ut nocte ex improuiso opera hostium inuaderent. alia disiecerunt, alia igni corruperunt, isque finis Hannibali fuit ea parte arcem oppugnandi. reliqua erat in obsidione spes nec ea satis efficax, quia arcem tenentes, quae in paene insula posita imminet faucibus portus, mare liberum habebant, urbs contra exclusa maritimis commeatibus propiusque inopiam erant obsidentes quam obsessi. Hannibal conuocatis principibus Tarentinis omnes praesentes difficultates exposuit: neque arcis tam munitae expugnandae cernere uiam neque in obsidione quicquam habere spei donec mari hostes potiantur; quod si naues sint, quibus commeatus inuehi prohibeat, extemplo aut abscessuros aut dedituros se hostes. adsentiebantur Tarentini; ceterum ei qui consilium adferret opem quoque in eam rem adferendam censebant esse. Punicas enim naues ex Sicilia accitas id posse facere: suas, quae sinu exiguo intus inclusae essent, cum claustra portus hostis haberet, quem ad modum inde in apertum mare euasuras? 'euadent' inquit Hannibal. 'multa, quae impedita natura sunt, consilio expediuntur. urbem in campo sitam habetis; planae et satis latae uiae patent in omnes partes. uia, quae ex portu per mediam urbem ad mare transmissa est, plaustris transueham naues haud magna mole et mare nostrum erit, quo nunc hostes potiuntur, et illinc mari, hinc terra circumsedebimus arcem; immo breui aut relictam ab hostibus aut cum ipsis hostibus capiemus.' haec oratio non spem modo effectus sed ingentem etiam ducis admirationem fecit. contracta extemplo undique plaustra iunctaque inter se et machinae ad subducendas naues admotae munitumque inter quo faciliora plaustra minorque moles in transitu esset. iumenta inde et homines contracti et opus impigre coeptum; paucosque post dies classis instructa ac parata circumuehitur arcem et ante os ipsum portus ancoras iacit. hunc statum rerum Hannibal Tarenti relinquit, regressus ipse in hiberna. ceterum defectio Tarentinorum utrum priore anno an hoc facta sit, in diuersum auctores trahunt; plures propioresque aetate memoriae rerum hoc anno factam tradunt.

posterus dies ad oppugno arx duco quam cum et ab mare quo in paene insula modus pars magnus circumluo praealtus rupes et ab ipse urbs murus et fossa ingens saepio video eo neque uis neque opus expugnabilis sum ne aut sui ipse cura tueor tarentini ab magnus res moror aut in relinquo sine validus praesidium tarentini impetus ex arx cum uolo romanus facio uallum urbs ab arx intersaepio statuo non sine ille etiam spes cum prohibeo opus romanus manus possum consero et si ferox procurro magnus caedes ita attenuaris praesidium uis ut facilis per sui ipse tarentinus urbs ab is tueor possum ubi coepio opus sum patefacio repens porto impetus in munio facio romanus pello sui statio patior sum qui pro opus sum ut succedo cresco audacia multus et longus pello persequor tum signum do coorior undique poenus sum qui instruo ad hic hannibal teneo neque sustineo impetus romanus sed ab effundo fuga locus angustia is impedio alius opus iam coepio alius apparatus opus moror plurimus in fodio praecipito occaedes sum multus in fuga quam in pugno inde et opus nullus prohibeo fio coepio fossa ingens duco et valles intra is erigo modicus post interuallum murus etiam idem regio addo paro ut uel sine praesidium tueor sui aduersus romanus possum relinquo tamen modicus praesidium simul ut in perficio murus adiuuo ipse proficiscor cum ceterus copia ad galaesus flumen quinque mille ab urbs absum pono castrum ex hic stativus regredior ad inspicio qui opus aliquantus opinio is celer cerno spes capio etiam arx expugnaris possum et sum non altitudo ut ceterus tueor sed locus planus pono et ab urbs murus tantus atque fossa diuido cum iam machinatio omnis genus et opus oppugno mitto ab metapontum praesidium romanus facio animus ut nox ex improuisus opus hostis invado alius disjacio alius ignis conrumpo eo finis hannibal sum is pars arx oppugno reliquus sum in obsidio spes neque is satis efficax quia arx teneo qui in paene insula pono immineo fauces portus mare liber habeo urbs contra excludo maritimus commeatus propius inopia sum obsido quam obsedeo hannibal convoco princeps tarentinus omnis praesens difficultas expono neque arx tam munio expugno cerno uia neque in obsidio quisquam habeo spes donec mare hostis potio qui si nauis sum qui commeatus inveho prohibeo extemplo aut abscedo aut dedo sui hostis adsentio tarentinus ceterum is qui consilium affero ops quoque in is res affero censeo sum punicus enim nauis ex sicilia accio is possum facio suus qui sinus exiguus intus includo sum cum claustra portus hostis habeo qui ad modus inde in aperio mare evado evado inquam hannibal multus qui impedio natura sum consilium expedio urbs in campus sino habeo plana et satis fero uia pateo in omnis pars uia qui ex portus per medius urbs ad mare transmitto sum plaustrum transveho nauis haud magnus moles et mare nos sum quo nunc hostis potio et illinc mare hinc terra circumsedeo arx immo breuis aut relinquo ab hostis aut cum ipse hostis capio hic oratio non spes modo efficio sed ingens etiam dux admiratio facio contraho extemplo undique plaustrum jungo inter sui et machina ad subduco nauis admoveo munio inter quo facilis plaustrum parvus moles in transeo sum iumentum inde et homo contraho et opus impiger coepio pauci post dies classis instruo atque paro circumvehor arx et ante os ipse portus ancora jacio hic status res hannibal tarentus relinquo regredior ipse in hibernus ceterum defectio tarentinus utrum prior annus an hic facio sum in diuerto auctor traho multus propioresque aetas memoria res hic annus facio trado


iam tumultus erat clamorque qualis esse in capta urbe solet; sed quid rei esset nemo satis pro certo scire. Tarentini Romanos ad diripiendam urbem credere coortos; Romanis seditio aliqua cum fraude uideri ab oppidanis mota. praefectus primo excitatus tumultu in portum effugit; inde acceptus scapha in arcem circumuehitur. errorem et tuba audita ex theatro faciebat; nam et Romana erat, a proditoribus ad hoc ipsum praeparata, et inscienter a Graeco inflata quis aut quibus signum daret incertum efficiebat. ubi inluxit, et Romanis Punica et Gallica arma cognita [tum] dubitationem exemerunt, et Graeci Romanos passim caede stratos cernentes, ab Hannibale captam urbem senserunt. postquam lux certior erat et Romani qui caedibus superfuerant in arcem confugerant conticiscebatque paulatim tumultus, tum Hannibal Tarentinos sine armis conuocari iubet. conuenere omnes, praeterquam qui cedentes in arcem Romanos ad omnem adeundam simul fortunam persecuti fuerant. ibi Hannibal benigne adlocutus Tarentinos testatusque quae praestitisset ciuibus eorum quos ad Trasumennum aut ad Cannas cepisset, simul in dominationem superbam Romanorum inuectus, recipere se in domos suas quemque iussit et foribus nomen suum inscribere; se domos eas quae inscriptae non essent signo extemplo dato diripi iussurum; si quis in hospitio ciuis Romani—uacuas autem tenebant domo— nomen inscripsisset, eum se pro hoste habiturum. contione dimissa cum titulis notatae fores discrimen pacatae ab hostili domo fecissent, signo dato ad diripienda hospitia Romana passim discursum est; et fuit praedae aliquantum.

iam tumultus sum clamo qualis sum in capio urbs soleo sed quis res sum nemo satis pro certus scio tarentinus romanus ad diripio urbs credo coorior romanus seditio aliqui cum fraus uideo ab oppidanus moueo praefectus primus excito tumultus in portus effugio inde accipio scapha in arx circumvehor error et tuba audio ex theatrum facio nam et romanus sum ab proditor ad hic ipse praeparo et insciens ab graecum inflo quis aut qui signum do incertus efficio ubi inluceo et romanus punicus et gallicus arma cognosco tum dubitatio eximo et graecum romanus passim caedes sterno cerno ab hannibal capio urbs sentio postquam lux certus sum et romanus qui caedes supersum in arx confugio conticiscebatque paulatim tumultus tum hannibal tarentini sine arma conuocaris iubeo conuenio omnis praeterquam qui cedo in arx romanus ad omnis adeo simul fortuna persequor sum ibi hannibal benignus alloquor tarentini testo qui praesto ciuis is qui ad trasumennum aut ad cannae capio simul in dominatio superbus romanus inveho recipio sui in domus suus quisque iubeo et foris nomen suus inscribo sui domus is qui inscribo non sum signum extemplo do diripio jubeo si quis in hospitium ciuis romanus uacuus autem teneo domus nomen inscribo is sui pro hostis habeo contio dimitto cum titulus noto foris discrimen pacatae ab hostilis domus facio signum do ad diripio hospitium romanus passim discursus sum et sum praeda aliquantus


cum deleti exercitus amissaeque Hispaniae uiderentur, uir unus res perditas restituit. erat in exercitu L. Marcius Septimi filius , eques Romanus, impiger iuuenis animique et ingenii aliquanto quam pro fortuna in qua erat natus maioris. ad summam indolem accesserat Cn. Scipionis disciplina, sub qua per tot annos omnes militiae artes edoctus fuerat. <is> et ex fuga collectis militibus et quibusdam de praesidiis deductis haud contemnendum exercitum fecerat iunxeratque cum Ti. Fonteio , P. Scipionis legato. sed tantum praestitit eques Romanus auctoritate inter milites atque honore, ut castris citra Hiberum communitis cum ducem exercitus comitiis militaribus creari placuisset, subeuntes alii aliis in custodiam ualli stationesque, donec per omnes suffragium iret, ad L. Marcium cuncti summam imperii detulerint. omne inde tempus—exiguum id fuit—muniendis castris conuehendisque commeatibus consumpsit, et omnia imperia milites cum impigre, tum haudquaquam abiecto animo exsequebantur. ceterum postquam Hasdrubalem Gisgonis uenientem ad reliquias belli delendas transisse Hiberum et adpropinquare adlatum est signumque pugnae propositum ab nouo duce milites uiderunt, recordati quos paulo ante imperatores habuissent quibusque et ducibus et copiis freti prodire in pugnam soliti essent, flere omnes repente et offensare capita et alii manus ad caelum tendere deos incusantes, alii strati humi suum quisque nominatim ducem implorare. neque sedari lamentatio poterat excitantibus centurionibus manipulares et ipso mulcente et increpante Marcio, quod in muliebres et inutiles se proiecissent fletus potius quam ad tutandos semet ipsos et rem publicam secum acuerent animos et ne inultos imperatores suos iacere sinerent; cum subito clamor tubarumque sonus—iam enim prope uallum hostes erant—exauditur. inde uerso repente in iram luctu discurrunt ad arma ac uelut accensi rabie discurrunt ad portas et in hostem neglegenter atque incomposite uenientem incurrunt. extemplo improuisa res pauorem incutit Poenis mirabundique unde tot hostes subito exorti prope deleto exercitu forent, unde tanta audacia, tanta fiducia sui uictis ac fugatis, quis imperator duobus Scipionibus caesis exstitisset, quis castris praeesset, quis signum dedisset pugnae—ad haec tot tam necopinata primo omnium incerti stupentesque referunt pedem, dein ualida impressione pulsi terga uertunt. et aut fugientium caedes foeda fuisset aut temerarius periculosusque sequentium impetus, ni Marcius propere receptui dedisset signum obsistensque ad prima signa et quosdam ipse retinens concitatam repressisset aciem. inde in castra auidos adhuc caedisque et sanguinis reduxit. Carthaginienses trepide primo ab hostium uallo acti, postquam neminem insequi uiderunt, metu substitisse rati, contemptim rursus et sedato gradu in castra abeunt. par neglegentia in castris custodiendis fuit; nam etsi propinquus hostis erat, tamen reliquias eum esse duorum exercituum ante paucos dies deletorum succurrebat. ob hoc cum omnia neglecta apud hostes essent, exploratis iis Marcius ad consilium prima specie temerarium magis quam audax animum adiecit ut ultro castra hostium oppugnaret, facilius esse ratus unius Hasdrubalis expugnari castra quam, si se rursus tres exercitus ac tres duces iunxissent, sua defendi; simul aut, si successisset coeptis, erecturum se adflictas res aut, si pulsus esset, tamen ultro inferendo arma contemptum sui dempturum.

cum deleo exercitus amitto hispania uideo uir unus res perdo restituo sum in exercitus l marcius septimius filius eques romanus impiger iuuenis animus et ingenium aliquantus quam pro fortuna in qui sum nascor magnus ad summa indoles accedo cn scipio disciplina sub qui per tot annus omnis militia ars edoceo sum is et ex fuga colligo miles et quidam de praesidium deduco haud contemno exercitus facio jungo cum tiberius fonteius p scipio legatus sed tantus praesto eques romanus auctoritas inter miles atque honor ut castrum citer hiberus communio cum dux exercitus comitium militaris creo placeo subeo alius alius in custodia valles statio donec per omnis suffragium eo ad l marcius cunctus summa imperium defero omnis inde tempus exiguus is sum munio castrum conveho commeatus consumo et omnis imperium miles cum impiger tum haudquaquam abicio animus exsequor ceterum postquam hasdrubal gisgonis venio ad reliquiae bellum deleo transeo hiberus et adpropinquaris affero sum signum pugna propono ab nouus dux miles uideo recordor qui paulus ante imperator habeo quisque et dux et copia fretus prodeo in pugna soleo sum fleo omnis repens et offensaris caput et alius manus ad caelum tendo deus incuso alius sterno humus suus quisque nominatim dux imploraris neque sedo lamentatio possum excito centurio manipularis et ipse mulceo et increpo marcius qui in muliebris et inutilis sui proiacio fletus potis quam ad tuto sui ipse et res publicus sui acuo animus et ne inultus imperator suus iacio sino cum subeo clamor tuba sonus iam enim prope valles hostis sum exaudio inde verso repens in ira luctus discurro ad arma atque uelut accendo rabies discurro ad porta et in hostis neglegenter atque incompositus venio incurro extemplo improvide res pauor incutio poenus mirabundus unde tot hostis subeo exorior prope deleo exercitus sum unde tantus audacia tantus fiducia suus uinco atque fugo quis imperator duo scipio caedo exsisto quis castrum praesum quis signum do pugna ad hic tot tam necopinatus primus omnis incertus stupeo refero pedis deinde validus impressio pello tergum verto et aut fugio caedes foedus sum aut temerarius periculosus sequor impetus ni marcius properus receptus do signum obsisto ad primus signum et quidam ipse retineo concito reprimo acies inde in castrum avidus adhuc caedo et sanguis reduco carthaginiensis trepidus primus ab hostis uallum ago postquam nemo insequor uideo metus substitisse reor contemptim rursus et sedo gradus in castrum abeo par neglegentia in castrum custodio sum nam etsi propinquus hostis sum tamen reliquiae is sum duo exercitus ante paucus dies deletor succurro ob hic cum omnis neglego apud hostis sum exploro is marcius ad consilium primus species temerarius magis quam audax animus adiicio ut ultro castrum hostis oppugno facilis sum reor unus hasdrubal expugnaris castrum quam si sui rursus tres exercitus atque tres dux jungo suus defendo simul aut si succedo coepio erigo sui affligo res aut si pello sum tamen ultro infero arma contemno suus dempturum


ceterum postquam Tarentum ire constituit, decem milibus peditum atque equitum, quos in expeditionem uelocitate corporum ac leuitate armorum aptissimos esse ratus est, electis, quarta uigilia noctis signa mouit, praemissisque octoginta fere Numidis equitibus praecepit ut discurrerent circa uias perlustrarentque omnia oculis, ne quis agrestium procul spectator agminis falleret; praegressos retraherent, obuios occiderent, ut praedonum magis quam exercitus accolis species esset. ipse raptim agmine acto quindecim ferme milium spatio castra ab Tarento posuit; et ne ibi quidem nuntiato quo pergerent, tantum conuocatos milites monuit uia omnes irent nec deuerti quemquam aut excedere ordine agminis paterentur et in primis intenti ad imperia accipienda essent neu quid nisi ducum iussu facerent; se in tempore editurum quae uellet agi. eadem ferme hora Tarentum fama praeuenerat Numidas equites paucos populari agros terroremque late agrestibus iniecisse. ad quem nuntium nihil ultra motus praefectus Romanus quam ut partem equitum postero die luce prima iuberet exire ad arcendum populationibus hostem; in cetera adeo nihil ab eo intenta cura est ut contra pro argumento fuerit illa procursatio Numidarum Hannibalem exercitumque <e> castris non mouisse. Hannibal concubia nocte mouit. dux Philemenus erat cum solito captae uenationis onere; ceteri proditores ea quae composita erant exspectabant. conuenerat autem ut Philemenus portula adsueta uenationem inferens armatos induceret, parte alia portam Temenitida adiret Hannibal; ea mediterranea regio est orientem spectans; busta aliquantum intra moenia includunt. cum portae adpropinquaret, editus ex composito ignis ab Hannibale est refulsitque idem redditum ab Nicone signum; exstinctae deinde utrimque flammae sunt. Hannibal silentio ducebat ad portam. Nico ex improuiso adortus sopitos uigiles in cubilibus suis obtruncat portamque aperit. Hannibal cum peditum agmine ingreditur, equites subsistere iubet ut, quo res postulet occurrere libero campo possent. et Philemenus portulae parte alia, qua commeare adsuerat, adpropinquabat. nota uox eius et familiare iam signum cum excitasset uigilem, dicenti uix sustineri grandis bestiae onus portula aperitur. inferentes aprum duos iuuenes secutus ipse cum expedito uenatore uigilem, incautius miraculo magnitudinis in eos qui ferebant uersum, uenabulo traicit. ingressi deinde triginta fere armati ceteros uigiles obtruncant refringuntque portam proximam et agmen sub signis confestim inrupit. inde cum silentio in forum ducti Hannibali sese coniunxerunt. tum duo milia Gallorum Poenus in tres diuisa partes per urbem dimittit; Tarentinos <iis addit duces binos>; itinera quam maxime frequentia occupari iubet, tumultu orto Romanos passim caedi, oppidanis parci. sed ut fieri id posset, praecipit iuuenibus Tarentinis ut, ubi quem suorum procul uidissent, quiescere ac silere ac bono animo esse iuberent.

ceterum postquam tarentus eo constituo decem mille pedes atque eques qui in expeditio uelocitas corpus atque leuitas armus aptus sum reor sum eligo quartus uigilia nox signum moueo praemitto octoginta fere numida eques praecipio ut discurro circa uia perlustro omnis oculus ne quis agrestis procul spectator agmen fallo praegredior retraho obvius occido ut praedo magis quam exercitus accolo species sum ipse raptim agmen ago quindecim ferme mille spatium castrum ab tarentus pono et ne ibi quidem nuntio quo pergo tantus convoco miles moneo uia omnis eo neque deverto quisquam aut excedo ordo agmen pateo et in primus intendo ad imperium accipio sum neu quis nisi dux iussus facio sui in tempus edo qui uolo ago idem ferme hora tarentus fama praevenio numida eques paucus populor ager terror latus agrestis injacio ad qui nuntius nihil ultra moueo praefectus romanus quam ut pars eques posterus dies lux primus iubeo exeo ad arceo populatio hostis in ceterus adeo nihil ab is intendo cura sum ut contra pro argumentum sum ille procursatio numidaris hannibal exerceo e castrum non moveo hannibal concubius nox moueo dux philemenus sum cum soleo capio uenatio onus ceterus proditor is qui compono sum exspecto convenio autem ut philemenus portula assuesco uenatio infero armatus induco pars alius porta temenitida adeo hannibal is mediterraneus regius sum orior specto bustum aliquantus intra moenia includo cum porta appropinquo edo ex compono ignis ab hannibal sum refulgeo idem reddo ab nico signum exstinguo deinde utrimque flamma sum hannibal silentium duco ad porta nico ex improuisus adorior sopio uigil in cubilis suus obtrunco porta aperio hannibal cum pedes agmen ingredior eques subsisto iubeo ut quo res postulo occurro liber campus possum et philemenus portula pars alius qui commearis adsuo appropinquo nosco uox is et familiaris iam signum cum excito uigilo dico uix sustineo grandis bestia onus portula aperio infero aper duo iuuenis sequor ipse cum expedio uenator uigilo incautus miraculum magnitudo in is qui fero uersus venabulum traicio ingredior deinde triginta fere armatus ceterus uigil obtrunco refringo porta propior et agmen sub signum confestim irrumpo inde cum silentium in forum duco hannibal sui conjungo tum duo mille gallus poenus in tres diuido pars per urbs dimitto tarentini is addo dux bini iter quam magnus frequentia occuparis iubeo tumultus orior romanus passim caedo oppidanus parcus sed ut fio is possum praecipio juvenis tarentinus ut ubi qui suus procul uideo quiesco atque sileo atque bonus animus sum iubeo


aliquot publici sacerdotes mortui eo anno sunt, L. Cornelius Lentulus pontifex maximus et C. Papirius C. filius Masso pontifex et P. Furius Philus augur et C. Papirius L. filius Masso decemuir sacrorum. in Lentuli locum M. Cornelius Cethegus , in Papiri Cn. Seruilius Caepio pontifices suffecti sunt; augur creatus L. Quinctius Flamininus , decemuir sacrorum L. Cornelius Lentulus . comitiorum consularium iam appetebat tempus; sed quia consules a bello intentos auocare non placebat, Ti. Sempronius consul comitiorum causa dictatorem dixit C. Claudium Centonem . ab eo magister equitum est dictus Q. Fuluius Flaccus . dictator primo comitiali die creauit consules Q. Fuluium Flaccum , magistrum equitum, et Ap. Claudium Pulchrum , cui Sicilia prouincia in praetura fuerat. tum praetores creati Cn. Fuluius Flaccus <C.> Claudius Nero M. Iunius Silanus P. Cornelius Sulla . comitiis perfectis dictator magistratu abiit. aedilis curulis fuit eo anno cum M. Cornelio Cethego P. Cornelius Scipio , cui post Africano fuit cognomen. huic petenti aedilitatem cum obsisterent tribuni plebis, negantes rationem eius habendam esse quod nondum ad petendum legitima aetas esset, 'si me' inquit 'omnes Quirites aedilem facere uolunt, satis annorum habeo.' tanto inde fauore ad suffragium ferendum in tribus discursum est ut tribuni repente incepto destiterint. aedilicia largitio haec fuit, ludi Romani pro temporis illius copiis magnifice facti et diem unum instaurati, et congii olei in uicos singulos dati. L. Uillius Tappulus et M. Fundanius Fundulus , aediles plebeii, aliquot matronas apud populum probri accusarunt; quasdam ex eis damnatas in exsilium egerunt. ludi plebeii per biduum instaurati et Iouis epulum fuit ludorum causa.

aliquot publicus sacerdos mortuus is annus sum l cornelius lentulus pontifex magnus et que papirius que filius maso pontifex et p furius philus augur et que papirius l filius maso decemuir sacer in lentulis locus m cornelius cethegus in papirius cn seruilius caepio pontifex sufficio sum augur creo l quintius flamininus decemuir sacer l cornelius lentulus comitium consularis iam appeto tempus sed quia consul ab bellum intendo auocaris non placeo tiberius sempronius consul comitium causa dictator dico que claudius cento ab is magister eques sum dico q fulvius flaccus dictator primus comitial dies creo consul q fulvius flaccus magister eques et ap claudius pulcher qui sicilia prouincia in praetura sum tum praetor creo cn fulvius flaccus que claudus nero m junius silanus p cornelius sulla comitium perficio dictator magistratus abeo aedilis curulis sum is annus cum m cornelius cethegus p cornelius scipio qui post africanus sum cognomen hic peto aedilitas cum obsisto tribunus plebs nego ratio is habeo sum qui nondum ad peto legitimus aetas sum si ego inquam omnis quiris aedilis facio uolo satis annus habeo tantus inde fauor ad suffragium fero in tres discursus sum ut tribunus repens inceptum desisto aedilicia largitio hic sum ludo romanus pro tempus ille copia magnificus facio et dies unus instauro et congius oleum in vicus singuli do l villius tappulus et m fundanus fundulus aedilis plebeius aliquot matrona apud populus probrum accuso quidam ex is damno in exsilium egero ludo plebeius per biduus instauro et iuppiter epulum sum ludus causa


consules agrum Campanum ingressi cum passim popularentur, eruptione oppidanorum et Magonis cum equitatu territi et trepidi ad signa milites palatos passim reuocarunt, et uixdum instructa acie fusi supra mille et quingentos milites amiserunt. inde ingens ferocia superbae suopte ingenio genti creuit multisque proeliis lacessebant Romanos; sed intentiores ad cauendum consules una pugna fecerat incaute atque inconsulte inita. restituit tamen his animos et illis minuit audaciam parua una res; sed in bello nihil tam leue est quod non magnae interdum rei momentum faciat. T. Quinctio Crispino Badius Campanus hospes erat perfamiliari hospitio iunctus. creuerat consuetudo, quod aeger Romae apud Crispinum Badius ante defectionem Campanam liberaliter comiterque curatus fuerat. is tum Badius progressus ante stationes quae pro porta stabant uocari Crispinum iussit. quod ubi est Crispino nuntiatum, ratus conloquium amicum ac familiare quaeri, manente memoria etiam in discidio publicorum foederum priuati iuris, paulum a ceteris processit. postquam in conspectum uenere, 'prouoco te' inquit 'ad pugnam, Crispine' Badius; 'conscendamus equos summotisque aliis uter bello melior sit decernamus.' ad ea Crispinus nec sibi nec illi ait hostes deesse in quibus uirtutem ostendant; se, etiamsi in acie occurrerit, declinaturum, ne hospitali caede dextram uiolet; conuersusque abibat. enimuero ferocius tum Campanus increpare mollitiam ignauiamque et se digna probra in insontem iacere, hospitalem hostem appellans simulantemque parcere cui sciat parem se non esse. si parum publicis foederibus ruptis dirempta simul et priuata iura esse putet, Badium Campanum T. Quinctio Crispino Romano palam duobus exercitibus audientibus renuntiare hospitium. nihil sibi cum eo consociatum, nihil foederatum, hosti cum hoste, cuius patriam ac penates publicos priuatosque oppugnatum uenisset. si uir esset, congrederetur. diu cunctantem Crispinum perpulere turmales ne impune insultare Campanum pateretur. itaque tantum moratus dum imperatores consuleret permitterentne sibi extra ordinem in prouocantem hostem pugnare, permissu eorum arma cepit equumque conscendit et Badium nomine compellans ad pugnam euocauit. nulla mora a Campano facta est; infestis equis concurrerunt. Crispinus supra scutum sinistrum umerum Badio hasta transfixit, superque delapsum cum uolnere ex equo desiluit ut pedes iacentem conficeret. Badius priusquam opprimeretur parma atque equo relicto ad suos aufugit; Crispinus equum armaque capta et cruentam cuspidem insignis spoliis ostentans cum magna laude et gratulatione militum ad consules est deductus laudatusque ibi magnifice et donis donatus.

consul ager campanus ingredior cum passim populor eruptio oppidanus et mago cum equitatus terreo et trepidus ad signum miles palo passim revoco et uix instruo acies fundo supra mille et quingenti miles amitto inde ingens ferocia superbus suopte ingenium gens cerno multa proelium lacesso romanus sed intendo ad caueo consul unus pugno facio incautus atque inconsultus ineo restituo tamen hic animus et ille minuo audacia paruus unus res sed in bellum nihil tam leuis sum qui non magnus interdum res momentum facio t quintius crispinus badius campanus hospes sum perfamiliaris hospitium jungo cerno consuetudo qui aeger roma apud crispinus badius ante defectio campanus liberalis comito curo sum is tum badius progredior ante statio qui pro porto sto uoco crispinus iubeo qui ubi sum crispinus nuntio reor colloquium amicus atque familiaris quaero maneo memoria etiam in discidium publicus foedus priuo ius paulus ab ceterus procedo postquam in conspectus uenio provoco tu inquam ad pugna crispinus badius conscendo equus summoveo alius uter bellum bonus sum decerno ad is crispinus neque sui neque ille aio hostis desum in qui uirtus ostendo sui etiamsi in acies occurro declino ne hospital caedes dexter violo converro abeo enimuero ferox tum campanus increparis mollitia ignavio et sui dignus probrum in insons iacio hospital hostis appello simulo parco qui scio par sui non sum si parum publicus foedus rumpo disredimo simul et priuo ius sum puto badius campanus t quintius crispinus romanus palam duo exercitus audio renuntiaris hospitium nihil sui cum is consocio nihil foedero hostis cum hostis qui patria atque penates publicus privo oppugno uenio si uir sum congredior diu cunctor crispinus perpello turmal ne impunis insulto campanus pateo itaque tantus moror dum imperator consulo permitto sui extra ordo in provoco hostis pugno permitto is arma capio equus conscendo et badius nomen compello ad pugna evoco nullus mora ab campanus facio sum infestus equus concurro crispinus supra scutum sinister umerus badius hasta transfigo supo delabor cum vulnus ex equus desileo ut pes iaceo confacio badius priusquam opprimo parma atque equus relinquo ad suus aufugio crispinus equus armo capio et cruentus cuspis insignis spolium ostento cum magnus laus et gratulatio miles ad consul sum deduco laudo ibi magnificus et donum dono


per eosdem dies P. Scipionem par terror, periculum maius ab nouo hoste urgebat. Masinissa erat iuuenis, eo tempore socius Carthaginiensium, quem deinde clarum potentemque Romana fecit amicitia. is tum cum equitatu Numidarum et aduenienti P. Scipioni occurrit et deinde adsidue dies noctesque infestus aderat, ut non uagos tantum procul a castris lignatum pabulatumque progressos exciperet sed ipsis obequitaret castris inuectusque in medias saepe stationes omnia ingenti tumultu turbaret. noctibus quoque saepe incursu repentino in portis ualloque trepidatum est nec aut locus aut tempus ullum uacuum a metu ac sollicitudine erat Romanis, compulsique intra uallum adempto rerum omnium usu. cum prope iusta obsidio esset futuramque artiorem eam appareret, si se Indibilis, quem cum septem milibus et quingentis Suessetanorum aduentare fama erat, Poenis coniunxisset, dux cautus et prouidens Scipio uictus necessitatibus temerarium capit consilium, ut nocte Indibili obuiam iret et quocumque occurrisset loco proelium consereret. relicto igitur modico praesidio in castris praepositoque Ti. Fonteio legato media nocte profectus cum obuiis hostibus manus conseruit. agmina magis quam acies pugnabant; superior tamen, ut in tumultuaria pugna, Romanus erat. ceterum et equites Numidae repente, quos fefellisse se dux ratus erat, ab lateribus circumfusi magnum terrorem intulere, <et> contracto aduersus Numidas certamine nouo tertius insuper aduenit hostis, duces Poeni adsecuti ab tergo iam pugnantes; ancepsque proelium Romanos circumsteterat incertos in quem potissimum hostem quamue in partem conferti eruptionem facerent. pugnanti hortantique imperatori et offerenti se ubi plurimus labor erat latus dextrum lancea traicitur; cuneusque is hostium, qui in confertos circa ducem impetum fecerat, ut exanimem labentem ex equo Scipionem uidit, alacres gaudio cum clamore per totam aciem nuntiantes discurrunt imperatorem Romanum cecidisse. ea peruagata passim uox, ut et hostes haud dubie pro uictoribus et Romani pro uictis essent, fecit. fuga confestim ex acie duce amisso fieri coepta est; ceterum ut ad erumpendum inter Numidas leuiumque armorum alia auxilia haud difficilis erat, ita effugere tantum equitum aequantiumque equos uelocitate peditum uix poterant caesique prope plures in fuga quam in pugna sunt; nec superfuisset quisquam ni praecipiti iam ad uesperum die nox interuenisset.

per idem dies p scipio par terror periculum magnus ab nouus hostis urgeo masinissa sum iuuenis is tempus socius carthaginiensis qui deinde clarus possum romanus facio amicitia is tum cum equitatus numidaris et advenio p scipio occurro et deinde assiduus dies nox infestus adsum ut non vagus tantus procul ab castrum lignor pabulor progredior excipio sed ipse obequito castrum inveho in medius saepe statio omnis ingens tumultus turbo nox quoque saepe incursus repentinus in porta vallo trepido sum neque aut locus aut tempus ullus uacuus ab metus atque sollicitudo sum romanus compello intra valles adimo res omnis usus cum prope iustus obsidio sum sum artus is appareo si sui indibilis qui cum septem mille et quingenti suessetanus aduentaris fama sum poenus conjungo dux caveo et provideo scipio uinco necessitas temerarius capio consilium ut nox indibilis obuiam eo et quicumque occurro locus proelium consero relinquo igitur modicus praesidium in castrum praepono tiberius fonteius legatus medius nox proficiscor cum obvius hostis manus consero agmen magis quam acies pugno superus tamen ut in tumultuarius pugno romanus sum ceterum et eques numida repens qui fallo sui dux reor sum ab later circumfundo magnus terror infero et contraho aduersus numida certamen nouus tertius insuper aduenio hostis dux poenus adsequor ab tergum iam pugno anceps proelium romanus circumsto incertus in qui potis hostis qui in pars confercio eruptio facio pugno horto imperator et offertor sui ubi multus labor sum latus dexter lancea traicio cuneus is hostis qui in confercio circa dux impetus facio ut exanimis labor ex equus scipio uideo alacer gaudium cum clamor per totus acies nuntio discurro imperator romanus cado is pervagor passim uox ut et hostis haud dubius pro uictor et romanus pro uinco sum facio fuga confestim ex acies dux amitto fio coepio sum ceterum ut ad erumpo inter numida levis armus alius auxilium haud difficilis sum ita effugio tantus eques aequo equus uelocitas pedes uix possum caedo prope multus in fuga quam in pugno sum neque supersum quisquam ni praeceps iam ad uesper dies nox intervenio


Hasdrubal postquam animaduertit exiguum Romanum exercitum in castris et spem omnem in Celtiberorum auxiliis esse, peritus omnis barbaricae et praecipue omnium earum gentium in quibus per tot annos militabat perfidiae, facili lingua, cum utraque castra plena Hispanorum essent, per occulta conloquia paciscitur magna mercede cum Celtiberorum principibus ut copias inde abducant. nec atrox uisum facinus—non enim ut in Romanos uerterent arma agebatur—, et merces quanta uel pro bello satis esset dabatur ne bellum gererent, et cum quies ipsa, tum reditus domum fructusque uidendi suos suaque grata uolgo erant. itaque non ducibus facilius quam multitudini persuasum est. simul ne metus quidem ab Romanis erat, quippe tam paucis, si ui retinerent. id quidem cauendum semper Romanis ducibus erit exemplaque haec uere pro documentis habenda, ne ita externis credant auxiliis ut non plus sui roboris suarumque proprie uirium in castris habeant. signis repente sublatis Celtiberi abeunt, nihil aliud quaerentibus causam obtestantibusque ut manerent Romanis respondentes quam domestico se auocari bello. Scipio, postquam socii nec precibus nec ui retineri poterant, nec se aut parem sine illis hosti esse aut fratri rursus coniungi uidit posse, nec ullum aliud salutare consilium in promptu esse, retro quantum posset cedere statuit, in id omni cura intentus necubi hosti aequo se committeret loco, qui transgressus flumen prope uestigiis abeuntium insistebat.

hasdrubal postquam animaduerto exiguus romanus exercitus in castrum et spes omnis in celtiberi auxilium sum pereo omnis barbaricus et praecipuus omnis is gens in qui per tot annus milito perfidia facilis lingua cum uter castrum plenus hispanus sum per occulo colloquium pacisco magnus merces cum celtiberi princeps ut copia inde abduco neque atrox uideo facinus non enim ut in romanus uerto arma ago et merces quantus uel pro bellum satis sum do ne bellum gero et cum quies ipse tum redeo domus fruor video suus suum gratus vulgo sum itaque non dux facilis quam multitudo persuadeo sum simul ne metus quidem ab romanus sum quippe tam paucus si uis retineo is quidem caueo semper romanus dux sum exemplum hic uerus pro documentum habeo ne ita externus credo auxilium ut non multus suus robur sua proprius uis in castrum habeo signum repens tollo celtiberi abeo nihil alius quaero causa obtestor ut maneo romanus respondeo quam domesticus sui auocaris bellum scipio postquam socius neque prex neque uis retineo possum neque sui aut par sine ille hostis sum aut frater rursus conjungo uideo possum neque ullus alius salutaris consilium in promptus sum retro quantus possum cedo statuo in is omnis cura intendo necubi hostis aequus sui committo locus qui transgredior flumen prope vestigium abeo insisto


circa Herdoneam Romanae legiones et praetor Fuluius erat. quo ubi allatum est hostes aduentare, prope est factum ut iniussu praetoris signis conuolsis in aciem exirent; nec res magis ulla tenuit quam spes haud dubia suo id arbitrio ubi uellent facturos. nocte insequenti Hannibal, cum tumultuatum in castris et plerosque ferociter, signum ut daret, institisse duci ad arma uocantes sciret, haud dubius prosperae pugnae occasionem dari, tria milia expeditorum militum in uillis circa uepribusque et siluis disponit, qui signo dato simul omnes e latebris exsisterent, et Magonem ac duo ferme milia equitum qua fugam inclinaturam credebat omnia itinera insidere iubet. his nocte praeparatis, prima luce in aciem copias educit; nec Fuluius est cunctatus, non tam sua ulla spe quam militum impetu fortuito tractus. itaque eadem temeritate qua processum in aciem est instruitur ipsa acies ad libidinem militum forte procurrentium consistentiumque quo loco ipsorum tulisset animus, deinde per libidinem aut metum deserentium locum. prima legio et sinistra ala in primo instructae et in longitudinem porrecta acies. clamantibus tribunis nihil introrsus roboris ac uirium esse et quacumque impetum fecissent hostes perrupturos, nihil quod salutare esset non modo ad animum sed ne ad aures quidem admittebat. et Hannibal haudquaquam similis dux neque simili exercitu neque ita instructo aderat. ergo ne clamorem quidem atque impetum primum eorum Romani sustinuere. dux stultitia et temeritate Centenio par, animo haudquaquam comparandus, ubi rem inclinatam ac trepidantes suos uidet, equo arrepto cum ducentis ferme equitibus effugit; cetera a fronte pulsa, inde a tergo atque alis circumuenta acies eo usque est caesa ut ex duodeuiginti milibus hominum duo milia haud amplius euaserint. castris hostes potiti sunt.

circa herdonea romanus legio et praetor fulvius sum quo ubi affero sum hostis aduentaris prope sum facio ut injussus praetor signum convello in acies exeo neque res magis ullus teneo quam spes haud dubius suus is arbitrium ubi uolo facio nox insequor hannibal cum tumultuor in castrum et plerus ferociter signum ut do insto duco ad arma voco scio haud dubius prosper pugna occasio do tres mille expeditor miles in villa circa vepres et silua dispono qui signum do simul omnis e latebra exsisto et mago atque duo ferme mille eques qui fuga inclino credo omnis iter insideo iubeo hic nox praeparo primus lux in acies copia educo neque fulvius sum cunctor non tam suus ullus spes quam miles impetus fortuitus traho itaque idem temeritas qui procedo in acies sum instruo ipse acies ad libido miles fors procurro consisto quo locus ipse fero animus deinde per libido aut metus desero locus primus legio et sinistra ala in primus instruo et in longitudo porrigo acies clamo tribunus nihil introrsum robur atque uis sum et quicumque impetus facio hostis perrumpo nihil qui salutaris sum non modo ad animus sed ne ad auris quidem admitto et hannibal haudquaquam similis dux neque similis exercitus neque ita instruo adsum ergo ne clamor quidem atque impetus primus is romanus sustineo dux stultitia et temeritas centenio par animus haudquaquam comparo ubi res inclino atque trepido suus uideo equus arrepo cum ducenti ferme eques effugio ceterus ab frons pello inde ab tergum atque ala circumvenio acies is usque sum caedo ut ex duodeuiginti mille homo duo mille haud amplus evado castrum hostis potior sum


dum haec in Africa atque in Hispania geruntur, Hannibal in agro Sallentino aestatem consumpsit spe per proditionem urbis Tarentinorum potiundae. ipsorum interim Sallentinorum ignobiles urbes ad eum defecerunt. eodem tempore in Bruttiis ex duodecim populis, qui anno priore ad Poenos desciuerant, Consentini et Tauriani in fidem populi Romani redierunt et plures redissent, ni T. Pomponius Ueientanus , praefectus socium, prosperis aliquot populationibus in agro Bruttio iusti ducis speciem nactus, tumultuario exercitu coacto cum Hannone conflixisset. magna ibi uis hominum sed inconditae turbae agrestium seruorumque caesa aut capta est: minimum iacturae fuit quod praefectus inter ceteros est captus, et tum temerariae pugnae auctor et ante publicanus omnibus malis artibus et rei publicae et societatibus infidus damnosusque. Sempronius consul in Lucanis multa proelia parua, haud ullum dignum memoratu fecit et ignobilia oppida Lucanorum aliquot expugnauit. quo diutius trahebatur bellum et uariabant secundae aduersaeque res non fortunam magis quam animos hominum, tanta religio, et ea magna ex parte externa, ciuitatem incessit ut aut homines aut dei repente alii uiderentur facti. nec iam in secreto modo atque intra parietes abolebantur Romani ritus, sed in publico etiam ac foro Capitolioque mulierum turba erat nec sacrificantium nec precantium deos patrio more. sacrificuli ac uates ceperant hominum mentes quorum numerum auxit rustica plebs, ex incultis diutino bello infestisque agris egestate et metu in urbem compulsa; et quaestus ex alieno errore facilis, quem uelut concessae artis usu exercebant. primo secretae bonorum indignationes exaudiebantur; deinde ad patres etiam ac publicam querimoniam excessit res. incusati grauiter ab senatu aediles triumuirique capitales quod non prohiberent, cum emouere eam multitudinem e foro ac disicere apparatus sacrorum conati essent, haud procul afuit quin uiolarentur. ubi potentius iam esse id malum apparuit quam ut minores per magistratus sedaretur, M. Aemilio praetori [urb.] negotium ab senatu datum est ut eis religionibus populum liberaret. is et in contione senatus consultum recitauit et edixit ut quicumque libros uaticinos precationesue aut artem sacrificandi conscriptam haberet eos libros omnes litterasque ad se ante kalendas Apriles deferret neu quis in publico sacroue loco nouo aut externo ritu sacrificaret.

dum hic in africanus atque in hispania gero hannibal in ager sallentino aestas consumo spes per proditio urbs tarentinus potio ipse interim salentini ignobilis urbs ad is deficio idem tempus in bruttius ex duodecim populus qui annus prior ad poeni descisco consentinus et taurianum in fides populus romanus redeo et multus redeo ni t pomponius veientanus praefectus socius prosper aliquot populatio in ager bruttius justus dux species nanciscor tumultuarius exercitus cogo cum hanno confligo magnus ibi uolo homo sed inconditus turba agrestis servus caedo aut capio sum paruus jacio sum qui praefectus inter ceterus sum capio et tum temerarius pugna auctor et ante publicanus omnis malus ars et res publicus et societas infidus damnosus sempronius consul in lucanus multus proelio paruus haud ullus dignus memoro facio et ignobilis oppidum lucanus aliquot expugno quo diu traho bellum et vario secundus adverro res non fortuna magis quam animus homo tantus religio et is magnus ex pars externus ciuitas incedo ut aut homo aut deus repens alius uideo facio neque iam in secretum modo atque intra paries aboleo romanus ritus sed in publicus etiam atque forum capitolium mulier turba sum neque sacrifico neque preco deus patrius mos sacrificulis atque uates capio homo mens qui numerus augeo rusticus plebs ex incultus diutinus bellum infestus ager egestas et metus in urbs compello et quaestus ex alienus error facilis qui uelut concedo ars usus exerceo primus secerno bonus indignatio exaudio deinde ad pater etiam atque publicus querimonia excedo res incuso grauis ab senatus aedilis triumviri capital qui non prohibeo cum emoveo is multitudo e forum atque disicio apparatus sacer conor sum haud procul asum quin violo ubi potens iam sum is malus appareo quam ut paruus per magistratus sedo m aemilius praetor urb negotium ab senatus do sum ut is religio populus libero is et in contio senatus consulo recito et edico ut quicumque liber vaticinus precatio aut ars sacrifico conscribo habeo is liber omnis littera ad sui ante kalendae aprilis defero neu quis in publicus sacro locus nouus aut externus ritus sacrifico


iam mille armatorum <muri> ceperant partem, cum ceterae admotae <sunt copiae> pluribusque scalis in murum euadebant, signo ab Hexapylo dato quo per ingentem solitudinem erat peruentum, quia magna pars in turribus epulati aut sopiti uino erant aut semigraues potabant; paucos tamen eorum oppressos in cubilibus interfecerunt. prope Hexapylon est portula; ea magna ui refringi coepta et e muro ex composito tuba datum signum erat et iam undique non furtim sed ui aperta gerebatur res. quippe ad Epipolas, frequentem custodiis locum, peruentum erat terrendique magis hostes erant quam fallendi, sicut territi sunt. nam simulac tubarum est auditus cantus clamorque tenentium muros partemque urbis omnia teneri custodes rati alii per murum fugere, alii salire de muro praecipitarique turba pauentium. magna pars tamen ignara tanti mali erat et grauatis omnibus uino somnoque et in uastae magnitudinis urbe partium sensu non satis pertinente in omnia. sub lucem Hexapylo effracto Marcellus omnibus copiis urbem ingressus excitauit conuertitque omnes ad arma capienda opemque si quam possent iam captae prope urbi ferendam. Epicydes ab Insula, quam ipsi Nasson uocant, citato profectus agmine, haud dubius quin paucos, per neglegentiam custodum transgressos murum, expulsurus foret, occurrentibus pauidis tumultum augere eos dictitans et maiora ac terribiliora uero adferre, postquam conspexit omnia circa Epipolas armis completa, lacessito tantum hoste paucis missilibus retro in Achradinam agmen conuertit, non tam uim multitudinemque hostium metuens quam ne qua intestina fraus per occasionem oreretur clausasque inter tumultum Achradinae atque Insulae inueniret portas. Marcellus ut moenia ingressus ex superioribus locis urbem omnium ferme illa tempestate pulcherrimam subiectam oculis uidit, inlacrimasse dicitur partim gaudio tantae perpetratae rei, partim uetusta gloria urbis. Atheniensium classes demersae et duo ingentes exercitus cum duobus clarissimis ducibus deleti occurrebant et tot bella cum Carthaginiensibus tanto cum discrimine gesta, tot tam opulenti tyranni regesque, praeter ceteros Hiero, cum recentissimae memoriae rex, tum ante omnia quae uirtus ei fortunaque sua dederat beneficiis in populum Romanum insignis. ea cum uniuersa occurrerent animo subiretque cogitatio iam illa momento horae arsura omnia et ad cineres reditura, priusquam signa Achradinam admoueret, praemittit Syracusanos qui intra praesidia Romana, ut ante dictum est, fuerant, ut adloquio leni perlicerent hostes ad dedendam urbem.

iam mille armator murus capio pars cum ceterus admoveo sum copia multus scalae in murus evado signum ab hexapylon do quo per ingens solitudo sum peruenio quia magnus pars in turris epulor aut sopio uinum sum aut semigravis poto paucus tamen is opprimo in cubilis interfacio prope hexapylon sum portula is magnus uis refringo coepio et e murus ex compono tuba do signum sum et iam undique non furtim sed uis apertus gero res quippe ad epipolas frequens custodia locus peruenio sum terreo magis hostis sum quam fallo sicut terreo sum nam simulac tubaris sum audio cantus clamo teneo murus pars urbs omnis teneo custos reor alius per murus fugio alius salio de murus praecipito turba paveo magnus pars tamen ignarus tantus malus sum et gravo omnis uinum somnus et in vastus magnitudo urbs pars sentio non satis pertineo in omnis sub lux hexapylon effringo marcellus omnis copia urbs ingredior excito converto omnis ad arma capio ops si quam possum iam capio prope urbs fero epicydes ab insula quam ipse nasson uoco cito proficiscor agmen haud dubius quin paucus per neglegentia custos transgredior murus expello sum occurro pavidus tumultus augeo is dictito et magnus atque terribilis uerus affero postquam conspicio omnis circa epipolas arma compleo lacesso tantus hostis paucus missilis retro in achradina agmen conuerto non tam uis multitudo hostis metuo quam ne qui intestinum fraus per occasio orior claudo inter tumultus achradina atque insula invenio porta marcellus ut moenia ingredior ex superus locus urbs omnis ferme ille tempestas pulcher subicio oculus uideo inlacrimo dico pars gaudium tantus perpetro res pars vetustus gloria urbs atheniensis classis demergo et duo ingens exercitus cum duo clarus dux deleo occurro et tot bellum cum carthaginiensis tantus cum discrimen gero tot tam opulens tyrannus rego praeter ceterus hiero cum recens memoria rex tum ante omnis qui uirtus is fortuno suus do beneficium in populus romanus insignis is cum uniuersus occurro animus subeo cogitatio iam ille momentum hora ardeo omnis et ad cinis redeo priusquam signum achradina admoveo praemitto syracusani qui intra praesidium romanus ut ante dico sum sum ut alloquium lenis perlicet hostis ad dedo urbs


dum haec in Hispania geruntur, Marcellus captis Syracusis, cum cetera in Sicilia tanta fide atque integritate composuisset ut non modo suam gloriam sed etiam maiestatem populi Romani augeret, ornamenta urbis, signa tabulasque quibus abundabant Syracusae, Romam deuexit, hostium quidem illa spolia et parta belli iure; ceterum inde primum initium mirandi Graecarum artium opera licentiaeque hinc sacra profanaque omnia uolgo spoliandi factum est, quae postremo in Romanos deos, templum id ipsum primum quod a Marcello eximie ornatum est, uertit. uisebantur enim ab externis ad portam Capenam dedicata a M. Marcello templa propter excellentia eius generis ornamenta, quorum perexigua pars comparet. legationes omnium ferme ciuitatium Siciliae ad eum conueniebant. dispar ut causa earum, ita condicio erat. qui ante captas Syracusas aut non desciuerant aut redierant in amicitiam ut socii fideles accepti cultique; quos metus post captas Syracusas dediderat ut uicti a uictore leges acceperunt. erant tamen haud paruae reliquiae belli circa Agrigentum Romanis, Epicydes et Hanno, duces reliqui prioris belli, et tertius nouus ab Hannibale in locum Hippocratis missus, Libyphoenicum generis Hippacritanus—Muttinen populares uocabant—, uir impiger et sub Hannibale magistro omnes belli artes edoctus. huic ab Epicyde et Hannone Numidae dati auxiliares, cum quibus ita peruagatus est hostium agros, ita socios ad retinendos in fide animos eorum ferendo in tempore cuique auxilium adiit, ut breui tempore totam Siciliam impleret nominis sui nec spes alia maior apud fauentes rebus Carthaginiensium esset. itaque inclusi ad <id> tempus moenibus Agrigenti dux Poenus Syracusanusque, non consilio Muttinis quam fiducia magis ausi egredi extra muros ad Himeram amnem posuerunt castra. quod ubi perlatum ad Marcellum est, extemplo copias mouit et ab hoste quattuor ferme milium interuallo consedit, quid agerent pararentue exspectaturus. sed nullum neque locum neque tempus cunctationi consilioue dedit Muttines, transgressus amnem ac stationibus hostium cum ingenti terrore ac tumultu inuectus. postero die prope iusto proelio compulit hostes intra munimenta. inde reuocatus seditione Numidarum in castris facta, cum trecenti ferme eorum Heracleam Minoam concessissent, ad mitigandos reuocandosque eos profectus magno opere monuisse duces dicitur ne absente se cum hoste manus consererent. id ambo aegre passi duces, magis Hanno, iam ante anxius gloria eius: Muttinem sibi modum facere, degenerem Afrum imperatori Carthaginiensi misso ab senatu populoque? is perpulit cunctantem Epicyden ut transgressi flumen in aciem exirent: nam si Muttinem opperirentur et secunda pugnae fortuna euenisset, haud dubie Muttinis gloriam fore.

dum hic in hispania gero marcellus capio syracusae cum ceterus in sicilia tantus fides atque integritas compono ut non modo suus gloria sed etiam maiestas populus romanus augeo ornamentum urbs signum tabula qui abundo syracusae roma deveho hostis quidem ille spolium et pario bellum ius ceterum inde primus initium miro graecaris ars opus licentia hinc sacer profano omnis vulgo spolio facio sum qui postremo in romanus deus templum is ipse primus qui ab marcellus eximius orno sum uerto viso enim ab externus ad porta capena dedico ab m marcellus templum propter excello is genus ornamentum qui perexiguus pars comparo legatio omnis ferme ciuitas sicilia ad is convenio dispar ut causa is ita condicio sum qui ante capio syracusae aut non descisco aut redeo in amicitia ut socius fidelis accipio colo qui metus post capio syracusae dedo ut vinco ab uictor lex accipio sum tamen haud paruus reliquiae bellum circa agrigentum romanus epicydes et hanno dux reliquus prior bellum et tertius nouus ab hannibal in locus hippocrates mitto libyphoenices genus hippacritanus mutio popularis uoco uir impiger et sub hannibal magister omnis bellum ars edoceo hic ab epicyde et hanno numida do auxiliaris cum qui ita pervagor sum hostis ager ita socius ad retineo in fides animus is fero in tempus quisque auxilium adeo ut breuis tempus totus sicilia impleo nomen suus neque spes alius magnus apud faveo res carthaginiensis sum itaque includo ad is tempus moenia agrigentum dux poenus syracusanus non consilium muttinis quam fiducia magis audeo egredior extra murus ad himera amnis pono castrum qui ubi perfero ad marcellus sum extemplo copia moueo et ab hostis quattuor ferme mille interuallum consido quis ago paro exspecto sed nullus neque locus neque tempus cunctatio consilior do muttines transgredior amnis atque statio hostis cum ingens terror atque tumultus inveho posterus dies prope justus proelium compello hostis intra munimentum inde revoco seditio numidaris in castrum facio cum trecenti ferme is heraclea minous concedo ad mitigo revoco is proficiscor magnus opus moneo dux dico ne absum sui cum hostis manus consero is ambo aeger patior dux magis hanno iam ante anxius gloria is muttinem sui modus facio degenero afer imperator carthaginiensis mitto ab senatus populo is perpello cunctor epicyden ut transgredior flumen in acies exeo nam si muttinem opperior et secundus pugna fortuna evenio haud dubius muttinis gloria sum


hi permissu Lentuli primores equitum centurionumque et robora ex legionibus peditum legatos in hiberna ad M. Marcellum miserunt, e quibus unus potestate dicendi facta: 'consulem te, M. Marcelle , in Italia adissemus, cum primum de nobis, etsi non iniquum, certe triste senatus consultum factum est, nisi hoc sperassemus in prouinciam nos morte regum turbatam ad graue bellum aduersus Siculos simul Poenosque mitti, et sanguine nostro uolneribusque nos senatui satisfacturos esse, sicut patrum memoria qui capti a Pyrrho ad Heracleam erant aduersus Pyrrhum ipsum pugnantes satisfecerunt. quamquam quod ob meritum nostrum suscensuistis, patres conscripti, nobis aut suscensetis? ambo mihi consules et uniuersum senatum intueri uideor, cum te, M. Marcelle , intueor, quem si ad Cannas consulem habuissemus, melior et rei publicae et nostra fortuna esset. sine, quaeso, priusquam de condicione nostra queror, noxam cuius arguimur nos purgare. si non deum ira nec fato, cuius lege immobilis rerum humanarum ordo seritur, sed culpa periimus ad Cannas, cuius tandem ea culpa fuit? militum an imperatorum? equidem miles nihil unquam dicam de imperatore meo, cui praesertim gratias sciam ab senatu actas quod non desperauerit de re publica, cui post fugam Cannensem per omnes annos prorogatum imperium. ceteros item ex reliquiis cladis eius, quos tribunos militum habuimus, honores petere et gerere et prouincias obtinere audiuimus. an uobis uestrisque liberis ignoscitis facile, patres conscripti, in haec uilia capita saeuitis? et consuli primoribusque aliis ciuitatis fugere, cum spes alia nulla esset, turpe non fuit, milites utique morituros in aciem misistis? ad Alliam prope omnis exercitus fugit; ad Furculas Caudinas ne expertus quidem certamen arma tradidit hosti, ut alias pudendas clades exercituum taceam; tamen tantum afuit ab eo ut ulla ignominia iis exercitibus quaereretur ut et urbs Roma per eum exercitum qui ab Allia Ueios transfugerat reciperaretur, et Caudinae legiones quae sine armis redierant Romam armatae remissae in Samnium eundem illum hostem sub iugum miserint, qui hac sua ignominia laetatus fuerat. Cannensem uero quisquam exercitum fugae aut pauoris insimulare potest, ubi plus quinquaginta milia hominum ceciderunt, unde consul cum equitibus septuaginta fugit, unde nemo superest nisi quem hostis caedendo fessus reliquit? cum captiuis redemptio negabatur, nos uolgo homines laudabant quod rei publicae nos reseruassemus quod ad consulem Uenusiam redissemus et speciem iusti exercitus fecissemus; nunc deteriore condicione sumus quam apud patres nostros fuerunt captiui. quippe illis arma tantum atque ordo militandi locusque, in quo tenderent in castris, est mutatus, quae tamen semel nauata rei publicae opera et uno felici proelio reciperarunt; nemo eorum relegatus in exsilium est, nemini spes emerendi stipendia adempta; hostis denique est datus, cum quo dimicantes aut uitam semel aut ignominiam finirent; nos, quibus, nisi quod commisimus ut quisquam ex Cannensi acie miles Romanus superesset, nihil obici potest, non solum a patria procul Italiaque sed ab hoste etiam relegati sumus, ubi senescamus in exsilio ne qua spes, ne qua occasio abolendae ignominiae, ne qua placandae ciuium irae, ne qua denique bene moriendi sit. neque ignominiae finem nec uirtutis praemium petimus; modo experiri animum et uirtutem exercere liceat. laborem et periculum petimus, ut uirorum, ut militum officio fungamur. bellum in Sicilia iam alterum annum ingenti dimicatione geritur; urbes alias Poenus, alias Romanus expugnat; peditum, equitum acies concurrunt; ad Syracusas terra marique geritur res; clamorem pugnantium crepitumque armorum exaudimus resides ipsi ac segnes, tamquam nec manus nec arma habeamus. seruorum legionibus Ti. Sempronius consul totiens iam cum hoste signis conlatis pugnauit; operae pretium habent libertatem ciuitatemque. pro seruis saltem ad hoc bellum emptis uobis simus; congredi cum hoste liceat et pugnando quaerere libertatem. uis tu mari, uis terra, uis acie, uis urbibus oppugnandis experiri uirtutem? asperrima quaeque ad laborem periculumque deposcimus, ut quod ad Cannas faciundum fuit quam primum fiat, quoniam quidquid postea uiximus id omne destinatum ignominiae est.'

hic permitto lentulis primoris eques centurio et robur ex legio pedes legatus in hibernus ad m marcellus mitto e qui unus potestas dico facio consul tu m marcellus in italia adeo cum primus de nos etsi non iniquus certus tristis senatus consulo facio sum nisi hic spero in prouincia nos mors rex turbo ad grauis bellum aduersus siculi simul poeni mitto et sanguis noster vulnus nos senatus satisfacturos sum sicut pater memoria qui capio ab pyrrhus ad heraclea sum aduersus pyrrhus ipse pugno satisfecerunt quamquam qui ob mereo nos suscenseo pater conscribo nos aut suscenseo ambo ego consul et uniuersus senatus intueor uideo cum tu m marcellus intueor qui si ad cannae consul habeo bonus et res publicus et noster fortuna sum sine quaeso priusquam de condicio noster queror noxa qui arguo nos purgaris si non deus ira neque fatum qui lex immobilis res humanus ordo sero sed culpa pereo ad cannae qui tandem is culpa sum miles an imperator equidem miles nihil umquam dico de imperator meus qui praesertim gratia scio ab senatus ago qui non despero de res publicus qui post fuga cannensis per omnis annus prorogo imperium ceterus item ex reliquiae clades is qui tribunus miles habeo honor peto et gero et prouincia obtineo audio an tu vester liber ignosco facilis pater conscribo in hic uilis caput saevio et consul primoris alius ciuitas fugio cum spes alius nullus sum turpis non sum miles utique morior in acies mitto ad allia prope omnis exercitus fugio ad furcula caudinus ne experior quidem certamen arma trado hostis ut alius pudeo clades exercitus taceo tamen tantus asum ab is ut ullus ignominia is exercitus quaero ut et urbs roma per is exercitus qui ab allium veii transfugio recipero et caudinus legio qui sine arma redeo roma armo remitto in samnium idem ille hostis sub iugum mitto qui hic suus ignominia laeto sum cannensis uerus quisquam exercitus fuga aut pavor insimularis possum ubi multus quinquaginta mille homo cado unde consul cum eques septuaginta fugio unde nemo supersum nisi qui hostis caedo fessus relinquo cum captiuus redemptio nego nos vulgo homo laudo qui res publicus nos reservo qui ad consul venusia redeo et species justus exercitus facio nunc deterior condicio sum quam apud pater noster sum captivus quippe ille arma tantus atque ordo milito locus in quo tendo in castrum sum muto qui tamen semel navo res publicus opus et unus felix proelium recipero nemo is relego in exsilium sum nemo spes emereo stipendium adimo hostis denique sum do cum quo dimico aut uita semel aut ignominia finio nos qui nisi qui committo ut quisquam ex cannensis acies miles romanus supersum nihil obicio possum non solus ab patria procul italia sed ab hostis etiam relego sum ubi senesco in exsilium ne qui spes ne qui occasio aboleo ignominia ne qui placo ciuis ira ne qui denique bene morior sum neque ignominia finis neque uirtus praemium peto modo experior animus et uirtus exerceo licet labor et periculum peto ut uir ut miles officium fungor bellum in sicilia iam alter annus ingens dimicatio gero urbs alius poenus alius romanus expugno pedes eques acies concurro ad syracusae terra mare gero res clamor pugno crepo armus exaudio resideo ipse atque segnis tamquam neque manus neque arma habeo seruus legio tiberius sempronius consul totiens iam cum hostis signum confero pugno opera pretium habeo libertas civitas pro seruus saltem ad hic bellum emo tu sum congredior cum hostis licet et pugno quaero libertas uolo tu mare uolo terra uolo acies uolo urbs oppugno experior uirtus asper quisque ad labor periculum deposco ut qui ad cannae facio sum quam primus fio quoniam quisquis postea vivo is omnis destino ignominia sum


Marcellus Euryalo recepto praesidioque addito una cura liber erat ne qua ab tergo uis hostium in arcem accepta inclusos impeditosque moenibus suos turbaret. Achradinam inde trinis castris per idonea dispositis loca, spe ad inopiam omnium rerum inclusos redacturum, circumsedit. cum per aliquot dies quietae stationes utrimque fuissent, repente aduentus Hippocratis et Himilconis ut ultro undique oppugnarentur Romani fecit. nam et Hippocrates castris ad magnum portum communitis signoque iis dato qui Achradinam tenebant castra uetera Romanorum adortus est, quibus Crispinus praeerat, et Epicydes eruptionem in stationes Marcelli fecit et classis Punica litori quod inter urbem et castra Romana erat adpulsa est, ne quid praesidii Crispino summitti a Marcello posset. tumultum tamen maiorem hostes praebuerunt quam certamen; nam et Crispinus Hippocraten non reppulit tantum munimentis sed insecutus etiam est trepide fugientem, et Epicyden Marcellus in urbem compulit; satisque iam etiam in posterum uidebatur prouisum ne quid ab repentinis eorum excursionibus periculi foret. accessit et ad <haec> pestilentia, commune malum, quod facile utrorumque animos auerteret a belli consiliis. nam tempore autumni et locis natura grauibus, multo tamen magis extra urbem quam in urbe, intoleranda uis aestus per utraque castra omnium ferme corpora mouit. ac primo temporis ac loci uitio et aegri erant et moriebantur; postea curatio ipsa et contactus aegrorum uolgabat morbos, ut aut neglecti desertique qui incidissent morerentur aut adsidentes curantesque eadem ui morbi repletos secum traherent, cotidianaque funera et mors ob oculos esset et undique dies noctesque ploratus audirentur. postremo ita adsuetudine mali efferauerant animos, ut non modo lacrimis iustoque comploratu prosequerentur mortuos sed ne efferrent quidem aut sepelirent, iacerentque strata exanima corpora in conspectu similem mortem exspectantium, mortuique aegros, aegri ualidos cum metu, tum tabe ac pestifero odore corporum conficerent; et ut ferro potius morerentur, quidam inuadebant soli hostium stationes. multo tamen uis maior pestis Poenorum castra quam Romana <adfecerat; nam Romani> diu circumsedendo Syracusas caelo aquisque adsuerant magis. ex hostium exercitu Siculi, ut primum uidere ex grauitate loci uolgari morbos, in suas quisque propinquas urbes dilapsi sunt; at Carthaginienses, quibus nusquam receptus erat, cum ipsis ducibus Hippocrate atque Himilcone ad internecionem omnes perierunt. Marcellus, ut tanta uis ingruebat mali, traduxerat in urbem suos, infirmaque corpora tecta et umbrae recreauerant; multi tamen ex Romano exercitu eadem peste absumpti sunt.

marcellus euryalus recipio praesidium addo unus cura liber sum ne qui ab tergum uolo hostis in arx accipio includo impedio moenia suus turbo achradina inde terni castrum per idoneus dispono locum spes ad inopia omnis res includo redigo circumsedeo cum per aliquot dies quiesco statio utrimque sum repens advenio hippocrates et himilconis ut ultro undique oppugno romanus facio nam et hippocrates castrum ad magnus portus communio signo is do qui achradina teneo castrum uetus romanus adorior sum qui crispinus praesum et epicydes eruptio in statio marcellus facio et classis punicus litor qui inter urbs et castrum romanus sum adpello sum ne quis praesidium crispinus summitto ab marcellus possum tumultus tamen magnus hostis praebeo quam certamen nam et crispinus hippocrates non repello tantus munimentum sed insequor etiam sum trepidus fugio et epicyden marcellus in urbs compello sero iam etiam in posterus uideo prouideo ne quis ab repentinus is excursio periculum sum accedo et ad hic pestilentia communis malus qui facilis uter animus averto ab bellum consilium nam tempus auctumnus et locus natura grauis multus tamen magis extra urbs quam in urbs intolero uolo aestus per uter castrum omnis ferme corpus moueo atque primus tempus atque locus vitio et aeger sum et morior postea curatio ipse et contingo aeger vulgo morbus ut aut neglego desero qui incido morior aut assideo curo idem uis morbus repletos sui traho cottidianus funero et mors ob oculus sum et undique dies nox ploro audio postremo ita adsuetudo malus effero animus ut non modo lacrima justus comploro prosequor mortuus sed ne effero quidem aut sepelio jaceo sterno exanimo corpus in conspectus similis mors exspecto morior aeger aeger validus cum metus tum tabeo atque pestifer odor corpus confacio et ut ferrum potis morior quidam invado solus hostis statio multus tamen uolo magnus pestis poenus castrum quam romanus afficio nam romanus diu circumsedeo syracusae caelum aqua adsuo magis ex hostis exercitus siculis ut primus uideo ex grauitas locus uolgaris morbus in suus quisque propinquo urbs dilabor sum at carthaginiensis qui nusquam recipio sum cum ipse dux hippocrates atque himilcone ad internecio omnis pereo marcellus ut tantus uolo ingruo malus traduco in urbs suus infirmo corpus tectum et umbra recreo multus tamen ex romanus exercitus idem pestis absumo sum