et [legati] Campani, audita sua pariter sociorumque clade legatos ad Hannibalem miserunt qui nuntiarent duos consules ad Beneuentum esse, diei iter a Capua; tantum non ad portas et muros bellum esse; ni propere subueniat, celerius Capuam quam Arpos in potestatem hostium uenturam. ne Tarentum quidem, non modo arcem, tanti debere esse ut Capuam, quam Carthagini aequare sit solitus, desertam indefensamque populo Romano tradat. Hannibal, curae sibi fore rem Campanam pollicitus, in praesentia duo milia equitum cum legatis mittit quo praesidio agros populationibus possent prohibere. Romanis interim, sicut aliarum rerum, arcis Tarentinae praesidiique quod ibi obsideretur cura est. C. Seruilius legatus, ex auctoritate patrum a P. Cornelio praetore in Etruriam ad frumentum coemendum missus, cum aliquot nauibus onustis in portum Tarentinum inter hostium custodias peruenit. cuius aduentu qui ante in exigua spe uocati saepe ad transitionem ab hostibus per conloquia erant ultro ad transeundum hostes uocabant sollicitabantque. et erat satis ualidum praesidium traductis ad arcem Tarenti tuendam qui Metaponti erant militibus. itaque Metapontini extemplo metu quo tenebantur liberati ad Hannibalem defecere. hoc idem eadem ora maris et Thurini fecerunt. mouit eos non Tarentinorum magis defectio Metapontinorumque, quibus indidem ex Achaia oriundi etiam cognatione iuncti erant, quam ira in Romanos propter obsides nuper interfectos. eorum amici cognatique litteras ac nuntios ad Hannonem Magonemque, qui in propinquo in Bruttiis erant, miserunt, si exercitum ad moenia admouissent, se in potestatem eorum urbem tradituros esse. M. Atinius Thuriis cum modico praesidio praeerat, quem facile elici ad certamen temere ineundum rebantur posse, non militum quos perpaucos habebat fiducia quam iuuentutis Thurinae; eam ex industria centuriauerat armaueratque ad tales casus. diuisis copiis inter se duces Poeni cum agrum Thurinum ingressi essent, Hanno cum peditum agmine infestis signis ire ad urbem pergit, Mago cum equitatu tectus collibus ap<te ad> tegendas insidias oppositis subsistit. Atinius peditum tantum agmine per exploratores comperto in aciem copias educit, et fraudis intestinae et hostium insidiarum ignarus. pedestre proelium fuit persegne paucis in prima acie pugnantibus Romanis, Thurinis exspectantibus magis quam adiuuantibus euentum; et Carthaginiensium acies de industria pedem referebat, ut ad terga collis ab equite suo insessi hostem incautum pertraheret. quo ubi est uentum, coorti cum clamore equites prope inconditam Thurinorum turbam nec satis fido animo unde pugnabat stantem extemplo in fugam auerterunt. Romani, quamquam circumuentos hinc pedes, hinc eques urgebat, tamen aliquamdiu pugnam traxere; postremo et ipsi terga uertunt atque ad urbem fugiunt. ibi proditores conglobati cum popularium agmen patentibus portis accepissent, ubi Romanos fusos ad urbem ferri uiderunt, conclamant instare Poenum permixtosque et hostes urbem inuasuros ni propere portas claudant. ita exclusos Romanos praebuere hosti ad caedem; Atinius tamen cum paucis receptus. seditio inde paulisper tenuit, cum [inde] alii cedendum fortunae et tradendam urbem uictoribus censerent. ceterum, ut plerumque, fortuna et consilia mala uicerunt; Atinio cum suis ad mare ac naues deducto, magis quia ipsi ob imperium in se mite ac iustum consultum uolebant quam respectu Romanorum, Carthaginienses in urbem accipiunt. consules a Beneuento in Campanum agrum legiones ducunt non ad frumenta modo, quae iam in herbis erant, corrumpenda sed ad Capuam oppugnandam, nobilem se consulatum tam opulentae urbis excidio rati facturos, simul et ingens flagitium imperio dempturos, quod urbi tam propinquae tertium annum impunita defectio esset. ceterum ne Beneuentum sine praesidio esset et ut ad subita belli, si Hannibal, quod facturum haud dubitabant, ad opem ferendam sociis Capuam uenisset, equitis uim sustinere possent, Ti. Gracchum ex Lucanis cum equitatu ac leui armatura Beneuentum uenire iubent; legionibus statiuisque ad obtinendas res in Lucanis aliquem praeficeret.

et legatus campanus audio suus pariter socius clades legatus ad hannibal mitto qui nuntio duo consul ad beneventum sum dies iter ab capua tantus non ad porta et murus bellum sum ni properus subvenio celer capua quam arpi in potestas hostis venio ne tarentus quidem non modo arx tantus debeo sum ut capua quam carthago aequaris sum soleo desero indefensus populus romanus trado hannibal cura sui sum res campanus polliceor in praesens duo mille eques cum legatus mitto quo praesidium ager populatio possum prohibeo romanus interim sicut alius res arx tarentinus praesidium qui ibi obsido cura sum que seruilius legatus ex auctoritas pater ab p cornelius praetor in etruria ad frumentum coemo mitto cum aliquot nauis onustus in portus tarentinus inter hostis custodio peruenio qui aduentus qui ante in exiguus spes uoco saepe ad transitio ab hostis per colloquium sum ultro ad transeo hostis uoco sollicito et sum satis ualidus praesidium traduco ad arx tarentus tueor qui metapontum sum miles itaque metapontinus extemplo metus quo teneo libero ad hannibal deficio hic idem idem os mare et thurinus facio moueo is non tarentinus magis defectio metapontinus qui indidem ex achaia orior etiam cognatio jungo sum quam ira in romanus propter obses nuper interfacio is amicus cognatus littera atque nuntius ad hanno mago qui in propinquo in bruttius sum mitto si exercitus ad moenia admoveo sui in potestas is urbs trado sum m atinius thurium cum modicus praesidium praesum qui facilis elicio ad certamen temere ineo reor possum non miles qui perpaucus habeo fiducia quam iuuentus thurinus is ex industria centurio armo ad talis casus divido copia inter sui dux poenus cum ager thurinus ingredior sum hanno cum pedes agmen infestus signum eo ad urbs pergo magus cum equitatus tego collis ap tu ad tego insidiae oppono subsisto atinius pedes tantus agmen per explorator comperio in acies copia educo et fraus intestinus et hostis insidiaris ignarus pedestre proelium sum persegnis paucus in primus acies pugno romanus thurinus exspecto magis quam adjuvo euentum et carthaginiensis acies de industria pedis refero ut ad tergum collis ab eques suus insessus hostis incautus pertraho quo ubi sum uenio coorior cum clamor eques prope inconditus thurinus turba neque satis fido animus unde pugno sto extemplo in fuga averto romanus quamquam circumvenio hinc pes hinc eques urgeo tamen aliquamdiu pugna traho postremo et ipse tergum verto atque ad urbs fugio ibi proditor conglobo cum popularis agmen pateo porta accipio ubi romanus fundo ad urbs fero uideo conclamo insto poenus permisceo et hostis urbs invado ni properus porta claudo ita excludo romanus praebeo hostis ad caedes atinius tamen cum paucus recipio seditio inde paulisper teneo cum inde alius cedo fortuna et trado urbs uictor censeo ceterum ut plerusque fortuna et consilium malus uinco atinius cum suus ad mare atque nauis deduco magis quia ipse ob imperium in sui mitis atque iustus consulo uolo quam respicio romanus carthaginiensis in urbs accipio consul ab beneventum in campanus ager legio duco non ad frumentum modo qui iam in herba sum corrumpo sed ad capua oppugno nobilis sui consulatus tam opulentus urbs excidium reor facio simul et ingens flagitium imperium dempturos qui urbs tam propinqua tertius annus impunitus defectio sum ceterum ne beneventum sine praesidium sum et ut ad subeo bellum si hannibal qui facio haud dubito ad ops fero socius capua uenio equio uis sustineo possum tiberius gracchus ex lucanus cum equitatus atque leuis armo beneventum uenio iubeo legio stativus ad obtineo res in lucanus aliquis praeficio


haud segniter inde duces Poeni fortuna usi confestim e proelio, uix necessaria quiete data militibus ad Hasdrubalem Hamilcaris citatum agmen rapiunt non dubia spe, <si> se coniunxissent, debellari posse. quo ubi est uentum, inter exercitus ducesque uictoria recenti laetos gratulatio ingens facta, imperatore tanto cum omni exercitu deleto et alteram pro haud dubia parem uictoriam exspectantes. ad Romanos nondum quidem fama tantae cladis peruenerat, sed maestum quoddam silentium erat et tacita diuinatio, qualis iam praesagientibus animis imminentis mali esse solet. imperator ipse, praeterquam quod ab sociis se desertum, hostium tantum auctas copias sentiebat, coniectura etiam et ratione ad suspicionem acceptae cladis quam ad ullam bonam spem pronior erat: quonam modo enim Hasdrubalem ac Magonem, nisi defunctos suo bello, sine certamine adducere exercitus potuisse? quomodo autem non obstitisse aut ab tergo secutum fratrem, ut, si prohibere quo minus in unum coirent et duces et exercitus hostium non posset, ipse certe cum fratre coniungeret copias? his anxius curis id modo esse salutare in praesens credebat, cedere inde quantum posset; exinde una nocte ignaris hostibus et ob id quietis aliquantum emensus est iter. luce ut senserunt profectos, hostes praemissis Numidis quam poterant maxime citato agmine sequi coeperunt. ante noctem adsecuti Numidae, nunc ab tergo, nunc in latera incursantes, consistere coegerunt ac tutari agmen; quantum possent tamen tuto ut simul pugnarent procederentque, Scipio hortabatur, priusquam pedestres copiae adsequerentur.

haud segnis inde dux poenus fortuna utor confestim e proelium uix necessarius quiesco do miles ad hasdrubal hamilcaris citas agmen rapio non dubius spes si sui conjungo debellaris possum quo ubi sum uenio inter exercitus duco uictoria recens laetus gratulatio ingens facio imperator tantus cum omnis exercitus deleo et alter pro haud dubius par uictoria exspecto ad romanus nondum quidem fama tantus clades pervenio sed maestus quidam silentium sum et taceo divinatio qualis iam praesagio animus immineo malus sum soleo imperator ipse praeterquam qui ab socius sui desertum hostis tantus augeo copia sentio conicio etiam et ratio ad suspicio accipio clades quam ad ullus bonus spes pronus sum quonam modo enim hasdrubal atque mago nisi defungor suus bellum sine certamen duco exercitus possum quomodo autem non obsto aut ab tergum sequor frater ut si prohibeo quo paruus in unus coeo et dux et exercitus hostis non possum ipse certus cum frater conjungo copia hic anxius cura is modo sum salutaris in praesens credo cedo inde quantus possum exinde unus nox ignaris hostis et ob is quiesco aliquantus emetior sum iter lux ut sentio proficio hostis praemitto numida quam possum magnus cito agmen sequor coepio ante nox adsequor numida nunc ab tergum nunc in latus incurso consisto cogo atque tutaris agmen quantus possum tamen tueor ut simul pugno procedo scipio hortor priusquam pedester copia assequor


enimuero indignum ratus Marcellus se, qui Hannibalem subnixum uictoria Cannensi ab Nola reppulisset, his terra marique uictis ab se hostibus cedere, arma propere capere milites et efferri signa iubet. instruenti exercitum decem effusis equis aduolant ex hostium acie Numidae nuntiantes populares suos, primum ea seditione motos qua trecenti ex numero suo concesserint Heracleam, dein quod praefectum suum ab obtrectantibus ducibus gloriae eius sub ipsam certaminis diem ablegatum uideant, quieturos in pugna. gens fallax promissi fidem praestitit. itaque et Romanis creuit animus nuntio celeri per ordines misso destitutum ab equite hostem esse quem maxime timuerant, et territi hostes, praeterquam quod maxima parte uirium suarum non iuuabantur, timore etiam incusso ne ab suomet ipsi equite oppugnarentur. itaque haud magni certaminis fuit; primus clamor atque impetus rem decreuit. Numidae cum in concursu quieti stetissent in cornibus, ut terga dantes suos uiderunt, fugae tantum parumper comites facti, postquam omnes Agrigentum trepido agmine petentes uiderunt, ipsi metu obsidionis passim in ciuitates proximas dilapsi. multa milia hominum caesa; capta <sex milia> et octo elephanti. haec ultima in Sicilia Marcelli pugna fuit; uictor inde Syracusas rediit. iam ferme in exitu annus erat; itaque senatus Romae decreuit ut P. Cornelius praetor litteras Capuam ad consules mitteret, dum Hannibal procul abesset nec ulla magni discriminis res ad Capuam gereretur, alter eorum, si ita uideretur, ad magistratus subrogandos Romam ueniret. litteris acceptis inter se consules compararunt ut Claudius comitia perficeret, Fuluius ad Capuam maneret. consules Claudius creauit Cn. Fuluium Centumalum et P. Sulpicium Serui filium Galbam, qui nullum antea curulem magistratum gessisset. praetores deinde creati < L. Cornelius Lentulus M.> Cornelius Cethegus C. Sulpicius < C. Calpurnius > Piso. Pisoni iurisdictio urbana, Sulpicio Sicilia, Cethego Apulia Lentulo Sardinia euenit. consulibus prorogatum in annum imperium est.

enimuero indignus reor marcellus sui qui hannibal subnixus uictoria cannensis ab nola repello hic terra mare uinco ab sui hostis cedo arma properus capio miles et effero signum iubeo instruo exercitus decem effundo equus aduolo ex hostis acies numida nuntio popularis suus primus is seditio moueo qui trecenti ex numerus suus concedo heraclea deinde qui praeficio suus ab obtrecto dux gloria is sub ipse certamen dies ablego uideo quiesco in pugno gens fallax promitto fides praesto itaque et romanus cerno animus nuntio celer per ordo mitto destitus ab eques hostis sum qui magnus timeo et terreo hostis praeterquam qui maximus pars uis suus non juvo timor etiam incutio ne ab suo ipse eques oppugno itaque haud magnus certamen sum primus clamor atque impetus res decerno numida cum in concursus quiesco sto in cornu ut tergum do suus uideo fuga tantus parumper comes facio postquam omnis agrigentum trepido agmen peto uideo ipse metus obsidio passim in ciuitas propior dilabor multus mille homo caedo capio sex mille et octo elephantus hic ulter in sicilia marcellus pugno sum uictor inde syracusae redeo iam ferme in exeo annus sum itaque senatus roma decerno ut p cornelius praetor littera capua ad consul mitto dum hannibal procul absum neque ullus magnus discrimen res ad capua gero alter is si ita uideo ad magistratus subrogo roma venio littera accipio inter sui consul comparo ut claudus comitium perficio fulvius ad capua maneo consul claudus creo cn fulvius centumal et p sulpicius servius filius galba qui nullus antea curulis magistratus gero praetor deinde creo l cornelius lentulus m cornelius cethegus que sulpicius que calpurnius piso piso jurisdictio urbanus sulpicius sicilia cethegus appulia lentulus sardinia euenio consul prorogo in annus imperium sum


hae clades, super aliam alia, Romam cum essent nuntiatae, ingens quidem et luctus et pauor ciuitatem cepit; sed tamen quia consules, ubi summa rerum esset, ad id locorum prospere rem gererent, minus his cladibus commouebantur. legatos ad consules mittunt C. Laetorium M. Metilium qui nuntiarent, ut reliquias duorum exercituum cum cura colligerent, darentque operam ne per metum ac desperationem hosti se dederent, id quod post Cannensem accidisset cladem, et ut desertores de exercitu uolonum conquirerent. idem negotii P. Cornelio datum, cui et dilectus mandatus erat; isque per fora conciliabulaque edixit ut conquisitio uolonum fieret iique ad signa reducerentur. haec omnia intentissima cura acta. Ap. Claudius consul D. Iunio ad ostium Uolturni, M. Aurelio Cotta Puteolis praeposito qui, ut quaeque naues ex Etruria ac Sardinia accessissent, extemplo in castra mitterent frumentum, ipse ad Capuam regressus Q. Fuluium collegam inuenit Casilino omnia deportantem molientemque ad oppugnandam Capuam. tum ambo circumsederunt urbem et Claudium Neronem praetorem ab Suessula ex Claudianis castris exciuerunt. is quoque modico ibi praesidio ad tenendum locum relicto ceteris omnibus copiis ad Capuam descendit. ita tria praetoria circa Capuam erecta; tres exercitus diuersis partibus opus adgressi fossa ualloque circumdare urbem parant et castella excitant modicis interuallis, multisque simul locis cum prohibentibus opera Campanis eo euentu pugnant ut postremo portis muroque se contineret Campanus. prius tamen quam haec continuarentur opera, legati ad Hannibalem missi qui quererentur desertam ab eo Capuam ac prope redditam Romanis obtestarenturque ut tunc saltem opem non circumsessis modo sed etiam circumuallatis ferret. consulibus litterae a P. Cornelio praetore missae ut, priusquam clauderent Capuam operibus, potestatem Campanis facerent ut qui eorum uellent exirent a Capua suasque res secum ferrent: liberos fore suaque omnia habituros qui ante idus Martias exissent; post eam diem quique exissent quique ibi mansissent hostium futuros numero. ea pronuntiata Campanis atque ita spreta ut ultro contumelias dicerent minarenturque. Hannibal ab Herdonea Tarentum duxerat legiones, spe aut ui aut dolo arcis Tarentinae potiundae; quod ubi parum processit, ad Brundisium flexit iter, prodi id oppidum ratus. ibi quoque cum frustra tereret tempus, legati Campani ad eum uenerunt querentes simul orantesque; quibus Hannibal magnifice respondit et antea se soluisse obsidionem et nunc aduentum suum consules non laturos. cum hac spe dimissi legati uix regredi Capuam iam duplici fossa ualloque cinctam potuerunt.

hic clades super alius alius roma cum sum nuntio ingens quidem et luctus et pavor ciuitas capio sed tamen quia consul ubi summus res sum ad is locus prosperus res gero paruus hic clades commoveo legatus ad consul mitto que laetorius m metilius qui nuntio ut reliquiae duo exercitus cum cura colligo do opera ne per metus atque desperatio hostis sui dedo is qui post cannensis accido clades et ut desertor de exercitus volo conquaero idem negotium p cornelius do qui et delectus mando sum eo per foro conciliabulum edico ut conquisitio volo fio eo ad signum reduco hic omnis intendo cura ago ap claudus consul d junius ad ostium vulturnus m aurelius cotta puteoli praepono qui ut quisque nauis ex etruria atque sardinia accedo extemplo in castrum mitto frumentum ipse ad capua regredior q fulvius collega inuenio casilinus omnis deporto molio ad oppugno capua tum ambo circumsedeo urbs et claudius nero praetor ab suessula ex claudianus castrum excio is quoque modicus ibi praesidium ad teneo locus relinquo ceterus omnis copia ad capua descendo ita tres praetorius circa capua erigo tres exercitus diuorto pars opus aggredior fossa vallo circumdo urbs paro et castellum excito modicus interuallum multa simul locus cum prohibeo opus campanus is euentus pugno ut postremo porta murus sui contineo campanus prior tamen quam hic continuo opus legatus ad hannibal mitto qui queror desero ab is capua atque prope reddo romanus obtestor ut tunc saltem ops non circumsedeo modo sed etiam circumvallo fero consul littera ab p cornelius praetor mitto ut priusquam claudeo capua opus potestas campanus facio ut qui is uolo exeo ab capua suo res sui fero liber sum suum omnis habeo qui ante idus martius exeo post is dies quisque exeo quisque ibi maneo hostis sum numerus is pronuntio campanus atque ita sperno ut ultro contumelia dico mino hannibal ab herdonea tarentus duco legio spes aut uis aut dolus arx tarentinus potio qui ubi parum procedo ad brundisium flecto iter prodo is oppidum reor ibi quoque cum frustra tero tempus legatus campanus ad is uenio queror simul oro qui hannibal magnificus respondeo et antea sui solvo obsidio et nunc aduentus suus consul non fero cum hic spes dimitto legatus uix regredior capua iam duplex fossa vallo cingo possum


ceterum nunc agendo, nunc sustinendo agmen cum aliquamdiu haud multum procederetur et nox iam instaret, reuocat e proelio suos Scipio et collectos in tumulum quendam non quidem satis tutum, praesertim agmini perculso, editiorem tamen quam cetera circa erant, subducit. ibi primo impedimentis et equitatu in medium receptis circumdati pedites haud difficulter impetus incursantium Numidarum arcebant; dein, postquam toto agmine tres imperatores cum tribus iustis exercitibus aderant apparebatque, parum armis ad tuendum locum sine munimento ualituros esse, circumspectare atque agitare dux coepit si quo modo posset uallum circumicere. sed erat adeo nudus tumulus et asperi soli, ut nec uirgulta uallo caedendo nec terra caespiti faciendo aut ducendae fossae aliiue ulli operi apta inueniri posset; nec natura quicquam satis arduum aut abscisum erat, quod hosti aditum adscensumue difficilem praeberet; omnia fastigio leni subuexa. ut tamen aliquam imaginem ualli obicerent, clitellas inligatas oneribus uelut struentes ad altitudinem solitam circumdabant, cumulo sarcinarum omnis generis obiecto, ubi ad moliendum clitellae defuerant. Punici exercitus postquam aduenere, in tumulum quidem perfacile agmen erexere; munitionis facies noua primo eos uelut miraculo quodam tenuit, cum duces undique uociferarentur quid starent et non ludibrium illud, uix feminis puerisue morandis satis ualidum, distraherent diriperentque? captum hostem teneri, latentem post sarcinas. haec contemptim duces increpabant; ceterum neque transilire nec moliri onera obiecta nec caedere stipatas clitellas ipsisque obrutas sarcinis facile erat. at trudibus cum amoliti obiecta onera armatis dedissent uiam pluribusque idem partibus fieret, capta iam undique castra erant. pauci a multis perculsique a uictoribus passim caedebantur; magna pars tamen militum, cum in propinquas refugisset siluas, in castra P. Scipionis , quibus Ti. Fonteius legatus praeerat, perfugerunt. Cn. Scipionem alii in tumulo primo impetu hostium caesum tradunt, alii cum paucis in propinquam castris turrim perfugisse; hanc igni circumdatam atque ita exustis foribus, quas nulla moliri potuerant ui, captam omnesque intus cum ipso imperatore occisos. anno octauo postquam in Hispaniam uenerat, Cn. Scipio undetricesimo die post fratris mortem est interfectus. luctus ex morte eorum non Romae maior quam per totam Hispaniam fuit; quin apud ciues partem doloris et exercitus amissi et alienata prouincia et publica trahebat clades; Hispaniae ipsos lugebant desiderabantque duces, Gnaeum magis, quod diutius praefuerat iis priorque et fauorem occupauerat et specimen iustitiae temperantiaeque Romanae primus dederat.

ceterum nunc ago nunc sustineo agmen cum aliquamdiu haud multus procedo et nox iam insto revoco e proelium suus scipio et colligo in tumulus quidam non quidem satis tueor praesertim agmen percello edo tamen quam ceterus circa sum subduco ibi primus impedimentum et equitatus in medius recipio circumdo pedito haud difficilis impetus incurso numidaris arceo deinde postquam totus agmen tres imperator cum tres iustus exercitus adsum appareo parum arma ad tueor locus sine munimentum valeo sum circumspectaris atque agito dux coepio si quo modo possum valles circumicio sed sum adeo nudus tumulus et asper solus ut neque virgultus uallum caedo neque terra caespes facio aut duco fodio alius ullus operio apto inuenio possum neque natura quisquam satis arduus aut abscido sum qui hostis aditus adscensumue difficilis praebeo omnis fastigium lenis subvexus ut tamen aliqui imago valles obicio clitellae inligo onus uelut struo ad altitudo soleo circumdo cumulo sarcinaris omnis genus obicio ubi ad molio clitellae desum punicus exercitus postquam advenio in tumulus quidem perfacilis agmen erigo munitio facies nouus primus is uelut miraculum quidam teneo cum dux undique vocifero quis sto et non ludibrium ille uix femina puer moror satis ualidus distraho diripio capio hostis teneo lateo post sarcina hic contemptim dux increpo ceterum neque transeo neque molior onus objecto neque caedo stipo clitellae ipse obruo sarcina facilis sum at trudis cum amolior objecto onus armo do uia multus idem pars fio capio iam undique castrum sum paucus ab multus percello ab uictor passim caedo magnus pars tamen miles cum in propinquo refugio silua in castrum p scipio qui tiberius fonteius legatus praesum perfugio cn scipio alius in tumulus primus impetus hostis caedo trado alius cum paucus in propinqua castrum turris perfugio hic ignis circumdo atque ita exuro foris qui nullus molior possum uis capio omnes intus cum ipse imperator occido annus octavus postquam in hispania uenio cn scipio undetricesimus dies post frater mors sum interficio luctus ex mors is non roma magnus quam per totus hispania sum quin apud ciuis pars dolor et exercitus amitto et alieno prouincia et publicus traho clades hispania ipse lugeo desidero dux gnaeus magis qui diu praesum is prior et fauor occupo et specimen justitia temperantia romanus primus do


huius atrocitas poenae duarum nobilissimarum in Italia Graecarum ciuitatium animos inritauit cum publice, tum etiam singulos priuatim ut quisque tam foede interemptos aut propinquitate aut amicitia contingebat. ex iis tredecim fere nobiles iuuenes Tarentini coniurauerunt, quorum principes Nico et Philemenus erant. hi priusquam aliquid mouerent conloquendum cum Hannibale rati, nocte per speciem uenandi urbe egressi ad eum proficiscuntur; et cum haud procul castris abessent, ceteri silua prope uiam sese occuluerunt, Nico et Philemenus progressi ad stationes comprehensique, ultro id petentes, ad Hannibalem deducti sunt. qui cum et causas consilii sui et quid pararent exposuissent, conlaudati oneratique promissis iubentur, ut fidem popularibus facerent, praedandi causa se urbe egressos, pecora Carthaginiensium quae pastum propulsa essent ad urbem agere; tuto ac sine certamine id facturos promissum est. conspecta ea praeda iuuenum est minusque iterum ac saepius id eos audere miraculo fuit. congressi cum Hannibale rursus fide sanxerunt liberos Tarentinos leges <suas> suaque omnia habituros neque ullum uectigal Poeno pensuros praesidiumue inuitos recepturos; prodita praesidia Carthaginiensium fore. haec ubi conuenerunt, tunc uero Philemenus consuetudinem nocte egrediundi redeundique in urbem frequentiorem facere. et erat uenandi studio insignis, canesque et alius apparatus sequebatur, captumque ferme aliquid aut ab hoste ex praeparato allatum reportans donabat aut praefecto aut custodibus portarum; nocte maxime commeare propter metum hostium credebant. ubi iam eo consuetudinis adducta res est ut, quocumque noctis tempore sibilo dedisset signum, porta aperiretur, tempus agendae rei Hannibali uisum est. tridui uiam aberat; ubi, quo minus mirum esset uno eodemque loco statiua eum tam diu habere, aegrum simulabat. Romanis quoque, qui in praesidio Tarenti erant, suspecta esse iam segnis mora eius desierat.

hic atrocitas poena duaris nobilissimaris in italia graecaris ciuitas animus irrito cum publicus tum etiam singuli priuatim ut quisque tam foedus interimo aut propinquitas aut amicitia contingo ex is tredecim fere nobilis iuuenis tarentinus conjuro qui princeps nico et philemenus sum hic priusquam aliquis moveo conloquor cum hannibal reor nox per species venor urbs egredior ad is proficisco et cum haud procul castrum absum ceterus silua prope uia sui occulo nico et philemenus progredior ad statio comprehendo ultro is peto ad hannibal deduco sum qui cum et causa consilium suus et quis paro expono conlaudo onero promitto jubeo ut fides popularis facio praedor causa sui urbs egredior pecus carthaginiensis qui pasco propello sum ad urbs ago tueor atque sine certamen is facio promitto sum conspicio is praeda iuuenis sum parvus iterum atque saepis is is audeo miraculum sum congredior cum hannibal rursus fides sancio liber tarentini lex suus suum omnis habeo neque ullus vectigal poenus pendo praesidium invitus recipio prodeo praesidium carthaginiensis sum hic ubi convenio tunc uerus philemenus consuetudo nox egredior redeo in urbs frequens facio et sum venor studium insignis cano et alius apparatus sequor capio ferme aliquis aut ab hostis ex praeparo affero reporto dono aut praeficio aut custos portaris nox magnus commearis propter metus hostis credo ubi iam is consuetudo adduco res sum ut quicumque nox tempus sibilo do signum porto aperio tempus ago res hannibal uideo sum triduum uia absum ubi quo paruus mirus sum unus idem locus stativus is tam diu habeo aeger simulo romanus quoque qui in praesidium tarentus sum suspicio sum iam segnis mora is desino


Romae consules praetoresque usque <ad> ante diem quintum kalendas Maias Latinae tenuerunt; eo die perpetrato sacro in monte in suas quisque prouincias proficiscuntur. religio deinde noua obiecta est ex carminibus Marcianis. uates hic Marcius inlustris fuerat, et cum conquisitio priore anno ex senatus consulto talium librorum fieret, in M. Aemili praetoris [urbem], qui eam rem agebat, manus uenerant; is protinus nouo praetori Sullae tradiderat. ex huius Marci duobus carminibus alterius post rem actam editi comperto auctoritas euentu alteri quoque, cuius nondum tempus uenerat, adferebat fidem. priore carmine Cannensis praedicta clades in haec fere uerba erat: 'amnem, Troiugena, fuge Cannam, ne te alienigenae cogant in campo Diomedis conserere manus. sed neque credes tu mihi, donec compleris sanguine campum, multaque milia occisa tua deferet amnis in pontum magnum ex terra frugifera; piscibus atque auibus ferisque quae incolunt terras iis fuat esca caro tua; nam mihi ita Iuppiter fatus est.' et Diomedis Argiui campos et Cannam flumen ii qui militauerant in iis locis iuxta atque ipsam cladem agnoscebant. tum alterum carmen recitatum, non eo tantum obscurius quia incertiora futura praeteritis sunt sed perplexius etiam scripturae genere. 'hostes, Romani, si ex agro expellere uoltis, uomicam quae gentium uenit longe, Apollini uouendos censeo ludos qui quotannis comiter Apollini fiant; cum populus dederit ex publico partem, priuati uti conferant pro se atque suis; iis ludis faciendis praesit praetor is quis ius populo plebeique dabit summum; decemuiri Graeco ritu hostiis sacra faciant. hoc si recte facietis, gaudebitis semper fietque res uestra melior; nam is deum exstinguet perduelles uestros qui uestros campos pascit placide.' ad id carmen expiandum diem unum sumpserunt; postero die senatus consultum factum est ut decemuiri libros de ludis Apollini reque diuina facienda inspicerent. ea cum inspecta relataque ad senatum essent, censuerunt patres Apollini ludos uouendos faciendosque et quando ludi facti essent, duodecim milia aeris praetori ad rem diuinam et duas hostias maiores dandas. alterum senatus consultum factum est ut decemuiri sacrum Graeco ritu facerent hisce hostiis, Apollini boue aurato et capris duabus albis auratis, Latonae boue femina aurata. ludos praetor in circo maximo cum facturus esset, edixit ut populus per eos ludos stipem Apollini quantam commodum esset conferret. haec est origo ludorum Apollinarium, uictoriae, non ualetudinis ergo ut plerique rentur, uotorum factorumque. populus coronatus spectauit, matronae supplicauere; uolgo apertis ianuis in propatulo epulati sunt celeberque dies omni caerimoniarum genere fuit.

roma consul praetor usque ad ante dies quintus kalendae maia latinus teneo is dies perpetro sacro in mons in suus quisque prouincia proficisco religio deinde nouus objecto sum ex carmen marcianus uates hic marcius illustris sum et cum conquisitio prior annus ex senatus consultum talis liber fio in m aemilis praetor urbs qui is res ago manus uenio is protinus nouus praetor sulla trado ex hic marcius duo carmen alter post res ago edo comperio auctoritas euentus alter quoque qui nondum tempus uenio affero fides prior carmen cannensis praedico clades in hic fere uerbum sum amnis trojugena fugio canna ne tu alienigenus cogo in campus diomedes consero manus sed neque credo tu ego donec compleo sanguis campus multo mille occaedes tuus defero amnis in pontus magnus ex terra frugifer piscis atque auis ferio qui incolo terra is sum esca carus tuus nam ego ita iuppiter fatus sum et diomedes argivus campus et canna flumen is qui milito in is locus iuxta atque ipse clades agnosco tum alter carmen recitas non is tantus obscurus quia incertus sum praetereo sum sed perplexus etiam scribo genus hostis romanus si ex ager expello uolo vomica qui gens uenio longus apollo voveo censeo ludus qui quot comis apollo fio cum populus do ex publicus pars priuo uti confero pro sui atque suus is ludus facio praesum praetor is quis ius populus plebeius do superus decemuiri graecum ritus hostia sacer facio hic si rectus facio gaudeo semper fio res uester bonus nam is deus exstinguo perduellis uester qui uester campus pasco placidus ad is carmen expio dies unus sumo posterus dies senatus consulo facio sum ut decemuiri liber de ludus apollo reor diuinum facio inspicio is cum inspicio refero ad senatus sum censeo pater apollo ludus voveo facio et quando ludo facio sum duodecim mille aer praetor ad res diuinus et duo hostio magnus do alter senatus consulo facio sum ut decemuiri sacer graecum ritus facio hic hostia apollo bos auro et caper duo albus auro latona bos femina auro ludus praetor in circus maximus cum facio sum edico ut populus per is ludus stips apollo quantus commodus sum confero hic sum origo ludus apollinaris uictoria non ualetudo ergo ut plerusque reor uotor facio populus corono specto matrona supplico vulgo apertus janua in propatulum epulor sum celeber dies omnis caerimoniaris genus sum


ne tamen subita res et nocturnus terror et iam non suae fortunae consilium perturbaret, adloquendos adhortandosque sibi milites ratus, contione aduocata ita disseruit: 'uel mea erga imperatores nostros uiuos mortuosque pietas uel praesens omnium nostrum, milites, fortuna fidem cuiuis facere potest mihi hoc imperium, ut amplum iudicio uestro, ita re ipsa graue ac sollicitum esse. quo enim tempore, nisi metus maerorem obstupefaceret, uix ita compos mei essem ut aliqua solacia inuenire aegro animo possem, cogor uestram omnium uicem, quod difficillimum in luctu est, unus consulere. et ne tum quidem, ubi quonam modo has reliquias duorum exercituum patriae conseruare possim cogitandum est, auertere animum ab adsiduo maerore licet. praesto est enim acerba memoria et Scipiones me ambo dies noctesque curis insomniisque agitant et excitant saepe somno, neu se neu inuictos per octo annos in his terris milites suos, commilitones uestros, neu rem publicam patiar inultam, et suam disciplinam suaque instituta sequi iubent et, ut imperiis uiuorum nemo oboedientior me uno fuerit, ita post mortem suam, quod quaque in re facturos illos fuisse maxime censeam, id optimum ducere. uos quoque uelim, milites, non lamentis lacrimisque tamquam exstinctos prosequi—uiuunt uigentque fama rerum gestarum—sed, quotienscumque occurret memoria illorum, uelut si adhortantes signumque dantes uideatis eos, ita proelia inire. nec alia profecto species hesterno die oblata oculis animisque uestris memorabile illud edidit proelium, quo documentum dedistis hostibus non cum Scipionibus exstinctum esse nomen Romanum et, cuius populi uis atque uirtus non obruta sit Cannensi clade, ex omni profecto saeuitia fortunae emersurum esse. nunc, quia tantum ausi estis sponte uestra, experiri libet quantum audeatis duce uestro auctore. non enim hesterno die, cum signum receptui dedi sequentibus effuse uobis turbatum hostem, frangere audaciam uestram sed differre in maiorem gloriam atque opportunitatem uolui, ut postmodo praeparati incautos, armati inermes atque etiam sopitos per occasionem adgredi possetis. nec huius occasionis spem, milites, forte temere sed ex re ipsa conceptam habeo. a uobis quoque profecto si quis quaerat quonam modo pauci a multis, uicti a uictoribus castra tutati sitis? nihil aliud respondeatis quam id ipsum timentes uos omnia et operibus firmata habuisse et ipsos paratos instructosque fuisse. et ita se res habet: ad id quod ne timeatur fortuna facit minime tuti sunt homines, quia quod neglexeris incautum atque apertum habeas. nihil omnium nunc minus metuunt hostes quam ne, obsessi modo ipsi atque oppugnati, castra sua ultro oppugnemus. audeamus quod credi non potest ausuros nos; eo ipso quod difficillimum uidetur facilius erit. tertia uigilia noctis silenti agmine ducam uos. exploratum habeo non uigiliarum ordinem, non stationes iustas esse. clamor in portis auditus et primus impetus castra ceperit. tum inter torpidos somno pauentesque ad necopinatum tumultum et inermes in cubilibus suis oppressos illa caedes edatur a qua uos hesterno die reuocatos aegre ferebatis. scio audax uideri consilium; sed in rebus asperis et tenui spe fortissima quaeque consilia tutissima sunt, quia, si in occasionis momento cuius praeteruolat opportunitas cunctatus paulum fueris, nequiquam mox omissam quaeras. unus exercitus in propinquo est, duo haud procul absunt. nunc adgredientibus spes aliqua est,—et iam temptastis uestras atque illorum uires: si diem proferimus et hesternae eruptionis fama contemni desierimus, periculum est ne omnes duces, omnes copiae conueniant. tres deinde duces, tres exercitus sustinebimus hostium quos Cn. Scipio incolumi exercitu non sustinuit? ut diuidendo copias periere duces nostri, ita separatim ac diuisi opprimi possunt hostes. alia belli gerendi uia nulla est. proinde nihil praeter noctis proximae opportunitatem exspectemus. ite, deis bene iuuantibus, corpora curate, ut integri uigentesque eodem animo in castra hostium inrumpatis quo uestra tutati estis.' laeti et audiere ab nouo duce nouum consilium et quo audacius erat magis placebat. reliquum diei expediendis armis et curatione corporum consumptum et maior pars

ne tamen subeo res et nocturnus terror et iam non suus fortuna consilium perturbo alloquor adhortor sui miles reor contio aduoco ita disseruio uel meus erga imperator noster uiuus morior pietas uel praesens omnis nos miles fortuna fides quivis facio possum ego hic imperium ut amplus iudicium uester ita res ipse grauis atque sollicitus sum quo enim tempus nisi metus maeror obstupefacio uix ita compos meus sum ut aliqui solacium inuenio aeger animus possum cogo vester omnis uicis qui difficilis in luctus sum unus consulo et ne tum quidem ubi quonam modo hic reliquiae duo exercitus patria conseruo possum cogito sum averto animus ab assiduus maeror licet praesto sum enim acerbus memoria et scipio ego ambo dies nox cura insomnium agito et excito saepe somnus neu sui neu invictus per octo annus in hic terra miles suus commilito uester neu res publicus patior inultus et suus disciplina suum institutum sequor iubeo et ut imperium uiuus nemo oboedio ego unus sum ita post mors suus qui quisque in res facio ille sum magnus censeo is bonus duco tu quoque uolo miles non lamentum lacrima tamquam exstinguo prosequor vivo vigeo fama res gero sed quotienscumque occurro memoria ille uelut si adhortor signum do uideo is ita proelio ineo neque alius profecto species hesternus dies offertor oculus animus uester memorabilis ille edo proelium quo documentum do hostis non cum scipio exstinguo sum nomen romanus et qui populus uolo atque uirtus non obruo sum cannensis clades ex omnis profecto saeuitia fortuna emergo sum nunc quia tantus audeo sum sponte uester experior libet quantus audeo dux uester auctor non enim hesternus dies cum signum receptus do sequor effuse tu turbo hostis frango audacia vester sed differo in magnus gloria atque opportunitas uolo ut postmodo praeparo incautus armatus inermis atque etiam sopio per occasio aggredior possum neque hic occasio spes miles fors temere sed ex res ipse concipio habeo ab tu quoque profecto si quis quaero quonam modo paucus ab multus vinco ab uictor castrum tutas sum nihil alius respondeo quam is ipse timeo tu omnis et opus firmo habeo et ipse paro instruo sum et ita sui res habeo ad is qui ne timeo fortuna facio paruus tueor sum homo quia qui neglego incautus atque aperio habeo nihil omnis nunc paruus metuo hostis quam ne obsedeo modo ipse atque oppugno castrum suus ultro oppugno audeo qui credo non possum audeo nos is ipse qui difficilis uideo facilis sum tertius uigilia nox sileo agmen duco tu exploro habeo non uigiliaris ordo non statio iustus sum clamor in porta audio et primus impetus castrum capio tum inter torpidus somnus paveo ad necopinatus tumultus et inermis in cubilis suus opprimo ille caedes edo ab qui tu hesternus dies revoco aeger fero scio audax uideo consilium sed in res asper et tenuis spes fortis quisque consilium tueor sum quia si in occasio momentum qui praetervolo opportunitas cunctor paulus sum nequiquam mox omitto quaero unus exercitus in propinquo sum duo haud procul absum nunc aggredior spes aliqui sum et iam tento uester atque ille uis si dies profero et hesternus eruptio fama contemno desino periculum sum ne omnis dux omnis copia convenio tres deinde dux tres exercitus sustineo hostis qui cn scipio incolumis exercitus non sustineo ut divido copia pereo dux noster ita separatim atque divido opprimo possum hostis alius bellum gero uia nullus sum proinde nihil praeter nox proximus opportunitas exspecto eo deus bene juvo corpus curo ut integer vigeo idem animus in castrum hostis irrumpo quo uester tutas sum laetus et audio ab nouus dux nouus consilium et quo audax sum magis placeo reliquus dies expedio arma et curatio corpus consumo et magnus pars


suppresso impetu militum, ut iis qui in Achradina erant transfugis spatium locusque fugae datus est, Syracusani tandem liberi metu portis Achradinae apertis oratores ad Marcellum mittunt, nihil petentes aliud quam incolumitatem sibi liberisque suis. Marcellus consilio aduocato et adhibitis etiam Syracusanis qui per seditiones pulsi ab domo intra praesidia Romana fuerant, respondit non plura per annos quinquaginta benefacta Hieronis quam paucis his annis maleficia eorum qui Syracusas tenuerint erga populum Romanum esse; sed pleraque eorum quo debuerint reccidisse foederumque ruptorum ipsos ab se grauiores multo quam populus Romanus uoluerit poenas exegisse. se quidem tertium annum circumsedere Syracusas, non ut populus Romanus seruam ciuitatem haberet sed ne transfugarum duces captam et oppressam tenerent. quid potuerint Syracusani facere, exemplo uel eos esse Syracusanorum qui intra praesidia Romana fuerint uel Hispanum ducem Moericum qui praesidium tradiderit uel ipsorum Syracusanorum postremo serum quidem, sed forte consilium. sibi omnium laborum periculorumque circa moenia Syracusana terra marique tam diu exhaustorum nequaquam tantum fructum esse quod capere <sibi contigerit, quantum si seruare> Syracusas potuisset. inde quaestor cum praesidio ad Nassum ad accipiendam pecuniam regiam custodiendamque missus. urbs diripienda militi data est custodibus diuisis per domos eorum qui intra praesidia Romana fuerant. cum multa irae, multa auaritiae foeda exempla ederentur, Archimeden memoriae proditum est in tanto tumultu, quantum captae urbis in <uiis> discursus diripientium militum ciere poterat, intentum formis quas in puluere descripserat ab ignaro milite quis esset interfectum; aegre id Marcellum tulisse sepulturaeque curam habitam, et propinquis etiam inquisitis honori praesidioque nomen ac memoriam eius fuisse. hoc maxime modo Syracusae captae; in quibus praedae tantum fuit, quantum uix capta Carthagine tum fuisset cum qua uiribus aequis certabatur. paucis ante diebus quam Syracusae caperentur T. Otacilius cum quinqueremibus octoginta Uticam ab Lilybaeo transmisit, et cum ante lucem portum intrasset, onerarias frumento onustas cepit, egressusque in terram depopulatus est aliquantum agri circa Uticam praedamque omnis generis retro ad naues egit. Lilybaeum tertio die quam inde profectus erat, cum centum triginta onerariis nauibus frumento praedaque onustis rediit idque frumentum extemplo Syracusas misit, quod ni tam in tempore subuenisset, uictoribus uictisque pariter perniciosa fames instabat.

supprimo impetus miles ut is qui in achradina sum transfugio spatium locus fuga do sum syracusanus tandem liber metus porta achradina apertus orator ad marcellus mitto nihil peto alius quam incolumitas sui libo suus marcellus consilium advoco et adhibeo etiam syracusanus qui per seditio pello ab domus intra praesidium romanus sum respondeo non multus per annus quinquaginta benefacio hiero quam paucus hic annus maleficium is qui syracusae teneo erga populus romanus sum sed plerusque is quo debeo recido foedus ruptor ipse ab sui gravis multus quam populus romanus uolo poena exigo sui quidem tertius annus circumsedeo syracusae non ut populus romanus serva ciuitas habeo sed ne transfugaris dux capio et opprimo teneo quis possum syracusanus facio exemplum uel is sum syracusanus qui intra praesidium romanus sum uel hispanus dux moericum qui praesidium trado uel ipse syracusanus postremo serus quidem sed fors consilium sui omnis labor periculum circa moenia syracusanus terra mare tam diu exhaustor nequaquam tantus fructus sum qui capio sui contingo quantus si seruo syracusae possum inde quaestor cum praesidium ad nassum ad accipio pecunia regia custodio mitto urbs diripio miles do sum custos divido per domus is qui intra praesidium romanus sum cum multus ira multus avaritia foedus exemplum edo archimedes memoria prodeo sum in tantus tumultus quantus capio urbs in via discursus diripio miles cieo possum intentus forma qui in puluis describo ab ignarus miles quis sum interficio aeger is marcellus fero sepelio cura habeo et propinquus etiam inquisitus honor praesidium nomen atque memoria is sum hic magnus modo syracusae capio in qui praeda tantus sum quantus uix capio carthago tum sum cum qui uis aequus certo paucus ante dies quam syracusae capio t otacilius cum quinqueremis octoginta utica ab lilybaeum transmitto et cum ante lux portus intro oneraria frumentum onustus capio egredior in terra depopulor sum aliquantus ager circa utica praeda omnis genus retro ad nauis ago lilybaeum tertius dies quam inde proficiscor sum cum centum triginta oneraria nauis frumentum praeda onustus redeo is frumentum extemplo syracusae mitto qui ni tam in tempus subvenio uictor vinco pariter perniciosus fames insto


noctis quieti data est. quarta uigilia mouere. erant ultra proxima castra sex milium interuallo distantes aliae copiae Poenorum. uallis caua intererat, condensa arboribus; in huius siluae medio ferme spatio cohors Romana arte Punica abditur et equites. ita medio itinere intercepto ceterae copiae silenti agmine ad proximos hostes ductae et, cum statio nulla pro portis neque in uallo custodiae essent, uelut in sua castra nullo usquam obsistente penetrauere. inde signa canunt et tollitur clamor. pars semisomnos hostes caedunt, pars ignes casis stramento arido tectis iniciunt, pars portas occupant ut fugam intercludant. hostes simul ignis, clamor, caedes, uelut alienatos sensibus, nec audire nec prouidere quicquam sinunt. incidunt inermes inter cateruas armatorum. alii ruunt ad portas, alii obsaeptis itineribus super uallum saliunt et ut quisque euaserat protinus ad castra altera fugiunt, ubi ab cohorte et equitibus ex occulto procurrentibus circumuenti caesique ad unum omnes sunt; quamquam, etiamsi quis ex ea caede effugisset, adeo raptim a captis propioribus castris in altera transcursum castra ab Romanis est, ut praeuenire nuntius cladis non posset. ibi uero, quo longius ab hoste aberant et quia sub lucem pabulatum lignatumque et praedatum quidam dilapsi fuerant, neglecta magis omnia ac soluta inuenere, arma tantum in stationibus posita, milites inermes aut humi sedentes accubantesque aut obambulantes ante uallum portasque. cum his tam securis solutisque Romani calentes adhuc ab recenti pugna ferocesque uictoria proelium ineunt. itaque nequaquam resisti in portis potuit; intra portas concursu ex totis castris ad primum clamorem et tumultum facto atrox proelium oritur; diuque tenuisset, ni cruenta scuta Romanorum uisa indicium alterius cladis Poenis atque inde pauorem iniecissent. hic terror in fugam auertit omnes effusique qua iter est, nisi quos caedes oppressit, exuuntur castris. ita nocte ac die bina castra hostium oppugnata ductu L. Marcii . ad triginta septem milia hostium caesa auctor est Claudius, qui annales Acilianos ex Graeco in Latinum sermonem uertit; captos ad mille octingentos triginta, praedam ingentem partam; in ea fuisse clipeum argenteum pondo centum triginta septem cum imagine Barcini Hasdrubalis. Ualerius Antias una castra Magonis capta tradit, septem milia caesa hostium; altero proelio eruptione pugnatum cum Hasdrubale, decem milia occisa, quattuor milia trecentos triginta captos. Piso quinque milia hominum, cum Mago cedentes nostros effuse sequeretur, caesa ex insidiis scribit. apud omnes magnum nomen Marcii ducis est; et uerae gloriae eius etiam miracula addunt flammam ei contionanti fusam e capite sine ipsius sensu cum magno pauore circumstantium militum; monumentumque uictoriae eius de Poenis usque ad incensum Capitolium fuisse in templo clipeum, Marcium appellatum, cum imagine Hasdrubalis. —quietae deinde aliquamdiu in Hispania res fuere, utrisque post tantas in uicem acceptas inlatasque clades cunctantibus periculum summae rerum facere.

nox quiesco do sum quartus uigilia moueo sum ultra propior castrum sex mille interuallum disto alius copia poenus valles cauus intersum condenso arbor in hic silua medium ferme spatium cohors romanus ars punicus abditur et eques ita medium iter intercipio ceterus copia sileo agmen ad propior hostis duco et cum statio nullus pro porta neque in uallum custodia sum uelut in suus castrum nullus usquam obsisto penetro inde signum cano et tollo clamor pars semisomnus hostis caedo pars ignis cado stramentum aridus tectum inicio pars porta occupo ut fuga intercludo hostis simul ignis clamor caedes uelut alieno sensus neque audio neque prouideo quisquam sino incido inermis inter caterua armator alius ruo ad porta alius obsaepio iter super valles salio et ut quisque euado protinus ad castrum alter fugio ubi ab cohors et eques ex occulo procurro circumvenio caedo ad unus omnis sum quamquam etiamsi quis ex is caedes effugio adeo raptim ab capio propioribus castrum in alter transcurro castrum ab romanus sum ut praevenio nuntius clades non possum ibi uerus quo longus ab hostis absum et quia sub lux pabulor lignor et praedor quidam dilabor sum neglego magis omnis atque solvo invenio arma tantus in statio pono miles inermis aut humus sedeo accubo aut obambulo ante valles porto cum hic tam securis solvo romanus caleo adhuc ab recens pugno ferox uictoria proelium ineo itaque nequaquam requiro in porta possum intra porta concursus ex totus castrum ad primus clamor et tumultus facio atrox proelium orior diu teneo ni cruento scutum romanus uideo indicium alter clades poenus atque inde pauor injacio hic terror in fuga averto omnis effundo qui iter sum nisi qui caedes opprimo exuo castrum ita nox atque dies bini castrum hostis oppugno ductus l marcius ad triginta septem mille hostis caedo auctor sum claudus qui annal acilianus ex graecum in latinus sermo uerto capio ad mille octingenti triginta praeda ingens pario in is sum clipeus argenteus pondo centum triginta septem cum imago barcinus hasdrubal valerius antius unus castrum mago capio trado septem mille caedo hostis alter proelium eruptio pugno cum hasdrubal decem mille occaedes quattuor mille trecenti triginta capio piso quinque mille homo cum magus cedo noster effuse sequor caedo ex insidiae scribo apud omnis magnus nomen marcius dux sum et uerus gloria is etiam miraculum addo flamma is contionor fundo e caput sine ipse sentio cum magnus pavor circumsto miles monumentum uictoria is de poenus usque ad incendo capitolium sum in templum clipeus marcius appello cum imago hasdrubal quiesco deinde aliquamdiu in hispania res sum uterque post tantus in uicis accipio infero clades cuncto periculum summa res facio


plebe dimissa senatus uocatur et consules referunt de concilio plebis turbato ui atque audacia publicanorum: M. Furium Camillum , cuius exsilium ruina urbis secutura fuerit, damnari se ab iratis ciuibus passum esse; decemuiros ante eum, quorum legibus ad eam diem uiuerent, multos postea principes ciuitatis iudicium de se populi passos; Postumium Pyrgensem suffragium populo Romano extorsisse, concilium plebis sustulisse, tribunos in ordinem coegisse, contra populum Romanum aciem instruxisse, locum occupasse ut tribunos a plebe intercluderet, tribus in suffragium uocari prohiberet. nihil aliud a caede ac dimicatione continuisse homines nisi patientiam magistratuum, quod cesserint in praesentia furori atque audaciae paucorum uincique se ac populum Romanum passi sint et comitia, quae reus ui atque armis prohibiturus erat, ne causa quaerentibus dimicationem daretur, uoluntate ipsi sua sustulerint. haec cum ab optimo quoque pro atrocitate rei accepta essent uimque eam contra rem publicam et pernicioso exemplo factam senatus decresset, confestim Caruilii tribuni plebis omissa multae certatione rei capitalis diem Postumio dixerunt ac ni uades daret prendi a uiatore atque in carcerem duci iusserunt. Postumius uadibus datis non adfuit. tribuni plebem rogauerunt plebesque ita sciuit, si M. Postumius ante kalendas Maias non prodisset citatusque eo die non respondisset neque excusatus esset, uideri eum in exsilio esse bonaque eius uenire, ipsi aqua et igni placere interdici. singulis deinde eorum qui turbae ac tumultus concitatores fuerant, rei capitalis diem dicere ac uades poscere coeperunt. primo non dantes, deinde etiam eos qui dare possent in carcerem coniciebant; cuius rei periculum uitantes plerique in exsilium abierunt.

plebs dimitto senatus uoco et consul refero de concilio plebs turbo uis atque audacia publicanus m furius camillus qui exsilium ruina urbs sequor sum damnaris sui ab irascor ciuis patior sum decemviri ante is qui lex ad is dies vivo multus postea princeps ciuitas iudicium de sui populus patior postumius pyrgensis suffragium populus romanus extorqueo concilium plebs tollo tribunus in ordo cogo contra populus romanus acies instruo locus occupo ut tribunus ab plebs intercludo tres in suffragium uoco prohibeo nihil alius ab caedes atque dimicatio contineo homo nisi patientia magistratus qui cedo in praesens furor atque audacia paucus vinco sui atque populus romanus patior sum et comitium qui reus uis atque arma prohibeo sum ne causa quaero dimicatio do uoluntas ipse suus tollo hic cum ab bonus quoque pro atrocitas res accipio sum vis is contra res publicus et perniciosus exemplum facio senatus decerno confestim caruilii tribunus plebs omitto multus certatio res capital dies postumius dico atque ni vado do prehendo ab uiator atque in carcer duco jubeo postumus uadibus do non adsum tribunus plebs rogo plebs ita scio si m postumus ante kalendae maia non prodeo cito is dies non respondeo neque excuso sum uideo is in exsilium sum bonus is uenio ipse aqua et ignis placeo interdico singuli deinde is qui turba atque tumultus concitator sum res capital dies dico atque vado posco coepio primus non do deinde etiam is qui do possum in carcer conicio qui res periculum vito plerusque in exsilium abeo


quae ubi in castra Siculorum sunt nuntiata Epicyden Syracusis excessisse, a Carthaginiensibus relictam insulam et prope iterum traditam Romanis, legatos de condicionibus dedendae urbis explorata prius per conloquia uoluntate eorum qui obsidebantur ad Marcellum mittunt. cum haud ferme discreparet, quin quae ubique regum fuissent Romanorum essent, Siculis cetera cum libertate ac legibus suis seruarentur, euocatis ad conloquium iis quibus ab Epicyde creditae res erant, missos se simul ad Marcellum, simul ad eos ab exercitu Siculorum aiunt, ut una omnium qui obsiderentur quique extra obsidionem fuissent fortuna esset neue alteri proprie sibi paciscerentur quicquam. recepti deinde ab iis, ut necessarios hospitesque adloquerentur, expositis quae pacta iam cum Marcello haberent, oblata spe salutis perpulere eos ut secum praefectos Epicydis Polyclitum et Philistionem et Epicyden, cui Sindon cognomen erat, adgrederentur. interfectis iis et multitudine ad contionem uocata inopiam quaeque ipsi inter se fremere occulte soliti erant conquesti, quamquam tot mala urgerent, negarunt fortunam accusandam esse quod in ipsorum esset potestate quam diu ea paterentur; Romanis causam oppugnandi Syracusas fuisse caritatem Syracusanorum, non odium; nam ut occupatas res ab satellitibus Hannibalis, deinde Hieronymi, Hippocrate atque Epicyde, audierint, tum bellum mouisse et obsidere urbem coepisse, ut crudeles tyrannos eius, non ut ipsam urbem expugnarent. Hippocrate uero interempto, Epicyde intercluso ab Syracusis et praefectis eius occisis, Carthaginiensibus omni possessione Siciliae terra marique pulsis quam superesse causam Romanis cur non, perinde ac si Hiero ipse uiueret unicus Romanae amicitiae cultor, incolumes Syracusas esse uelint? itaque nec urbi nec hominibus aliud periculum quam ab semet ipsis esse, si occasionem reconciliandi se Romanis praetermisissent; eam autem, qualis illo momento horae sit, nullam deinde fore, si simul liberatas †ab impotentibus tyrannis apparuisset†.

qui ubi in castrum siculus sum nuntio epicyden syracusae excedo ab carthaginiensis relinquo insula et prope iterum trado romanus legatus de condicio dedo urbs exploro prior per colloquium uoluntas is qui obsido ad marcellus mitto cum haud ferme discrepo quin qui ubique rex sum romanus sum siculis ceterus cum libertas atque lex suus servo evoco ad colloquium is qui ab epicyde credo res sum mitto sui simul ad marcellus simul ad is ab exercitus siculus aio ut unus omnis qui obsido quisque extra obsidio sum fortuna sum neue alter proprius sui pacisco quisquam recipio deinde ab is ut necessarius hospes alloquor expono qui paciscor iam cum marcellus habeo offertor spes salus perpello is ut sui praeficio epicydis polyclitus et philistio et epicyden qui sindus cognomen sum aggredior interficio is et multitudo ad contio uoco inopia quisque ipse inter sui fremo occulte soleo sum conqueror quamquam tot malus urgeo nego fortuna accuso sum qui in ipse sum potestas quam diu is pateo romanus causa oppugno syracusae sum caritas syracusanus non odium nam ut occupo res ab satelles hannibal deinde hieronymus hippocrates atque epicyde audio tum bellum moveo et obsido urbs coepio ut crudelis tyrannus is non ut ipse urbs expugno hippocrates uerus interimo epicyde intercludo ab syracusae et praefectus is occido carthaginiensis omnis possessio sicilia terra mare pello quam supersum causa romanus cur non perinde atque si hiero ipse vivo unicus romanus amicitia cultor incolumis syracusae sum uolo itaque neque urbs neque homo alius periculum quam ab sui ipse sum si occasio reconcilio sui romanus praetermitto is autem qualis ille momentum hora sum nullus deinde sum si simul libero ab impotens tyrannus appareo


omnium ingenti adsensu audita ea oratio est. praetores tamen prius creari quam legatos nominari placuit; ex ipsorum deinde praetorum numero missi oratores ad Marcellum, quorum princeps 'neque primo' inquit 'Syracusani a uobis defecimus sed Hieronymus, nequaquam tam in uos impius quam in nos, nec postea pacem tyranni caede compositam Syracusanus quisquam sed satellites regii Hippocrates atque Epicydes oppressis nobis hinc metu hinc fraude turbauerunt. nec quisquam dicere potest aliquando nobis libertatis tempus fuisse quod pacis uobiscum non fuerit. nunc certe caede eorum qui oppressas tenebant Syracusas cum primum nostri arbitrii esse coepimus, extemplo uenimus ad tradenda arma, dedendos nos, urbem, moenia, nullam recusandam fortunam quae imposita a uobis fuerit. gloriam captae nobilissimae pulcherrimaeque urbis Graecarum dei tibi dederunt, Marcelle. quidquid unquam terra marique memorandum gessimus, id tui triumphi titulo accedit. famaene credi uelis quanta urbs a te capta sit quam posteris quoque eam spectaculo esse, quo quisquis terra, quisquis mari uenerit nunc nostra de Atheniensibus Carthaginiensibusque tropaea, nunc tua de nobis ostendat incolumesque Syracusas familiae uestrae sub clientela nominis Marcellorum tutelaque habendas tradas? ne plus apud uos Hieronymi quam Hieronis memoria momenti faciat. diutius ille multo amicus fuit quam hic hostis, et illius benefacta etiam re sensistis, huius amentia ad perniciem tantum ipsius ualuit.' omnia et impetrabilia et tuta erant apud Romanos: inter ipsos plus belli ac periculi erat. namque transfugae, tradi se Romanis rati, mercennariorum quoque militum auxilia in eundem compulere metum; arreptisque armis praetores primum obtruncant, inde ad caedem Syracusanorum discurrunt quosque fors obtulit irati interfecere atque omnia quae in promptu erant diripuerunt. tum, ne sine ducibus essent, sex praefectos creauere ut terni Achradinae ac Nasso praeessent. sedato tandem tumultu exsequentibus sciscitando quae acta cum Romanis essent, dilucere id quod erat coepit aliam suam ac perfugarum causam esse.

omnis ingens assensus audio is oratio sum praetor tamen prior creo quam legatus nominaris placeo ex ipse deinde praetor numerus mitto orator ad marcellus qui princeps neque primus inquam syracusanus ab tu deficio sed hieronymus nequaquam tam in tu impius quam in nos neque postea pax tyrannus caedes compono syracusanus quisquam sed satelles regius hippocrates atque epicydes opprimo nos hinc metus hinc fraus turbo neque quisquam dico possum aliquando nos libertas tempus sum qui pax tu non sum nunc certus caedes is qui opprimo teneo syracusae cum primus noster arbitrium sum coepio extemplo uenio ad trado arma dedo nos urbs moenia nullus recuso fortuna qui impono ab tu sum gloria capio nobilis pulcher urbs graecaris deus tu do marcellus quisquis umquam terra mare memoro gero is tuus triumphus titulus accedo fama credo uelum quantus urbs ab tu capio sum quam posterus quoque is spectaculum sum quo quisquis terra quisquis mare uenio nunc noster de atheniensis carthaginiensis tropaeum nunc tuus de nos ostendo incolumis syracusae familia uester sub clientela nomen marcellus tutela habeo trado ne multus apud tu hieronymus quam hiero memoria momentum facio diu ille multus amicus sum quam hic hostis et ille benefacio etiam res sentio hic amentia ad pernicies tantus ipse ualuit omnis et impetrabilis et tueor sum apud romanus inter ipse multus bellum atque periculum sum namque transfuga trado sui romanus reor mercenarius quoque miles auxilium in idem compello metus arrepo arma praetor primus obtrunco inde ad caedes syracusanus discurro quisque fors offero irascor interfacio atque omnis qui in promptus sum diripio tum ne sine dux sum sex praeficio creo ut terni achradina atque nasso praesum sedo tandem tumultus exsequor sciscitor qui ago cum romanus sum diluceo is qui sum coepio alius suus atque perfugaris causa sum


Graccho, priusquam ex Lucanis moueret, sacrificanti triste prodigium factum est. ad exta sacrificio perpetrato angues duo ex occulto adlapsi adedere iocur conspectique repente ex oculis abierunt. et cum haruspicum monitu sacrificium instauraretur atque intentius exta seruarentur, iterum ac tertium tradunt libato[que] iocinere intactos angues abisse. cum haruspices ad imperatorem id pertinere prodigium praemonuissent et ab occultis cauendum hominibus consultisque, nulla tamen prouidentia fatum imminens moueri potuit. Flauus Lucanus fuit, caput partis eius Lucanorum, cum pars ad Hannibalem defecisset, quae cum Romanis stabat; et iam annuo in magistratu erat, ab iisdem illis creatus praetor. is mutata repente uoluntate locum gratiae apud Poenum quaerens, neque transire ipse neque trahere ad defectionem Lucanos satis habuit, nisi imperatoris et eiusdem hospitis proditi capite ac sanguine foedus cum hostibus sanxisset. ad Magonem, qui in Bruttiis praeerat, clam in conloquium uenit fideque ab eo accepta, si Romanum iis imperatorem tradidisset, liberos cum suis legibus uenturos in amicitiam Lucanos, deducit Poenum in locum <quo cum> paucis Gracchum adducturum ait: Mago ibi pedites equitesque armatos—et capere eas latebras ingentem numerum—occuleret. loco satis inspecto atque undique explorato dies composita gerendae rei est. Flauus ad Romanum imperatorem uenit. rem se ait magnam incohasse, ad quam perficiendam ipsius Gracchi opera opus esse: omnium populorum praetoribus, qui ad Poenum in illo communi Italiae motu descissent, persuasisse ut redirent in amicitiam Romanorum, quando res quoque Romana, quae prope exitium clade Cannensi uenisset, in dies melior atque auctior fieret, Hannibalis uis senesceret ac prope ad nihilum uenisset: ueteri delicto haud implacabiles fore Romanos; nullam unquam gentem magis exorabilem promptioremque ueniae dandae fuisse; quotiens rebellioni etiam maiorum suorum ignotum? haec ab se suis dicta; ceterum ab ipso Graccho eadem haec audire malle eos praesentisque contingere dextram <et> id pignus fidei secum ferre: locum se concilio iis dixisse a conspectu amotum, haud procul castris Romanis; ibi paucis uerbis transigi rem posse ut omne nomen Lucanum in fide ac societate Romana sit. Gracchus fraudem et sermoni et rei abesse ratus ac similitudine ueri captus, cum lictoribus ac turma equitum e castris profectus duce hospite <in> insidias praecipitat. hostes subito exorti; et, ne dubia proditio esset, Flauus iis se adiungit. tela undique in Gracchum atque equites coniciuntur. Gracchus ex equo desilit; idem ceteros facere iubet hortaturque ut, quod unum reliquum fortuna fecerit, id cohonestent uirtute: reliquum autem quid esse paucis a multitudine in ualle silua ac montibus saepta circumuentis praeter mortem? id referre, utrum praebentes corpora pecorum modo inulti trucidentur an toti a patiendo exspectandoque euentu in impetum atque iram uersi, agentes audentesque, perfusi hostium cruore, inter exspirantium inimicorum cumulata armaque et corpora cadant. Lucanum proditorem ac transfugam omnes peterent; qui eam uictimam prae se ad inferos misisset, eum decus eximium, egregium solatium suae morti inuenturum. inter haec dicta paludamento circa laeuum bracchium intorto—nam ne scuta quidem secum extulerant—in hostes impetum fecit. maior quam pro numero hominum editur pugna. iaculis maxime aperta corpora Romanorum; et, cum undique ex altioribus locis in cauam uallem coniectus esset, transfiguntur. Gracchum iam nudatum praesidio uiuum capere Poeni nituntur; ceterum conspicatus Lucanum hospitem inter hostes adeo infestus confertos inuasit ut parci ei sine multorum pernicie non posset. exanimem eum Mago extemplo ad Hannibalem misit ponique cum captis simul fascibus ante tribunal imperatoris iussit. haec si uera fama est, Gracchus in Lucanis ad campos qui Ueteres uocantur periit.

gracchus priusquam ex lucanus moveo sacrifico tristis prodigium facio sum ad exta sacrificium perpetro anguis duo ex occulo allabor ador iocur conspicio repens ex oculus abeo et cum haruspex moneo sacrificium instauro atque intendo exta servo iterum atque tertius trado libo que iocinere intactus anguis abeo cum haruspex ad imperator is pertineo prodigium praemoneo et ab occulo caueo homo consulo nullus tamen provideo fatum immineo moueo possum flavus lucanus sum caput pars is lucanus cum pars ad hannibal deficio qui cum romanus sto et iam annuo in magistratus sum ab idem ille creo praetor is muto repens uoluntas locus gratia apud poenus quaero neque transeo ipse neque traho ad defectio lucani satis habeo nisi imperator et idem hospes prodeo caput atque sanguis foedus cum hostis sancio ad mago qui in bruttius praesum clam in colloquium uenio fido ab is accipio si romanus is imperator trado liber cum suus lex uenio in amicitia lucani deduco poenus in locus quo cum paucus gracchus adduco aio magus ibi pedito equito armatus et capio is latebra ingens numerus occulo locus satis inspicio atque undique exploro dies compono gero res sum flavus ad romanus imperator uenio res sui aio magnus incoho ad quam perficio ipse gracchus opus opus sum omnis populus praetor qui ad poenus in ille communis italia motus descio persuadeo ut redeo in amicitia romanus quando res quoque romanus qui prope exitium clades cannensis uenio in dies bonus atque augeo fio hannibal uolo senesco atque prope ad nihilis uenio uetus delinquo haud implacabilis sum romanus nullus umquam gens magis exorabilis promptus venia do sum quotiens rebellio etiam magnus suus ignotus hic ab sui suus dictum ceterum ab ipse gracchus idem hic audio malo is praesens contingo dexter et is pignus fides sui fero locus sui concilio is dico ab conspectus amoveo haud procul castrum romanus ibi paucus uerbum transigo res possum ut omnis nomen lucanus in fides atque societas romanus sum gracchus fraudo et sermo et res absum reor atque similitudo uerus capio cum lictor atque turma eques e castrum proficiscor dux hospes in insidiae praecipito hostis subeo exorior et ne dubius proditio sum flavus is sui adjungo telum undique in gracchus atque eques conicio gracchus ex equus desilo idem ceterus facio iubeo horto ut qui unus reliquus fortuna facio is cohonesto uirtus reliquus autem quis sum paucus ab multitudo in valles silua atque mons saeptum circumvenio praeter mors is refero utrum praebeo corpus pecus modo inultus trucido an totus ab patior exspecto euentus in impetus atque ira verro ago audeo perfundo hostis cruor inter exspiro inimicus cumulo armo et corpus cado lucanus proditor atque transfuga omnis peto qui is victima prae sui ad inferi mitto is decus eximius egregius solacium suus mors invenio inter hic dictum paludamentum circa laevus bracchium intorqueo nam ne scutum quidem sui effero in hostis impetus facio magnus quam pro numerus homo edo pugno iaculis magnus apertus corpus romanus et cum undique ex alo locus in caveo vallo coniectus sum transfigo gracchus iam nudo praesidium uiuus capio poenus nitor ceterum conspicor lucanus hospes inter hostis adeo infestus confercio inuado ut parcus is sine multus pernicies non possum exanimis is magus extemplo ad hannibal mitto pono cum capio simul fascis ante tribunal imperator iubeo hic si uerus fama sum gracchus in lucanus ad campus qui ueteres voco pereo


Capua a consulibus iterum summa ui obsideri coepta est, quaeque in eam rem opus erant comportabantur parabanturque. Casilinum frumentum conuectum; ad Uolturni ostium, ubi nunc urbs est, castellum communitum, <ibique et Puteolis—iam> ante Fabius Maximus munierat—praesidium impositum ut mare proximum et flumen in potestate essent. in ea duo maritima castella frumentum, quod ex Sardinia nuper missum erat quodque M. Iunius praetor ex Etruria coemerat, ab Ostia conuectum est ut exercitui per hiemem copia esset. ceterum super eam cladem quae in Lucanis accepta erat uolonum quoque exercitus, qui uiuo Graccho summa fide stipendia fecerat, uelut exauctoratus morte ducis ab signis discessit. Hannibal non Capuam neglectam neque in tanto discrimine desertos uolebat socios; sed prospero ex temeritate unius Romani ducis successu in alterius ducis exercitusque opprimendi occasionem imminebat. Cn. Fuluium praetorem Apuli legati nuntiabant primo, dum urbes quasdam Apulorum quae ad Hannibalem desciuissent oppugnaret, intentius rem egisse: postea nimio successu et ipsum et milites praeda impletos in tantam licentiam socordiamque effusos ut nulla disciplina militiae esset. cum saepe alias, tum paucis diebus ante expertus qualis sub inscio duce exercitus esset in Apuliam castra mouit.

capua ab consul iterum summus uis obsideri coepio sum quisque in is res opus sum comporto paro casilinus frumentum conveho ad vulturnus ostium ubi nunc urbs sum castellum communio ibi et puteoli iam ante fabius magnus munio praesidium impono ut mare propior et flumen in potestas sum in is duo maritimus castellum frumentum qui ex sardinia nuper mitto sum quisque m junius praetor ex etruria coemo ab ostium conveho sum ut exercitus per hiems copia sum ceterum super is clades qui in lucanus accipio sum volo quoque exercitus qui uiuus gracchus summus fides stipendium facio uelut exauctoro mors dux ab signum discedo hannibal non capua neglego neque in tantus discrimen desero uolo socius sed prosper ex temeritas unus romanus dux succedo in alter dux exerceo opprimo occasio immineo cn fulvius praetor apulis legatus nuntio primus dum urbs quidam appulus qui ad hannibal descio oppugno intendo res ago postea nimius succedo et ipse et miles praeda impleo in tantus licentia socordia effundo ut nullus disciplina militia sum cum saepe alius tum paucus dies ante experior qualis sub inscius dux exercitus sum in appulia castrum moueo


deleto terrestri Punico exercitu Siculi, qui Hippocratis milites fuerant, * * haud magna oppida, ceterum et situ et munimentis tuta; tria milia alterum ab Syracusis, alterum quindecim abest; eo et commeatus e ciuitatibus suis comportabant et auxilia accersebant. interea Bomilcar iterum cum classe profectus Carthaginem, ita exposita fortuna sociorum, ut spem faceret non ipsis modo salutarem opem ferri posse sed Romanos quoque in capta quodam modo urbe capi, perpulit ut onerarias naues quam plurimas omni copia rerum onustas secum mitterent classemque suam augerent. igitur centum triginta nauibus longis, septingentis onerariis profectus a Carthagine satis prosperos uentos ad traiciendum in Siciliam habuit; sed iidem uenti superare eum Pachynum prohibebant. Bomilcaris aduentus fama primo, dein praeter spem mora cum gaudium et metum in uicem Romanis Syracusanisque praebuisset, Epicydes metuens ne, si pergerent iidem qui tum tenebant ab ortu solis flare per dies plures uenti, classis Punica Africam repeteret, tradita Achradina mercennariorum militum ducibus ad Bomilcarem nauigat. classem in statione uersa in Africam habentem atque timentem nauale proelium, non tam quod impar uiribus aut numero nauium esset—quippe etiam plures habebat—quam quod uenti aptiores Romanae quam suae classi flarent, perpulit tamen ut fortunam naualis certaminis experiri uellet. et Marcellus, cum et Siculum exercitum ex tota insula conciri uideret et cum ingenti commeatu classem Punicam aduentare, ne simul terra marique inclusus urbe hostium urgeretur, quamquam impar numero nauium erat, prohibere aditu Syracusarum Bomilcarem constituit. duae classes infestae circa promunturium Pachynum stabant, ubi prima tranquillitas maris in altum euexisset, concursurae. itaque cadente iam Euro, qui per dies aliquot saeuierat, prior Bomilcar mouit; cuius primo classis petere altum uisa est, quo facilius superaret promunturium; ceterum postquam tendere ad se Romanas naues uidit, incertum qua subita territus re, Bomilcar uela in altum dedit missisque nuntiis Heracleam qui onerarias retro Africam repetere iuberent ipse Siciliam praeteruectus Tarentum petit. Epicydes, a tanta repente destitutus spe, ne in obsidionem magna ex parte captae urbis rediret, Agrigentum nauigat, exspectaturus magis euentum quam inde quicquam moturus.

deleo terrestris punicus exercitus siculis qui hippocrates miles sum haud magnus oppidum ceterum et sino et munimentum tueor tres mille alter ab syracusae alter quindecim absum is et commeatus e ciuitas suus comporto et auxilium arcesso interea bomilcar iterum cum classis proficiscor carthago ita expono fortuna socius ut spes facio non ipse modo salutaris ops fero possum sed romanus quoque in capio quidam modo urbs capio perpello ut oneraria nauis quam multus omnis copia res onustus sui mitto classis suus augeo igitur centum triginta nauis longus septingenti oneraria proficiscor ab carthago satis prosper uentus ad traicio in sicilia habeo sed eo uentus supero is pachynus prohibeo bomilcaris advenio fama primus deinde praeter spes mora cum gaudium et metus in uicis romanus syracusanus praebeo epicydes metuo ne si pergo eo qui tum teneo ab ortus sol flaris per dies multus uentus classis punicus africa repeto trado achradina mercenarius miles dux ad bomilcaris nauigo classis in statio uerto in africa habeo atque timeo naualis proelium non tam qui impar uis aut numerus nauis sum quippe etiam multus habeo quam qui uentus aptus romanus quam suus classis flo perpello tamen ut fortuna naualis certamen experior uolo et marcellus cum et siculis exercitus ex totus insula concieo video et cum ingens commeatus classis punicus aduentaris ne simul terra mare includo urbs hostis urgeo quamquam impar numerus nauis sum prohibeo aditus syracusaris bomilcaris constituo duo classis infestus circa promunturium pachynus sto ubi primus tranquillitas mare in altus eveho concurro itaque cado iam eurus qui per dies aliquot saevio prior bomilcar moueo qui primus classis peto altus uideo sum quo facilis supero promunturium ceterum postquam tendo ad sui romanus nauis uideo incertus qui subeo terreo res bomilcar uelum in altus do mitto nuntius heraclea qui oneraria retro africa repeto iubeo ipse sicilia praetervehor tarentus peto epicydes ab tantus repens destituo spes ne in obsidio magnus ex pars capio urbs redeo agrigentum nauigo exspecto magis euentum quam inde quisquam moveo


cum maxime Capua circumuallaretur, Syracusarum oppugnatio ad finem uenit, praeterquam ui ac uirtute ducis exercitusque, intestina etiam proditione adiuta. namque Marcellus initio ueris incertus utrum Agrigentum ad Himilconem et Hippocraten uerteret bellum an obsidione Syracusas premeret, quamquam nec ui capi uidebat posse inexpugnabilem terrestri ac maritimo situ urbem nec fame, ut quam prope liberi a Carthagine commeatus alerent, tamen, ne quid inexpertum relinqueret, transfugas Syracusanos—erant autem apud Romanos aliqui nobilissimi uiri, inter defectionem ab Romanis, quia ab nouis consiliis abhorrebant, pulsi—conloquiis suae partis temptare hominum animos iussit et fidem dare, si traditae forent Syracusae, liberos eos ac suis legibus uicturos esse. non erat conloquii copia, quia multorum animi suspecti omnium curam oculosque eo uerterant ne quid falleret tale admissum. seruus unus exsulum, pro transfuga intromissus in urbem, conuentis paucis initium conloquendi de tali re fecit. deinde in piscatoria quidam naue retibus operti circumuectique ita ad castra Romana conlocutique cum transfugis et iidem saepius eodem modo et alii atque alii; postremo ad octoginta facti. et cum iam composita omnia ad proditionem essent, indicio delato ad Epicyden per Attalum quendam indignantem sibi rem creditam non esse, necati omnes cum cruciatu sunt. alia subinde spes, postquam haec uana euaserat, excepit. Damippus quidam Lacedaemonius, missus ab Syracusis ad Philippum regem, captus ab Romanis nauibus erat. huius utique redimendi et Epicydae cura erat ingens, nec abnuit Marcellus iam tum Aetolorum, quibus socii Lacedaemonii erant, amicitiam adfectantibus Romanis. ad conloquium de redemptione eius missis medius maxime atque utrisque opportunus locus ad portum Trogilorum propter turrim, quam uocant Galeagram, est uisus. quo cum saepius commearent, unus ex Romanis, ex propinquo murum contemplans, numerando lapides aestimandoque ipse secum quid in fronte paterent singuli, altitudinem muri quantum proxime coniectura poterat permensus humilioremque aliquanto pristina opinione sua et ceterorum omnium ratus esse et uel mediocribus scalis superabilem, ad Marcellum rem defert. haud spernenda uisa; sed cum adiri locus, quia ob id ipsum intentius custodiebatur, non posset, occasio quaerebatur; quam obtulit transfuga nuntians diem festum Dianae per triduum agi et, quia alia in obsidione desint, uino largius epulas celebrari et ab Epicyde praebito uniuersae plebei et per tribus a principibus diuiso. quod ubi accepit Marcellus, cum paucis tribunorum militum conlocutus, electisque per eos ad rem tantam agendam audendamque idoneis centurionibus militibusque et scalis in occulto comparatis ceteris signum dari iubet, ut mature corpora curarent quietique darent: nocte in expeditionem eundum esse. inde ubi id temporis uisum quo <de> die epulatis iam uini satias principiumque somni esset, signi unius milites ferre scalas iussit; et ad mille fere armati tenui agmine per silentium eo deducti. ubi sine strepitu ac tumultu primi euaserunt in murum, secuti ordine alii, cum priorum audacia dubiis etiam animum faceret.

cum magnus capua circumvallo syracusaris oppugnatio ad finis uenio praeterquam uis atque uirtus dux exerceo intestinum etiam proditio adjuvo namque marcellus initium uerus incertus utrum agrigentum ad himilconem et hippocrates verto bellum an obsidio syracusae premo quamquam neque uis capio video possum inexpugnabilis terrestris atque maritimus sino urbs neque fames ut quam prope liber ab carthago commeatus alo tamen ne quis inexpertus relinquo transfuga syracusani sum autem apud romanus aliqui nobilis uir inter defectio ab romanus quia ab nouus consilium abhorreo pello colloquium suus pars tento homo animus iubeo et fides do si trado sum syracusae liber is atque suus lex vinco sum non sum colloquium copia quia multus animus suspicio omnis cura oculus is verto ne quis fallo talis admitto seruus unus exsulis pro transfuga intromitto in urbs convenio paucus initium conloquor de talis res facio deinde in piscatorius quidam nauis rete operio circumvehor ita ad castrum romanus conloquor cum transfugio et eo saepis idem modo et alius atque alius postremo ad octoginta facio et cum iam compono omnis ad proditio sum indicium defero ad epicyden per attal quidam indignor sui res credo non sum neco omnis cum crucio sum alius subinde spes postquam hic uanus euado excipio damippus quidam lacedaemonius mitto ab syracusae ad philippus rex capio ab romanus nauis sum hic utique redimo et epicydae cura sum ingens neque abnuo marcellus iam tum aetolus qui socius lacedaemonius sum amicitia adfectantibus romanus ad colloquium de redemptio is mitto medius magnus atque uterque opportunus locus ad portus trogilorum propter turris quam uoco galeagram sum uideo quo cum saepis conmeo unus ex romanus ex propinquo murus contemplo numero lapis aestimo ipse sui quis in frons pateo singuli altitudo murus quantus propior conicio possum permetior humilis aliquantus pristinus opinio suus et ceterus omnis reor sum et uel mediocris scalae superabilis ad marcellus res defero haud sperno uideo sed cum adeo locus quia ob is ipse intendo custodio non possum occasio quaero quam offero transfuga nuntio dies festus diana per triduum ago et quia alius in obsidio desum uinum largus epulae celebraris et ab epicyde praebeo universus plebes et per tres ab princeps divido qui ubi accipio marcellus cum paucus tribunus miles conloquor eligo per is ad res tantus ago audeo idoneus centurio miles et scalae in occulo comparo ceterus signum do iubeo ut maturus corpus curo quiesco do nox in expeditio eo sum inde ubi is tempus uideo quo de dies epulor iam uinum satio principium somnium sum signum unus miles fero scala iubeo et ad mille fere armatus tenuis agmen per silentium is deduco ubi sine strepitus atque tumultus primus evado in murus sequor ordo alius cum prior audacia dubius etiam animus facio


uincit tamen omnia pertinax uirtus, et aliquot simul partibus ad uallum ac fossas peruentum est sed cum multis uolneribus ac militum pernicie. itaque conuocatis <legatis> tribunisque militum consul absistendum temerario incepto ait; tutius sibi uideri reduci eo die exercitum Beneuentum, dein postero <castra> castris hostium iungi, ne exire inde Campani neue Hanno regredi posset; id quo facilius obtineatur, collegam quoque et exercitum eius se acciturum totumque eo uersuros bellum. haec consilia ducis, cum iam receptui caneret, clamor militum aspernantium tam segne imperium disiecit. proxima forte [hostium] erat cohors Paeligna, cuius praefectus Uibius Accaus arreptum uexillum trans uallum hostium traiecit. exsecratus inde seque et cohortem si eius uexilli hostes potiti essent, princeps ipse per fossam uallumque in castra inrupit. iamque intra uallum Paeligni pugnabant, cum altera parte, Ualerio Flacco tribuno militum tertiae legionis exprobrante Romanis ignauiam qui sociis captorum castrorum concederent decus, T. Pedanius princeps primus centurio, cum signifero signum ademisset, 'iam hoc signum et hic centurio' inquit 'intra uallum hostium erit; sequantur qui capi signum ab hoste prohibituri sunt.' manipulares sui primum transcendentem fossam, dein legio tota secuta est. iam et consul ad conspectum transgredientium uallum mutato consilio ab reuocando[que] ad incitandos hortandosque uersus milites, ostendere in quanto discrimine ac periculo fortissima cohors sociorum et ciuium legio esset. itaque pro se quisque omnes per aequa atque iniqua loca, cum undique tela conicerentur armaque et corpora hostes obicerent, peruadunt inrumpuntque; multi uolnerati etiam quos uires et sanguis desereret, ut intra uallum hostium caderent nitebantur; capta itaque momento temporis uelut in plano sita nec permunita castra. caedes inde, non iam pugna erat omnibus intra uallum permixtis. supra sex milia hostium occisa, supra septem milia capitum cum frumentatoribus Campanis omnique plaustrorum et iumentorum apparatu capta; et alia ingens praeda fuit quam Hanno, populabundus passim cum isset, ex sociorum populi Romani agris traxerat. inde deletis hostium castris Beneuentum reditum praedamque ibi ambo consules—nam et Ap. Claudius eo post paucos dies uenit—uendiderunt diuiseruntque. et donati quorum opera castra hostium capta erant, ante alios Accaus Paelignus et T. Pedanius , princeps tertiae legionis. Hanno ab Cominio Ocrito, quo nuntiata castrorum clades est, cum paucis frumentatoribus quos forte secum habuerat fugae magis quam itineris modo in Bruttios rediit.

uinco tamen omnis pertinax uirtus et aliquot simul pars ad valles atque fossa peruenio sum sed cum multus uulnus atque miles pernicies itaque convoco legatus tribunus miles consul absisto temerarius inceptum aio tueor sui uideo reduco is dies exercitus beneventum deinde posterus castrum castrum hostis jungo ne exeo inde campanus neue hanno regredior possum is quo facilis obtineo collega quoque et exercitus is sui accio totus is verro bellum hic consilium dux cum iam receptus caneo clamor miles aspernor tam segnis imperium disjacio propior fors hostis sum cohors paeligna qui praefectus vibius accaus arrepo vexillum trans valles hostis transiacio exsecror inde sequor et cohors si is vexillum hostis potior sum princeps ipse per fodio valles in castrum irrumpo iam intra valles peligni pugno cum alter pars valerius flaccus tribunus miles tertius legio exprobro romanus ignauia qui socius capio castrum concedo decus t pedanus princeps primus centurio cum signifer signum adimo iam hic signum et hic centurio inquam intra valles hostis sum sequor qui capio signum ab hostis prohibeo sum manipularis suus primus transcendo fodio deinde legio totus sequor sum iam et consul ad conspectus transgredior valles muto consilium ab revoco que ad incito horto uersus miles ostendo in quantus discrimen atque periculum fortis cohors socius et ciuis legio sum itaque pro sui quisque omnis per aequus atque iniquus locum cum undique telum conicio armo et corpus hostis obicio pervado irrumpo multus vulnero etiam qui uis et sanguis desero ut intra valles hostis cado niteo capio itaque momentum tempus uelut in planus sino neque permunio castrum caedes inde non iam pugno sum omnis intra valles permisceo supra sex mille hostis occaedes supra septem mille caput cum frumentator campanus omne plaustrum et iumentum apparatus capio et alius ingens praeda sum quam hanno populabundus passim cum eo ex socius populus romanus ager traho inde deleo hostis castrum beneventum redeo praeda ibi ambo consul nam et ap claudus is post paucus dies uenio vendo divido et dono qui opus castrum hostis capio sum ante alius accaus paelignus et t pedanus princeps tertius legio hanno ab cominium ocrito quo nuntio castrum clades sum cum paucus frumentator qui fors sui habeo fuga magis quam iter modo in bruttii redeo


eadem aestate in Hispania, cum biennio ferme nihil admodum memorabile factum esset consiliisque magis quam armis bellum gereretur, Romani imperatores egressi hibernis copias coniunxerunt. ibi consilium aduocatum omniumque in unum congruerunt sententiae, quando ad id locorum id modo actum esset ut Hasdrubalem tendentem in Italiam retinerent, tempus esse id iam agi ut bellum in Hispania finiretur; et satis ad id uirium credebant accessisse uiginti milia Celtiberorum ea hieme ad arma excita. tres exercitus erant. Hasdrubal Gisgonis filius et Mago coniunctis castris quinque ferme dierum iter ab Romanis aberant. propior erat Hamilcaris filius Hasdrubal, uetus in Hispania imperator; ad urbem nomine Amtorgim exercitum habebat. eum uolebant prius opprimi duces Romani; et spes erat satis superque ad id uirium esse; illa restabat cura, ne fuso eo perculsi alter Hasdrubal et Mago in auios saltus montesque recipientes sese bellum extraherent. optimum igitur rati diuisis bifariam copiis totius simul Hispaniae amplecti bellum, ita inter se diuiserunt ut P. Cornelius duas partes exercitus Romanorum sociorumque aduersus Magonem duceret atque Hasdrubalem, Cn. Cornelius cum tertia parte ueteris exercitus Celtiberis adiunctis cum Hasdrubale Barcino bellum gereret. una profecti ambo duces exercitusque Celtiberis praegredientibus ad urbem Amtorgim in conspectu hostium dirimente amni ponunt castra. ibi Cn. Scipio cum quibus ante dictum est copiis substitit, P. Scipio profectus ad destinatam belli partem.

idem aestas in hispania cum biennium ferme nihil admodum memorabilis facio sum consilium magis quam arma bellum gero romanus imperator egredior hibernus copia conjungo ibi consilium advoco omne in unus congruerunt sententia quando ad is locus is modo ago sum ut hasdrubal tendo in italia retineo tempus sum is iam ago ut bellum in hispania finio et satis ad is uis credo accedo uiginti mille celtiberi is hiems ad arma excio tres exercitus sum hasdrubal gisgonis filius et magus conjungo castrum quinque ferme dies iter ab romanus absum propior sum hamilcaris filius hasdrubal uetus in hispania imperator ad urbs nomen amtorgim exercitus habeo is uolo prior opprimo dux romanus et spes sum satis supo ad is uis sum ille resto cura ne fundo is percello alter hasdrubal et magus in avius saltus mons recipio sui bellum extraho bonus igitur reor divido bifarius copia totus simul hispania amplector bellum ita inter sui divido ut p cornelius duo pars exercitus romanus socius aduersus mago duco atque hasdrubal cn cornelius cum tertius pars uetus exercitus celtiberi adjungo cum hasdrubal barcinus bellum gero unus proficiscor ambo dux exerceo celtiberi praegredior ad urbs amtorgim in conspectus hostis dirimo amnis pono castrum ibi cn scipio cum qui ante dico sum copia substo p scipio proficiscor ad destino bellum pars


in tempore legati a Marcello redierunt, falsa eos suspicione incitatos memorantes nec causam expetendae poenae eorum ullam Romanis esse. erat e tribus Achradinae praefectis Hispanus Moericus nomine. ad eum inter comites legatorum de industria unus ex Hispanorum auxiliaribus est missus, qui sine arbitris Moericum nanctus primum, quo in statu reliquisset Hispaniam—et nuper inde uenerat—exponit: omnia Romanis ibi obtineri armis. posse eum, si operae pretium faciat, principem popularium esse, seu militare cum Romanis seu in patriam reuerti libeat: contra, si malle obsideri pergat, quam spem esse terra marique clauso? motus his Moericus, cum legatos ad Marcellum mitti placuisset, fratrem inter eos mittit, qui per eundem illum Hispanum secretus ab aliis ad Marcellum deductus, cum fidem accepisset composuissetque agendae ordinem rei, Achradinam redit. tum Moericus, ut ab suspicione proditionis auerteret omnium animos, negat sibi placere legatos commeare ultro citroque: neque recipiendum quemquam neque mittendum et, quo intentius custodiae seruentur, opportuna diuidenda praefectis esse, ut suae quisque partis tutandae reus sit. omnes adsensi sunt. partibus diuidendis ipsi regio euenit ab Arethusa fonte usque ad ostium magni portus: id ut scirent Romani fecit. itaque Marcellus nocte nauem onerariam cum armatis remulco quadriremis trahi ad Achradinam iussit exponique milites regione portae quae prope fontem Arethusam est. hoc cum quarta uigilia factum esset expositosque milites porta, ut conuenerat, recepisset Moericus, luce prima Marcellus omnibus copiis moenia Achradinae adgreditur ita ut non eos solum qui Achradinam tenebant in se conuerteret, sed ab Nasso etiam agmina armatorum concurrerent relictis stationibus suis ad uim et impetum Romanorum arcendum. in hoc tumultu actuariae naues, instructae iam ante circumuectaeque ad Nassum, armatos exponunt qui improuiso adorti semiplenas stationes et adapertas fores portae, qua paulo ante excurrerant armati, haud magno certamine Nassum cepere desertam trepidatione et fuga custodum. neque in ullis minus praesidii aut pertinaciae ad manendum quam in transfugis fuit, quia ne suis quidem satis credentes e medio certamine effugerunt. Marcellus ut uidit captam esse Nassum et Achradinae regionem unam teneri Moericumque cum praesidio suis adiunctum, receptui cecinit, ne regiae opes, quarum fama maior quam res erat, diriperentur.

in tempus legatus ab marcellus redeo fallo is suspicio incito memoro neque causa expeto poena is ullus romanus sum sum e tres achradina praefectus hispanus moericus nomen ad is inter comes legatus de industria unus ex hispanus auxiliaris sum mitto qui sine arbiter moericum nanciscor primus quo in status relinquo hispania et nuper inde uenio expono omnis romanus ibi obtineo arma possum is si opera pretium facio princeps popularis sum seu militaris cum romanus seu in patria revorto libet contra si malo obsideri pergo quam spes sum terra mare claudo moueo hic moericus cum legatus ad marcellus mitto placeo frater inter is mitto qui per idem ille hispanus secerno ab alius ad marcellus deduco cum fides accipio compono ago ordo res achradina redeo tum moericus ut ab suspicio proditio averto omnis animus nego sui placeo legatus commearis ultro citer neque recipio quisquam neque mitto et quo intendo custodia servo opportunus divido praefectus sum ut suus quisque pars tuto reus sum omnis adsentio sum pars divido ipse regius euenio ab arethusa fons usque ad ostium magnus portus is ut scio romanus facio itaque marcellus nox nauis oneraria cum armo remulcum quadriremis traho ad achradina iubeo expono miles regio porta qui prope fons arethusa sum hic cum quartus uigilia facio sum expono miles porto ut convenio recipio moericus lux primus marcellus omnis copia moenia achradina aggredior ita ut non is solus qui achradina teneo in sui converto sed ab nasso etiam agmen armator concurro relinquo statio suus ad uis et impetus romanus arceo in hic tumultus actuaria nauis instruo iam ante circumvehor ad nassum armatus expono qui improuisus adorior semiplenus statio et adaperio foris porta qui paulus ante excurro armatus haud magnus certamen nassum capio desero trepidatio et fuga custos neque in ullus paruus praesidium aut pertinacia ad maneo quam in transfugio sum quia ne suus quidem satis credo e medium certamen effugio marcellus ut uideo capio sum nassum et achradina regio unus teneo moeris cum praesidium suus adjungo receptus cano ne regia ops qui fama magnus quam res sum diripio


Hannibal ex agro Beneuentano castra ad Capuam cum mouisset, tertio post die quam uenit copias in aciem eduxit, haudquaquam dubius, quod Campanis absente se paucos ante dies secunda fuisset pugna, quin multo minus se suumque totiens uictorem exercitum sustinere Romani possent. ceterum postquam pugnari coeptum est, equitum maxime incursu, cum iaculis obrueretur, laborabat Romana acies, donec signum equitibus datum est ut in hostem admitterent equos. ita equestre proelium erat, cum procul uisus Sempronianus exercitus, cui Cn. Cornelius quaestor praeerat, utrique parti parem metum praebuit ne hostes noui aduentarent. uelut ex composito utrimque signum receptui datum reductique in castra prope aequo Marte discesserunt; plures tamen ab Romanis primo incursu equitum ceciderunt. inde consules, ut auerterent Capua Hannibalem, nocte quae secuta est diuersi, Fuluius in agrum Cumanum, Claudius in Lucanos abiit. postero die cum uacua castra Romanorum esse nuntiatum Hannibali esset et duobus agminibus diuersos abiisse, incertus primo utrum sequeretur Appium institit sequi. ille circumducto hoste qua uoluit alio itinere ad Capuam rediit. Hannibali alia in his locis bene gerendae rei fortuna oblata est. M. Centenius fuit cognomine Paenula, insignis inter primi pili centuriones et magnitudine corporis et animo. is, perfunctus militia, per P. Cornelium Sullam praetorem in senatum introductus petit a patribus uti sibi quinque milia militum darentur: se peritum et hostis et regionum breui operae pretium facturum et quibus artibus ad id locorum nostri et duces et exercitus capti forent iis aduersus inuentorem usurum. id non promissum magis stolide quam stolide creditum tamquam eaedem militares et imperatoriae artes essent. data pro quinque octo milia militum, pars dimidia ciues, pars socii; et ipse aliquantum uoluntariorum in itinere ex agris conciuit ac prope duplicato exercitu in Lucanos peruenit, ubi Hannibal nequiquam secutus Claudium substiterat. haud dubia res erat, quippe inter Hannibalem ducem et centurionem exercitusque alterum uincendo ueteranum, alterum nouum totum, magna ex parte etiam tumultuarium ac semermem. ut conspecta inter se agmina sunt et neutra pars detractauit pugnam, extemplo instructae acies. pugnatum tamen †ut in nulla pari re† duas amplius horas concitata, donec dux stetit, Romana acie. postquam is non pro uetere fama solum sed etiam metu futuri dedecoris, si sua temeritate contractae cladi superesset, obiectans se hostium telis cecidit, fusa extemplo est Romana acies; sed adeo ne fugae quidem iter patuit omnibus uiis ab equite insessis, ut ex tanta multitudine uix mille euaserint, ceteri passim alii alia peste absumpti sint.

hannibal ex ager beneventanus castrum ad capua cum moveo tertius post dies quam uenio copia in acies educo haudquaquam dubius qui campanus absum sui paucus ante dies secundus sum pugno quin multus paruus sui suum totiens uictor exercitus sustineo romanus possum ceterum postquam pugno coepio sum eques magnus incursus cum iaculis obruo laboro romanus acies donec signum eques do sum ut in hostis admitto equus ita equester proelium sum cum procul uideo sempronianus exercitus qui cn cornelius quaestor praesum uterque pario par metus praebeo ne hostis nouus advento uelut ex compono utrimque signum receptus do reduco in castrum prope aequus mars discedo multus tamen ab romanus primus incursus eques cado inde consul ut averto capua hannibal nox qui sequor sum diverto fulvius in ager cumanum claudus in lucani abeo posterus dies cum uacuus castrum romanus sum nuntio hannibal sum et duo agmen diuerto abeo incertus primus utrum sequor appius insto sequor ille circumduco hostis qui uolo alius iter ad capua redeo hannibal alius in hic locus bene gero res fortuna offertor sum m centeni sum cognomen paenula insignis inter primus pilus centurio et magnitudo corpus et animus is perfungor militia per p cornelius sulla praetor in senatus introduco peto ab pater uti sui quinque mille miles do sui peritus et hostis et regio breuis opera pretium facio et qui ars ad is locus noster et dux et exercitus capio sum is aduersus inuentor utor is non promitto magis stolidus quam stolidus credo tamquam idem militaris et imperatorius ars sum do pro quinque octo mille miles pars dimidio ciuis pars socius et ipse aliquantus voluntarius in iter ex ager concieo atque prope duplico exercitus in lucani peruenio ubi hannibal nequiquam sequor claudius substiterat haud dubius res sum quippe inter hannibal dux et centurio exerceo alter vinco veteranus alter nouus totus magnus ex pars etiam tumultuarius atque semermem ut conspicio inter sui agmen sum et neuter pars detracto pugna extemplo instruo acies pugno tamen ut in nullus par res duo amplus hora concito donec dux sto romanus acies postquam is non pro uetus fama solus sed etiam metus sum dedecor si suus temeritas contraho clades supersum objecto sui hostis telum cado fundo extemplo sum romanus acies sed adeo ne fuga quidem iter pateo omnis via ab eques insessus ut ex tantus multitudo uix mille evado ceterus passim alius alius pestis absumo sum