ex hoc plebei scito senatus consultus Oppiae Cluviaeque primum bona ac libertatem restituit: si qua alia praemia petere ab senatu vellent, venire eas Romam. Campanis in familias singulas decreta facta, quae non operae pretium est omnia enumerare: aliorum bona publicanda, ipsos liberosque eorum et coniuges vendendas, extra filias quae enupsissent priusquam in populi Romani potestatem venirent; alios in vincula condendos, ac de iis posterius consulendum; aliorum Campanorum summam etiam census distinxerunt publicanda necne bona essent. pecua captiva praeter equos et mancipia praeter puberes virilis sexus et omnia quae solo non continerentur restituenda censuerunt dominis. Campanos omnis, Atellanos, Calatinos, Sabatinos, extra quam qui eorum aut ipsi aut parentes eorum apud hostis essent, liberos esse iusserunt, ita ut nemo eorum civis Romanus aut Latini nominis esset, neve quis eorum qui Capuae fuisset, dum portae clausae essent, in urbe agrove Campano intra certam diem maneret; locus ubi habitarent trans Tiberim qui non contingeret Tiberim daretur; qui nec Capuae nec in urbe Campana quae a populo Romano defecisset per bellum fuissent, eos cis Lirim amnem Romam versus, qui ad Romanos transissent, priusquam Capuam Hannibal veniret, cis Volturnum emovendos censuerunt, ne quis eorum propius mare quindecim milibus passuum agrum aedificiumve haberet. qui eorum trans Tiberim emoti essent, ne ipsi posterive eorum uspiam pararent haberentve nisi in Veiente, Sutrino Nepesinove agro, dum ne cui maior quam quinquaginta iugerum agri modus esset. senatorum omnium quique magistratus Capuae, Atellae, Calatiae gessissent bona venire Capuae iusserunt; libera corpora quae venum dari placuerat Romam mitti ac Romae venire. signa , statuas aeneas quae capta de hostibus dicerentur, quae eorum sacra ac profana essent ad pontificum collegium reiecerunt ob haec decreta maestiores aliquanto quam Romam venerant Campanos dimiserunt. nec iam Q. Fulvii saevitiam in sese, sed iniquitatem deum atque exsecrabilem fortunam suam incusabant.

ex hic plebes scio senatus consulo oppia cluviaeque primus bonus atque libertas restituo si qui alius praemium peto ab senatus volo venio is roma campanus in familia singulus decretum facio qui non opera pretium sum omnis enumero alius bonus publico ipse liber is et coniunx vendendas extra filia qui exnubo priusquam in populus romanus potestas venio alius in vinculum condo atque de is posterus consulo alius campanus summa etiam census distinguo publico necne bonus sum pecua captivus praeter equus et mancipium praeter pubes virilis sexus et omnis qui solum non contineo restituo censeo dominus campani omnis atellani calatinus sabatini extra quam qui is aut ipse aut parens is apud hostis sum liber sum jubeo ita ut nemo is civis romanus aut latinum nomen sum neve quis is qui capua sum dum porta claudo sum in urbs agrove campanus intra certus dies maneo locus ubi habito trans tiberis qui non contingo tiberis do qui neque capua neque in urbs campanus qui ab populus romanus deficio per bellum sum is cis liris amnis roma verro qui ad romanus transeo priusquam capua hannibal venio cis vulturnus emovendos censeo ne quis is propius mare quindecim mille passus ager aedificiumve habeo qui is trans tiberis emoveo sum ne ipse posterive is uspiam paro haberentve nisi in veiens sutrinus nepesinove ager dum ne qui magnus quam quinquaginta jugerum ager modus sum senator omnis quisque magistratus capua atella calatia gero bonus venio capua jubeo liber corpus qui venum do placeo roma mitto atque roma venio signum statua aeneas qui capio de hostis dico qui is sacer atque profanus sum ad pontifex collegium reicio ob hic decretum maestus aliquantus quam roma venio campani dimitto neque iam q fulvius saevitia in sui sed iniquitas deus atque exsecrabilis fortuna suus incuso


otium , ut solet, excitavit plebis rumores: belli diuturnitatem et vastatos agros circa urbem, qua infesto agmine isset Hannibal, exhaustam dilectibus Italiam et prope quotannis caesos exercitus querebantur, et consules bellicosos ambo viros acresque nimis et feroces creatos qui vel in pace tranquilla bellum excitare possent, nedum in bello respirare civitatem forent passuri.

otium ut soleo excito plebs rumor bellum diuturnitas et vasto ager circa urbs qui infesto agmen eo hannibal exhaurio delectus italia et prope quot caedo exercitus queror et consul bellicosus ambo vir acer nimis et ferox creo qui vel in pax tranquillus bellum excitaris possum nedum in bellum respiraris civitas sum patior


quam ubi ab re tanto impetu acta sollicitudinem curamque hominum animadvertit, advocata contione ita de aetate sua imperioque mandato et bello quod gerundum esset magno elatoque animo disseruit, ut ardorem eum qui resederat excitaret rursus novaretque et impleret homines certioris spei quam quantam fides promissi humani aut ratio ex fiducia rerum subicere solet. fuit enim Scipio non veris tantum virtutibus mirabilis, sed arte quoque quadam ab iuventa in ostentationem earum compositus, pleraque apud multitudinem aut ut per nocturnas visa species aut velut divinitus mente monita agens, sive et ipse capti quadam superstitione animi, sive ut imperia consiliaque velut sorte oraculi missa sine cunctatione exsequerentur. ad hoc iam inde ab initio praeparans animos, ex quo togam virilem sumpsit, nullo die prius ullam publicam privatamque rem egit quam in Capitolium iret ingressusque aedem consideret et plerumque solus in secreto ibi tempus tereret. hic mos, quem per omnem vitam servabat, seu consulto seu temere volgatae opinioni fidem apud quosdam fecit stirpis eum divinae virum esse, rettulitque famam in Alexandro Magno prius volgatam, et vanitate et fabula parem, anguis immanis concubitu conceptum, et in cubiculo matris eius visam persaepe prodigii eius speciem interventuque hominum evolutam repente atque ex oculis elapsam. his miraculis numquam ab ipso elusa fides est; quin potius aucta arte quadam nec abnuendi tale quicquam nec palam adfirmandi. multa alia eiusdem generis, alia vera, alia adsimulata, admirationis humanae in eo iuvene excesserant modum; quibus freta tunc civitas aetati haudquaquam maturae tantam rerum molem tantumque imperium permisit.

quam ubi ab res tantus impetus ago sollicitudo cura homo animadverto advoco contio ita de aetas suus imperium mando et bellum qui gero sum magnus effero animus disseruio ut ardor is qui resedeo excito rursus novaretque et impleo homo certus spes quam quantus fides promitto humanus aut ratio ex fiducia res subicio soleo sum enim scipio non verus tantus virtus mirabilis sed ars quoque quidam ab juventa in ostentatio is compono plerusque apud multitudo aut ut per nocturnus video species aut velut divinitus mens moneo ago sive et ipse capio quidam superstitio animus sive ut imperium consilior velut sors oraculis mitto sine cunctatio exsequor ad hic iam inde ab initium praeparo animus ex quo toga virilis sumo nullus dies prior ullus publicus privatamque res ago quam in capitolium eo ingredior aedes consido et plerusque solus in secretum ibi tempus tero hic mos qui per omnis vita servo seu consultum seu temere volgatae opinio fides apud quidam facio stirps is divina vir sum refero fama in alexander magnus prior volgatam et vanitas et fabula par anguis immanis concubo concipio et in cubiculum mater is video persaepe prodigium is species interventuque homo exvolvo repens atque ex oculus elabor hic miraculis numquam ab ipse eludo fides sum quin potis augeo ars quidam neque abnuo talis quisquam neque palam adfirmo multus alius idem genus alius verus alius adsimulo admiratio humanus in is juvenis excedo modus qui fretus tunc civitas aetas haudquaquam maturus tantus res moles tantus imperium permitto


summa curae omnis in Bostarem Hannonemque, praefectos praesidii Punici, versa erat, suo non sociorum periculo sollicitos. ii conscriptis ad Hannibalem litteris non libere modo, sed etiam aspere, quibus non Capuam solam traditam in manum hostibus, sed se quoque et praesidium in omnis cruciatus proditos incusabant: abisse eum in Bruttios velut avertentem sese, ne Capua in oculis eius caperetur. at hercule Romanos ne oppugnatione quidem urbis Romanae abstrahi a Capua obsidenda potuisse; tanto constantiorem inimicum Romanum quam amicum Poenum esse. si redeat Capuam bellumque omne eo vertat, et se et Campanos paratos eruptioni fore. non cum Reginis neque Tarentinis bellum gesturos transisse Alpis: ubi Romanae legiones sint, ibi et Carthaginiensium exercitus debere esse. sic ad Cannas, sic ad Trasumennum rem bene gestam, coeundo conferundoque cum hoste castra, fortunam temptando. in hanc sententiam litterae conscriptae Numidis, proposita mercede eam professis operam, dantur. ii specie transfugarum cum ad Flaccum in castra venissent, ut inde tempore capto abirent, famesque, quae tam diu Capuae erat, nulli non probabilem causam transitionis faceret, mulier repente Campana in castra venit, scortum transfugarum unius, indicatque imperatori Romano Numidas fraude composita transisse litterasque ad Hannibalem ferre: id unum ex iis qui sibi rem aperuisset arguere sese paratam esse. productus primo satis constanter ignorare se mulierem simulabat; paulatim dein convictus veris, cum tormenta posci et parari videret, fassus id ita esse, litteraeque prolatae. additum etiam indicio quod celabatur, et alios specie transfugarum Numidas vagari in castris Romanis. ii supra septuaginta comprensi et cum transfugis novis mulcati virgis manibusque praecisis Capuam rediguntur.

summus cura omnis in bostaris hanno praeficio praesidium punicus verso sum suus non socius periculum sollicitus is conscribo ad hannibal littera non libo modo sed etiam asper qui non capua solus trado in manus hostis sed sui quoque et praesidium in omnis cruciatus prodeo incuso abeo is in bruttii velut averto sui ne capua in oculus is capio at herculis romanus ne oppugnatio quidem urbs romanus abstraho ab capua obsido possum tantus consto inimicus romanus quam amicus poenus sum si redeo capua bellus omnis is verto et sui et campani paro eruptio sum non cum rego neque tarentinus bellum gero transeo alpis ubi romanus legio sum ibi et carthaginiensis exercitus debeo sum sic ad cannae sic ad trasumennum res bene gero coeo confero cum hostis castrum fortuna tento in hic sententia littera conscribo numida propono merces is profiteor opera do is species transfugaris cum ad flaccus in castrum venio ut inde tempus capio abeo fames qui tam diu capua sum nullus non probabilis causa transitio facio mulier repens campanus in castrum venio scortum transfugaris unus indico imperator romanus numida fraus compono transeo littera ad hannibal fero is unus ex is qui sui res aperio arguo sui paro sum produco primus satis consto ignoro sui mulier simulo paulatim deinde convinco verus cum tormentum posco et paro video fateor is ita sum littera profero addo etiam indicium qui celo et alius species transfugaris numida vagaris in castrum romanus is supra septuaginta comprensi et cum transfugio novus mulco virga manus praecido capua redigo


his motus ad Tutiam fluvium castra rettulit, sex milia passuum ab urbe. inde ad lucum Feroniae pergit ire, templum ea tempestate inclutum divitiis. capenates aliique qui accolae eius erant primitias frugum eo donaque alia pro copia portantes multo auro argentoque id exornatum habebant. iis omnibus donis tum spoliatum templum; aeris acervi, cum rudera milites religione inducti iacerent, post profectionem Hannibalis magni inventi. huius populatio templi haud dubia inter scriptores est. coelius Romam euntem ab Ereto devertisse eo Hannibalem tradit, iterque eius ab Reate Cutiliisque et ab Amiterno orditur: ex Campania in Samnium, inde in Paelignos pervenisse, praeterque oppidum Sulmonem in Marrucinos transisse, inde Albensi agro in Marsos, hinc Amiternum Forulosque vicum venisse. neque ibi error est quod tanti ducis tantique exercitus vestigia intra tam brevis aevi memoriam potuerint confundi—isse enim ea constat—; tantum id interest, veneritne eo itinere ad urbem an ab urbe in Campaniam redierit.

hic moueo ad tutiam fluvius castrum refero sex mille passus ab urbs inde ad lucus feronia pergo eo templum is tempestas inclutus divitiae capenates alius qui accola is sum primitiae frugum is dono alius pro copia porto multus aurum argentum is exorno habeo is omnis donum tum spolio templum aer acervus cum raudus miles religio induco iacio post profectio hannibal magnus invenio hic populatio templum haud dubius inter scriptor sum coelius roma eo ab eretum deverto is hannibal trado ito is ab reate cutilia et ab amiternum ordior ex campaneus in samnium inde in peligni pervenio praeter oppidum sulmo in marrucini transeo inde albensi ager in marsi hinc amiternum foruli vicus venio neque ibi error sum qui tantus dux tantus exercitus vestigium intra tam brevis aevum memoria possum confundo eo enim is consto tantus is intersum venio is iter ad urbs an ab urbs in campania redeo


aestatis eius extremo qua capta est Capua et Scipio in Hispaniam venit Punica classis ex Sicilia Tarentum accita ad arcendos commeatus praesidii Romani quod in arce Tarentina erat, clauserat quidem omnis ad arcem a mari aditus, sed adsidendo diutius artiorem annonam sociis quam hosti faciebat. non enim tantum subvehi oppidanis per pacata litora apertosque portus praesidio navium Punicarum poterat quantum frumenti classis ipsa turba navali mixta ex omni genere hominum absumebat, ut arcis praesidium etiam sine invecto, quia pauci erant, ex ante praeparato sustentari posset, Tarentinis classique ne invectum quidem sufficeret. tandem maiore gratia quam venerat classis dimissa est; annona haud multum laxaverat, quia remoto maritimo praesidio subvehi frumentum non poterat.

aestas is exter qui capio sum capua et scipio in hispania venio punicus classis ex sicilia tarentus accio ad arceo commeatus praesidium romanus qui in arx tarentinus sum claudo quidem omnis ad arx ab mare aditus sed assideo diu artus annona socius quam hostis facio non enim tantus subveho oppidanus per paco litus aperio portus praesidium navis punicaris possum quantus frumentum classis ipse turba naval misceo ex omnis genus homo absumo ut arx praesidium etiam sine inveho quia paucus sum ex ante praeparo sustentaris possum tarentinus classis ne inveho quidem sufficio tandem magnus gratia quam venio classis dimitto sum annona haud multus laxo quia removeo maritimus praesidium subveho frumentum non possum


ceterum non quantum Romanis pertinaciae ad premendam obsidione Capuam fuit, tantum ad defendendam Hannibali. namque per Samnium Apuliamque et Lucanos in Bruttium agrum ad fretum ac Regium eo cursu contendit ut prope repentino adventu incautos oppresserit. Capua etsi nihilo segnius obsessa per eos dies fuerat, tamen adventum Flacci sensit, et admiratio orta est non simul regressum Hannibalem. inde per conloquia intellexerunt relictos se desertosque et spem Capuae retinendae deploratam apud Poenos esse. accessit edictum proconsulum ex senatus consulto propositum volgatumque apud hostis, ut qui civis Campanus ante certam diem transisset sine fraude esset. nec ulla facta est transitio, metu magis eos quam fide continente, quia maiora in defectione deliquerant quam quibus ignosci posset. ceterum quem ad modum nemo privato consilio ad hostem transibat, ita nihil salutare in medium consulebatur. nobilitas rem publicam deseruerant neque in senatum cogi poterant; in magistratu erat qui non sibi honorem adiecisset, sed indignitate sua vim ac ius magistratui quem gerebat dempsisset. iam ne in foro quidem aut publico loco principum quisquam apparebat; domibus inclusi patriae occasum cum suo exitio in dies exspectabant.

ceterum non quantus romanus pertinacia ad premo obsidio capua sum tantus ad defendo hannibal namque per samnium appulia et lucani in bruttius ager ad fretus atque regius is cursus contendo ut prope repentinus advenio incautus opprimo capua etsi nihilum segnis obsedeo per is dies sum tamen advenio flaccus sentio et admiratio orior sum non simul regredior hannibal inde per colloquium intellego relinquo sui desero et spes capua retineo deploro apud poeni sum accedo edictum proconsulis ex senatus consultum propono volgatumque apud hostis ut qui civis campanus ante certus dies transeo sine fraus sum neque ullus facio sum transitio metus magis is quam fides contineo quia magnus in defectio delinquo quam qui ignosco possum ceterum qui ad modus nemo privo consilium ad hostis transeo ita nihil salutaris in medius consulo nobilitas res publicus desero neque in senatus cogo possum in magistratus sum qui non sui honor adicio sed indignitas suus vis atque ius magistratus qui gero demo iam ne in forum quidem aut publicus locus princeps quisquam appareo domus includo patria occasus cum suus exitium in dies exspecto


inter haec Hispaniae populi nec qui post cladem acceptam defecerant redibant ad Romanos, nec ulli novi deficiebant. et Romae senatui populoque post receptam Capuam non Italiae iam maior quam Hispaniae cura erat. et exercitum augeri et imperatorem mitti placebat; nec tam quem mitterent satis constabat quam illud, ubi duo summi imperatores intra dies triginta cecidissent, qui in locum duorum succederet extraordinaria cura deligendum esse. cum alii alium nominarent, postremum eo decursum est ut proconsuli creando in Hispaniam comitia haberentur; diemque comitiis consules edixerunt. primo exspectaverant ut qui se tanto imperio dignos crederent nomina profiterentur. quae ut destituta exspectatio est, redintegratus luctus acceptae cladis desideriumque imperatorum amissorum.

inter hic hispania populus neque qui post clades accipio deficio redeo ad romanus neque ullus nosco deficio et roma senatus populo post recipio capua non italia iam magnus quam hispania cura sum et exercitus augeo et imperator mitto placeo neque tam qui mitto satis consto quam ille ubi duo superus imperator intra dies triginta caedo qui in locus duo succedo extraordinarius cura deligo sum cum alius alius nomino posterus is decurro sum ut proconsulis creo in hispania comitium habeo dies comitium consul edico primus exspecto ut qui sui tantus imperium dignus credo nomen profiteor qui ut destituo exspectatio sum redintegro luctus accipio clades desiderium imperator amissor


Capuam a Calibus reditum est, Atellaque et Calatia in deditionem acceptae. ibi quoque in eos qui capita rerum erant animadversum. ita ad septuaginta principes senatus interfecti, trecenti ferme nobiles Campani in carcerem conditi, alii per sociorum Latini nominis urbes in custodias dati, variis casibus interierunt: multitudo multitude alia civium Campanorum venum data. De urbe agroque reliqua consultatio fuit, quibusdam delendam censentibus urbem praevalidam, propinquam, inimicam. ceterum praesens utilitas vicit; nam propter agrum, quem omni fertilitate terrae satis constabat primum in Italia esse, urbs servata est, ut esset aliqua aratorum sedes. urbi frequentandae multitudo multitude incolarum libertinorumque et institorum opificumque retenta: ager omnis et tecta publica populi Romani facta. ceterum habitari tantum tamquam urbem Capuam frequentarique placuit, corpus nullum civitatis nec senatum nec plebis concilium nec magistratus esse: sine consilio publico, sine imperio multitudinem, nullius rei inter se sociam, ad consensum inhabilem fore; praefectum ad iura reddenda ab Roma quotannis missuros. ita ad Capuam res compositae consilio ab omni parte laudabili. severe et celeriter in maxime noxios animadversum; multitudo civium dissipata in nullam spem reditus; non saevitum incendiis ruinisque in tecta innoxia murosque, et cum emolumento quaesita etiam apud socios lenitatis species incolumitate urbis nobilissimae opulentissimaeque, cuius ruinis omnis Campania, omnes qui Campaniam circa accolunt populi ingemuissent; confessio expressa hosti quanta vis in. Romanis ad expetendas poenas ab infidelibus sociis et quam nihil in Hannibale auxili ad receptos in fidem tuendos esset.

capua ab cal redeo sum atella et calatia in deditio accipio ibi quoque in is qui caput res sum animadverto ita ad septuaginta princeps senatus interfacio trecenti ferme nobilis campanus in carcer condio alius per socius latinum nomen urbs in custodio do varius casus intereo multitudo multitudo alius civis campanus venum do de urbs ager reliquus consultatio sum quidam deleo censeo urbs praevalidus propinqua inimica ceterum praesens utilitas vinco nam propter ager qui omnis fertilitas terra satis consto primus in italia sum urbs servo sum ut sum aliqui arator sedes urbs frequento multitudo multitudo incolaris libertinus et institor opifex retineo ager omnis et tectum publicus populus romanus facio ceterum habitaris tantus tamquam urbs capua frequento placeo corpus nullus civitas neque senatus neque plebs concilium neque magistratus sum sine consilium publicus sine imperium multitudo nullus res inter sui socia ad consensus inhabilis sum praeficio ad ius reddo ab roma quot mitto ita ad capua res compono consilium ab omnis pars laudabilis sero et celer in magnus noxius animadverto multitudo civis dissipata in nullus spes redeo non saevio incendium ruina in tectum innoxius murus et cum emolumentum quaero etiam apud socius lenitas species incolumitas urbs nobilis opulens qui ruina omnis campaneus omnis qui campania circa accolo populus ingemo confessio exprimo hostis quantus volo in romanus ad expeto poena ab infidelis socius et quam nihil in hannibal auxilium ad recipio in fides tueor sum


Scipio retentum secum Laelium, dum captivos obsidesque et praedam ex consilio eius disponeret, satis omnibus compositis, data quinqueremi et captivis cum Magone et quindecim fere senatoribus qui simul cum eo capti erant in navem inpositis nuntium victoriae Romam mittit. ipse paucos dies quibus morari Carthagine statuerat exercendis navalibus pedestribusque copiis absumpsit. primo die legiones in armis quattuor milium spatio decurrerunt; secundo die arma curare et tergere ante tentoria iussi; tertio die rudibus inter se in modum iustae pugnae concurrerunt praepilatisque missilibus iaculati sunt; quarto die quies data; quinto iterum in armis decursum est. hunc ordinem laboris quietisque, quoad Carthagine morati sunt, servarunt. remigium classicique milites tranquillo in altum evecti, agilitatem navium simulacris navalis pugnae experiebantur. haec extra urbem terra marique corpora simul animosque ad bellum acuebant; urbs ipsa strepebat apparatu belli fabris omnium generum in publicam officinam inclusis. dux dax cuncta pari cura obibat: nunc in classe ac navali erat, nunc cum legionibus decurrebat, nunc operibus aspiciendis tempus dabat, quaeque in officinis quaeque in armamentario ac navalibus fabrorum multitudo plurima pluruma in singulos dies certamine ingenti faciebat. his ita incohatis refectisque quae quassata erant muri, dispositisque praesidiis ad custodiam urbis, Tarraconem est profectus, a multis legationibus protinus in via aditus, quas partim dato responso ex itinere dimisit, partim distulit Tarraconem, quo omnibus novis veteribusque sociis edixerat conventum. et cuncti fere qui cis Hiberum incolunt populi, multi etiam ulterioris provinciae convenerunt.

scipio retendo sui laelius dum captivus obsido et praeda ex consilium is dispono satis omnis compono do quinqueremis et captivus cum mago et quindecim fere senator qui simul cum is capio sum in navo inpono nuntius victoria roma mitto ipse paucus dies qui moraris carthago statuo exerceo naval pedestribusque copia absumo primus dies legio in arma quattuor mille spatium decurro secundus dies arma curo et tergeo ante tentorius iubeo tertius dies rudis inter sui in modus iustus pugna concurro praepilatus missilis jaculor sum quartum dies quies do quintus iterum in arma decurro sum hic ordo labor quiesco quoad carthago moror sum servo remigium classicus miles tranquillus in altus eveho agilitas navis simulacrum naval pugna experior hic extra urbs terra mare corpus simul animus ad bellum acuo urbs ipse strepebat apparatus bellum faber omnis gener in publicus officina includo dux dax cunctus par cura obeo nunc in classis atque naval sum nunc cum legio decurro nunc opus aspiciendis tempus do quisque in officina quisque in armamentarium atque naval faber multitudo multus plurimus in singuli dies certamen ingens facio hic ita incoho reficio qui quasso sum murus dispono praesidium ad custodia urbs tarraco sum proficiscor ab multus legatio protinus in via aditus qui pars do respondeo ex iter dimitto pars differo tarraco quo omnis novus veteribusque socius edico convenio et cunctus fere qui cis hiberus incolo populus multus etiam ulter provincia convenio


consules cum ambo Apuliam provinciam haberent, minusque iam terroris a Poenis et Hannibale esset, sortiri iussi Apuliam Macedoniamque provincias. Sulpicio Macedonia evenit isque Laevino successit. Fulvius Romam comitiorum causa arcessitus cum comitia consulibus rogandis haberet, praerogativa Uoturia Voturia iuniorum T. Manlium Torquatum et T. Otacilium absentem consules dixit. cum ad Manlium, qui praesens erat, gratulandi causa turba coiret, nec dubius esset consensus populi, magna circumfusus turba ad tribunal consulis venit, petitque ut pauca sua verba audiret centuriamque quae tulisset suffragium revocari iuberet. erectis omnibus exspectatione quidnam postulaturus esset, oculorum valetudinem excusavit: impudentem et gubernatorem et imperatorem esse qui, cum alienis oculis ei omnia agenda sint, postulet sibi aliorum capita ac fortunas committi. proinde , si videretur ei, redire in suffragium Uoturiam Voturiam iuniorum iuberet et meminisse in consulibus creandis belli quod in Italia sit temporumque rei publicae. vixdum requiesse auris a strepitu et tumultu hostili, quo paucos ante menses arserint prope moenia Romana. post haec cum centuria frequens succlamasset nihil se mutare sententiae eosdemque consules dicturos esse, tum Torquatus neque ego vestros inquit mores consul ferre potero neque vos imperium meum. redite in suffragium et cogitate bellum Punicum in Italia et hostium ducem Hannibalem esse. tum centuria et auctoritate mota viri et admirantium circa fremitu, petiit a consule ut Uoturiam Voturiam seniorum citaret: velle sese cum maioribus natu conloqui et ex auctoritate eorum consules dicere. citatis Uoturiae Voturiae senioribus, datum secreto in Ovili cum iis conloquendi tempus. seniores de tribus consulendum dixerunt esse, duobus plenis iam honorum, Q. Fabio et M. Marcello, et si utique novum aliquem adversus Poenos consulem creari vellent, M. Valerio Laevino: egregie adversus Philippum regem terra marique rem gessisse. ita de tribus consultatione data, senioribus dimissis iuniores suffragium ineunt. M. Claudium, fulgentem tum Sicilia domita, et M. Valerium absentis consules dixerunt. auctoritatem praerogativae omnes centuriae secutae sunt. eludant nunc antiqua mirantis: non equidem, si qua sit sapientium civitas, quam docti fingunt magis quam norunt, aut principes graviores temperantioresque a cupidine imperii aut multitudinem melius moratam censeam fieri posse. centuriam vero iuniorum seniores consulere voluisse quibus imperium suffragio mandaret, vix ut veri simile sit parentium quoque hoc saeculo vilis levisque apud liberos auctoritas fecit.

consul cum ambo appulia provincia habeo parvus iam terror ab poenus et hannibal sum sortior iubeo appulia macedonia provincia sulpicius macedonius evenio eo laevinus succedo fulvus roma comitium causa arcesso cum comitium consul rogo habeo praerogativa uoturia voturia iuniorum t manlius torquatus et t otacilius absum consul dico cum ad manlius qui praesens sum gratulor causa turba coeo neque dubius sum consentio populus magnus circumfundo turba ad tribunal consul venio peto ut paucus suus verbum audio centuria qui fero suffragium revocaris iubeo erigo omnis exspectatio quisnam postulo sum oculus valetudo excuso impudens et gubernator et imperator sum qui cum alienus oculus is omnis ago sum postulo sui alius caput atque fortuna committo proinde si video is redeo in suffragium uoturiam voturiam iuniorum iubeo et memini in consul creo bellum qui in italia sum tempus res publicus vixdum requiesco auris ab strepitus et tumultus hostilis quo paucus ante mensis arserint prope moenia romanus post hic cum centurio frequens succlamo nihil sui muto sententia idem consul dico sum tum torquatus neque ego vester inquam mos consul fero possum neque tu imperium meus redeo in suffragium et cogitas bellum punicus in italia et hostis dux hannibal sum tum centurio et auctoritas moueo vir et admiror circa fremo peto ab consul ut uoturiam voturiam senex cito volo sui cum magnus natus colloquium et ex auctoritas is consul dico citas uoturiae voturiae senex do secretum in ovilis cum is conloquor tempus senex de tres consulo dico sum duo plenus iam honor q fabius et m marcellus et si utique novus aliquis adverro poeni consul creo volo m valerius laevinus egregius adverro philippus rex terra mare res gero ita de tres consultatio do senex dimitto iuniores suffragium ineo m claudius fulgeo tum sicilia domo et m valerius absum consul dico auctoritas praerogativa omnis centuria sequor sum eludo nunc antiquus miro non equidem si qui sum sapiens civitas quam doceo fingo magis quam nosco aut princeps gravis tempero ab cupido imperium aut multitudo bonus moror censeo fio possum centuria verus iuniorum senex consulo volo qui imperium suffragium mando vix ut verus similis sum pareo quoque hic saeculum vilis levis apud liber auctoritas facio


praetoria inde comitia habita. P. Manlius Volso et L. Manlius Acidinus et C. Laetorius et L. Cincius Alimentus creati sunt. forte ita incidit ut comitiis perfectis nuntiaretur T. Otacilium, quem T. Manlio, nisi interpellatus ordo comitiorum esset, conlegam absentem daturus fuisse videbatur populus, mortuum in Sicilia esse. ludi Apollinares et priore anno fuerant et eo anno ut fierent referente Calpurnio praetore, senatus decrevit ut in perpetuum voverentur. eodem anno prodigia aliquot visa nuntiataque sunt. in aede Concordiae Victoria quae in culmine erat fulmine icta ieta decussaque ad Victorias quae in antefixis erant haesit neque inde procidit. et Anagniae et Fregellis nuntiatum est murum portasque de caelo tactas, et in foro Subertano sanguinis rivos per diem totum fluxisse, et Ereti lapidibus pluvisse, et Reate mulam peperisse. ea prodigia hostiis maioribus sunt procurata, et obsecratio in unum diem populo indicta et novemdiale sacrum. sacerdotes publici aliquot eo anno demortui sunt novique suffecti: in locum M'. Aemili Numidae decemviri sacrorum M. Aemilius Lepidus, in locum M. Pomponi Mathonis pontificis C. Livius, in locum Sp. Carvili Maximi auguris M. Servilius. T. Otacilius Crassus pontifex quia exacto anno mortuus erat, ideo nominatio in locum eius non est facta. C. Claudius flamen Dialis, quod exta perperam dederat, flamonio abiit.

praetorius inde comitium habeo p manlius vulso et l manlius acidinus et que laetorius et l cincius alimentus creo sum fors ita incido ut comitium perficio nuntio t otacilius qui t manlius nisi interpello ordo comitium sum collega absum do sum video populus mortuus in sicilia sum ludo apollinaris et prior annus sum et is annus ut fio refero calpurnius praetor senatus decerno ut in perpetuus voverentur idem annus prodigium aliquot video nuntio sum in aedes concordia victoria qui in culmen sum fulmen iacio ieta decutio ad victoria qui in antefixus sum haereo neque inde procaedo et anagnia et fregellae nuntio sum murus porto de caelum tango et in forum subertanus sanguis rivus per dies totus fluo et eretum lapis pluvisse et reate mula pario is prodigium hostia magnus sum procuro et obsecratio in unus dies populus indico et novemdial sacer sacerdos publicus aliquot is annus demorior sum nosco sufficio in locus m aemilis numida decemviri sacer m aemilius lepidus in locus m pomponius matho pontifex que livius in locus spurius carvilis magnus augur m servilis t otacilius crassus pontifex quia exigo annus mortuus sum ideo nominatio in locus is non sum facio que claudus flamen dial qui exta perperam do flamonio abeo


apud alios nequaquam tantam molem pugnae inveni plusque pavoris quam certaminis fuisse, cum inopinato in castra Romana Numidae Hispanique cum elephantis inrupissent, elephanti per media castra vadentes stragem tabernaculorum ingenti sonitu ac fugam abrumpentium vincula iumentorum facerent; fraudem quoque super tumultum adiectam, inmissis ab Hannibale qui habitu Italico gnari Latinae linguae iuberent consulum verbis, quoniam amissa castra essent, pro se quemque militum in proxumos montes fugere; sed eam earn celeriter cognitam fraudem oppressamque magna caede hostium; elephantos igni e castris exactos. hoc ultimum, utcumque initum finitumque est, ante deditionem Capuae proelium fuit.

apud alius nequaquam tantus moles pugna invenio multus pavor quam certamen sum cum inopinor in castrum romanus numida hispanus cum elephantus irrumpo elephantus per medius castrum vadentes strages tabernaculum ingens sonitus atque fuga abrumpo vinculum iumentum facio fraudo quoque super tumultus adicio inmitto ab hannibal qui habitus italicus gnaris latinus lingua iubeo consul verbum quoniam amitto castrum sum pro sui quisque miles in proximus mons fugio sed is earn celer cognosco fraudo opprimo magnus caedes hostis elephantus ignis e castrum exigo hic ulter utcumque ineo finio sum ante deditio capua proelium sum


eiusdem aestatis exitu M. Marcellus ex Sicilia provincia cum ad urbem venisset, a C. Calpurnio praetore senatus ei ad aedem Bellonae datus est. ibi cum de rebus ab se gestis disseruisset, questus leniter non suam magis quam militum vicem quod provincia confecta exercitum deportare non licuisset, postulavit ut triumphanti urbem inire liceret. id non impetravit. cum multis verbis actum esset utrum minus conveniret, cuius nomine absentis ob res prospere ductu eius gestas supplicatio decreta foret et dis immortalibus habitus honos, ei praesenti negare triumphum, an quem tradere exercitum successori iussissent—quod nisi manente in provincia bello non decerneretur—eum quasi debellato triumphare, cum exercitus testis meriti atque immeriti triumphi abesset, medium visum ut ovans urbem iniret. tribuni plebis ex auctoritate senatus ad populum tulerunt ut M. Marcello quo die urbem ovans iniret imperium esset. pridie quam urbem iniret in monte Albano triumphavit; inde ovans multam prae se praedam in urbem intulit. cum simulacro captarum Syracusarum catapultae ballistaeque et alia omnia instrumenta belli lata et pacis diuturnae regiaeque opulentiae ornamenta, argenti aerisque fabrefacti vis, alia supellex pretiosaque vestis et multa nobilia signa, quibus inter primas Graeciae urbes Syracusae ornatae fuerant. punicae quoque victoriae signum octo ducti elephanti; et non minimum fuere spectaculum cum coronis aureis praecedentes Sosis Syracusanus et Moericus Hispanus, quorum altero duce nocturno Syracusas introitum erat, alter Nasum quodque ibi praesidii erat prodiderat. his ambobus civitas data et quingena iugera agri, Sosidi in agro Syracusano, qui aut regius aut hostium populi Romani fuisset, et aedes Syracusis cuius vellet eorum in quos belli iure animadversum esset; moerico Hispanisque qui cum eo transierant urbs agerque in Sicilia ex iis qui a populo Romano defecissent, iussa dari. id M. Cornelio mandatum ut, ubi ei videretur, urbem agrumque eis adsignaret. in eodem agro Belligeni, per quem inlectus ad transitionem Moericus erat, quadringenta iugera agri decreta.

idem aestas exeo m marcellus ex sicilia provincia cum ad urbs venio ab que calpurnius praetor senatus is ad aedes bellona do sum ibi cum de res ab sui gero disservio queror lenis non suus magis quam miles vicis qui provincia conficio exercitus deportaris non licet postulo ut triumpho urbs ineo licet is non impetro cum multus verbum ago sum utrum paruus convenio qui nomen absum ob res prosperus ductus is gero supplicatio decretum sum et deus immortalis habitus honor is praesens nego triumphus an qui trado exercitus successor jubeo qui nisi maneo in provincia bellum non decerno is quasi debello triumpharis cum exercitus testis mereo atque immeritus triumphus absum medius video ut ovo urbs ineo tribunus plebs ex auctoritas senatus ad populus fero ut m marcellus quo dies urbs ovo ineo imperium sum pridie quam urbs ineo in mons albanus triumpho inde ovo multa prae sui praeda in urbs infero cum simulacrum captaris syracusaris catapulta ballista et alius omnis instrumentum bellum fero et pax diuturnus regia opulentia ornamentum argentum aer fabrefacio volo alius supellex pretiosus vestio et multus nobilis signum qui inter primus graecia urbs syracusae orno sum punicae quoque victoria signum octo duco elephantus et non paruus sum spectaculum cum corona aureus praecedo sosis syracusanus et moericus hispanus qui alter dux nocturnus syracusae introeo sum alter nasos quisque ibi praesidium sum prodo hic ambo civitas do et quingeni iugerum ager sosidi in ager syracusanus qui aut regius aut hostis populus romanus sum et aedes syracusae qui volo is in qui bellum ius animadverto sum moerico hispanus qui cum is transeo urbs ager in sicilia ex is qui ab populus romanus deficio iubeo do is m cornelius mando ut ubi is video urbs ager is adsigno in idem ager belligeni per qui illectus ad transitio moericus sum quadringenti iugerum ager decretum


cum in hac difficultate rerum consilium haereret, ac prope torpor quidam occupasset hominum mentes, tum Laevinus consul: magistratus senatui et senatum populo, sicut honore praestent, ita ad omnia quae dura atque aspera essent subeunda duces debere esse. si , quod iniungere inferiori velis, id prius in te ac tuos ipse iuris statueris, facilius omnis oboedientis habeas. nec impensa gravis est, cum ex ea plus quam pro virili parte sibi quemque capere principum vident. Itaque classes si habere atque ornare volumus populum Romanum, privatos sine recusatione remiges dare, nobismet ipsis primum imperemus. aurum , argentum, aes signatum omne senatores crastino die in publicum conferamus, ita ut anulos sibi quisque et coniugi et liberis, et filio bullam, et quibus uxor filiaeve sunt singulas uncias pondo auri relinquant; argenti qui curuli sella sederunt equi ornamenta et libras pondo, ut salinum patellamque deorum causa habere possint; ceteri senatores libram argenti tantum; aeris signati quina milia in singulos patres familiae relinquamus: ceterum omne aurum, argentum, aes signatum ad triumviros mensarios extemplo deferamus nullo ante senatus consulto facto, ut voluntaria conlatio et certamen adiuvandae rei publicae excitet ad aemulandum animos primum equestris ordinis, dein reliquae plebis. hanc unam viam multa inter nos conlocuti consules invenimus; ingredimini dis bene iuvantibus. res publica incolumis et privatas res facile salvas praestat; publica prodendo tua nequiquam serves.

cum in hic difficultas res consilium haereo atque prope torpor quidam occupo homo mens tum laevinus consul magistratus senatus et senatus populus sicut honor praesto ita ad omnis qui durus atque asper sum subeo dux debeo sum si qui injungo inferus velis is prior in tu atque tuus ipse ius statuo facilis omnis oboedientis habeo neque impensa gravis sum cum ex is multus quam pro virilis pars sui quisque capio princeps video itaque classis si habeo atque ornaris volo populus romanus privo sine recusatio remex do nos ipse primus impero aurum argentum aes signo omnis senator crastinus dies in publicus confero ita ut anulus sui quisque et conjunx et liber et filius bulla et qui uxor filiaeve sum singulus uncia pondo aurum relinquo argentum qui curulis sella sedeo equus ornamentum et libro pondo ut salinum patella deus causa habeo possum ceterus senator libra argentum tantus aer signo quini mille in singuli pater familia relinquo ceterum omnis aurum argentum aes signo ad triumviri mensarius extemplo defero nullus ante senatus consultum facio ut voluntarius collatio et certamen adjuvo res publicus excito ad aemulo animus primus equester ordo deinde reliquus plebs hic unus via multus inter nos conloquor consul invenio ingredior deus bene juvo res publicus incolumis et privo res facilis salvo praesto publicus prodo tuus nequiquam servo


cum in hoc statu ad Capuam res essent, Hannibalem diversum Tarentinae arcis potiundae Capuaeque retinendae trahebant curae. vicit tamen respectus Capuae, in quam omnium sociorum hostiumque conversos videbat animos, documento futurae, qualemcumque eventum defectio ab Romanis habuisset. igitur magna parte impedimentorum relicta in Bruttiis et omni graviore armatu, cum delectis peditum equitumque quam poterat aptissimus ad maturandum iter in Campaniam contendit. secuti tamen tam raptim euntem tres et triginta elephanti. in valle occulta post Tifata, montem imminentem Capuae, consedit. adveniens cum castellum Galatiam praesidio vi pulso cepisset, in circumsedentis Capuam se vertit, praemissisque nuntiis Capuam, quo tempore castra Romana adgressurus esset, ut eodem et illi ad eruptionem parati portis omnibus sese effunderent, ingentem praebuit terrorem. nam alia parte ipse adortus est, alia Campani omnes, equites peditesque, et cum iis Punicum praesidium, cui Bostar et Hanno praeerant, erupit.

cum in hic status ad capua res sum hannibal diverto tarentinus arx potio capua retineo traho cura vinco tamen respicio capua in quam omnis socius hostis converro video animus documentum sum qualiscumque evenio defectio ab romanus habeo igitur magnus pars impedimentor relinquo in bruttius et omnis gravis armo cum deligo pedes equio quam possum aptus ad maturo iter in campania contendo sequor tamen tam raptim eo tres et triginta elephantus in valles occulo post tifata mons immineo capua consido advenio cum castellum galatia praesidium vis pulso capio in circumsedentis capua sui verto praemitto nuntius capua quo tempus castrum romanus aggredior sum ut idem et ille ad eruptio paro porta omnis sui effundo ingens praebeo terror nam alius pars ipse adorior sum alius campanus omnis eques pedito et cum is punicus praesidium qui bostar et hanno praesum erumpo


permutatis provinciis Siculi in senatum introducti multa de Hieronis regis fide perpetua erga populum Romanum verba fecerunt, in gratiam publicam avertentes: Hieronymum ac postea Hippocraten atque Epicyden tyrannos cum ob alia, tum propter defectionem ab Romanis ad Hannibalem invisos fuisse sibi. ob eam causam et Hieronymum a principibus iuventutis prope publico consilio interfectum, et in Epicydis Hippocratisque caedem septuaginta nobilissimorum iuvenum coniurationem factam; quos Marcelli mora destitutos, quia ad praedictum tempus exercitum ad Syracusas non admovisset, indicio facto omnis ab tyrannis interfectos. eam quoque Hippocratis et Epicydis tyrannidem Marcellum excitasse Leontinis crudeliter direptis. numquam deinde principes Syracusanorum desisse ad Marcellum transire pollicerique se urbem, cum vellet, ei tradituros; sed eum primo vi capere maluisse; dein cum id neque terra neque maria omnia expertus potuisset, auctores traditarum Syracusarum fabrum aerarium Sosim et Moericum Hispanum quam principes Syracusanorum habere, totiens id nequiquam ultro offerentis, praeoptasse, quo scilicet iustiore de causa vetustissimos socios populi Romani trucidaret ac diriperet. si non Hieronymus ad Hannibalem defecisset, sed populus Syracusanus et senatus, si portas Marcello Syracusani publice et non oppressis Syracusanis tyranni eorum Hippocrates et Epicydes clausissent, si Carthaginiensium animis bellum cum populo Romano gessissent, quid ultra quam quod fecerit, nisi ut deleret Syracusas, facere hostiliter Marcellum potuisse? certe praeter moenia et tecta exhausta urbis et refracta ac spoliata deum delubra, dis ipsis ornamentisque eorum ablatis, nihil relictum Syracusis esse. bona quoque multis adempta, ita ut ne nudo quidem solo reliquiis direptae fortunae alere sese ac suos possent. orare se patres conscriptos ut, si nequeant omnia, saltem salter quae compareant cognoscique possint restitui dominis iubeant. talia conquestos cum excedere ex templo, ut de postulatis eorum patres consuli possent, Laevinus iussisset, maneant immo inquit Marcellus ut coram iis respondeam, quando ea condicione pro vobis, patres conscripti, bella gerimus ut victos armis accusatores habeamus, duae captae hoc anno urbes, Capua Fulvium reum, Marcellum Syracusae habeant.

permutas provincia siculis in senatus introduco multus de hiero rex fides perpetuus erga populus romanus verbum facio in gratia publicus avertentes hieronymus atque postea hippocrates atque epicyden tyrannus cum ob alius tum propter defectio ab romanus ad hannibal invideo sum sui ob is causa et hieronymus ab princeps iuventus prope publicus consilium interficio et in epicydis hippocrates caedes septuaginta nobilis juvenis coniuratio facio qui marcellus mora destituo quia ad praedico tempus exercitus ad syracusae non admoveo indicium facio omnis ab tyrannus interfacio is quoque hippocrates et epicydis tyrannis marcellus excito leontinus crudeliter disrepo numquam deinde princeps syracusanus desino ad marcellus transeo polliceo sui urbs cum volo is trado sed is primus vis capio malo deinde cum is neque terra neque mare omnis experior possum auctor traditaris syracusaris faber aerarius sosis et moericum hispanus quam princeps syracusanus habeo totiens is nequiquam ultro offertor praeopto quo scilicet justus de causa vetustus socius populus romanus trucido atque diripio si non hieronymus ad hannibal deficio sed populus syracusanus et senatus si porta marcellus syracusanus publicus et non opprimo syracusanus tyrannus is hippocrates et epicydes claudo si carthaginiensis animus bellum cum populus romanus gero quis ultra quam qui facio nisi ut deleo syracusae facio hostilis marcellus possum certus praeter moenia et tectum exhaurio urbs et refringo atque spolio deus delubrum deus ipse ornamentum is aufero nihil relinquo syracusae sum bonus quoque multus adimo ita ut ne nudus quidem solum reliquiae disrepo fortuna alo sui atque suus possum oro sui pater conscribo ut si nequeo omnis saltem salter qui compareo cognosco possum restituo dominus jubeo talis conqueror cum excedo ex templum ut de postulo is pater consul possum laevinus iubeo maneo immo inquam marcellus ut coram is respondeo quando is condicio pro tu pater conscribo bellum gero ut vinco arma accusator habeo duo capio hic annus urbs capua fulvius reus marcellus syracusae habeo


Itaque ex utraque parte signo dato cum rostris concurrissent neque retro navem inhiberent nec dirimi ab se hostem paterentur, quam quis indeptus navem erat ferrea iniecta manu, ita conserebant ex propinquo pugnam ut non missilibus tantum, sed gladiis etiam prope conlato pede gereretur res. prorae inter se iunctae haerebant, puppes alieno remigio circumagebantur. ita in arto stipatae erant naves ut vix ullum telum in mari vanum intercideret; frontibus velut pedestris acies urgebant, perviaeque naves pugnantibus erant. insignis tamen inter ceteras pugna fuit duarum quae primae agminum concurrerant inter se. in Romana nave ipse Quinctius erat, in Tarentina Nico, cui Perconi fuit cognomen, non publico modo sed privato etiam odio invisus atque infestus Romanis, quod eius factionis erat quae Tarentum Hannibali prodiderat. hic Quinctium simul pugnantem hortantemque suos incautum hasta transfigit. ille ut praeceps cum armis procidit ante proram, victor Tarentinus in turbatam duce amisso navem inpigre transgressus cum summovisset hostis, et prora iam Tarentinorum esset, puppim male conglobati tuerentur Romani, repente et alia a puppe triremis hostium apparuit; ita in medio circumventa circumvent Romana navis capitur. hinc ceteris terror iniectus, ubi praetoriam navem captam videre; fugientesque passim aliae in alto mersae, aliae in terram remis abreptae mox praedae fuere Thurinis Metapontinisque. ex onerariis, quae cum commeatu sequebantur, perpaucae in potestatem hostium venere; aliae ad incertos ventos hinc atque illinc obliqua transferentes vela in altum evectae sunt.

itaque ex uter pars signum do cum rostrum concurro neque retro navo inhibeo neque dirimo ab sui hostis pateo quam quis indipiscor navo sum ferreus inicio manus ita consero ex propinquo pugna ut non missilis tantus sed gladius etiam prope confero pes gero res prora inter sui jungo haereo puppis alienus remigium circumago ita in artus stipo sum navo ut vix ullus telis in mare vanus intercisi frons velut pedestris acies urgeo perviaeque navo pugno sum insignis tamen inter ceterus pugno sum duaris qui primus agmen concurro inter sui in romanus navus ipse quintius sum in tarentinus nico qui perconi sum cognomen non publicus modo sed privo etiam odium invideo atque infestus romanus qui is factio sum qui tarentus hannibal prodo hic quintius simul pugno horto suus incautus hasta transfigo ille ut praeceps cum arma procaedo ante prora victor tarentinus in turbo dux amitto navo impiger transgredior cum summoveo hostis et prora iam tarentinus sum puppis malus conglobo tueor romanus repens et alius ab puppis triremis hostis appareo ita in medium circumvenio circumvent romanus navus capio hinc ceterus terror injectus ubi praetorius navo capio video fugio passim alius in altus mergo alius in terra remi arrepo mox praeda sum thurinus metapontinus ex oneraria qui cum commeatus sequor perpaucus in potestas hostis venio alius ad incertus venio hinc atque illinc obliquus transfero velo in altus eveho sum


his senatus consultis perfectis sortiti provincias consules. Sicilia et classis Marcello, Italia cum bello adversus Hannibalem Laevino evenit. quae sors, velut iterum captis Syracusis, ita exanimavit Siculos, exspectatione sortis in consulum conspectu stantis, ut comploratio eorum flebilesque voces et extemplo oculos hominum converterint et postmodo sermones praebuerint. circumibant enim senatorum domos cum veste sordida, adfirmantes se non modo suam quosque patriam, sed totam Siciliam relicturos, si eo Marcellus iterum cum imperio redisset. nullo suo merito eum ante inplacabilem in se fuisse: quid iratum, quod Romam de se questum venisse Siculos sciat, facturum? obrui Aetnae ignibus aut mergi freto satius illi insulae esse quam velut dedi noxae inimico. hae Siculorum querellae domos primum nobilium circumlatae celebrataeque sermonibus, quos partim misericordia Siculorum, partim invidia Marcelli excitabat, in senatum etiam pervenerunt. postulatum a consulibus est ut de permutandis provinciis senatum consulerent. Marcellus , si iam auditi ab senatu Siculi essent, aliam forsitan futuram fuisse sententiam suam dicere: nunc, ne quis timore frenari eos dicere posset, quo minus de eo libere querantur in cuius potestate mox futuri sint, si conlegae nihil intersit, mutare se provinciam paratum esse; deprecari senatus praeiudicium; nam cum extra sortem conlegae optionem dari provinciae iniquum inicum fuerit, quanto maiorem iniuriam, immo contumeliam esse, sortem suam ad eum transferri?

hic senatus consulo perficio sortio provincia consul sicilia et classis marcellus italia cum bellum adverro hannibal laevinus evenio qui sors velut iterum capio syracusae ita exanimo siculi exspectatio sors in consul conspectus sto ut comploratio is flebilis voco et extemplo oculus homo converto et postmodo sermo praebeo circumeo enim senator domus cum vestis sordidus adfirmo sui non modo suus quisque patria sed totus sicilia relinquo si is marcellus iterum cum imperium redeo nullus suus mereo is ante inplacabilis in sui sum quis irascor qui roma de sui queror venio siculi scio facio obruo aetna ignis aut mergo fretus sero ille insula sum quam velut do noxa inimicus hic siculus querela domus primus nobilis circumfero celebro sermo qui pars misericordia siculus pars invidia marcellus excito in senatus etiam pervenio postulo ab consul sum ut de permuto provincia senatus consulo marcellus si iam audio ab senatus siculis sum alius forsitan sum sum sententia suus dico nunc ne quis timor frenaris is dico possum quo paruus de is libo queror in qui potestas mox sum sum si collega nihil intersum muto sui provincia paro sum deprecor senatus praejudicium nam cum extra sors collega optio do provincia iniquus inicum sum quantus magnus iniuria immo contumelia sum sors suus ad is transfero


ubi urbem sine certamine intravere, pergunt inde quanto maximo cursu poterant ad eam earn portam circa quam omne contractum certamen erat. in quod adeo intenti omnium non animi solum fuere, sed etiam oculi auresque pugnantium spectantiumque et adhortantium pugnantis, ut nemo ante ab tergo senserit captam urbem quam tela in aversos inciderunt et utrimque ancipitem hostem habebant. tunc turbatis defensoribus metu et moenia capta, et porta intus forisque pariter refringi coepta; et mox caedendo confectis ac distractis, ne iter inpediretur, foribus armati impetum fecerunt. magna multitudo et muros transcendebat, sed ii passim ad caedem oppidanorum versi; illa quae portam ingressa erat iusta acies cum ducibus, cum ordinibus media urbe usque in forum processit. inde cum duobus itineribus fugientis videret hostis, alios ad tumulum in orientem versum, qui tenebatur quingentorum militum praesidio, alios in arcem, in quam et ipse Mago cum omnibus fere armatis qui muris pulsi fuerant refugerat, partim copiarum ad tumulum expugnandum mittit, partim ipse ad arcem ducit. et tumulus primo impetu est captus, et Mago arcem conatus defendere, cum omnia hostium plena videret neque spem ullam esse, se arcemque et praesidium dedidit. quoad dedita arx est, caedes tota urbe passim factae, nec ulli puberum qui obvius fuit parcebatur; tum signo dato caedibus finis factus; ad praedam victores versi, quae ingens omnis generis fuit.

ubi urbs sine certamen intro pergo inde quantus maximus cursus possum ad is earn porta circa quam omnis contraho certamen sum in qui adeo intendo omnis non animus solus sum sed etiam oculus auro pugno specto et adhortor pugno ut nemo ante ab tergum sentio capio urbs quam telum in averto incido et utrimque anceps hostis habeo tunc turbo defensor metus et moenia capio et porto intus foris pariter refringo coepio et mox caedo conficio atque distraho ne iter inpediretur foris armatus impetus facio magnus multitudo et murus transcendo sed is passim ad caedes oppidanus verro ille qui porta ingredior sum iustus acies cum dux cum ordo medius urbs usque in forum procedo inde cum duo iter fugio video hostis alius ad tumulus in orior verro qui teneo quingentor miles praesidium alius in arx in quam et ipse magus cum omnis fere armo qui murus pello sum refugio pars copia ad tumulus expugno mitto pars ipse ad arx duco et tumulus primus impetus sum capio et magus arx conor defendo cum omnis hostis plenus video neque spes ullus sum sui arx et praesidium dedo quoad dedo arx sum caedes totus urbs passim facio neque ullus pubes qui obvius sum parco tum signum do caedes finis facio ad praeda victor verro qui ingens omnis genus sum


in haec tanto animo consensum est ut gratiae ultro consulibus agerentur. senatu inde misso pro se quisque aurum et argentum et aes in publicum conferunt, tanto certamine iniecto ut prima aut inter primos nomina sua vellent in publicis tabulis esse, ut nec triumviri accipiundo nec scribae referundo sufficerent. hunc consensum senatus equester ordo est secutus, equestris ordinis plebs. ita sine edicto, sine coercitione magistratus nec remige in supplementum nec stipendio res publica eguit; paratisque omnibus ad bellum consules in provincias profecti sunt.

in hic tantus animus consensus sum ut gratia ultro consul ago senatus inde mitto pro sui quisque aurum et argentum et aes in publicus confero tantus certamen injecto ut primus aut inter primus nomen suus volo in publicus tabula sum ut neque triumviri accipio neque scriba refero sufficio hic consensus senatus equester ordo sum sequor equester ordo plebs ita sine edictum sine coercitio magistratus neque remex in supplementum neque stipendium res publicus egeo paro omnis ad bellum consul in provincia proficiscor sum


per idem tempus Laevinus consul, iam magna parte anni circumacta, in Siciliam veteribus novisque sociis exspectatus cum venisset, primum ac potissimum omnium ratus Syracusis nova pace inconditas componere res, Agrigentum inde, quod belli reliquum erat tenebaturque a Carthaginiensium valido praesidio, duxit legiones. et adfuit fortuna incepto. Hanno erat imperator Carthaginiensium, sed omnem in Muttine Numidisque spem repositam habebant. per totam Siciliam vagus praedas agebat ex sociis Romanorum neque intercludi ab Agrigento vi aut arte ulla nec quin erumperet, ubi vellet, prohiberi poterat. haec eius gloria quia iam imperatoris quoque famae officiebat, postremo in invidiam vertit, ut ne bene gestae quidem res iam Hannoni propter auctorem satis laetae essent. postremo praefecturam eius filio suo dedit, ratus cum imperio auctoritatem quoque ei inter Numidas erepturum. quod longe aliter evenit; nam veterem favorem eius sua insuper invidia auxit; neque ille indignitatem iniuriae tulit confestimque ad Laevinum occultos nuntios misit de tradendo Agrigento. per quos ut est facta fides compositusque rei gerendae modus, portam ad mare ferentem Numidae cum occupassent pulsis inde custodibus aut caesis, Romanos ad id ipsum missos in urbem acceperunt. et cum agmine iam in media urbis ac forum magno tumultu iretur, ratus Hanno non aliud quam tumultum ac secessionem, id quod et ante acciderat, Numidarum esse, ad conprimendam seditionem processit. atque ille, cum ei multitudo multitude maior quam Numidarum procul visa, et clamor Romanus haudquaquam ignotus ad auris accidisset, priusquam ad ictum teli veniret, capessit fugam. per aversam portam emissus adsumpto comite Epicyde cum paucis ad mare pervenit, nactique opportune parvum navigium, relicta hostibus Sicilia, de qua per tot annos certatum erat, in Africam traiecerunt. alia multitudo Poenorum Siculorumque ne temptato quidem certamine cum caeci in fugam ruerent clausique exitus essent, circa portas caesa.

per idem tempus laevinus consul iam magnus pars annus circumago in sicilia vetus novus socius exspecto cum venio primus atque potis omnis reor syracusae novo pax inconditus compono res agrigentum inde qui bellum reliquus sum teneo ab carthaginiensis validus praesidium duco legio et adsum fortuna inceptum hanno sum imperator carthaginiensis sed omnis in mutio numida spes repono habeo per totus sicilia vagus praeda ago ex socius romanus neque intercludo ab agrigentum vis aut ars ullus neque quin erumpo ubi volo prohibeo possum hic is gloria quia iam imperator quoque fama officio postremo in invidia verto ut ne bene gero quidem res iam hanno propter auctor satis laetus sum postremo praefectura is filius suus do reor cum imperium auctoritas quoque is inter numida eripio qui longus aliter evenio nam vetus favor is suus insuper invidia augeo neque ille indignitas iniuria fero confestim ad laevinus occulo nuntius mitto de trado agrigentum per qui ut sum facio fides compono res gero modus porta ad mare fero numida cum occupo pello inde custos aut caedo romanus ad is ipse mitto in urbs accipio et cum agmen iam in medius urbs atque forum magnus tumultus iretur reor hanno non alius quam tumultus atque secessio is qui et ante accido numidaris sum ad conprimendam seditio procedo atque ille cum is multitudo multitudo magnus quam numidaris procul video et clamor romanus haudquaquam ignosco ad auris accido priusquam ad ictus telis venio capesso fuga per averto porta emitto adsumo comes epicyde cum paucus ad mare pervenio nanciscor opportunus parvus navigium relinquo hostis sicilia de qui per tot annus certas sum in africa transjacio alius multitudo poenus siculus ne tento quidem certamen cum caecus in fuga ruo claudo exitus sum circa porta caedo


neque aliud tempus belli fuit quo Carthaginienses Romanique pariter variis casibus immixti magis in ancipiti spe ac metu fuerint. nam Romanis et in provinciis, hinc in Hispania adversae res, hinc prosperae in Sicilia luctum et laetitiam miscuerant; et in Italia cum Tarentum amissum damno et dolori, tum arx cum praesidio retenta praeter spem gaudio fuit; et terrorem subitum pavoremque urbis Romae obsessae et oppugnatae Capua post dies paucos capta in laetitiam vertit. transmarinae quoque res quadam vice pensatae: Philippus hostis tempore haud satis opportune factus, Aetoli novi adsciti socii Attalusque Asiae rex, iam velut despondente fortuna Romanis imperium orientis. Carthaginienses quoque Capuae amissae Tarentum captum aequabant, et ut ad moenia urbis Romanae nullo prohibente se pervenisse in gloria ponebant, ita pigebat inriti incepti, pudebatque adeo se spretos ut sedentibus ipsis ad Romana moenia alia porta exercitus Romanus in Hispaniam duceretur. ipsae quoque Hispaniae quo propius spem venerant tantis duobus ducibus exercitibusque caesis debellatum ibi ac pulsos inde Romanos esse, eo plus ab L. Marcio, tumultuario duce, ad vanum et inritum victoriam redactam esse indignationis praebebant. ita aequante fortuna suspensa omnia utrisque erant, integra spe, integro metu, velut illo tempore primum bellum inciperent.

neque alius tempus bellum sum quo carthaginiensis romanus pariter varius casus immisceo magis in anceps spes atque metus sum nam romanus et in provincia hinc in hispania adverro res hinc prosper in sicilia luctus et laetitia misceo et in italia cum tarentus amitto damnum et dolor tum arx cum praesidium retineo praeter spes gaudium sum et terror subeo pavoremque urbs roma obsedeo et oppugno capua post dies paucus capio in laetitia verto transmarinus quoque res quidam vicus penso philippus hostis tempus haud satis opportunus facio aetolus nosco ascio socius attalus asia rex iam velut despondeo fortuna romanus imperium orior carthaginiensis quoque capua amitto tarentus capio aequo et ut ad moenia urbs romanus nullus prohibeo sui pervenio in gloria pono ita pigeo irritus incipio pudeo adeo sui sperno ut sedeo ipse ad romanus moenia alius porto exercitus romanus in hispania duco ipse quoque hispania quo propius spes venio tantus duo dux exercitus caedo debello ibi atque pello inde romanus sum is multus ab l marcius tumultuarius dux ad vanus et irritus victoria redigo sum indignatio praebeo ita aequo fortuna suspendo omnis uterque sum integer spes integer metus velut ille tempus primus bellum incipio


M. Marcellus cum idibus Martiis consulatum inisset, senatum -eo die moris modo causa habuit, professus nihil se absente conlega neque de re publica neque de provinciis acturum. scire se frequentis Siculos prope urbem in villis obtrectatorum suorum esse; quibus tantum abesse ut per se non liceat palam Romae crimina edita ab inimicis volgare, ut, ni simularent aliquem sibi timorem absente conlega dicendi de consule esse, ipse eis extemplo daturus senatum fuerit. ubi quidem conlega venisset, non passurum quicquam prius agi quam ut Siculi in senatum introducantur. dilectum prope a M. Cornelio per totam Siciliam habitum, ut quam plurimi plurumi questum de se Romam venirent; eundem litteris falsis urbem inplesse, bellum in Sicilia esse, ut suam laudem lauded minuat. moderati animi gloriam eo die adeptus consul senatum dimisit; ac prope iustitium omnium rerum futurum videbatur donec alter consul ad urbem venisset.

m marcellus cum idus martius consulatus ineo senatus is dies mos modo causa habeo profiteor nihil sui absum collega neque de res publicus neque de provincia ago scio sui frequens siculi prope urbs in villa obtrectator suus sum qui tantus absum ut per sui non licet palam roma crimen edo ab inimicus volgaris ut ni simulo aliquis sui timor absum collega dico de consul sum ipse is extemplo do senatus sum ubi quidem collega venio non patior quisquam prior ago quam ut siculis in senatus introduco dilectus prope ab m cornelius per totus sicilia habitus ut quam plurimus plurumi queror de sui roma venio idem littera falsum urbs inpleo bellum in sicilia sum ut suus laus lauded minuo moderor animus gloria is dies adipiscor consul senatus dimitto atque prope justitium omnis res sum video donec alter consul ad urbs venio


post profectionem ex Sicilia Marcelli Punica classis octo milia peditum, tria Numidarum equitum exposuit. ad eos Murgentia et Ergetium urbes defecere. secutae defectionem earum Hybla et Macella sunt et ignobiliores quaedam aliae. et Numidae praefecto Muttine vagi per totam Siciliam sociorum populi Romani agros urebant. super haec exercitus Romanus iratus, partim quod cum imperatore non devectus ex provincia esset, partim quod in oppidis hibernare vetiti erant, segni fungebantur militia, magisque eis auctor ad seditionem quam animus deerat. inter has difficultates M. Cornelius praetor et militum animos nunc consolando nunc castigando sedavit, et civitates omnis quae defecerant in dicionem redegit; atque ex iis Murgentiam Hispanis quibus urbs agerque debebatur ex senatus consulto attribuit.

post profectio ex sicilia marcellus punicus classis octo mille pedes tres numidaris eques expono ad is murgentia et ergetium urbs deficio sequor defectio is hybla et macellum sum et ignobilis quidam alius et numida praeficio mutio vagus per totus sicilia socius populus romanus ager uro super hic exercitus romanus irascor pars qui cum imperator non deveho ex provincia sum pars qui in oppidum hibernaris veto sum segnis fungor militia magus is auctor ad seditio quam animus desum inter hic difficultas m cornelius praetor et miles animus nunc consolo nunc castigo sedo et civitas omnis qui deficio in dicio redigo atque ex is murgentiam hispanus qui urbs ager debeo ex senatus consultum attribuo


in Hispania principio veris P. Scipio navibus deductis evocatisque edicto Tarraconem sociorum auxiliis classem onerariasque ostium inde Hiberi fluminis petere iubet. eodem legiones ex hibernis convenire cum iussisset, ipse cum quinque milibus sociorum ab Tarracone profectus ad exercitum est. quo cum venisset, adloquendos maxime veteres milites qui tantis superfuerunt cladibus ratus, contione advocata ita disseruit: "Nemo ante me novus imperator militibus suis, priusquam opera eorum usus esset, gratias agere iure ac merito potuit: me vobis, priusquam provinciam aut castra viderem, obligavit fortuna, primum quod ea pietate erga patrem patruumque meum vivos mortuosque fuistis, deinde quod amissam tanta clade provinciae possessionem integram et populo Romano et successori mihi virtute vestra obtinuistis. sed cum iam benignitate deum id paremus atque agamus, non ut ipsi maneamus in Hispania, sed ne Poeni maneant, nec ut pro ripa Hiberi stantes arceamus transitu hostes, sed ut ultro transeamus transferamusque bellum, vereor ne cui vestrum maius id audaciusque consilium quam aut pro memoria cladium nuper acceptarum aut pro aetate mea videatur. adversae pugnae in Hispania nullius in animo quam meo minus oblitterari possunt, quippe cui pater et patruus intra triginta dierum spatium, ut aliud super aliud cumularetur familiae nostrae funus, interfecti sunt; sed ut familiaris paene orbitas ac solitudo frangit animum, ita publica cum fortuna tum virtus desperare de summa rerum prohibet. ea fato quodam data nobis sors est ut magnis omnibus bellis victi vicerimus.

in hispania principium verus p scipio navis deduco evoco edictum tarraco socius auxilium classis oneraria ostium inde hiberus flumen peto iubeo idem legio ex hibernus convenio cum iubeo ipse cum quinque mille socius ab tarraco proficiscor ad exercitus sum quo cum venio alloquor magnus vetus miles qui tantus supersum clades reor contio advoco ita disseruio nemo ante ego novus imperator miles suus priusquam opus is utor sum gratia ago ius atque mereo possum ego tu priusquam provincia aut castrum video obligo fortuna primus qui is pietas erga pater patruus meus vivus morior sum deinde qui amitto tantus clades provincia possessio integer et populus romanus et successor ego virtus vester obtineo sed cum iam benignitas deus is paro atque ago non ut ipse maneo in hispania sed ne poenus maneo neque ut pro ripa hiberus sto arceo transeo hostis sed ut ultro transeo transfero bellum vereor ne qui vester magnus is audax consilium quam aut pro memoria cladium nuper acceptaris aut pro aetas meus video adverro pugna in hispania nullus in animus quam meus paruus oblitteraris possum quippe qui pater et patruus intra triginta dies spatium ut alius super alius cumulo familia noster funus interfacio sum sed ut familiaris paene orbitas atque solitudo frango animus ita publicus cum fortuna tum virtus desperaris de summus res prohibeo is fatum quidam do nos sors sum ut magnus omnis bellum vinco vinco


consuli Laevino Capuam praetereunti circumfusa multitudo multitude Campanorum est obsecrantium cum lacrimis ut sibi Romam ad senatum ire liceret oratum, si qua misericordia tandem flecti possent, ne se ad ultimum perditum irent nomenque Campanorum a Q. Flacco deleri sinerent. Flaccus sibi privatam simultatem cum Campanis negare ullam esse: publicas inimicitias et esse et futuras, quoad eo animo esse erga populum Romanum sciret. nullam enim in terris gentem esse, nullum infestiorem populum nomini Romano. ideo se moenibus inclusos tenere eos, quia, si qui evasissent aliqua, velut feras bestias per agros vagari et laniare et trucidare quodcumque obvium detur. alios ad Hannibalem transfugisse, alios ad Romam incendendam profectos. inventurum in semusto foro consulem vestigia sceleris Campanorum. vestae aedem petitam et aeternos ignes et conditum in penetrali fatale pignus imperi Romani. se minime censere tutum esse Campanis potestatem intrandi Romana moenia fieri. Laevinus Campanos, iure iurando a Flacco adactos, quinto die quam ab senatu responsum accepissent Capuam redituros, sequi se Romam iussit. hac circumfusus multitudine, simul Siculis obviam egressis secutisque Romam, praebuit speciem dolentis duarum clarissimarum urbium excidio ac celeberrimis viris victos bello accusatores in urbem adducentis. De re publica tamen primum ac de provinciis ambo consules ad senatum rettulere.

consul laevinus capua praetereo circumfundo multitudo multitudo campanus sum obsecro cum lacrima ut sui roma ad senatus eo licet oro si qui misericordia tandem flecto possum ne sui ad ulter perdo eo nomen campanus ab q flaccus deleo sino flaccus sui privo simultas cum campanus nego ullus sum publicus inimicitia et sum et sum quoad is animus sum erga populus romanus scio nullus enim in terra gens sum nullus infestus populus nomen romanus ideo sui moenia includo teneo is quia si qui evado aliqui velut ferus bestia per ager vagaris et laniaris et trucidaris quicumque obvius do alius ad hannibal transfugio alius ad roma incendo proficio invenio in semustus forum consul vestigium scelus campanus vestae aedes peto et aeternus ignis et condio in penetralis fatalis pignus imperium romanus sui paruus censeo tueor sum campanus potestas intro romanus moenia fio laevinus campani ius iuro ab flaccus adigo quintus dies quam ab senatus responsum accipio capua redeo sequor sui roma iubeo hic circumfundo multitudo simul siculis obvius egredior sequor roma praebeo species doleo duaris clarissimaris urbs excidium atque celeber vis vinco bellum accusator in urbs adduco de res publicus tamen primus atque de provincia ambo consul ad senatus refero


ceterum Hannibal, ut nec hostis elici amplius ad pugnam vidit neque per castra eorum perrumpi ad Capuam posse, ne suos quoque commeatus intercluderent novi consules, abscedere inrito incepto et movere a Capua statuit castra. multa secum quonam inde ire pergeret volventi subiit animum impetus caput ipsum belli Romam petendi, cuius rei semper cupitae praetermissam occasionem post Cannensem pugnam et alii volgo fremebant et ipse non dissimulabat: necopinato pavore ac tumultu non esse desperandum aliquam partem urbis occupari posse; et si Roma in discrimine esset, Capuam extemplo omissuros aut ambo imperatores Romanos aut alterum ex iis, et si divisissent copias, utrumque infirmiorem factum aut sibi aut Campanis bene gerendae rei fortunam daturos esse. una ea cura angebat ne, ubi abscessisset, extemplo dederentur Campani. Numidam promptum ad omnia audenda agendaque donis perlicit ut litteris acceptis specie transfugae castra Romana ingressus, altera parte clam Capuam pervadat. litterae autem erant adhortatione plenae: profectionem suam, quae salutaris illis foret, abstracturam ad defendendam Romam ab oppugnanda Capua duces atque exercitus Romanos. ne desponderent animos; tolerando paucos dies totam soluturos obsidionem. inde navis in flumine Volturno conprehensas subigi ad id quod iam ante praesidii causa fecerat castellum iussit. quarum ubi tantam copiam esse ut una nocte traici posset exercitus allatum est, cibariis decem dierum praeparatis deductas nocte ad fluvium legiones ante lucem traiecit.

ceterum hannibal ut neque hostis elicio amplus ad pugna video neque per castrum is perrumpo ad capua possum ne suus quoque commeatus intercludo nosco consul abscedo irrito inceptum et moveo ab capua statuo castrum multus sui quonam inde eo pergo volventi subeo animus impetus caput ipse bellum roma peto qui res semper cupio praetermitto occasio post cannensis pugna et alius vulgo fremo et ipse non dissimulo necopinatus pavor atque tumultus non sum despero aliqui pars urbs occuparis possum et si roma in discrimen sum capua extemplo omitto aut ambo imperator romanus aut alter ex is et si divido copia uterque infirmis facio aut sui aut campanus bene gero res fortuna do sum unus is cura ango ne ubi abscedo extemplo dedo campanus numida promptus ad omnis audeo ago donum perlicit ut littera accipio species transfuga castrum romanus ingredior alter pars clam capua pervado littera autem sum adhortatio plenus profectio suus qui salutaris ille sum abstraho ad defendo roma ab oppugno capua dux atque exercitus romanus ne despondeo animus tolero paucus dies totus solvo obsidio inde navus in flumen vulturnus comprehendo subigo ad is qui iam ante praesidium causa facio castellum iubeo qui ubi tantus copia sum ut unus nox traicio possum exercitus affero sum cibarius decem dies praeparo deduco nox ad fluvius legio ante lux transiacio


liberorum capitum virile secus ad decem milia capta. inde qui cives Novae Carthaginis erant dimisit, urbemque et sua omnia quae reliqua eis bellum fecerat restituit. opifices ad duo milia hominum erant; eos publicos fore populi Romani edixit, cum spe propinqua libertatis, si ad ministeria belli enixe operam navassent. ceteram multitudinem incolarum iuvenum ac validorum servorum in classem ad supplementum remigum dedit; et auxerat navibus octo captivis classem. extra hanc multitudinem Hispanorum obsides erant, quorum perinde ac si sociorum liberi essent cura habita. captus et apparatus ingens belli: catapultae maximae formae centum viginti, minores ducentae octoginta una; ballistae maiores viginti tres, minores quinquaginta duae, scorpionum maiorum minorumque et armorum telorumque ingens numerus; signa militaria septuaginta quattuor. et auri argentique relata ad imperatorem magna vis: paterae aureae fuerunt ducentae septuaginta sex, librales ferme omnes pondo; argenti infecti signatique decem et octo milia et trecenta pondo, vasorum argenteorum magnus numerus; haec omnia C. Flaminio quaestori adpensa adnumerataque sunt; tritici quadringenta milia modium, hordei ducenta septuaginta. naves onerariae sexaginta tres in portu expugnatae captaeque, quaedam cum suis oneribus, frumento, armis, aere praeterea ferroque et linteis et sparto et navali alia materia ad classem aedificandam, ut minimum omnium inter tantas opes belli captas Carthago ipsa fuerit.

liberi caput virilis secus ad decem mille capio inde qui civis novus carthago sum dimitto urbs et suus omnis qui reliquus is bellum facio restituo opifex ad duo mille homo sum is publicus sum populus romanus edico cum spes propinquus libertas si ad ministerium bellum enitor opera navo ceter multitudo incolaris juvenis atque validus servus in classis ad supplementum remex do et augeo navis octo captivus classis extra hic multitudo hispanus obses sum qui perinde atque si socius liber sum cura habeo capio et apparatus ingens bellum catapulta magnus forma centum viginti paruus ducenti octoginta unus ballista magnus viginti tres paruus quinquaginta duo scorpio magnus parvus et armus telum ingens numerus signum militaris septuaginta quattuor et aurum argentum refero ad imperator magnus volo patera aureus sum ducenti septuaginta sex libral ferme omnis pondo argentum inficio signo decem et octo mille et trecenti pondo vasor argenteus magnus numerus hic omnis que flaminius quaestor appendo adnumero sum triticum quadringenti mille modius hordeum ducenti septuaginta navo oneraria sexaginta tres in portus expugno capio quidam cum suus onus frumentum arma aer praeterea ferrum et linteum et spartum et naval alius materia ad classis aedifico ut paruus omnis inter tantus ops bellum capio carthago ipse sum


cetera quae munienda erant cum perfecisset, naves etiam in portu, velut 'maritimam quoque ostentans obsidionem, instruxit; circumvectusque classem cum monuisset praefectos navium ut vigilias nocturnas intenti servarent, omnia ubique primo obsessum hostem conari, regressus in castra, ut consilii sui rationem, quod ab urbe potissimum oppugnanda bellum orsus esset, militibus ostenderet et spem potiundae cohortando faceret, contione advocata ita disseruit: ad urbem unam oppugnandam si quis vos adductos credit, is magis operis vestri quam emolumenti rationem exactam, milites, habet. oppugnabitis enim vere moenia unius urbis, sed in una urbe universam ceperitis Hispaniam. hic sunt obsides omnium nobilium regum populorumque; qui simul in potestate vestra erunt, extemplo omnia quae nunc sub Carthaginiensibus sunt in dicionem tradent; hic pecunia omnis hostium, sine qua neque illi gerere bellum possunt, quippe qui mercennarios exercitus alant, et quae nobis maximo usui ad conciliandos animos barbarorum erit; hic tormenta, arma, omnis apparatus belli est, qui simul et vos instruet et hostis nudabit. potiemur praeterea cum pulcherrima opulentissimaque urbe. tum opportunissima portu egregio unde terra marique quae belli usus poscunt suppeditentur. quae cum magna ipsi habebimus, tum dempserimus hostibus multo maiora. haec illis arx, hoc horreum, aerarium, armamentarium, hoc omnium rerum receptaculum est;; huc rectus ex Africa cursus est; haec una inter Pyrenaeum et Gadis statio; hinc omni Hispaniae imminet Africa . . .

ceterus qui munio sum cum perficio navo etiam in portus velut maritimus quoque ostento obsidio instruo circumvectusque classis cum moneo praeficio navis ut vigilia nocturnus intendo servo omnis ubique primus obsedeo hostis conor regredior in castrum ut consilium suus ratio qui ab urbs potis oppugno bellum ordior sum miles ostendo et spes potio cohorto facio contio advoco ita disseruio ad urbs unus oppugno si quis tu adduco credo is magis opus vester quam emolumentum ratio exigo miles habeo oppugno enim verus moenia unus urbs sed in unus urbs universus capio hispania hic sum obses omnis nobilis rex populus qui simul in potestas vester sum extemplo omnis qui nunc sub carthaginiensis sum in dicio trado hic pecunia omnis hostis sine qui neque ille gero bellum possum quippe qui mercenarius exercitus alo et qui nos maximus usus ad concilio animus barbarus sum hic tormentum arma omnis apparatus bellum sum qui simul et tu instruo et hostis nudo potio praeterea cum pulcher opulens urbs tum opportunus portus egregius unde terra mare qui bellum utor posco suppedito qui cum magnus ipse habeo tum demo hostis multus magnus hic ille arx hic horreum aerarius armamentarium hic omnis res receptaculis sum huc rectus ex africanus curro sum hic unus inter pyrenaeus et gades statio hinc omnis hispania immineo africanus


reductis in curiam legatis tum consul non adeo maiestatis inquit populi Romani imperiique huius oblitus sum, patres conscripti, ut, si de meo crimine ambigeretur, consul dicturus causam accusantibus Graecis fuerim. sed non quid ego fecerim in disquisitionem venit—nam quidquid in hostibus feci ius belli defendit—sed quid isti pati debuerint. qui si non fuerunt hostes, nihil interest, nunc an vivo Hierone Syracusas violaverim. sin autem desciverunt a populo Romano, si legatos nostros ferro atque armis petierunt, urbem ac moenia clauserunt, exercituque Carthaginiensium adversus nos tutati sunt, quis passos esse hostilia, cum fecerint, indignatur? tradentis urbem principes Syracusanorum aversatus sum; Sosim et Moericum Hispanum quibus tantam rem crederem potiores habui. non estis extremi Syracusanorum, quippe qui aliis humilitatem obiciatis: quis est vestrum qui se mihi portas aperturum, qui armatos milites meos in urbem accepturum promiserit? odistis et exsecramini eos qui fecerunt, et ne hic quidem contumeliis in eos dicendis parcitis; tantum abest ut et ipsi tale quicquam facturi fueritis. ipsa humilitas eorum, patres conscripti, quam isti obiciunt, maximo argumento est me neminem qui navatam operam rei publicae nostrae vellet aversatum esse. et antequam obsiderem Syracusas, nunc legatis mittendis, nunc ad conloquium eundo temptavi pacem, et posteaquam neque legatos violandi verecundia erat, nec mihi ipsi congresso ad portas cum principibus responsum dabatur, multis terra marique exhaustis laboribus tandem vi atque armis Syracusas cepi. quae captis acciderint apud Hannibalem et Carthaginienses victos iustius quam apud victoris populi senatum quererentur. ego , patres conscripti, Syracusas spoliatas si negaturus essem, numquam spoliis earum urbem Romam exornarem. quae autem singulis victor aut ademi aut dedi, cum belli iure tum ex cuiusque merito satis scio me fecisse. ea vos rata habeatis, patres conscripti, necne, magis rei publicae interest quam mea. quippe mea fides exsoluta est: ad rem publicam pertinet ne acta mea rescindendo alios in posterum segniores duces faciatis. et quoniam coram et Siculorum et mea verba audistis, patres conscripti, simul templo excedemus, ut me absente liberius consuli senatus possit. ita dimissi Siculi, et ipse in Capitolium ad dilectum discessit.

reduco in curia legatus tum consul non adeo maiestas inquam populus romanus imperium hic obliuiscor sum pater conscribo ut si de meus crimen ambago consul dico causa accuso graecum sum sed non quis ego facio in disquisitio venio nam quisquis in hostis facio ius bellum defendo sed quis iste patior debeo qui si non sum hostis nihil intersum nunc an vivo hiero syracusae violaverim sin autem descio ab populus romanus si legatus noster ferrum atque arma peto urbs atque moenia claudo exerceo carthaginiensis adverro nos tutas sum quis patior sum hostilis cum facio indignor trado urbs princeps syracusanus aversor sum sosis et moericum hispanus qui tantus res credo potis habeo non sum extremus syracusanus quippe qui alius humilitas obicio quis sum vester qui sui ego porta aperio qui armatus miles meus in urbs accipio promitto odi et exsecror is qui facio et ne hic quidem contumelia in is dico parco tantus absum ut et ipse talis quisquam facio sum ipse humilitas is pater conscribo quam iste obicio maximus argumentum sum ego nemo qui navatam opera res publicus noster volo aversor sum et antequam obsido syracusae nunc legatus mitto nunc ad colloquium eo tento pax et posteaquam neque legatus violo verecundia sum neque ego ipse congredior ad porta cum princeps responsum do multus terra mare exhaurio labor tandem vis atque arma syracusae capio qui capio accido apud hannibal et carthaginiensis vinco iustus quam apud victor populus senatus queror ego pater conscribo syracusae spolio si nego sum numquam spolium is urbs roma exornaris qui autem singuli victor aut adimo aut do cum bellum ius tum ex quisque mereo satis scio ego facio is tu reor habeo pater conscribo necne magis res publicus intersum quam meus quippe meus fides exsolvo sum ad res publicus pertineo ne ago meus rescindo alius in posterus segnis dux facio et quoniam coram et siculus et meus verbum audio pater conscribo simul templum excedo ut ego absum liber consul senatus possum ita dimitto siculis et ipse in capitolium ad dilectus discedo


salapiae principes erant Dasius et Blattius; Dasius Hannibali amicus, Blattius quantum ex tuto poterat rem Romanam fovebat et per occultos nuntios spem proditionis fecerat Marcello; sed sine adiutore Dasio res transigi non poterat. multum ac diu cunctatus, et tum quoque magis inopia consilii potioris quam spe effectus, Dasium appellat; at ille, cum ab re aversus, tum aemulo potentatus inimicus, rem Hannibali aperit. arcessito utroque Hannibal cum pro tribunali quaedam ageret mox de Blattio cogniturus, starentque summoto populo accusator et reus, Blattius de proditione Dasium appellat. enimvero ille, velut in manifesta re, exclamat sub oculis Hannibalis secum de proditione agi. Hannibali atque eis qui aderant quo audacior res erat, minus similis veri visa est: aemulationem profecto atque odium esse, et id crimen adferri quod, quia testem habere non posset, liberius fingenti esset. ita inde dimissi sunt. nec Blattius ante abstitit tam audaci incepto quam idem obtundendo, docendoque quam ea res ipsis patriaeque salutaris esset, pervicit ut praesidium Punicum—quingenti autem Numidae erant—Salapiaque traderetur Marcello. nec sine caede multa tradi potuit. longe fortissimi equitum toto Punico exercitu erant. Itaque quamquam inprovisa res fuit, nec usus equorum in urbe erat, tamen armis inter tumultum captis et eruptionem temptaverunt et, cum evadere nequirent, pugnantes ad ultumum occubuerunt, nec plus quinquaginta ex his in potestatem hostium vivi venerunt. plusque aliquanto damni haec ala equitum amissa Hannibali quam Salapia fuit; nec deinde umquam Poenus, quo longe plurimum valuerat, equitatu superior fuit.

salapiae princeps sum dasius et blattius dasius hannibal amicus blattius quantus ex tueor possum res romanus foveo et per occulo nuntius spes proditio facio marcellus sed sine adiutor dasio res transigo non possum multus atque diu cunctor et tum quoque magis inopia consilium potis quam spes efficio dasium appello at ille cum ab res averto tum aemulo potentatus inimicus res hannibal aperio arcesso uterque hannibal cum pro tribunal quidam ago mox de blattio cognosco sto summoveo populus accusator et reus blattius de proditio dasium appello enimvero ille velut in manifestus res exclamo sub oculus hannibal sui de proditio ago hannibal atque is qui adsum quo audax res sum paruus similis verus video sum aemulatio profecto atque odium sum et is crimen affero qui quia testo habeo non possum liber fingo sum ita inde dimitto sum neque blattius ante absisto tam audax inceptum quam idem obtundo doceo quam is res ipse patria salutaris sum pervinco ut praesidium punicus quingenti autem numida sum salapia trado marcellus neque sine caedes multus trado possum longus fortis eques totus punicus exercitus sum itaque quamquam improvide res sum neque utor equus in urbs sum tamen arma inter tumultus capio et eruptio tento et cum evado nequeo pugno ad ultumum occumbo neque multus quinquaginta ex hic in potestas hostis vivo venio multus aliquantus damnum hic ala eques amitto hannibal quam salapia sum neque deinde umquam poenus quo longus multus valeo equitatus superus sum


Romani ut in re trepida, ne ad unam concurrendo partem aliquid indefensi relinquerent, ita inter sese copias partiti sunt: Ap . Claudius Campanis, Fulvius Hannibali est oppositus; C. Nero propraetor cum equitibus sex legionum via quae Suessulam fert, C. Fulvius Flaccus legatus cum sociali equitatu constitit e regione Volturni amnis. proelium non solito modo clamore ac tumultu est coeptum, sed ad alium virorum, equorum armorumque sonum disposita in muris Campanorum inbellis multitudo tantum cum aeris crepitu, qualis in defectu lunae silenti nocte cieri solet, edidit clamorem ut averteret etiam pugnantium animos. Campanos facile a vallo Appius arcebat: maior vis ab altera parte Fulvium Hannibal et Poeni urgebant. legio ibi sexta loco cessit, qua pulsa cohors Hispanorum cum tribus elephantis usque ad vallum pervasit, ruperatque mediam aciem Romanorum et in ancipiti spe ac periculo erat utrum in castra perrumperet an intercluderetur intercluderetura suis. quem pavorem legionis periculumque castrorum Fulvius ubi vidit, Q. Navium primoresque alios centurionum hortatur ut cohortem hostium sub vallo pugnantem invadant: in summo discrimine rem verti; aut viam dandam iis esse—et minore conatu quam condensam aciem rupissent in castra inrupturos—aut conficiendos sub vallo esse. nec magni certaminis rem fore; paucos esse et ab suis interclusos, et quae, dum paveat Romanus, interrupta acies videatur, eam, si se utrimque in hostem vertat, ancipiti pugna medios circumventuram. Navius ubi haec imperatoris dicta accepit, secundi hastati signum ademptum signifero in hostis infert, iacturum in medios eos minitans, ni se propere sequantur milites et partem capessant pugnae. ingens corpus erat et arma honestabant; et sublatum alte signum converterat ad spectaculum cives hostesque. ceterum postquam iam ad signa pervenerat Hispanorum, tum undique in eum tragulae coniectae et prope tota in unum acies versa; sed neque multitudo hostium neque telorum vis arcere impetum eius viri potuerunt.

romanus ut in res trepido ne ad unus concurro pars aliquis indefensus relinquo ita inter sui copia partio sum ap claudus campanus fulvus hannibal sum oppono que nero propraetor cum eques sex legio via qui suessula fero que fulvus flaccus legatus cum social equitatus consto e regio vulturnus amnis proelium non soleo modo clamor atque tumultus sum coepio sed ad alius vir equus armus sonus dispono in murus campanus imbellis multitudo tantus cum aer crepo qualis in deficio luna sileo nox cieo soleo edo clamor ut averto etiam pugno animus campani facilis ab vallo appius arceo magnus volo ab alter pars fulvius hannibal et poenus urgeo legio ibi sextus locus cedo qui pello cohors hispanus cum tres elephantus usque ad valles pervado rumpo medius acies romanus et in anceps spes atque periculum sum utrum in castrum perrumpo an intercludo intercluderetura suus qui pavor legio periculum castrum fulvus ubi video q navius primoris alius centurio hortor ut cohors hostis sub vallo pugno invado in superus discrimen res verto aut via do is sum et paruus conatus quam condensus acies rumpo in castrum irrumpo aut confacio sub vallo sum neque magnus certamen res sum paucus sum et ab suus intercludo et qui dum paveo romanus interrumpo acies video is si sui utrimque in hostis verto anceps pugno medius circumventuram navus ubi hic imperator dictum accipio secundus hastas signum adimo signifer in hostis infero jacio in medius is minito ni sui properus sequor miles et pars capesso pugna ingens corpus sum et arma honesto et tollo altus signum converto ad spectaculum civis hostis ceterum postquam iam ad signum pervenio hispanus tum undique in is tragula conicio et prope totus in unus acies verso sed neque multitudo hostis neque telum volo arceo impetus is vir possum


reus ab se culpam in milites transferebat: eos ferociter pugnam poscentis, productos in aciem non eo quo voluerint, quia serum diei fuerit, sed postero die, et tempore et loco aequo instructos, seu famam seu vim hostium non sustinuisse. cum effuse omnes fugerent, se quoque turba ablatum, ut Varronem Cannensi pugna, ut multos alios imperatores. qui autem solum se restantem prodesse rei publicae, nisi si mors sua remedio publicis cladibus futura esset, potuisse? non se inopia commeatus in loca iniqua incaute deductum, non agmine inexplorato euntem insidiis circumventum: vi aperta, armis, acie victum. nec suorum animos nec hostium in potestate habuisse: suum cuique ingenium iigenium audaciam aut pavorem facere. bis est accusatus pecuniaque anquisitum; tertio testibus datis, cum, praeterquam quod omnibus probris onerabatur, iurati permulti dicerent fugae pavorisque initium a praetore ortum, ab eo desertos milites, cum haud vanum timorem ducis crederent, terga dedisse, tanta ira accensa est ut capite anquirendum contio succlamaret. De eo quoque novum certamen ortum; nam cum bis pecunia anquisisset, tertio capitis se anquirere diceret, tribuni plebis appellati conlegae negarunt se in mora esse quo minus, quod ei more maiorum permissum esset, seu legibus seu moribus mallet, anquireret quoad vel capitis vel pecuniae iudicasset privato. tum Sempronius perduellionis se iudicare Cn. Fulvio dixit, diemque comitiis ab C. Calpurnio praetore urbano petit. inde alia spes ab reo temptata est, si adesse in iudicio Q. Fulvius frater posset, florens tum et fama rerum gestarum et propinqua spe Capuae potiundae. id cum per litteras miserabiliter pro fratris capite scriptas petisset Fulvius, negassentque patres e re publica esse abscedi a Capua, postquam dies comitiorum aderat, Cn . Fulvius exsulatum Tarquinios abiit. id ei iustum exsilium esse scivit plebs.

reus ab sui culpa in miles transfero is ferociter pugna posco produco in acies non is quo volo quia serus dies sum sed posterus dies et tempus et locus aequus instruo seu fama seu vis hostis non sustineo cum effuse omnis fugio sui quoque turba aufero ut varro cannensis pugno ut multus alius imperator qui autem solus sui resto prosum res publicus nisi si mors suus remedium publicus clades sum sum possum non sui inopia commeatus in locum iniquus incautus deduco non agmen inexploratus eo insidiae circumvenio vis apertus arma acies vinco neque suus animus neque hostis in potestas habeo suus quisque ingenium iigenium audacia aut pavor facio bis sum accuso pecunia anquisitum tertius testis do cum praeterquam qui omnis probrum onero juro permultus dico fuga pavorisque initium ab praetor orior ab is desero miles cum haud vanus timor dux credo tergum do tantus ira accendo sum ut caput anquiro contio succlamo de is quoque novus certamen orior nam cum bis pecunia anquiro tertius capio sui anquiro dico tribunus plebs appello collega nego sui in mora sum quo paruus qui is mos magnus permitto sum seu lex seu mos malo anquiro quoad vel capio vel pecunia judico privo tum sempronius perduellio sui iudicaris cn fulvius dico dies comitium ab que calpurnius praetor urbanus peto inde alius spes ab reor tento sum si adsum in iudicium q fulvus frater possum floreo tum et fama res gero et propinquus spes capua potio is cum per littera miserabilis pro frater caput scribo peto fulvus nego pater e res publicus sum abscedo ab capua postquam dies comitium adsum cn fulvus exsulo tarquinii abeo is is iustus exsilium sum scio plebs


inter haec repleverat iam Poenus armatis muros, et vis magna ex ingenti copia congesta telorum suppeditabat. sed neque viri nec tela nec quicquam aliud aeque quam moenia ipsa sese defendebant. rarae enim scalae altitudini aequari poterant, et quo quaeque altiores, eo infirmiores erant. Itaque cum summus quisque evadere non posset, subirent tamen alii, onere ipso frangebantur. quidam stantibus scalis, cum altitudo caliginem oculis offudisset, ad terram delati sunt. et cum passim homines scalaeque ruerent, et ipso successu audacia atque alacritas hostium cresceret, signum receptui datum est; quod spem non praesentis modo ab tanto certamine ac labore quietis obsessis, sed etiam in posterum dedit, scalis et corona capi urbem non posse; opera et difficilia esse et tempus datura ad ferendam opem imperatoribus suis.

inter hic repleo iam poenus armo murus et volo magnus ex ingens copia congero telum suppedito sed neque vir neque telum neque quisquam alius aequus quam moenia ipse sui defendo rarus enim scala altitudo aequaris possum et quo quisque alo is infirmis sum itaque cum summus quisque evado non possum subeo tamen alius onus ipse frango quidam sto scalae cum altitudo caligo oculus offundo ad terra defero sum et cum passim homo scala ruo et ipse succedo audacia atque alacritas hostis cresco signum receptus do sum qui spes non praesum modo ab tantus certamen atque labor quiesco obsedeo sed etiam in posterus do scalae et corona capio urbs non possum opus et difficilis sum et tempus do ad fero ops imperator suus


summotis deinde a templo paulisper dubitatum an arcessendus a Capua Q. Fulvius esset—mortuus enim post captam Claudius consul erat—ut coram imperatore qui res gessisset, sicut inter Marcellum Siculosque disceptatum fuerat, disceptaretur. dein cum M. Atilium, C. Fulvium fratrem Flacci, legatos eius, et Q. Minucium et L. Veturium Philonem, item Claudii legatos, qui omnibus gerendis rebus adfuerant, in senatu viderent nec Fulvium avocari a Capua nec differri Campanos vellent, interrogatus sententiam M. Atilius Regulus, cuius ex iis qui ad Capuam fuerant maxima auctoritas erat, in consilio inquit arbitror me fuisse consulibus, Capua capta cum quaereretur ecqui Campanorum bene meritus de re publica nostra esset. duas mulieres conpertum est, Vestiam Oppiam Atellanam Capuae habitantem et Paculam Cluviam, quae quondam quaestum corpore fecisset, illam cotidie sacrificasse pro salute et victoria populi Romani, hanc captivis egentibus alimenta clam suppeditasse; ceterorum omnium Campanorum eundem erga nos animum quem Carthaginiensium fuisse, securique percussos a Q. Fulvio fuisse magis quorum dignitas inter alios quam quorum culpa eminebat. per senatum agi de Campanis, qui cives Romani sunt, iniussu populi non video posse, idque et apud maiores nostros in Satricanis factum esse, cum defecissent, ut M. Antistius tribunus plebis prius rogationem ferret, scisceretque plebs uti senatui de Satricanis sententiae dicendae ius esset. Itaque censeo cum tribunis plebis agendum esse ut eorum unus pluresve rogationem ferant ad plebem qua nobis statuendi de Campanis ius fiat. L. Atilius tribunus plebis ex auctoritate senatus plebem in haec verba rogavit: omnes Campani, Atellani, Calatini, Sabatini, qui se dediderunt in arbitrium dicionemque populi Romani Q. Fulvio proconsuli, quosque una secum dedidere, quaeque una secum dedidere, agrum urbemque, divina humanaque, utensiliaque sive quid aliud dediderunt, de iis rebus quid fieri velitis vos rogo, Quirites. plebes sic iussit: quod senatus iuratus, maxima pars, censeat, qui adsient, id volumus iubemusque.

summoveo deinde ab templum paulisper dubitas an arcesso ab capua q fulvus sum mortuus enim post capio claudus consul sum ut coram imperator qui res gero sicut inter marcellus siculi disceptas sum discepto deinde cum m atilius que fulvius frater flaccus legatus is et q minucius et l veturius philo item claudius legatus qui omnis gero res adsum in senatus video neque fulvius avocaris ab capua neque differo campani volo interrogo sententia m atilius regulus qui ex is qui ad capua sum maximus auctoritas sum in consilium inquam arbitror ego sum consul capua capio cum quaero ecqui campanus bene mereor de res publicus noster sum duo mulier conpertum sum vestio oppia atellana capua habito et paculam cluviam qui quondam quaestus corpus facio ille cottidie sacrifico pro salus et victoria populus romanus hic captivus egeo alimentum clam suppedito ceterus omnis campanus idem erga nos animus qui carthaginiensis sum securus percutio ab q fulvius sum magis qui dignitas inter alius quam qui culpa emineo per senatus ago de campanus qui civis romanus sum injussus populus non video possum is et apud magnus noster in satricani facio sum cum deficio ut m antistius tribunus plebs prior rogatio fero scisco plebs uti senatus de satricani sententia dico ius sum itaque censeo cum tribunus plebs ago sum ut is unus multus rogatio fero ad plebs qui nos statuo de campanus ius fio l atilius tribunus plebs ex auctoritas senatus plebs in hic verbum rogo omnis campanus atellanus calatinus sabatinus qui sui dedo in arbitrium dicio populus romanus q fulvius proconsulis quisque unus sui dedo quisque unus sui dedo ager urbs divino humanus utensilia sive quis alius dedo de is res quis fio volo tu rogo quiris plebs sic iubeo qui senatus juro maximus pars censeo qui adsum is volo jubeo