Ab Urbe Condita, books 26-27 - 26

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


dimissis Siculis Campanisque dilectus habitus. scripto deinde exercitu de remigum supplemento agi coeptum; in quam rem cum neque hominum satis, nec ex qua pararentur stipendiumque acciperent pecuniae quicquam ea tempestate in publico esset, edixerunt consules ut privati ex censu ordinibusque, sicut antea, remiges darent cum stipendio cibariisque dierum triginta. ad id edictum tantus fremitus hominum, tanta indignatio fuit ut magis dux quam materia seditioni deesset: secundum Siculos Campanosque plebem Romanam perdendam lacerandamque sibi consules sumpsisse. per tot annos tributo exhaustos nihil reliqui praeter terram nudam ac vastam habere. tecta hostis incendisse, servos agri cultores rem publicam abduxisse, nunc ad militiam parvo aere emendo, nunc remiges imperando; si quid cui argenti aerisve fuerit, stipendio remigum et tributis annuis ablatum. se ut dent quod non habeant nulla vi, nullo imperio cogi posse. bona sua venderent; in corpora quae reliqua essent saevirent; ne unde redimantur quidem quicquam superesse. haec non in occulto, sed propalam in foro atque oculis ipsorum consulum ingens turba circumfusi fremebant; nec eos sedare consules nunc castigando, nunc consolando poterant. spatium deinde iis tridui se dare ad cogitandum dixerunt; quo ipsi ad rem inspiciendam et expediendam usi sunt. senatum postero die habuerunt de remigum supplemento; ubi cum multa disseruissent cur aequa plebis recusatio esset, verterunt orationem eo ut dicerent privatis id seu aequum seu iniquum onus iniungendum esse nam unde, cum pecunia in aerario non esset, paraturos navalis socios? quo modo autem sine classibus aut Siciliam obtineri aut Italia Philippum arceri posse aut tuta Italiae litora esse?

dimitto siculis campanus delectus habitus scribo deinde exercitus de remex supplementum ago coepio in quam res cum neque homo satis neque ex qui paro stipendium accipio pecunia quisquam is tempestas in publicus sum edico consul ut privo ex census ordo sicut antea remex do cum stipendium cibarius dies triginta ad is edictum tantus fremo homo tantus indignatio sum ut magis dux quam materia seditio desum secundus siculi campani plebs romanus perdo lacero sui consul sumo per tot annus tribuo exhaurio nihil reliquus praeter terra nudus atque vastus habeo tectum hostis incendo servus ager cultor res publicus abduco nunc ad militia parvus aer emo nunc remex impero si quis qui argentum aerisve sum stipendium remex et tribuo annuus aufero sui ut do qui non habeo nullus vis nullus imperium cogo possum bonus suus vendo in corpus qui reliquus sum saevio ne unde redimo quidem quisquam supersum hic non in occulo sed propalam in forum atque oculus ipse consul ingens turba circumfundo fremo neque is sedaris consul nunc castigo nunc consolo possum spatium deinde is triduum sui do ad cogito dico quo ipse ad res inspicio et expedio utor sum senatus posterus dies habeo de remex supplementum ubi cum multus disservio cur aequus plebs recusatio sum verto oratio is ut dico privo is seu aequus seu iniquus onus injungo sum nam unde cum pecunia in aerarius non sum paro naval socius quo modo autem sine classis aut sicilia obtineo aut italia philippus arceo possum aut tueor italia litus sum


in hoc tumultu Fulvius Flaccus porta Capena cum exercitu Romam ingressus, media urbe per Carinas Esquilias contendit; inde egressus inter Esquilinam Collinamque portam posuit castra. aediles plebis commeatum eo conportarunt; consules senatusque in castra venerunt; ibi de summa re publica consultatum. placuit consules circa portas Collinam Esquilinamque ponere castra; C. Calpurnium praetorem urbanum Capitolio atque arci praeesse, et senatum frequentem in foro contineri, si quid in tam subitis rebus consulto opus esset. inter haec Hannibal ad Anienem fluvium tria milia passuum ab urbe castra admovit. ibi stativis positis ipse cum duobus milibus equitum ad portam Collinam usque ad Herculis templum est progressus atque, unde proxime poterat, moenia situmque urbis obequitans contemplabatur. id eum tam licenter atque otiose facere Flacco indignum visum est; itaque immisit equites summoverique atque in castra redigi hostium equitatum iussit. cum commissum proelium esset, consules transfugas Numidarum, qui tum in Aventino ad mille et ducenti erant, media urbe transire Esquilias iusserunt, nullos aptiores inter convalles tectaque hortorum et sepulcra et cavas undique vias ad pugnandum futuros rati. quos cum ex arce Capitolioque clivo Publicio in equis decurrentis quidam vidissent, captum Aventinum conclamaverunt. ea res tantum tumultum ac fugam praebuit ut, nisi castra Punica extra urbem fuissent, effusura se omnis pavida multitudo multitude fuerit; tunc tune in domos atque in tecta refugiebant, vagosque in viis suos pro hostibus lapidibus telisque incessebant. nec comprimi tumultus aperirique error poterat refertis itineribus agrestium turba pecorumque quae repentinus pavor in urbem compulerat. equestre proelium secundum fuit summotique hostes sunt. et quia multis locis comprimendi tumultus erant qui temere oriebantur, placuit omnes qui dictatores, consules censoresve fuissent cum imperio esse, donec done recessisset a muris hostis. et diei quod reliquum fuit et nocte insequenti multi temere excitati tumultus sunt compressique.

in hic tumultus fulvus flaccus porto capena cum exercitus roma ingredior medius urbs per carina esquiliae contendo inde egredior inter esquilina collina porta pono castrum aedilis plebs commeatus is conportarunt consul senatus in castrum venio ibi de summus res publicus consulto placeo consul circa porta collina esquilina pono castrum que calpurnius praetor urbanus capitolium atque arx praesum et senatus frequens in forum contineo si quis in tam subeo res consultum opus sum inter hic hannibal ad anienem fluvius tres mille passus ab urbs castrum admoveo ibi stativus pono ipse cum duo mille eques ad porta collina usque ad hercules templum sum progredior atque unde propior possum moenia sino urbs obequito contemplo is is tam licenter atque otiosus facio flaccus indignus video sum itaque immitto eques summoverique atque in castrum redigo hostis equitas iubeo cum committo proelium sum consul transfuga numidaris qui tum in aventinus ad mille et ducenti sum medius urbs transeo esquiliae jubeo nullus aptus inter convallis tego hortor et sepulcrum et caveo undique via ad pugno sum reor qui cum ex arx capitolium clivus publicius in equus decurro quidam video capio aventinus conclamo is res tantus tumultus atque fuga praebeo ut nisi castrum punicus extra urbs sum effundo sui omnis pavidus multitudo multitudo sum tunc tu in domus atque in tectum refugio vagus in via suus pro hostis lapis telum incesso neque comprimo tumultus aperio error possum refero iter agrestis turba pecus qui repentinus pavor in urbs compello equester proelium secundus sum summoveo hostis sum et quia multus locus comprimo tumultus sum qui temere orior placeo omnis qui dictator consul censoresve sum cum imperium sum donec donec recedo ab murus hostis et dies qui reliquus sum et nox insequor multus temere excitas tumultus sum comprimo


postero die porta Iovis, quae adversus castra Romana erat, iussu proconsulum aperta est. ea intromissa legio una et duae alae cum C. Fulvio legato. is cum omnium primum arma telaque quae Capuae erant ad se conferenda curasset, custodiis ad omnes portas dispositis, ne quis exire aut emitti posset, praesidium Punicum comprehendit, senatum Campanum ire in castra ad imperatores Romanos iussit. quo cum venissent, extemplo iis omnibus catenae iniectae, iussique ad quaestores deferre quod auri atque argenti haberent. auri pondo duo milia septuaginta fuit, argenti triginta milia pondo et mille ducenta. senatores quinque et viginti Cales in custodiam, duodetriginta Teanum missi, quorum de sententia maxime descitum ab Romanis constabat.

posterus dies porto iuppiter qui adverro castrum romanus sum iussus proconsulis apertus sum is intromitto legio unus et duo ala cum que fulvius legatus is cum omnis primus arma telum qui capua sum ad sui confero curo custodia ad omnis porta dispono ne quis exeo aut emitto possum praesidium punicus comprehendo senatus campanus eo in castrum ad imperator romanus iubeo quo cum venio extemplo is omnis catena injacio jubeo ad quaestor defero qui aurum atque argentum habeo aurum pondo duo mille septuaginta sum argentum triginta mille pondo et mille ducenti senator quinque et viginti cal in custodia duodetriginta teanum mitto qui de sententia magnus descio ab romanus consto


inter haec e media turba obsidum mulier magno natu, Mandonii uxor, qui frater Indibilis Ilergetum reguli erat, flens ad pedes imperatoris procubuit obtestarique coepit ut curam cultumque feminarum impensius custodibus commendaret. cum Scipio nihil defuturum iis profecto diceret, tum rursus mulier haud magni ista facimus inquit; quid enim huic fortunae non satis est? alia me cura aetatem harum intuentem—nam ipsa iam extra periculum iniuriae muliebris sum—stimulat. et aetate et forma florentes circa eam Indibilis filiae erant aliaeque nobilitate pari, quae omnes eam earn pro parente colebant. tum Scipio meae populique Romani disciplinae causa facerem inquit ne quid quod sanctum usquam esset apud nos violaretur; nunc ut id curem inpensius vestra quoque virtus dignitasque facit, quae ne in malis quidem oblitae decoris matronalis estis. spectatae deinde integritatis viro tradidit eas, tuerique haud secus verecunde ac modeste quam hospitum coniuges ac matres iussit.

inter hic e medius turba obses mulier magnus natus mandonius uxor qui frater indibilis ilergetes regulis sum fleo ad pes imperator procumbo obtestor coepio ut cura colo femina impendo custos commendo cum scipio nihil desum is profecto dico tum rursus mulier haud magnus iste facio inquam quis enim hic fortuna non satis sum alius ego cura aetas haris intueor nam ipse iam extra periculum iniuria muliebris sum stimulo et aetas et forma floreo circa is indibilis filia sum alius nobilitas par qui omnis is earn pro pareo colo tum scipio meus populus romanus disciplina causa facio inquam ne quis qui sancio usquam sum apud nos violo nunc ut is curo inpendo vester quoque virtus dignitas facio qui ne in malus quidem obliviscor decor matronal sum specto deinde integritas vir trado is tueor haud secus verecundus atque modestus quam hospes coniunx atque mater iubeo


conspectum tam triste supplicium fregit animos Campanorum. concursus ad curiam populi factus coegit Loesium senatum vocare; et primoribus, qui iam diu publicis consiliis aberant, propalam minabantur, nisi venirent in senatum, circa domos eorum ituros se et in publicum omnis vi extracturos esse. is timor frequentem senatum magistratui praebuit. ibi cum ceteri de legatis mittendis ad imperatores Romanos agerent, Vibius Virrius, qui defectionis auctor ab Romanis fuerat, interrogatus sententiam negat eos qui de legatis et de pace ac deditione loquantur meminisse nec quid facturi fuerint, si Romanos in potestate habuissent, nec quid ipsis patiendum sit. quid ? vos inquit eam deditionem fore censetis qua quondam, ut adversus Samnites auxilium impetraremus, nos nostraque omnia Romanis dedidimus? iam e memoria excessit quo tempore et in qua fortuna a populo Romano defecerimus? iam, quem ad modum in defectione praesidium, quod poterat emitti, per cruciatum et ad contumeliam necarimus? quotiens in obsidentis quam inimice eruperimus, castra oppugnarimus, Hannibalem vocaverimus ad opprimendos eos? hoc, quod recentissimum est, ad oppugnandam Romam hinc eum miserimus? age contra, quae illi infeste in nos fecerint, repetite, ut ex eo quid speretis habeatis. cum hostis alienigena in Italia esset, et Hannibal hostis hosts , et cuncta bello arderent, omissis omnibus, omisso ipso Hannibale, ambo consules et duo consulares exercitus ad Capuam oppugnandam miserunt. alterum annum circumvallatos inclusosque nos fame macerant, et ipsi nobiscum ultima pericula et gravissimos labores perpessi, circa vallum ac fossas saepe trucidati ac prope ad extremum castris exuti. sed omitto haec: vetus atque usitata res est in oppugnanda hostium urbe labores ac pericula pati. illud irae atque odii exsecrabilis indicium est: Hannibal ingentibus copiis peditum equitumque castra oppugnavit et ex parte cepit: tanto periculo nihil moti sunt ab obsidione. profectus trans Volturnum perussit Calenum agrum: nihil tanta sociorum clade avocati sunt. ad ipsam urbem Romam infesta signa ferri iussit: eam earn quoque tempestatem imminentem spreverunt. transgressus Anienem tria milia passuum ab urbe castra posuit, postremo ad moenia ipsa et ad portas accessit; Romam se adempturum eis, nisi omitterent Capuam, ostendit: non omiserunt. feras bestias caeco impetu ac rabie concitatas, si ad cubilia et catulos earum ire pergas, ad opem suis ferendam avertas: Romanos Roma circumsessa, coniuges, liberi, quorum ploratus hinc prope exaudiebantur, arae, foci, deum delubra, sepulcra maiorum temerata ac violata a Capua non averterunt; tanta aviditas supplicii expetendi, tanta sanguinis nostri hauriendi est sitis. nec iniuria forsitan; nos quoque idem fecissemus, si data fortuna esset. Itaque quoniam aliter dis immortalibus est visum, cum mortem ne recusare quidem debeam, cruciatus contumeliasque quas parat hostis, dum liber, dum mei potens sum, effugere morte praeterquam honesta, etiam leni possum. non videbo Ap. Claudium et Q. Fulvium victoria insolenti subnixos, neque vinctus per urbem Romanam triumphi spectaculum trahar, ut deinde in carcerem conditus exspirem aut ad palum deligatus, lacerato virgis tergo, cervicem securi Romanae subiciam; nec dirui incendique patriam videbo, nec rapi ad stuprum matres Campanas virginesque et ingenuos pueros. albam , unde ipsi oriundi erant, a fundamentis proruerunt, ne stirpis, ne memoria originum suarum exstaret: nedum eos Capuae parsuros credam, cui infestiores quam Carthagini sunt. Itaque quibus vestrum ante fato cedere quam haec tot tam acerba videant in animo est, iis apud me hodie epulae instructae parataeque sunt. satiatis vino ciboque poculum idem quod mihi datum fuerit circumferetur; ea potio corpus a cruciatu, animum a contumeliis, oculos, auris a videndis audiendisque omnibus acerbis indignisque quae manent victos vindicabit. parati erunt qui magno rogo in propatulo aedium accenso corpora exanima iniciant. haec una via et honesta et libera ad mortem. et ipsi virtutem mirabuntur hostes, et Hannibal fortis socios sciet ab se desertos ac proditos esse.

conspectus tam tristis supplicium frango animus campanus concursus ad curia populus facio cogo loesium senatus vocaris et primoris qui iam diu publicus consilium absum propalam mino nisi venio in senatus circa domus is eo sui et in publicus omnis vis extraho sum is timor frequens senatus magistratus praebeo ibi cum ceterus de legatus mitto ad imperator romanus ago vibius virrius qui defectio auctor ab romanus sum interrogo sententia nego is qui de legatus et de pax atque deditio loquor memini neque quis facio sum si romanus in potestas habeo neque quis ipse patior sum quis tu inquam is deditio sum censeo qui quondam ut adverro samnites auxilium impetro nos noster omnis romanus dedo iam e memoria excedo quo tempus et in qui fortuna ab populus romanus deficio iam qui ad modus in defectio praesidium qui possum emitto per cruciatus et ad contumelia neco quotiens in obsido quam inimicus erumpo castrum oppugno hannibal voco ad opprimo is hic qui recens sum ad oppugno roma hinc is mitto ago contra qui ille infestus in nos facio repeto ut ex is quis spero habeo cum hostis alienigenus in italia sum et hannibal hostis hosts et cunctus bellum ardeo omitto omnis omitto ipse hannibal ambo consul et duo consularis exercitus ad capua oppugno mitto alter annus circumvallatos includo nos fames macero et ipse nos ulter periculum et gravis labor perpetior circa valles atque fossa saepe trucido atque prope ad exter castrum exuo sed omitto hic vetus atque usitor res sum in oppugno hostis urbs labor atque periculum patior ille ira atque odium exsecrabilis indicium sum hannibal ingens copia pedes equio castrum oppugno et ex pars capio tantus periculum nihil moveo sum ab obsidio proficiscor trans vulturnus peruro calenus ager nihil tantus socius clades avoco sum ad ipse urbs roma infestus signum fero iubeo is earn quoque tempestas immineo sperno transgredior anienem tres mille passus ab urbs castrum pono postremo ad moenia ipse et ad porta accedo roma sui adimo is nisi omitto capua ostendo non omitto ferus bestia caecus impetus atque rabies concito si ad cubile et catulus is eo pergo ad ops suus fero averto romanus roma circumsedeo coniunx liber qui ploro hinc prope exaudio ara focus deus delubrum sepulcrum magnus temero atque violo ab capua non averto tantus aviditas supplicium expeto tantus sanguis noster haurio sum sum neque iniuria forsitan nos quoque idem facio si do fortuna sum itaque quoniam aliter deus immortalis sum video cum mors ne recusaris quidem debeo cruciatus contumelia qui paro hostis dum liber dum meus possum sum effugio mors praeterquam honestus etiam lenis possum non video ap claudius et q fulvius victoria insolens subnixus neque vincio per urbs romanus triumphus spectaculum traho ut deinde in carcer condio exspirem aut ad pal deligo lacero virga tergum cervix securus romanus subicio neque diruo incendo patria video neque rapio ad stuprum mater campanus virgo et ingenuus puer alba unde ipse orior sum ab fundamentum proruo ne stirps ne memoria origo suus exsto nedum is capua parsuros credo qui infestus quam carthago sum itaque qui vester ante fatum cedo quam hic tot tam acerbus video in animus sum is apud ego hodie epulae instruo paro sum satio vinum cibus poculum idem qui ego do sum circumfero is potio corpus ab crucio animus ab contumelia oculus auris ab video audio omnis acerbus indignus qui maneo vinco vindico paro sum qui magnus rogo in propatulum aedes accendo corpus exanimo inicio hic unus via et honestus et liber ad mors et ipse virtus miror hostis et hannibal fortis socius scio ab sui desero atque prodeo sum


et M. Atilius legatus primi principis ex eadem legione signum inferre in cohortem Hispanorum coepit; et qui castris praeerant, L. Porcius Licinus et T. Popilius legati, pro vallo acriter propugnant elephantosque transgredientes in ipso vallo conficiunt. quorum corporibus cum oppleta fossa esset, velut aggere aut ponte iniecto transitum hostibus dedit. ibi per stragem iacentium elephantorum atrox edita caedes. altera in parte castrorum iam inpulsi erant Campani Punicumque praesidium et sub ipsa porta Capuae quae Volturnum fert pugnabatur; neque tam armati inrumpentibus Romanis resistebant, quam porta ballistis scorpionibusque instructa missilibus procul hostis arcebat. et suppressit impetum Romanorum volnus imperatoris Ap. Claudi, cui suos ante prima signa adhortanti sub laevo umero summum pectus gaeso ictum est. magna vis tamen hostium ante portam est caesa, ceteri trepidi in urbem conpulsi. et Hannibal, postquam cohortis Hispanorum stragem vidit summaque vi castra hostium defendi, omissa oppugnatione recipere signa et convertere agmen peditum obiecto ab tergo equitatu, ne hostis instaret, coepit. legionum ardor ingens ad hostem insequendum fuit: Flaccus receptui cani iussit, satis ad utrumque profectum ratus, ut et Campani quam haud multum in Hannibale praesidii esset, et ipse Hannibal sentiret. caesa eo die quidam , qui huius pugnae auctores sunt, octo milia hominum de Hannibalis exercitu, tria ex Campanis tradunt, signaque Carthaginiensibus quindecim adempta, duodeviginti Campanis.

et m atilius legatus primus princeps ex idem legio signum infero in cohors hispanus coepio et qui castrum praesum l porcius licinus et t popilius legatus pro vallo acer propugno elephantus transgredior in ipse vallo confacio qui corpus cum oppleo fossa sum velut aggero aut pons injecto transeo hostis do ibi per strages jaceo elephantor atrox edo caedes alter in pars castrum iam inpello sum campanus punicus praesidium et sub ipse porto capua qui vulturnus fero pugno neque tam armatus irrumpo romanus resisto quam porto ballista scorpionibusque instruo missilis procul hostis arceo et supprimo impetus romanus vulnus imperator ap claudius qui suus ante primus signum adhortor sub laevus umerus superus pectus gaesum ictus sum magnus volo tamen hostis ante porta sum caedo ceterus trepidus in urbs conpello et hannibal postquam cohors hispanus strages video summum vis castrum hostis defendo omitto oppugnatio recipio signum et converto agmen pedes obicio ab tergum equitatus ne hostis insto coepio legio ardor ingens ad hostis insequor sum flaccus receptus canis iubeo satis ad uterque proficiscor reor ut et campanus quam haud multus in hannibal praesidium sum et ipse hannibal sentio caedo is dies quidam qui hic pugna auctor sum octo mille homo de hannibal exercitus tres ex campanus trado signo carthaginiensis quindecim adimo duodeviginti campanus


maesta itaque civitas, prope inops consilii, comitiorum die tamen in campum descendit; atque in magistratus versi circumspectant ora principum aliorum alios intuentium fremuntque adeo perditas res desperatumque de re publica esse ut nemo audeat in Hispaniam imperium accipere, cum subito P. Cornelius, Publi Cornelii eius qui in Hispania ceciderat filius, quattuor et viginti ferme annos natus, professus se petere, in superiore unde conspici posset loco constitit. in quem postquam omnium ora conversa sunt, clamore ac favore ominati extemplo sunt felix faustumque imperium. iussi deinde inire suffragium ad unum omnes non centuriae modo, sed etiam homines P. Scipioni imperium esse in Hispania iusserunt. ceterum post rem actam, ut iam resederat impetus animorum ardorque, silentium subito ortum et tacita cogitatio quidnam egissent. nonne favor plus valuisset quam ratio? aetatis maxime paenitebat; quidam fortunam etiam domus horrebant nomenque ex funestis duabus familiis in eas provincias ubi inter sepulcra patris patruique res gerendae essent proficiscentis.

maestus itaque civitas prope inops consilium comitium dies tamen in campus descendo atque in magistratus verro circumspecto os princeps alius alius intueor fremo adeo perdo res despero de res publicus sum ut nemo audeo in hispania imperium accipio cum subeo p cornelius publius cornelius is qui in hispania caedo filius quattuor et viginti ferme annus nascor profiteor sui peto in superus unde conspicio possum locus consto in qui postquam omnis os converro sum clamor atque favor ominor extemplo sum felix faustus imperium iubeo deinde ineo suffragium ad unus omnis non centuria modo sed etiam homo p scipio imperium sum in hispania jubeo ceterum post res ago ut iam resedeo impetus animus ardor silentium subeo orior et taceo cogitatio quisnam ago nonne favor multus valeo quam ratio aetas magnus paeniteo quidam fortuna etiam domus horreo nomen ex funestus duo familia in is provincia ubi inter sepulcrum pater patruus res gero sum proficisco


Romani patres perfuncti quod ad Capuam attinebat cura, C. Neroni ex iis duabus legionibus quas ad Capuam habuerat sex milia peditum et trecentos equites quos ipse legisset et socium Latini nominis peditum numerum parem et octingentos equites decernunt. eum exercitum Puteolis in naves inpositum Nero in Hispaniam transportavit. cum Tarraconem navibus venisset, expositisque ibi copiis et navibus subductis, socios quoque navalis multitudinis augendae causa armasset, profectus ad Hiberum flumen exercitum ab Ti, Fonteio et L. Marcio accepit. inde pergit ad hostis ire. Hasdrubal Hamilcaris ad Lapides Atros castra habebat; in Ausetanis is locus est inter oppida Iliturgim et Mentissam. huius saltus fauces Nero occupavit. Hasdrubal , ne in arto res esset, caduceatorem misit qui promitteret, si inde emissus foret, se omnem exercitum ex Hispania deportaturum. quam rem cum laeto animo Romanus accepisset, diem posterum Hasdrubal conloquio petivit ut coram leges conscriberentur de tradendis arcibus urbium dieque statuenda ad quam praesidia deducerentur suaque omnia sine fraude Poeni deportarent. quod ubi impetravit, extemplo primis tenebris atque inde tota nocte quod gravissimum exercitus erat Hasdrubal quacumque posset evadere e saltu iussit. data sedulo opera est ne multi ea nocte exirent, ut ipsa paucitas cum ad hostem silentio fallendum aptior, tum ad evadendum per artas semitas ac difficilis esset. ventum insequenti die ad conloquium est; sed loquendo plura scribendoque dedita opera quae in rem non essent die consumpto, in posterum dilatum est. addita insequens nox spatium dedit et alios emittendi; nec postero die res finem invenit. ita aliquot dies disceptando palam de legibus noctesque emittendis clam e castris Carthaginiensibus absumptae. et postquam pars maior emissa exercitus erat, iam ne iis quidem quae ultro dicta erant stabatur; minusque ac minus, cum timore simul fide decrescente, conveniebat. iam ferme pedestres omnes copiae evaserant e saltu, cum prima luce densa nebula saltum omnem camposque circa intexit. quod ubi sensit Hasdrubal, mittit ad Neronem qui in posterum diem conloquium differret: illum diem religiosum Carthaginiensibus ad agendum quicquam rei seriae esse. ne tum quidem suspecta fraus cum esset, data venia eius diei, extemploque Hasdrubal cum equitatu elephantisque castris egressus sine ullo tumultu in tutum evasit. hora ferme quarta dispulsa sole nebula aperuit diem, vacuaque hostium castra conspexerunt Romani. tum demum Claudius Punicam fraudem adgnoscens, ut se dolo captum sensit, proficiscentem institit sequi paratus confligere acie; sed hostis detrectabat pugnam; levia tamen proelia inter extremum Punicum agmen praecursoresque Romanorum fiebant.

romanus pater perfungor qui ad capua attineo cura que nero ex is duo legio qui ad capua habeo sex mille pedes et trecenti eques qui ipse lego et socius latinum nomen pedes numerus par et octingenti eques decerno is exercitus puteoli in navo inpono nero in hispania transporto cum tarraco navis venio expono ibi copia et navis subduco socius quoque naval multitudo augeo causa armo proficiscor ad hiberus flumen exercitus ab tiberius fonteius et l marcius accipio inde pergo ad hostis eo hasdrubal hamilcaris ad lapis ater castrum habeo in ausetanus is locus sum inter oppidum iliturgim et mentissam hic saltus fauces nero occupo hasdrubal ne in artus res sum caduceator mitto qui promitto si inde emitto sum sui omnis exercitus ex hispania deporto quam res cum laeto animus romanus accipio dies posterus hasdrubal colloquium peto ut coram lex conscribo de trado arx urbs dius statuo ad quam praesidium deduco suum omnis sine fraus poenus deporto qui ubi impetro extemplo primus tenebrae atque inde totus nox qui gravis exercitus sum hasdrubal quicumque possum evado e saltus iubeo do sedulus opus sum ne multus is nox exeo ut ipse paucitas cum ad hostis silentium fallo aptus tum ad evado per artus semita atque difficilis sum venio insequor dies ad colloquium sum sed loquor multus scribo dedo opus qui in res non sum dies consumo in posterus differo sum addo insequor nox spatium do et alius emitto neque posterus dies res finis invenio ita aliquot dies discepto palam de lex nox emitto clam e castrum carthaginiensis absumo et postquam pars magnus emitto exercitus sum iam ne is quidem qui ultro dictum sum sto parvus atque paruus cum timor simul fides decresco convenio iam ferme pedester omnis copia evado e saltus cum primus lux densus nebula saltus omnis campus circa intego qui ubi sentio hasdrubal mitto ad nero qui in posterus dies colloquium differo ille dies religiosus carthaginiensis ad ago quisquam res seria sum ne tum quidem suspicio fraus cum sum do venia is dies extemplo hasdrubal cum equitatus elephantus castrum egredior sine ullus tumultus in tueor evado hora ferme quartus dispello sol nebula aperio dies vacuus hostis castrum conspicio romanus tum demum claudus punicus fraudo agnosco ut sui dolus capio sentio proficisco insto sequor paro confligo acies sed hostis detrectabat pugna levis tamen proelio inter exter punicus agmen praecursor romanus fio


interrupit hos sermones nocte quae pridie Quinquatrus fuit pluribus simul locis circa forum incendium ortum. eodem tempore septem tabernae quae postea quinque, et argentariae quae nunc novae appellantur, arsere; conprehensa postea privata aedificia—neque enim tum basilicae erant—, conprehensae lautumiae forumque piscatorium et atrium regium. aedis Vestae vix defensa est tredecim maxime servorum opera, qui in publicum redempti ac manu missi sunt. nocte ac die continuatum incendium fuit, nec ulli dubium erat humana id fraude factum esse, quod pluribus simul locis, et iis diversis, ignes coorti essent. Itaque consul ex auctoritate senatus pro contione edixit qui, quorum opera id conflatum incendium, profiteretur, praemium fore libero pecuniam, servo libertatem. eo praemio inductus Campanorum Calaviorum servus—Manus ei nomen erat—indicavit dominos et quinque praeterea iuvenes nobiles Campanos quorum parentes a Q. Fulvio securi percussi erant id incendium fecisse, volgoque facturos alia, ni conprendantur. conprehensi ipsi familiaeque eorum. et primo elevabatur index indiciumque: pridie eum verberibus castigatum ab dominis discessisse; per iram ac levitatem ex re fortuita crimen commentum. ceterum ut coram coarguebantur, et quaestio ex ministris facinoris foro medio haberi coepta est, fassi omnes, atque in dominos servosque conscios animadversum est; indici libertas data et viginti milia aeris.

interrumpo hic sermo nox qui pridie quinquatrus sum multus simul locus circa forum incendium orior idem tempus septem taberna qui postea quinque et argentaria qui nunc novus appello ardeo comprehendo postea privo aedificium neque enim tum basilica sum comprehendo lautumiae forum piscatorius et atrium regius aedes vesta vix defendo sum tredecim magnus servus opus qui in publicus reemo atque manus mitto sum nox atque dies continuo incendium sum neque ullus dubius sum humanus is fraus facio sum qui multus simul locus et is diverto ignis coorior sum itaque consul ex auctoritas senatus pro contio edico qui qui opus is conflo incendium profiteor praemium sum liber pecunia servo libertas is praemium induco campanus calaviorum servus manus is nomen sum indico dominus et quinque praeterea juvenis nobilis campani qui parens ab q fulvius securus percutio sum is incendium facio vulgo facio alius ni comprehendo comprehendo ipse familia is et primus elevo index indicium pridie is verber castigo ab dominus discedo per ira atque levitas ex res fortuitus crimen commentus ceterum ut coram coarguo et quaestio ex minister facinus forum medium habeo coepio sum fateor omnis atque in dominus servus conscius animadverto sum indico libertas do et viginti mille aer


consul alter de postulatis Siculorum ad patres rettulit. ibi cum diu sententiis certatum esset, et magna pars senatus, principe eius sententiae T. Manlio Torquato, cum tyrannis bellum gerendum fuisse censerent, hostibus et Syracusanorum et populi Romani, et urbem recipi, non capi, et receptam legibus antiquis et libertate stabiliri, non fessam miseranda servitute bello adfligi; inter tyrannorum et ducis Romani certamina praemium victoris in medio positam urbem pulcherrimam ac nobilissimam perisse, horreum atque aerarium quondam populi Romani, cuius munificentia ac donis multis tempestatibus, hoc denique ipso Punico bello adiuta ornataque res publica esset. si ab inferis existat rex Hiero, fidissimus imperi Romani cultor, quo ore aut Syracusas aut Romam ei ostendi posse, cum, ubi semirutam ac spoliatam patriam respexerit, ingrediens Romam in vestibulo urbis, prope in porta, spolia patriae suae visurus sit? —haec taliaque cum ad invidiam consulis miserationemque Siculorum dicerentur, mitius tamen decreverunt patres: acta M. Marcelli quae is gerens bellum victorque egisset rata habenda esse; in relicum curae senatui fore rem Syracusanam, mandaturosque consuli Laevino ut, quod sine iactura rei publicae fieri posset, fortunis eius civitatis consuleret. missis duobus senatoribus in Capitolium ad consulem, uti rediret in curiam, et introductis Siculis, senatus consultum recitatum est; legatique benigne appellati ac dimissi ad genua se Marcelli consulis proiecerunt obsecrantes ut quae deplorandae ac levandae calamitatis causa dixissent veniam eis daret, et in fidem clientelamque se urbemque Syracusas acciperet. pollicens hoc consul clementer appellatos eos dimisit.

consul alter de postulo siculus ad pater refero ibi cum diu sententia certas sum et magnus pars senatus princeps is sententia t manlius torquatus cum tyrannus bellum gero sum censeo hostis et syracusanus et populus romanus et urbs recipio non capio et recipio lex antiquus et libertas stabilio non fatisco misero servitus bellum affligo inter tyrannus et dux romanus certamen praemium victor in medium pono urbs pulcher atque nobilis pereo horreum atque aerarius quondam populus romanus qui munificentia atque donum multus tempestas hic denique ipse punicus bellum adjuvo orno res publicus sum si ab inferi existat rex hiero fidus imperium romanus cultor quo os aut syracusae aut roma is ostendo possum cum ubi semirutus atque spolio patria respicio ingredior roma in vestibulum urbs prope in porto spolium patria suus video sum hic talis cum ad invidia consul miseratio siculus dico mitis tamen decerno pater ago m marcellus qui is gero bellum victor ago reor habeo sum in relicum cura senatus sum res syracusanus mando consul laevinus ut qui sine iactura res publicus fio possum fortuna is civitas consulo mitto duo senator in capitolium ad consul uti redeo in curia et introduco siculis senatus consulo recitas sum lego benignus appello atque dimitto ad genu sui marcellus consul projacio obsecro ut qui deploro atque levo calamitas causa dico venio is do et in fides clientela sui urbs syracusae accipio polliceo hic consul clemens appello is dimitto


. . . *** nen dii immortales imperii Romani praesides, qui centuriis omnibus ut mihi imperium iuberent dari fuere auctores, iidem auguriis auspiciisque et per nocturnos etiam visus omnia laeta ac prospera portendunt. animus quoque meus, maximus mihi ad hoc tempus vates, praesagit nostram Hispaniam esse, brevi extorre hinc omne Punicum nomen maria terrasque foeda fuga impleturum. quod mens sua sponte divinat, idem subicit ratio haud fallax. vexati ab iis socii nostram fidem per legatos implorant; tres duces discordantes, prope ut defecerint alii ab aliis, trifariam exercitum in diversissimas regiones distraxere. eadem in illos ingruit fortuna quae nuper nos adflixit; nam et deseruntur ab sociis, ut prius ab Celtiberis nos, et diduxere exercitus, quae patri patruoque meo causa exitii fuit. nec discordia intestina coire eos in unum sinet, neque singuli nobis resistere poterunt. vos modo, milites, favete nomini Scipionum, suboli imperatorum vestrorum velut accisis recrescenti stirpibus. agite , veteres milites, novum exercitum novumque ducem traducite Hiberum, traducite in terras cum multis fortibus factis saepe a vobis peragratas. brevi faciam ut, quem ad modum nunc noscitatis in me patris patruique similitudinem oris vultusque et lineamenta corporis, ita ingenii, fidei virtutisque effigiem vobis reddam, ut—revixisse aut renatum sibi quisque Scipionem imperatorem dicat.

no dius immortalis imperium romanus praesideo qui centuria omnis ut ego imperium iubeo do sum auctor eo augurium auspicium et per nocturnus etiam video omnis laetus atque prosper portendo animus quoque meus magnus ego ad hic tempus vates praesagio noster hispania sum brevis extorris hinc omnis punicus nomen mare terra foedus fuga impleo qui mens suus sponte divino idem subicio ratio haud fallax vexo ab is socius noster fides per legatus imploro tres dux discordo prope ut deficio alius ab alius trifariam exercitus in diversissimas regio distraho idem in ille ingruo fortuna qui nuper nos affligo nam et desero ab socius ut prior ab celtiberi nos et diduco exercitus qui pater patruus meus causa exitium sum neque discordia intestinum coeo is in unus sino neque singuli nos resisto possum tu modo miles faveo nomen scipio suboles imperator vester velut accido recresco stirps ago vetus miles novus exercitus novus dux traduco hiberus traduco in terra cum multus fortis facio saepe ab tu peragro brevis facio ut qui ad modus nunc noscitas in ego pater patruus similitudo ora vultus et lineamentum corpus ita ingenium fides virtus effigies tu reddo ut revivo aut reno sui quisque scipio imperator dico


Carthaginiensium duces primo ex industria famam captae Carthaginis conpresserunt; deinde, ut clarior res erat quam ut tegi ac dissimulari posset, elevabant verbis: necopinato adventu ac prope furto unius diei urbem unam Hispaniae interceptam, cuius rei tam parvae praemio elatum insolentem iuvenem inmodico gaudio speciem magnae victoriae imposuisse; at ubi adpropinquare tres duces, tres victores hostium exercitus audisset, occursuram ei extemplo domesticorum funerum memoriam. haec in volgus iactabant, haudquaquam ipsi ignari quantum sibi ad omnia virium Carthagine amissa decessisset.

carthaginiensis dux primus ex industria fama capio carthago conpremo deinde ut clarus res sum quam ut tego atque dissimularis possum elevo verbum necopinatus advenio atque prope furtum unus dies urbs unus hispania intercipio qui res tam parvus praemium effero insolens juvenis immodicus gaudium species magnus victoria impono at ubi adpropinquaris tres dux tres victor hostis exercitus audio occurro is extemplo domesticus funus memoria hic in vulgus jacto haudquaquam ipse ignaris quantus sui ad omnis vis carthago amitto decedo


hac oratione accensis militum animis, relicto ad praesidium regionis eius M. Silano cum tribus milibus peditum et trecentis equitibus, ceteras omnes copias—erant autem viginti quinque milia peditum, duo milia quingenti equites—Hiberum traiecit. ibi quibusdam suadentibus ut, quoniam in tris tam diversas regiones discessissent Punici exercitus, proximum adgrederetur, periculum esse ratus ne eo facto in unum omnes contraheret, nec par esset unus tot exercitibus, Carthaginem Novam interim oppugnare statuit, urbem cum ipsam opulentam suis opibus, tum hostium omni bellico apparatu plenam—ibi arma, ibi pecunia, ibi totius Hispaniae obsides erant—, sitam praeterea cum opportune ad traiciendum in Africam, tum super portum satis amplum quantaevis classi et nescio an unum in Hispaniae ora qua nostro adiacet mari. nemo omnium quo iretur sciebat praeter C. Laelium. is classe circummissus ita moderari cursum navium iussus erat ut eodem tempore Scipio ab terra exercitum ostenderet et classis portum intraret. septimo die ab Hibero Carthaginem ventum est simul terra marique. castra ab regione urbis qua in septentrionem septemtrionem versa est posita; his ab tergo—nam frons natura tuta erat—vallum obiectum. etenim sita Carthago sic est: sinus est maris media fere Hispaniae ora, maxime Africo vento oppositus, ad duo milia et quingentos passus introrsus retractus, paulo plus passuum mille et ducentos in latitudinem patens. huius in ostio sinus parva insula obiecta ab alto portum ab omnibus ventis praeterquam Africo tutum facit. ab intimo sinu paeninsula excurrit, tumulus is ipse in quo condita urbs est, ab ortu solis et a meridie cincta mari; ab occasu stagnum claudit paulum etiam ad septentrionem septemtrionem fusum, incertae altitudinis utcumque exaestuat aut deficit mare. continenti urbem iugum ducentos fere et quinquaginta passus patens coniungit. unde cum tam parvi operis munitio esset, non obiecit vallum imperator Romanus, seu fiduciam hosti superbe ostentans, sive ut subeunti saepe ad moenia urbis recursus pateret.

hic oratio accendo miles animus relinquo ad praesidium regio is m silanus cum tres mille pedes et trecenti eques ceterus omnis copia sum autem viginti quinque mille pedes duo mille quingenti eques hiberus transiacio ibi quidam suadeo ut quoniam in tres tam diverto regio discedo punicus exercitus propior aggredior periculum sum reor ne is facio in unus omnis contraho neque par sum unus tot exercitus carthago novus interim oppugnaris statuo urbs cum ipse opulentus suus ops tum hostis omnis bellicus apparatus plenus ibi arma ibi pecunia ibi totus hispania obses sum sino praeterea cum opportunus ad traicio in africa tum super portus satis amplus quantaevis classis et nescio an unus in hispania os qui noster adjaceo mare nemo omnis quo iretur scio praeter que laelius is classis circummitto ita moderaris cursus navis iubeo sum ut idem tempus scipio ab terra exercitus ostendo et classis portus intro septimus dies ab hiberus carthago venio sum simul terra mare castrum ab regio urbs qui in septentrio septemtrio verso sum pono hic ab tergum nam frons natura tueor sum valles obicio etenim sino carthago sic sum sinus sum mare medius fere hispania os magnus africanus venio oppono ad duo mille et quingenti patior introrsum retraho paulus multus passus mille et ducenti in latitudo pateo hic in ostium sinus parvus insula objecto ab altus portus ab omnis venio praeterquam africanus tueor facio ab intimo sinus paeninsula excurro tumulus is ipse in quo condio urbs sum ab ortus sol et ab meridies cingo mare ab occasus stagnum claudo paulus etiam ad septentrio septemtrio fundo incertus altitudo utcumque exaestuo aut deficio mare contineo urbs iugum ducenti fere et quinquaginta patior pateo conjungo unde cum tam parvus opus munitio sum non obiacio valles imperator romanus seu fiducia hostis superbus ostento sive ut subeo saepe ad moenia urbs recursus pateo


ad eas copias quas ex vetere exercitu Hispania habebat quaeque a Puteolis cum C. Nerone traiectae erant,decem milia militum et mille equites adduntur; et M. Iunius Silanus propraetor adiutor ad res gerendas datus est. ita cum triginta navium classe—omnes autem quinqueremes erant—ostiis Tiberinis profectus praeter oram Tusci maris, Alpesque . . . et Gallicum sinum et deinde Pyrenaei circumvectus promunturium, Emporiis, urbe Graeca —oriundi et ipsi a Phocaea sunt—copias exposuit. inde sequi navibus iussis Tarraconem pedibus profectus conventum omnium sociorum—etenim legationes ad famam eius ex omni se provincia effuderant—habuit. naves ibi subduci iussit, remissis quattuor triremibus Massiliensium quae officii causa ab domo prosecutae fuerant. responsa inde legationibus suspensis varietate tot casuum dare coepit, ita elato ab ingenti virtutum suarum fiducia animo ut nullum ferox verbum excideret, ingensque omnibus quae diceret cum maiestas inesset tum fides.

ad is copia qui ex veto exercitus hispania habeo quisque ab puteoli cum que nero transjacio sum decem mille miles et mille eques addo et m junius silanus propraetor adjuto ad res gero do sum ita cum triginta navis classis omnis autem quinqueremis sum ostium tiberinus proficiscor praeter ora tuscus mare alpis et gallicus sinum et deinde pyrenaeus circumvehor promunturium emporiae urbs graecum orior et ipse ab phocaea sum copia expono inde sequor navis iussum tarraco pes proficiscor convenio omnis socius etenim legatio ad fama is ex omnis sui provincia effundo habeo navo ibi subduco iubeo remitto quattuor triremis massiliensis qui officium causa ab domus prosequor sum respondeo inde legatio suspendo varietas tot casus do coepio ita effero ab ingens virtus suus fiducia animus ut nullus ferox verbum excido ingens omnis qui dico cum maiestas insum tum fides


C. Sempronius Blaesus die dicta Cn. Fulvium ob exercitum in Apulia amissum in contionibus vexabat, multos imperatores temeritate atque inscitia exercitum in locum praecipitem praeeipitem perduxisse dictitans, neminem praeter Cn. Fulvium ante conrupisse omnibus vitiis legiones suas quam proderet. Itaque vere dici posse prius eos perisse quam viderent hostem, nec ab Hannibale, sed ab imperatore suo victos esse. neminem , cum suffragium ineat, satis cernere cui imperium, cui exercitum permittat. quid interfuisse inter Ti. Sempronium et Cn. Fulvium? Ti . Sempronium, cum ei servorum exercitus datus esset, brevi effecisse disciplina atque imperio ut nemo eorum generis ac sanguinis sui memor in acie esset, praesidio sociis, hostibus terrori essent; Cumas, Beneventum aliasque urbes eos velut e faucibus Hannibalis ereptas populo Romano restituisse: Cn . Fulvium Quiritium Romanorum exercitum, honeste genitos, liberaliter educatos servilibus vitiis imbuisse. ergo effecisse ut feroces et inquieti inter socios, ignavi et inbelles inter hostes essent, nec impetum modo Poenorum, sed ne clamorem quidem sustinere possent. nec hercule mirum esse cessisse milites in acie, cum primus omnium imperator fugeret: magis mirari se aliquos stantis cecidisse, et non omnes comites Cn. Fulvi fuisse pavoris ac fugae. C. Flaminium, L. Paulum, L. Postumium, Cn. ac P. Scipiones cadere in acie maluisse quam deserere circumventos exercitus: Cn . Fulvium prope unum nuntium deleti exercitus Romam redisse. facinus indignum esse Cannensem exercitum, quod ex acie fugerit, in Siciliam deportatum, ne prius inde dimittatur quam hostis ex Italia decesserit, et hoc idem in Cn. Fulvi legionibus nuper decretum, Cn . Fulvio fugam ex proelio ipsius temeritate commisso impunitam esse, et eum in ganea lustrisque, ubi iuventam egerit, senectutem acturum, milites qui nihil aliud peccaverint quam quod imperatoris similes fuerint, relegatos relegates prope in exsilium ignominiosam pati militiam. adeo imparem libertatem Romae diti ac pauperi, honorato atque inhonorato esse.

que sempronius blaesus dies dictum cn fulvius ob exercitus in appulia amitto in contio vexo multus imperator temeritas atque inscitia exercitus in locus praecipito praeeipitem perduco dictito nemo praeter cn fulvius ante conrumpo omnis vitium legio suus quam prodo itaque verus dico possum prior is pereo quam video hostis neque ab hannibal sed ab imperator suus vinco sum nemo cum suffragium ineo satis cerno qui imperium qui exercitus permitto quis intersum inter tiberius sempronius et cn fulvius tiberius sempronius cum is servus exercitus do sum brevis efficio disciplina atque imperium ut nemo is genus atque sanguis suus memor in acies sum praesidium socius hostis terror sum cumae beneventum alius urbs is velut e fauces hannibal eripio populus romanus restituo cn fulvius quiris romanus exercitus honestus gigno liberalis educo servilis vitium imbuo ergo efficio ut ferox et inquietus inter socius ignavus et imbellis inter hostis sum neque impetus modo poenus sed ne clamor quidem sustineo possum neque herculis mirus sum cedo miles in acies cum primus omnis imperator fugio magis miror sui aliquis sto cado et non omnis comes cn fulvius sum pavor atque fuga que flaminius l paulis l postumius cn atque p scipio cado in acies malo quam desero circumvenio exercitus cn fulvius prope unus nuntius deleo exercitus roma redeo facinus indignus sum cannensis exercitus qui ex acies fugio in sicilia deportas ne prior inde dimitto quam hostis ex italia decedo et hic idem in cn fulvius legio nuper decretum cn fulvius fuga ex proelium ipse temeritas committo impunis sum et is in ganea lustrum ubi juventa ago senectus ago miles qui nihil alius pecco quam qui imperator similis sum relego relegates prope in exsilium ignominiosus patior militia adeo imparis libertas roma dives atque pauper honoro atque inhonoro sum


per idem tempus cum in arce Tarentina vix inopia tolerabilis esset, spem omnem praesidium quod ibi erat Romanum praefectusque praesidii atque arcis M. Livius in commeatibus ab Sicilia missis habebant, qui ut tuto praeterveherentur oram Italiae, classis viginti ferme navium Regii stabat. praeerat classi commeatibusque D. Quinctius, obscuro genere ortus, ceterum multis fortibus factis militari gloria inlustris. primo quinque naves, quarum maximae duae triremes, a Marcello ei traditae erant; postea rem impigre saepe gerenti tres additae quinqueremes; postremo ipse a sociis Reginisque et a Velia et a Paesto debitas ex foedere exigendo, classem viginti navium, sicut ante dictum est, efficit. huic ab Regio profectae classi Democrates cum pari navium Tarentinarum numero quindecim milia ferme ab urbe ad Sapriportem obvius fuit. velis tum forte inprovidus futuri certaminis Romanus veniebat; sed circa Crotonem Sybarimque suppleverat remigio navis, instructamque et armatam egregie pro magnitudine navium classem habebat. et tum forte sub idem tempus et venti vis omnis cecidit et hostes in conspectu fuere, ut ad componenda armamenta expediendumque remigem ac militem ad imminens certamen satis temporis esset. raro alias tantis animis iustae concurrerunt classes, quippe cum in maioris discrimen rei quam ipsae erant pugnarent, Tarentini , ut recuperata urbe ab Romanis post centesimum prope annum, arcem etiam liberarent, spe commeatus quoque hostibus, si navali proelio possessionem maris ademissent, interclusuros, Romani, ut retenta possessione arcis ostenderent non vi ac virtute, sed proditione ac furto Tarentum amissum.

per idem tempus cum in arx tarentinus vix inopia tolerabilis sum spes omnis praesidium qui ibi sum romanus praeficio praesidium atque arx m livius in commeatus ab sicilia mitto habeo qui ut tueor praeterveherentur ora italia classis viginti ferme navis regium sto praesum classis commeatus d quintius obscurum genus ortus ceterum multus fortis facio militaris gloria illustris primus quinque navo qui magnus duo triremis ab marcellus is trado sum postea res impiger saepe gero tres addo quinqueremis postremo ipse ab socius reginus et ab velia et ab paestum debeo ex foedus exigo classis viginti navis sicut ante dico sum efficio hic ab regium proficio classis democrates cum par navis tarentinaris numerus quindecim mille ferme ab urbs ad sapriportem obvius sum velis tum fors improvidus sum certamen romanus venio sed circa croto sybaris suppleverat remigium navus instruo et armo egregius pro magnitudo navis classis habeo et tum fors sub idem tempus et venio volo omnis cado et hostis in conspectus sum ut ad compono armamenta expedio remigo atque miles ad immineo certamen satis tempus sum rarus alius tantus animus iustus concurro classis quippe cum in magnus discrimen res quam ipse sum pugno tarentinus ut recipero urbs ab romanus post centesimus prope annus arx etiam libero spes commeatus quoque hostis si naval proelium possessio mare adimo intercludo romanus ut retineo possessio arx ostendo non vis atque virtus sed proditio atque furtum tarentus amitto


Philippo Aetolorum defectio Pellae hibernanti adlata est. Itaque quia primo vere moturus exercitum in Graeciam erat, ut Illyrios finitumasque eis urbes ab tergo metu quietas Macedonia haberet, expeditionem subitam in Oricinorum atque Apolloniatium fines fecit, egressosque Apolloniatas cum magno terrore ac pavore compulit intra muros. vastatis proximis Illyrici in Pelagoniam eadem celeritate vertit iter; inde Dardanorum urbem Sintiam, in Macedoniam transitum Dardanis facturam, cepit. his raptim actis, memor Aetolici iunctique cum eo Romani belli per Pelagoniam et Lyncum et Bottiaeam in Thessaliam descendit—ad bellum secum adversus Aetolos capessendum incitari posse homines credebat —et relicto ad fauces Thessaliae Perseo cum quattuor milibus armatorum ad arcendos aditu Aetolos, ipse, priusquam maioribus occuparetur rebus, in Macedoniam atque inde in Thraciam exercitum ac Maedos duxit. incurrere ea gens in Macedoniam solita erat, ubi regem occupatum externo bello ac sine praesidio esse regnum sensisset. ad frangendas igitur vires gentis simul vastare agros et urbem Iamphorynnam, caput arcemque Maedicae, oppugnare coepit. Scopas ubi profectum in Thraciam regem regern occupatumque ibi bello audivit, armata omni iuventute Aetolorum bellum inferre Acarnaniae parat. adversus quos Acarnanum gens, et viribus impar et iam Oeniadas Nasumque amissa cernens Romanaque insuper arma ingruere, ira magis instruit quam consilio bellum. coniugibus liberisque et senioribus super sexaginta annos in propinquam Epirum missis, ab quindecim ad sexaginta annos coniurant nisi victores se non redituros: qui victus acie excessisset, eum ne quis urbe, tecto, mensa, lare reciperet, diram exsecrationem in popularis, obtestationem quam sanctissimam potuerunt adversus hospites composuerunt; precatique simul Epirotas sunt ut, qui suorum in acie cecidissent, eos uno tumulo contegerent, adfigerentque humatis titulum: hic hie siti sunt Acarnanes, qui adversus vim atque iniuriam Aetolorum pro patria pugnantes mortem occubuerunt. per haec incitatis animis castra in extremis finibus suis obvia hosti posuerunt. nuntiis ad Philippum missis, quanto res in discrimine esset, omittere Philippum id quod in manibus erat coegerunt bellum, Iamphorynna per deditionem recepta et prospero alio successu rerum. Aetolorum impetum tardaverat primo coniurationis fama Acarnanicae; deinde auditus Philippi adventus regredi etiam in intimos coegit fines. nec Philippus, quamquam, ne opprimerentur Acarnanes, itineribus magnis ierat, ultra Dium est progressus. inde , cum audisset reditum Aetolorum ex Acarnania, et ipse Pellam rediit.

philippus aetolus defectio pella hiberno affero sum itaque quia primus verus moveo exercitus in graecia sum ut illyrii finitumasque is urbs ab tergum metus quiesco macedonius habeo expeditio subeo in oricini atque apolloniatium finis facio egredior apolloniatae cum magnus terror atque pavor compello intra murus vastas propior illyricus in pelagonia idem celeritas verto iter inde dardanus urbs sintiam in macedonia transeo dardanus factura capio hic raptim ago memor aetolicus jungo cum is romanus bellum per pelagonia et lyncum et bottiaea in thessalia descendo ad bellum sui adverro aetoli capesso incitaris possum homo credo et relinquo ad fauces thessalia perseus cum quattuor mille armator ad arceo aditus aetoli ipse priusquam magnus occupo res in macedonia atque inde in thracia exercitus atque maedi duco incurro is gens in macedonia soleo sum ubi rex occupo externus bellum atque sine praesidium sum regnum sentio ad frango igitur vireo gens simul vastaris ager et urbs iamphorynnam caput arx maedica oppugnaris coepio scopo ubi proficiscor in thracia rex regern occupo ibi bellum audio armo omnis iuventus aetolus bellum infero acarnania paro adverro qui acarnanum gens et vis impar et iam oeniadae nasus amitto cerno romanus insuper arma ingruo ira magis instruo quam consilium bellum conjunx libo et senex super sexaginta annus in propinqua epirus mitto ab quindecim ad sexaginta annus conjuro nisi victor sui non redeo qui vinco acies excedo is ne quis urbs tectum mensa laris recipio dirus exsecratio in popularis obtestatio quam sancio possum adverro hospes compono preco simul epirotes sum ut qui suus in acies caedo is unus tumulus contego adfigerentque humo titulis hic hic sitis sum acarnanes qui adverro vis atque iniuria aetolus pro patria pugno mors occumbo per hic incitas animus castrum in exter finis suus obvius hostis pono nuntius ad philippus mitto quantus res in discrimen sum omitto philippus is qui in manus sum cogo bellum iamphorynna per deditio recipio et prosper alius succedo res aetolus impetus tardo primus coniuratio fama acarnanicus deinde audio philippus advenio regredior etiam in intimus cogo finis neque philippus quamquam ne opprimo acarnanes iter magnus eo ultra dius sum progredior inde cum audio redeo aetolus ex acarnania et ipse pella redeo


De supplicio Campani senatus haudquaquam inter Fulvium Claudiumque conveniebat: facilis impetrandae veniae Claudius, Fulvii durior sententia erat. Itaque Appius Romam ad senatum arbitrium eius rei totum reiciebat: percunctandi etiam aequum esse potestatem fieri patribus, num communicassent consilia cum aliquis sociorum Latini nominis, et num ope eorum in bello forent adiuti. id vero minime committendum esse Fulvius dicere ut sollicitarentur criminibus dubiis sociorum fidelium animi, et subicerentur indicibus quis neque quid dicerent neque quid facerent quicquam umquam pensi fuisset; itaque se eam quaestionem oppressurum exstincturumque. ab hoc sermone cum digressi essent, et Appius quamvis ferociter loquentem collegam non dubitaret tamen litteras super tanta re ab Roma exspectaturum, Fulvius , ne id ipsum impedimentum incepto foret, dimittens praetorium tribunis militum ac praefectis socium imperavit uti duobus milibus equitum delectis denuntiarent ut ad tertiam bucinam praesto essent.

de supplicium campanus senatus haudquaquam inter fulvius claudius convenio facilis impetro venia claudus fulvius durus sententia sum itaque appius roma ad senatus arbitrium is res totus reicio percunctandi etiam aequus sum potestas fio pater num communico consilium cum aliquis socius latinum nomen et num ops is in bellum sum adjuvo is verus paruus committo sum fulvus dico ut sollicito crimen dubius socius fidelis animus et subicio indicibus quis neque quis dico neque quis facio quisquam umquam pensum sum itaque sui is quaestio opprimo exstinguo ab hic sermo cum digredior sum et appius quivis ferociter loquor collega non dubito tamen littera super tantus res ab roma exspecto fulvus ne is ipse impedimentum inceptum sum dimitto praetorium tribunus miles atque praefectus socius impero uti duo mille eques deligo denuntio ut ad tertius bucina praesto sum


ab terra ingens labor succedentibus erat; nec altitudine tantum moenium impediebantur, sed quod defensores adgredientis ad ancipites utrimque ictus subiectos habebant Romanos, ut latera infestiora subeuntibus quam adversa corpora essent. at parte in alia quingentis et per stagnum facilis transitus et in murum ascensus inde fuit; nam neque opere emunitus erat, ut ubi ipsius loci ac stagni praesidio satis creditum foret, nec ulla armatorum statio aut custodia opposita, intentis omnibus ad opem eo ferendam unde periculum ostendebatur.

ab terra ingens labor succedo sum neque altitudo tantus moenia impedio sed qui defensor adgredientis ad anceps utrimque iacio subicio habeo romanus ut latus infestus subeo quam adverso corpus sum at pars in alius quingenti et per stagnum facilis transitus et in murus ascensus inde sum nam neque opus emunio sum ut ubi ipse locus atque stagnum praesidium satis credo sum neque ullus armator statio aut custodia oppono intendo omnis ad ops is fero unde periculum ostendo


ita senatus, cum quid placeret magis ostendisset quam decresset, dimittitur. inter ipsos consules permutatio provinciarum, rapiente fato Marcellum ad Hannibalem, facta est, ut ex quo primus post adversissimas haud adversae pugnae gloriam ceperat, in eius laudem postremus Romanorum imperatorum, prosperis tum maxime bellicis rebus,caderet.

ita senatus cum quis placeo magis ostendo quam decerno dimitto inter ipse consul permutatio provinciaris rapio fatum marcellus ad hannibal facio sum ut ex quo primus post adversissimas haud adverro pugna gloria capio in is laus posterus romanus imperator prosper tum magnus bellicus res cado


hanc orationem Virri plures cum adsensu audierunt quam forti animo id quod probabant exsequi potuerunt. Maior pars senatus, multis saepe bellis expertam populi Romani clementiam haud diffidentes sibi quoque placabilem fore, legatos ad dedendam Romanis Capuam decreverunt miseruntque. vibium Virrium septem et viginti ferme senatores domum secuti sunt, epulatique cum eo et, quantum facere potuerant alienatis mentibus vino ab imminentis sensu mali, venenum omnes sumpserunt; inde misso convivio dextris inter se datis ultimoque complexu conplexu conlacrimantes suum patriaeque casum, alii, ut eodem rogo cremarentur, manserunt, alii domos digressi sunt. impletae inpletae cibis vinoque venae minus efficacem in maturanda morte vim veneni fecerunt; itaque noctem totam plerique eorum et diei insequentis partem cum animam egissent, omnes tamen prius quam aperirentur hostibus portae exspirarunt.

hic oratio virri multus cum assensus audio quam fortis animus is qui probo exsequor possum magnus pars senatus multus saepe bellum experior populus romanus clementia haud diffido sui quoque placabilis sum legatus ad dedo romanus capua decerno mitto vibium virrium septem et viginti ferme senator domus sequor sum epulor cum is et quantus facio possum alieno mens vinum ab immineo sentio malus venenum omnis sumo inde mitto convivium dextera inter sui do ulter complexus complexus conlacrimo suus patria casus alius ut idem rogo cremo maneo alius domus digredior sum impleo inpletae cibus vinum vena paruus efficax in maturo mors vis venenum facio itaque nox totus plerusque is et dies insequor pars cum anima ago omnis tamen prior quam aperio hostis porta exspiro


eo die Scipio, C. Laelio cum sociis navalibus urbem custodire iusso, ipse in castra legiones reduxit fessosque milites omnibus uno die belli operibus, quippe qui et acie dimicassent et capienda urbe tantum laboris periculique adissent et capta cum iis qui in arcem confugerant iniquo etiam loco pugnassent, curare corpora iussit. postero die militibus navalibusque sociis convocatis primum dis immortalibus laudes gratesque egit, qui se non urbis solum opulentissimae omnium in Hispania uno die compotem fecissent, sed ante eo congessissent omnis Africae atque Hispaniae opes, ut neque hostibus quicquam relinqueretur, et sibi ac suis omnia superessent. militum deinde virtutem conlaudavit quod eos non eruptio hostium, non altitudo moenium, non inexplorata stagni vada, non castellum in alto tumulo situm, non munitissima arx deterruisset quo minus transcenderent omnia perrumperentque. Itaque quamquam omnibus omnia deberet, praecipuum muralis coronae decus eius esse qui primus murum ascendisset; profiteretur qui se dignum eo duceret dono. duo professi sunt, Q. Trebellius, centurio legionis quartae, et Sex. Digitius , socius navalis. nec ipsi tam inter se acriter contendebant quam studia excitaverant uterque sui corporis hominum. sociis C. Laelius, praefectus classis, legionariis M. Sempronius Tuditanus aderat. ea contentio cum prope seditionem veniret, Scipio tris recuperatores cum se daturum pronuntiasset qui cognita causa testibusque auditis iudicarent uter prior in oppidum transcendisset, C. Laelio et M. Sempronio, advocatis partis utriusque, P. Cornelium Caudinum de medio adiecit eosque tris recuperatores considere et causam cognoscere iussit. cum res eo maiore ageretur certamine quod amoti tantae dignitatis non tam advocati quam moderatores studiorum fuerant, C. Laelius relicto consilio ad tribunal ad Scipionem accedit, eumque docet rem sine modo ac modestia agi, ac prope esse ut manus inter se conferant. ceterum , etiam si vis absit, nihilo minus detestabili exemplo rem agi, quippe ubi fraude ac periurio decus petatur virtutis. stare hinc legionarios milites, hinc classicos, per omnis deos paratos iurare magis quae velint quam quae sciant vera esse, et obstringere periurio non se solum suumque caput, sed signa militaria et aquilas sacramentique religionem. haec se ad eum de sententia P. Cornelii et M. Sempronii deferre. Scipio conlaudato Laelio ad contionem advocavit pronuntiavitque se satis compertum habere Q. Trebellium et Sex. digitium pariter in murum escendisse, seque eos ambos virtutis causa coronis muralibus donare. tum reliquos prout cuiusque meritum virtusque erat donavit; ante omnis C. Laelium praefectum classis et omni genere laudis sibimet ipse aequavit et corona aurea ac triginta bubus donavit.

is dies scipio que laelius cum socius naval urbs custodio jubeo ipse in castrum legio reduco fatisco miles omnis unus dies bellum opus quippe qui et acies dimico et capio urbs tantus labor periculum adeo et capio cum is qui in arx confugio iniquus etiam locus pugno curo corpus iubeo posterus dies miles navalis socius convoco primus deus immortalis laus grates ago qui sui non urbs solus opulens omnis in hispania unus dies compos facio sed ante is congero omnis africa atque hispania ops ut neque hostis quisquam relinquo et sui atque suus omnis supersum miles deinde virtus conlaudo qui is non eruptio hostis non altitudo moenia non inexploratus stagnum vado non castellum in altus tumulus sino non munio arx deterreo quo paruus transcendo omnis perrumpo itaque quamquam omnis omnis debeo praecipuus mural corona decus is sum qui primus murus ascendisset profiteor qui sui dignus is duco donum duo profiteor sum q trebellius centurio legio quarta et sex digitius socius naval neque ipse tam inter sui acer contendo quam studium excito uterque suus corpus homo socius que laelius praefectus classis legionarius m sempronius tuditanus adsum is contentio cum prope seditio venio scipio tres recuperator cum sui do pronuntio qui cognosco causa testis audio judico uter prior in oppidum transcendo que laelius et m sempronius advoco pars uterque p cornelius caudo de medium adiicio is tres recuperator consido et causa cognosco iubeo cum res is magnus ago certamen qui amoveo tantus dignitas non tam advoco quam moderator studium sum que laelius relinquo consilium ad tribunal ad scipio accedo is doceo res sine modo atque modestia ago atque prope sum ut manus inter sui confero ceterum etiam si volo absum nihilum paruus detestabilis exemplum res ago quippe ubi fraus atque periurium decus peto virtus sto hinc legionarius miles hinc classici per omnis deus paro iuro magis qui volo quam qui scio verus sum et obstringo periurium non sui solus suum caput sed signum militaris et aquila sacramentum religio hic sui ad is de sententia p cornelius et m sempronius defero scipio conlaudo laelius ad contio advoco pronuntiavitque sui satis comperio habeo q trebellius et sex digitium pariter in murus escendo sequor is ambo virtus causa corona mural donaris tum reliquus prout quisque mereo virtus sum dono ante omnis que laelius praeficio classis et omnis genus laus sui ipse aequo et corona aureus atque triginta bos dono


profectus ab Tarracone et civitates sociorum et hiberna exercitus adiit, conlaudavitque milites quod duabus tantis deinceps cladibus icti provinciam obtinuissent, nec fructum secundarum rerum sentire hostis passi omni cis Hiberum agro eos arcuissent, sociosque cum fide tutati essent. marcium secum habebat cum tanto honore ut facile appareret nihil minus vereri quam ne quis obstaret gloriae suae. successit inde Neroni Silanus, et in hiberna milites novi deducti. Scipio omnibus quae adeunda agendaque erant mature aditis peractisque Tarraconem concessit. nihilo minor fama apud hostis Scipionis erat quam apud civis sociosque, et divinatio quaedam futuri, quo minus ratio timoris reddi poterat oborti temere, maiorem inferens metum. in hiberna diversi concesserant, Hasdrubal Gisgonis usque ad Oceanum et Gadis, Mago in mediterranea maxime supra Castulonensem saltum; Hasdrubal Hamilcaris filius proximus Hibero circa Saguntum hibernavit.

proficiscor ab tarraco et civitas socius et hibernus exercitus adeo conlaudavitque miles qui duo tantus deinceps clades icti provincia obtineo neque fructus secundaris res sentio hostis patior omnis cis hiberus ager is arceo socius cum fides tutas sum marcius sui habeo cum tantus honor ut facilis appareo nihil paruus vereor quam ne quis obsto gloria suus succedo inde nero silanus et in hibernus miles nosco deduco scipio omnis qui adeo ago sum maturus adeo perago tarraco concedo nihilum paruus fama apud hostis scipio sum quam apud civis socius et divinatio quidam sum quo paruus ratio timor reddo possum oborior temere magnus infero metus in hibernus diverto concedo hasdrubal gisgonis usque ad oceanus et gades magus in mediterraneus magnus supra castulonensis saltus hasdrubal hamilcaris filius proximus hiberus circa saguntus hiberno


oppido recepto Laevinus qui capita rerum Agrigenti erant virgis caesos securi percussit, ceteros praedamque vendidit; omnem pecuniam Romam misit. fama Agrigentinorum cladis Siciliam cum pervasisset, omnia repente ad Romanos inclinaverunt. prodita brevi sunt viginti oppida, sex vi capta; voluntaria deditione in fidem venerunt ad quadraginta. quarum civitatium principibus cum pro cuiusque merito consul pretia poenasque exsolvisset, coegissetque Siculos positis tandem armis ad agrum colendum animos convertere, ut esset non incolarum modo alimentis frugifera insula, sed urbis Romae atque Italiae, id quod multis saepe tempestatibus fecerat, annonam levaret, ab Agathyrna inconditam multitudinem secum in Italiam transvexit. quattuor milia hominum erant, mixti ex omni conluvione, exsules, obaerati, capitalia ausi plerique, cum in civitatibus suis ac sub legibus vixerant, et postquam eos ex variis causis fortuna similis conglobaverat Agathyrnam, per latrocinia ac rapinam tolerantes vitam. hos neque relinquere Laevinus in insula tum primum nova pace coalescente velut materiam novandis rebus satis tutum ratus est, et Reginis usui futuri erant ad populandum Bruttium agrum adsuetam latrociniis quaerentibus manum. et quod ad Siciliam attinet eo anno debellatum est.

oppidum recipio laevinus qui caput res agrigentum sum virga caedo securus percutio ceterus praeda vendo omnis pecunia roma mitto fama agrigentinus clades sicilia cum pervasisset omnis repens ad romanus inclino prodeo brevis sum viginti oppidum sex vis capio voluntarius deditio in fides venio ad quadraginta qui civitas princeps cum pro quisque mereo consul pretium poena exsolvisset cogo siculi pono tandem arma ad ager colo animus converto ut sum non incolaris modo alimentum frugifer insula sed urbs roma atque italia is qui multus saepe tempestas facio annona levo ab agathyrna inconditus multitudo sui in italia transveho quattuor mille homo sum misceo ex omnis conluvio exsulis obaeratus capitalis audeo plerusque cum in civitas suus atque sub lex vivo et postquam is ex varius causa fortuna similis conglobo agathyrna per latrocinium atque rapina tolero vita hic neque relinquo laevinus in insula tum primus novo pax coalesco velut materia novo res satis tueor reor sum et rego usus sum sum ad populo bruttius ager assuesco latrocinium quaero manus et qui ad sicilia attineo is annus debello sum


cum hoc equitatu nocte Teanum profectus, prima luce portam intravit atque in forum perrexit; concursuque ad primum equitum ingressum facto magistratum Sidicinum citari iussit imperavitque ut produceret Campanos quos in custodia haberet. producti omnes virgisque caesi ac securi percussi. inde citato equo Cales percurrit; ubi cum in tribunali consedisset productique Campani deligarentur ad palum, eques citus ab Roma venit litterasque a C. Calpurnio praetore Fulvio et senatus consultum tradit. murmur ab tribunali totam contionem pervasit differri rem integram ad patres de Campanis. et Fulvius, id ita esse ratus acceptas litteras neque resolutas cum in gremio reposuisset, praeconi imperavit ut lictorem lege agere iuberet. ita de iis quoque qui Calibus erant sumptum supplicium. tum litterae lectae senatusque consultum, serum ad impediendam rem actamquae summa ope ad properata erat, ne impediri posset. consurgentem iam Fulvium Taurea Vibellius Campanus, per mediam vadens turbam, nomine inclamavit et, cum mirabundus quidnam sese vellet resedisset Flaccus, me quoque inquit iube occidi, ut gloriari possis multo fortiorem quam ipse es virum abs te occisum esse. cum Flaccus negaret profecto satis compotem mentis esse, modo prohiberi etiam se, si id vellet, senatus consulto diceret, tum Vibellius quando quidem inquit capta patria, propinquis amicisque amissis, cum ipse manu mea coniugem liberosque interfecerim, ne quid indigni paterentur, mihi ne mortis quidem copia eadem est quae his civibus meis, petatur a virtute invisae huius vitae vindicta. atque ita gladio quem veste texerat per adversum pectus transfixus, ante pedes imperatoris moribundus procubuit.

cum hic equitatus nox teanum proficiscor primus lux porta intro atque in forum pergo concurro ad primus eques ingredior facio magistratus sidicinus citaris iubeo impero ut produco campani qui in custodia habeo produco omnis virgisque caedo atque securus percutio inde cito equus cal percurro ubi cum in tribunal consido produco campanus deligo ad pal eques cieo ab roma venio littera ab que calpurnius praetor fulvius et senatus consulo trado murmur ab tribunal totus contio pervado differo res integer ad pater de campanus et fulvus is ita sum reor accipio littera neque resolvo cum in gremium repono praeco impero ut lictor lex ago iubeo ita de is quoque qui cal sum sumo supplicium tum littera lego senatus consulo serus ad impedio res actamquae summus ops ad propero sum ne impedio possum consurgo iam fulvius taureus vibellius campanus per medius vado turba nomen inclamo et cum mirabundus quisnam sui volo resedeo flaccus ego quoque inquam jubeo occido ut glorior possum multus fortis quam ipse sum vir abs tu occido sum cum flaccus nego profecto satis compos mens sum modo prohibeo etiam sui si is volo senatus consultum dico tum vibellius quando quidem inquam capio patria propinquus amicus amitto cum ipse manus meus coniunx liber interfacio ne quis indignus pateo ego ne mors quidem copia idem sum qui hic civis meus peto ab virtus invideo hic vita vindicta atque ita gladius qui vestis tego per adverro pectus transfigo ante pes imperator moribundus procumbo


Hannibalem ante omnia angebat quod Capua pertinacius oppugnata ab Romanis quam defensa ab se multorum Italiae populorum animos averterat, quos neque omnis tenere praesidiis, nisi vellet in multas parvasque partis carpere exercitum, quod minime tum expediebat, poterat, nec deductis praesidiis spei liberam vel obnoxiam timori sociorum relinquere fidem. praeceps in avaritiam et crudelitatem animus ad spolianda quae tueri nequibat, ut vastata hosti relinquerentur, inclinavit. id foedum consilium cum incepto, tum etiam exitu fuit. neque enim indigna patientium modo abalienabantur animi, sed ceterorum etiam; quippe ad pluris exemplum quam perpessio malorum pertinebat. nec consul Romanus temptandis urbibus, sicunde spes aliqua se ostendisset, deerat.

hannibal ante omnis ango qui capua pertinax oppugno ab romanus quam defendo ab sui multus italia populus animus averto qui neque omnis teneo praesidium nisi volo in multus parvus pars carpo exercitus qui paruus tum expedio possum neque deduco praesidium spes liber vel obnoxius timor socius relinquo fides praeceps in avaritia et crudelitas animus ad spolio qui tueor nequeo ut vasto hostis relinquo inclino is foedus consilium cum inceptum tum etiam exeo sum neque enim indignus patior modo abalieno animus sed ceterus etiam quippe ad multus exemplum quam perpessio malus pertineo neque consul romanus tento urbs sicunde spes aliqui sui ostendo desum


medix tuticus, qui summus magistratus apud Campanos est, eo anno Seppius Loesius erat, loco obscuro tenuique fortuna ortus. matrem eius quondam pro pupillo eo procurantem familiare ostentum, cum respondisset haruspex summum quod esset imperium Capuae perventurum ad eum puerum, nihil ad eam spem adgnoscentem dixisse ferunt: ne tu perditas res Campanorum narras, ubi summus honos ad filium meum perveniet. ea ludificatio veri et ipsa in verum vertit; nam cum fame ferroque urgerentur nec spes ulla superesset sisti posse, iis qui nati in spem honorum erant honores detrectantibus, Loesius querendo desertam ac proditam a primoribus Capuam, summum magistratum ultimus omnium Campanorum cepit.

medix tuticus qui summus magistratus apud campani sum is annus seppius loesius sum locus obscurum teneo fortuna ortus mater is quondam pro pupillus is procuro familiaris ostendo cum respondeo haruspex superus qui sum imperium capua pervenio ad is puer nihil ad is spes agnosco dico fero ne tu perdo res campanus narro ubi summus honor ad filius meus pervenio is ludificatio verus et ipse in verus verto nam cum fames ferrum urgeo neque spes ullus supersum sino possum is qui nascor in spes honor sum honor detrectantibus loesius queror desero atque prodeo ab primoris capua superus magistratus ulter omnis campanus capio


quia et quod ad supplicium attinet Campanorum et pleraque alia de Flacci unius sententia acta erant, mortuum Ap. Claudium sub deditionem Capuae quidam tradunt. hunc quoque ipsum Tauream neque sua sponte venisse Cales neque sua manu interfectum, sed dum inter ceteros ad palum deligatur, quia parum inter strepitus exaudiri possent quae vociferaretur, silentium fieri Flaccum iussisse; tum Tauream illa quae ante memorata sunt dixisse, virum se fortissimum ab nequaquam pari ad virtutem occidi; sub haec dicta iussu proconsulis praeconem ita pronuntiasse: lictor , viro forti adde virgas et in eum primum lege age. lectum quoque senatus consultum, priusquam securi feriret, quidam auctores sunt, sed quia adscriptum in senatus consulto fuerit, si ei videretur, integram rem ad senatum reiceret, interpretatum esse quid magis e re publica duceret aestimationem sibi permissam.

quia et qui ad supplicium attineo campanus et plerusque alius de flaccus unus sententia ago sum mortuus ap claudius sub deditio capua quidam trado hic quoque ipse taurea neque suus sponte venio cal neque suus manus interficio sed dum inter ceterus ad pal deligo quia parum inter strepitus exaudio possum qui vociferaretur silentium fio flaccus iubeo tum taurea ille qui ante memoro sum dico vir sui fortis ab nequaquam par ad virtus occido sub hic dictum iussus proconsulis praeco ita pronuntio lictor vir fortis addo virga et in is primus lex ago lectus quoque senatus consulo priusquam securus ferio quidam auctor sum sed quia adscribo in senatus consultum sum si is video integer res ad senatus reicio interpretas sum quis magis e res publicus duco aestimatio sui permitto


per idem tempus M. Valerius Laevinus, temptatis prius per secreta conloquia principum animis, ad indictum ante ad id ipsum concilium Aetolorum classe expedita venit. ubi cum Syracusas Capuamque captam in fidem in Italia Siciliaque rerum secundarum ostentasset, adiecissetque iam inde a maioribus traditum morem Romanis colendi socios, ex quibus alios in civitatem atque aequum secum ius accepissent, alios in ea fortuna haberent ut socii esse quam cives mallent; Aetolos eo in maiore futuros honore quod gentium transmarinarum in amicitiam primi venissent; Philippum eis et Macedonas gravis accolas esse, quorum se vim ac spiritus et iam fregisse et eo redacturum esse ut non iis modo urbibus quas per vim ademissent Aetolis excedant, sed ipsam Macedoniam infestam habeant; et Acarnanas, quos aegre ferrent Aetoli a corpore suo diremptos, restituturum se in antiquam formulam iurisque ac dicionis eorum;- haec dicta promissaque a Romano imperatore Scopas, qui tum praetor gentis erat, et Dorimachus, princeps Aetolorum, adfirmaverunt auctoritate sua, minore cum verecundia et maiore cum fide vim maiestatemque populi Romani extollentes. maxime tamen spes potiundae movebat Acarnaniae. igitur conscriptae condiciones quibus in amicitiam societatemque populi Romani venirent; additumque ut, si placeret vellentque, eodem iure amicitiae Elei Lacedaemoniique et Attalus et Pleuratus et Scerdilaedus essent, Asiae Attalus, hi Thracum et Illyriorum reges; bellum ut extemplo Aetoli cum Philippo terra gererent; navibus ne minus viginti quinque quinqueremibus adiuvaret Romanus; urbium Corcyrae tenus ab Aetolia incipienti solum tectaque et muri cum agris Aetolorum, alia omnis praeda populi Romani esset, darentque operam Romani ut Acarnaniam Aetoli haberent; si Aetoli pacem cum Philippo facerent, foederi adscriberent ita ratam fore pacem si Philippus arma ab Romanis sociisque quique eorum dicionis essent abstinuisset; item si populus Romanus foedere iungeretur regi, ut caveret ne ius ei belli inferendi Aetolis sociisque eorum esset. haec convenerunt, conscriptaque biennio post Olympiae ab Aetolis, in Capitolio ab Romanis, ut testata sacratis monumentis essent, sunt posita. morae causa fuerant retenti Romae diutius legati Aetolorum; nec tamen impedimento id rebus gerendis fuit. et Aetoli extemplo moverunt adversus Philippum bellum, et Laevinus Zacynthum—parva insula est propinqua Aetoliae; urbem unam eodem quo ipsa est nomine habet; eam praeter arcem vi cepit—et Oeniadas Nasumque Acarnanum captas Aetolis contribuit; Philippum quoque satis implicatum bello finitimo ratus, ne Italiam Poenosque et pacta cum Hannibale posset respicere, Corcyram ipse se recepit.

per idem tempus m valerius laevinus temptas prior per secerno colloquium princeps animus ad indico ante ad is ipse concilium aetolus classis expedio venio ubi cum syracusae capua capio in fides in italia sicilia res secundaris ostento adicio iam inde ab magnus trado mos romanus colo socius ex qui alius in civitas atque aequus sui ius accipio alius in is fortuna habeo ut socius sum quam civis malo aetoli is in magnus sum honor qui gens transmarinaris in amicitia primus venio philippus is et macedonas gravis accolo sum qui sui vis atque spiritus et iam frango et is redigo sum ut non is modo urbs qui per vis adimo aetolus excedo sed ipse macedonia infestus habeo et acarnanas qui aeger fero aetolus ab corpus suus disredimo restituo sui in antiquus formula jus atque dicio is hic dictum promitto ab romanus imperator scopo qui tum praetor gens sum et dorimachus princeps aetolus adfirmo auctoritas suus paruus cum verecundia et magnus cum fides vis majestas populus romanus extollo magnus tamen spes potio moveo acarnania igitur conscribo condicio qui in amicitia societas populus romanus venio addo ut si placeo vellentque idem ius amicitia elei lacedaemonius et attalus et pleuratus et scerdilaedus sum asia attalus hic thracus et illyrius rex bellum ut extemplo aetolus cum philippus terra gero navis ne paruus viginti quinque quinqueremis adjuvo romanus urbs corcyra tenus ab aetolius incipio solus tego et murus cum ager aetolus alius omnis praeda populus romanus sum do opera romanus ut acarnania aetolus habeo si aetolus pax cum philippus facio foedus adscribo ita reor sum pax si philippus arma ab romanus socius quisque is dicio sum abstineo item si populus romanus foedus jungo rex ut caveo ne ius is bellum infero aetolus socius is sum hic convenio conscribo biennium post olympia ab aetolus in capitolium ab romanus ut testo sacro monumentum sum sum pono mora causa sum retendo roma diu legatus aetolus neque tamen impedimentum is res gero sum et aetolus extemplo moveo adverro philippus bellum et laevinus zacynthus parvus insula sum propinquus aetolia urbs unus idem quo ipse sum nomen habeo is praeter arx vis capio et oeniadae nasus acarnanum capio aetolus contribuo philippus quoque satis implicatum bellum finitimus reor ne italia poeni et paciscor cum hannibal possum respicio corcyra ipse sui recipio


Hannibal quo die Volturnum est transgressus, haud procul a flumine castra posuit; postero die praeter Cales in agrum Sidicinum pervenit. ibi diem unum populando moratus per Suessanum Allifanumque et Casinatem agrum via Latina ducit. sub Casino biduo stativa habita et passim populationes factae. inde praeter Interamnam Aquinumque in Fregellanum agrum ad Lirim fluvium ventum, ubi intercisum pontem a Fregellanis morandi itineris causa invenit. et Fulvium Volturnus tenuerat amnis, navibus ab Hannibale incensis, rates ad traiciendum exercitum in magna inopia materiae aegre comparantem. traiecto ratibus exercitu, relicum Fulvio expeditum iter, non per urbes modo sed circa viam expositis benigne commeatibus, erat; alacresque milites alius alium ut adderet gradum, memor ad defendendam iri patriam, hortabantur. Romam Fregellanus nuntius, diem noctemque itinere continuato, ingentem attulit terrorem. tumultuosius quam allatum erat volgatum periculum discursu hominum adfingentium vana auditis totam urbem concitat. ploratus mulierum non ex privatis solum domibus exaudiebatur, sed undique matronae in publicum effusae circa deum delubra discurrunt, crinibus passis aras verrentes, nixae genibus, supinas manus ad caelum ac deos tendentes orantesque ut urbem Romanam e manibus hostium eriperent matresque Romanas et liberos parvos inviolatos servarent. senatus magistratibus in foro praesto est, si quid consulere velint. alii accipiunt imperia disceduntque ad suas quisque officiorum partes, alii offerunt se, si quo usus operae sit. praesidia in arce, in Capitolio, in muris, circa urbem, in monte etiam Albano atque arce Aefulana ponuntur. inter hunc tumultum Q. Fulvium proconsulem profectum cum exercitu Capua adfertur; cui ne minueretur imperium, si in urbem venisset, decernit senatus ut Q. Fulvio par cum consulibus imperium esset. Hannibal , infestius perpopulato agro Fregellano propter intercisos pontis, per Frusinatem Ferentinatemque et Anagninum agrum in Labicanum venit. inde Algido Tusculum petiit, nec receptus moenibus infra Tusculum dextrorsus Gabios descendit. inde in Pupiniam exercitu demisso octo milia passuum ab Roma posuit castra. quo propius hostis accedebat, eo maior caedes fiebat fugientium praecedentibus Numidis, pluresque omnium generum atque aetatium capiebantur.

hannibal quo dies vulturnus sum transgredior haud procul ab flumen castrum pono posterus dies praeter cal in ager sidicinus pervenio ibi dies unus populo moror per suessanus allifanus et casinatem ager via latinum duco sub casinus biduus stativus habeo et passim populatio facio inde praeter interamna aquinum in fregellanus ager ad liris fluvius venio ubi intercisi pons ab fregellanus moror iter causa invenio et fulvius vulturnus teneo amnis navis ab hannibal incendo ratis ad traicio exercitus in magnus inopia materia aeger comparo traicio ratis exercitus relicum fulvius expedio iter non per urbs modo sed circa via expono benignus commeatus sum alacer miles alius alius ut addo gradus memor ad defendo eo patria horto roma fregellanus nuntius dies nox iter continuo ingens affero terror tumultuosus quam affero sum vulgo periculum discursus homo affingo vanus audio totus urbs concito ploro mulier non ex privo solus domus exaudio sed undique matrona in publicus effundo circa deus delubrum discurro crinis patior ara verro nitor genu supinus manus ad caelum atque deus tendo oro ut urbs romanus e manus hostis eripio mater romanus et liber parvus inviolo servo senatus magistratus in forum praesto sum si quis consulo volo alius accipio imperium discedo ad suus quisque officium pars alius offertor sui si quo utor opera sum praesidium in arx in capitolium in murus circa urbs in mons etiam albanus atque arx aefulana pono inter hic tumultus q fulvius proconsulis proficiscor cum exercitus capua affero qui ne minuo imperium si in urbs venio decerno senatus ut q fulvius par cum consul imperium sum hannibal infestus perpopulor ager fregellanus propter intercisi pons per frusinatem ferentinatemque et anagninum ager in labicani venio inde algidus tusculis peto neque recipio moenia infra tusculis dextrorsus gabii descendo inde in pupinia exercitus demitto octo mille passus ab roma pono castrum quo propius hostis accedo is magnus caedes fio fugio praecedo numida multus omnis gener atque aetas capio


id priusquam fieret, ita futurum conpertum ex transfugis Fulvius Flaccus senatui Romam cum scripsisset, varie animi hominum pro cuiusque ingenio adfecti sunt. ut in re tam trepida senatu extemplo vocato, P. Cornelius cui Asinae cognomen erat omnes duces exercitusque ex tota Italia, neque Capuae neque ullius alterius rei memor, ad urbis praesidium revocabat. Fabius Maximus abscedi a Capua terrerique et circumagi ad nutus comminationesque Hannibalis flagitiosum ducebat: qui ad Cannas victor ire tamen ad urbem ausus non esset, eum a Capua repulsum spem potiundae urbis Romae cepisse! non ad Romam obsidendam, sed ad Capuae liberandam obsidionem ire. Romam cum eo exercitu qui ad urbem esset Iovem foederum ruptorum ab Hannibale testem deosque alios defensuros esse. has diversas sententias media sententia P. Valerii Flacci vicit, qui utriusque rei memor imperatoribus qui ad Capuam essent scribendum censuit quid ad urbem praesidii esset; quantas autem Hannibal copias duceret aut quanto exercitu ad Capuam obsidendam opus esset, ipsos scire. si ita Romam e ducibus alter et exercitus pars mitti posset, ut ab reliquo et duce et exercitu Capua recte obsideretur, inter se compararent Claudius Fulviusque utri obsidenda Capua, utri ad prohibendam obsidione patriam Romam veniundum esset. hoc senatus consulto Capuam perlato Q. Fulvius proconsul, cui, collega ex volnere aegro, redeundum Romam erat, e tribus exercitibus milite electo, ad quindecim milia peditum, mille equites Volturnum traducit. inde cum Hannibalem Latina via iturum satis comperisset, ipse per Appiae municipia quaeque propter eam earn viam sunt, setiam , Coram, Lavinium praemisit, ut commeatus paratos et in urbibus haberent et ex agris deviis in viam proferrent, praesidiaque in urbes contraherent, ut sua cuique res publica in manu esset.

is priusquam fio ita sum conpertum ex transfugio fulvus flaccus senatus roma cum scribo varius animus homo pro quisque ingenium afficio sum ut in res tam trepido senatus extemplo voco p cornelius qui asine cognomen sum omnis dux exerceo ex totus italia neque capua neque ullus alter res memor ad urbs praesidium revoco fabius magnus abscedo ab capua terreo et circumago ad nutus comminatio hannibal flagitiosus duco qui ad cannae victor eo tamen ad urbs audeo non sum is ab capua repello spes potio urbs roma capio non ad roma obsido sed ad capua libero obsidio eo roma cum is exercitus qui ad urbs sum iuppiter foedus ruptor ab hannibal testo deus alius defendo sum hic diverto sententia medius sententia p valerius flaccus vinco qui uterque res memor imperator qui ad capua sum scribo censeo quis ad urbs praesidium sum quantus autem hannibal copia duco aut quantus exercitus ad capua obsido opus sum ipse scio si ita roma e dux alter et exercitus pars mitto possum ut ab reliquus et dux et exercitus capua rectus obsido inter sui comparo claudus fulviusque uter obsido capua uter ad prohibeo obsidio patria roma venio sum hic senatus consultum capua perfero q fulvus proconsul qui collega ex vulnus aeger redeo roma sum e tres exercitus miles eligo ad quindecim mille pedes mille eques vulturnus traduco inde cum hannibal latinum via eo satis comperio ipse per appia municipium quisque propter is earn via sum setiam cora lavinium praemitto ut commeatus paro et in urbs habeo et ex ager devius in via profero praesidium in urbs contraho ut suus quisque res publicus in manus sum


. . . armaverat. cum terra marique instrui oppugnationem videret, et ipse copias ita disponit: oppidanorum duo milia ab ea parte qua castra Romana erant opponit; quingentis militibus arcem insidit, quingentos tumulo urbis in orientem verso inponit; multitudinem aliam quo clamor, quo subita vocasset res intentam ad omnia occurrere iubet. patefacta deinde porta eos quos in via ferente ad castra hostium instruxerat emittit. Romani duce ipso praecipiente parumper cessere, ut propiores subsidiis in certamine ipso summittendis essent. et primo haud impares stetere acies; subsidia deinde identidem summissa e castris non averterunt solum in fugam hostis, sed adeo effusis institerunt ut, nisi receptui cecinisset, permixti fugientibus inrupturi fuisse in urbem viderentur.

armo cum terra mare instruo oppugnatio video et ipse copia ita dispono oppidanus duo mille ab is pars qui castrum romanus sum oppono quingenti miles arx insido quingenti tumulus urbs in orior verso inpono multitudo alius quo clamor quo subeo voco res intendo ad omnis occurro iubeo patefacio deinde porto is qui in via fero ad castrum hostis instruo emitto romanus dux ipse praecipio parumper cedo ut propiores subsidium in certamen ipse summitto sum et primus haud imparis sto acies subsidium deinde identidem summitto e castrum non averto solus in fuga hostis sed adeo effundo insto ut nisi receptus cano permisceo fugio irrumpo sum in urbs video


postero die transgressus Anienem Hannibal in aciem omnis copias eduxit; nec Flaccus consulesque certamen detrectavere. instructis utrimque exercitibus in eius pugnae casum in qua urbs Roma victori praemium esset, imber ingens grandine mixtus ita utramque aciem turbavit ut vix armis retentis in castra sese receperint, nullius rei minore quam hostium metu. et postero die eodem loco acies instructas eadem tempestas diremit; ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum tranquillitate oriebatur. in religionem ea res apud Poenos versa est, auditaque vox Hannibalis fertur, potiundae sibi urbis Romae modo mentem non dari, modo fortunam. minuere etiam spem eius duae aliae, parva magnaque, res, magna illa quod, cum ipse ad moenia urbis Romae armatus sederet, milites sub vexillis in supplementum Hispaniae profectos audiit, parva autem quod per eos dies eum forte agrum in quo ipse castra haberet venisse nihil ob id deminuto pretio cognitum ex quodam captivo est. id vero adeo superbum atque indignum visum, eius soli quod ipse bello captum possideret haberetque inventum Romae emptorem, ut extemplo vocato praecone tabernas argentarias quae circa forum Romanum essent iusserit venire.

posterus dies transgredior anienem hannibal in acies omnis copia educo neque flaccus consulo certamen detrectavere instruo utrimque exercitus in is pugna casus in qui urbs roma victor praemium sum imber ingens grando misceo ita uter acies turbo ut vix arma retineo in castrum sui recipio nullus res paruus quam hostis metus et posterus dies idem locus acies instruo idem tempestas disredimo ubi recipio sui in castrum mirus serenitas cum tranquillitas orior in religio is res apud poeni verso sum audio vox hannibal fero potio sui urbs roma modo mens non do modo fortuna minuo etiam spes is duo alius parvus magnus res magnus ille qui cum ipse ad moenia urbs roma armo sedeo miles sub vexillum in supplementum hispania proficio audio parvus autem qui per is dies is fors ager in quo ipse castrum habeo venio nihil ob is deminuo pretium cognosco ex quidam captivus sum is verus adeo superbus atque indignus video is solus qui ipse bellum capio possideo habeo invenio roma emptor ut extemplo voco praeco taberna argentaria qui circa forum romanus sum iubeo venio


ibi Laevinus, quo status Macedonia et Graecia, Aetoli, Acarnanes Locrique essent, quasque ibi res ipse egisset terra marique, exposluit: Philippum inferentem bellum Aetolis in Macedoniam retro ab se conpulsum ad intima intuma penitus regni abisse, legionemque inde deduci posse; classem satis esse ad arcendum Italia regem. haec de se deque provincia cui praefuerat consul: tum de provinciis communis relatio fuit. decrevere patres ut alteri consulum Italia bellumque cum Hannibale provincia esset, alter classem cui T. Otacilius praefuisset Siciliamque provinciam cum L. Cincio praetore obtineret. exercitus eis duo decreti qui in Etruria Galliaque essent; eae quattuor erant legiones; urbanae duae superioris anni in Etruriam, duae quibus Sulpicius consul praefuisset in Galliam mitterentur. galliae et legionibus praeesset quem consul cuius Italia provincia esset praefecisset; in Etruriam C. Calpurnius post praeturam prorogato in annum imperio missus. et Q. Fulvio Capua provincia decreta prorogatumque in annum imperium; exercitus civium sociorumque minui iussus, ut ex duabus legionibus una legio, quinque milia peditum et trecenti equites essent, dimissis qui plurima stipendia haberent, et sociorum septem milia peditum et trecenti equites relinquerentur, eadem ratione stipendiorum habita in veteribus militibus dimittendis. Cn . Fulvio consuli superioris anni nec de provincia Apulia nec de exercitu quem habuerat quicquam mutatum; tantum in annum prorogatum imperium est. P. Sulpicius, conlega eius, omnem exercitum praeter socios navalis iussus dimittere est. item ex Sicilia exercitus cui M. Cornelius praeesset, ubi consul in provinciam venisset, dimitti iussus. L. Cincio praetori ad obtinendam Siciliam Cannenses milites dati, duarum instar legionum. totidem legiones in Sardiniam P. Manlio Volsoni praetori decretae, quibus L. Cornelius in eadem provincia priore anno praefuerat. urbanas legiones ita scribere consules iussi ne quem militem facerent qui in exercitu M. Claudii, M. Valerii, Q. Fulvi fuisset, neve eo anno plures quam una et viginti Romanae legiones essent.

ibi laevinus quo status macedonius et graecia aetolus acarnanes locri sum quisque ibi res ipse ago terra mare exposluit philippus infero bellum aetolus in macedonia retro ab sui conpello ad intimo intuma penitus regnum abeo legio inde deduco possum classis satis sum ad arceo italia rex hic de sui de provincia qui praesum consul tum de provincia communis relatio sum decerno pater ut alter consul italia bellus cum hannibal provincia sum alter classis qui t otacilius praesum sicilia provincia cum l cincius praetor obtineo exercitus is duo decerno qui in etruria gallia sum is quattuor sum legio urbanus duo superus annus in etruria duo qui sulpicius consul praesum in gallia mitto gallia et legio praesum qui consul qui italia provincia sum praeficio in etruria que calpurnius post praetorqueo prorogo in annus imperium mitto et q fulvius capua provincia decretum prorogo in annus imperium exercitus civis socius minuo iubeo ut ex duo legio unus legio quinque mille pedes et trecenti eques sum dimitto qui multus stipendium habeo et socius septem mille pedes et trecenti eques relinquo idem ratio stipendium habeo in vetus miles dimitto cn fulvius consul superus annus neque de provincia appulia neque de exercitus qui habeo quisquam muto tantus in annus prorogo imperium sum p sulpicius collega is omnis exercitus praeter socius naval iubeo dimitto sum item ex sicilia exercitus qui m cornelius praesum ubi consul in provincia venio dimitto iubeo l cincius praetor ad obtineo sicilia cannensis miles do duaris instar legio totidem legio in sardinia p manlius volsoni praetor decerno qui l cornelius in idem provincia prior annus praesum urbanus legio ita scribo consul iubeo ne qui miles facio qui in exercitus m claudius m valerius q fulvius sum neve is annus multus quam unus et viginti romanus legio sum


nequaquam pari fortuna per eos dies Tarenti res gesta. nam ad quattuor milia hominum frumentatum egressa cum in agris passim vagarentur, Livius , qui arci praesidioque Romano praeerat, intentus in omnis occasiones gerendae rei, C. Persium, inpigrum virum, cum duobus milibus et quingentis armatorum ex arce emisit, qui vage effusos per agros palatosque adortus cum diu passim cecidisset, paucos ex multis, trepida fuga incidentis semiapertis portarum foribus, in urbem compulit, neque multum afuit quin urbs eodem impetu caperetur. ita aequatae res ad Tarentum, Romanis victoribus terra, Tarentinis mari. frumenti spes, quae in oculis fuerat, utrosque frustrata pariter.

nequaquam par fortuna per is dies tarentus res gero nam ad quattuor mille homo frumentas egredior cum in ager passim vago livius qui arx praesidium romanus praesum intendo in omnis occasio gero res que persius inpigrum vir cum duo mille et quingenti armator ex arx emitto qui vagus effundo per ager palo adorior cum diu passim cado paucus ex multus trepido fuga incido semiapertus portaris foris in urbs compello neque multus asum quin urbs idem impetus capio ita aequo res ad tarentus romanus victor terra tarentinus mare frumentum spes qui in oculus sum uter frustro pariter