Ab Urbe Condita, books 26-27 - 27

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Marcellus nihil admodum tanta clade territus litteras Romam ad senatum de duce atque exercitu ad Herdoneam amisso scribit: ceterum eundem se, qui post Cannensem pugnam ferocem victoria Hannibalem contudisset, ire adversus eum, brevem illi laetitiam qua exsultet facturum. et Romae quidem cum luctus ingens ex praeterito, tum timor in futurum erat: consul ex Samnio in Lucanos transgressus ad Numistronem in conspectu Hannibalis loco plano piano , cum Poenus collem teneret, posuit castra. addidit et aliam fidentis speciem, quod prior in aciem eduxit; nec detractavit Hannibal, ut signa portis efferri vidit. ita tamen aciem instruxerunt ut Poenus dextrum cornu in collem erigeret, Romani sinistrum ad oppidum adplicarent. ab Romanis prima legio et dextra ala, ab Hannibale Hispani milites et funditores Baliares, elephanti quoque commisso iam certamine in proelium acti; diu pugna neutro inclinata stetit. ab hora tertia cum ad noctem pugnam extendissent, fessaeque pugnando primae acies essent, primae legioni tertia, dextrae alae sinistra subiit, et apud hostis integri a fessis pugnam accepere. novum atque atrox proelium ex iam segni repente exarsit, recentibus animis corporibusque; sed nox incerta victoria diremit pugnantis. postero die Romani ab sole orto in multum diei stetere in acie; ubi nemo hostium adversus prodiit, spolia per otium legere et congestos in unum locum cremavere suos. nocte insequenti Hannibal silentio movit castra et in Apuliam abiit. Marcellus , ubi lux fugam hostium aperuit, sauciis cum praesidio modico Numistrone relictis praepositoque iis L. Furio Purpurione tribuno militum, vestigiis institit sequi. ad Venusiam adeptus eum est. ibi per dies aliquot, cum ab stationibus procursaretur, mixta equitum peditumque tumultuosa magis proelia quam magna, et ferme omnia Romanis secunda fuere. inde per Apuliam ducti exercitus sine ullo memorando certamine, cum Hannibal nocte signa moveret, locum insidiis quaerens, Marcellus nisi certa luce et explorato ante non sequeretur.

marcellus nihil admodum tantus clades terreo littera roma ad senatus de dux atque exercitus ad herdonea amitto scribo ceterum idem sui qui post cannensis pugna ferox victoria hannibal contundo eo adverro is brevis ille laetitia qui exsulto facio et roma quidem cum luctus ingens ex praetereo tum timor in sum sum consul ex samnium in lucani transgredior ad numistro in conspectus hannibal locus planus piano cum poenus collis teneo pono castrum addo et alius fido species qui prior in acies educo neque detractavit hannibal ut signum porta effero video ita tamen acies instruo ut poenus dexter cornu in collis erigo romanus sinister ad oppidum applico ab romanus primus legio et dextera ala ab hannibal hispanus miles et funditor baliaris elephantus quoque committo iam certamen in proelium ago diu pugno neuter inclino sto ab hora tertius cum ad nox pugna extendo fatisco pugno primus acies sum primus legio tertius dexter ala sinistra subeo et apud hostis integer ab fatisco pugna accipio novus atque atrox proelium ex iam segnis repens exardeo recens animus corpus sed nox incertus victoria disredimo pugno posterus dies romanus ab sol orior in multus dies sto in acies ubi nemo hostis adverro prodeo spolium per otium lego et congero in unus locus cremo suus nox insequor hannibal silentium moveo castrum et in appulia abeo marcellus ubi lux fuga hostis aperio saucius cum praesidium modicus numistro relinquo praepono is l furius purpurio tribunus miles vestigium insto sequor ad venusia adipiscor is sum ibi per dies aliquot cum ab statio procurso misceo eques pedes tumultuosus magis proelio quam magnus et ferme omnis romanus secundus sum inde per appulia duco exercitus sine ullus memoro certamen cum hannibal nox signum moveo locus insidiae quaero marcellus nisi certus lux et exploro ante non sequor


Scipio circumvectus ordines signaque ostendebat hostem, praedamnata spe aequo dimicandi campo captantem tumulos, loci fiducia, non virtutis aut armorum stare in conspectu; sed altiora moenia habuisse Carthaginem, quae transcendisset miles Romanus: nec tumulos nec arcem, ne mare quidem armis obstitisse suis. ad id fore altitudines quas cepissent hostibus, ut per praecipitia et praerupta salientes fugerent; eam quoque se illis fugam clausurum. cohortesque duas alteram tenere fauces vallis per quam deferretur amnis iubet, alteram viam insidere quae ab urbe per tumuli obliqua in agros ferret. ipse expedites qui pridie stationes hostium pepulerant ad levem armaturam infimo stantem supercilio ducit. per aspreta primum, nihil aliud quam via impediti, iere. deinde ut sub ictum venerunt, telorum primo omnis generis vis ingens effusa in eos est; ipsi contra saxa quae locus strata passim, omnia ferme missilia, praebet ingerere, non milites solum sed etiam turba calonum inmixta armatis.

scipio circumvehor ordo signo ostendo hostis praedamno spes aequus dimico campus capto tumulus locus fiducia non virtus aut armus sto in conspectus sed alo moenia habeo carthago qui transcendo miles romanus neque tumulus neque arx ne mare quidem arma obsto suus ad is sum altitudo qui capio hostis ut per praecipitium et praeruptus salio fugio is quoque sui ille fuga claudo cohorto duo alter teneo fauces valles per quam defero amnis iubeo alter via insideo qui ab urbs per tumulis obliquus in ager fero ipse expedites qui pridie statio hostis pello ad levo armo infimus sto supercilium duco per aspretum primus nihil alius quam via impedio eo deinde ut sub ictus venio telum primus omnis genus volo ingens effundo in is sum ipse contra saxum qui locus sterno passim omnis ferme missile praebeo ingero non miles solus sed etiam turba calo immixtus armo


prodigia quoque, priusquam ab urbe consules proficiscerentur, procurari placuit. in Albano monte tacta de caelo erant signum Iovis arborque templo propinqua, et Ostiae lacus, et Capuae murus Fortunaeque aedis, et Sinuessae murus portaque. haec de caelo tacta: cruentam etiam fluxisse aquam Albanam quidam auctores erant, et Romae intus in cella aedis Fortis Fortunae de capite signum, quod in corona erat, in manum sponte sua prolapsum; et Priverni satis constabat bovem locutum, volturiumque frequenti foro in tabernam devolasse, et Sinuessae natum ambiguo inter marem ac feminam sexu infantem, quos androgynos volgus, ut pleraque, faciliore ad duplicanda verba Graeco sermone, appellat, et lacte pluvisse, et cum elephanti capite puerum natum. ea prodigia hostiis maioribus procurata, et supplicatio circa omnia pulvinaria, obsecratio in unum diem indicta; et decretum ut C. Hostilius praetor ludos Apollini, sicut iis annis voti factique erant, voveret faceretque.

prodigium quoque priusquam ab urbs consul proficisco procuraris placeo in albanus mons tango de caelum sum signum iuppiter arbor templum propinquus et ostia lacus et capua murus fortuna aedes et sinuessa murus porto hic de caelum tango cruentus etiam fluo aqua albana quidam auctor sum et roma intus in cella aedes fortis fortuna de caput signum qui in corona sum in manus sponte suus prolabor et priverni satis consto bos loquor volturiumque frequens forum in taberna devolasse et sinuessa natus ambiguus inter maris atque femina sexu infer qui androgynus vulgus ut plerusque facilis ad duplico verbum graecum sermo appello et lac pluvisse et cum elephantus caput puer natus is prodigium hostia magnus procuro et supplicatio circa omnis pulvinaris obsecratio in unus dies indico et decretum ut que hostilis praetor ludus apollo sicut is annus voveo facio sum voveret facio


ibi alii maiorem adferentes tumultum nuntii occurrunt: Dardanos in Macedoniam effusos Orestidem iam tenere ac descendisse in Argestaeum campum, famamque inter barbaros celebrem esse Philippum occisum. expeditione ea qua cum populatoribus agri ad Sicyonem pugnavit in arborem inlatus impetu equi ad eminentem ramum cornu alterum galeae praefregit; id inventum ab Aetolo quodam perlatumque in Aetoliam ad Scerdilaedum, cui notum erat insigne galeae, famam interfecti regis volgavit. post profectionem ex Achaia regis Sulpicius Aeginam classe profectus cum Attalo sese coniunxit. Achaei cum Aetolis Eleisque haud procul Messene prosperam pugnam fecerunt. Attalus rex et P. Sulpicius Aeginae hibernarunt.

ibi alius magnus affero tumultus nuntius occurro dardani in macedonia effundo orestis iam teneo atque descendo in argestaeum campus fama inter barbarus celebro sum philippus occido expeditio is qui cum populator ager ad sicyon pugno in arbor infero impetus equus ad emineo ramus cornu alter galea praefringo is invenio ab aetolus quidam perfero in aetolia ad scerdilaedum qui notus sum insignis galea fama interfacio rex vulgo post profectio ex achaia rex sulpicius aegina classis proficiscor cum attalus sui conjungo achaeus cum aetolus elei haud procul meto prosper pugna facio attalus rex et p sulpicius aegina hiberno


De Tarentinis inde magna contentione in senatu actum coram Fabio, defendente ipso quos ceperat armis, aliis infensis et plerisque aequantibus eos Campanorum noxae poenaeque. senatus consultum in sententiam M'. Acili factum est ut oppidum praesidio custodiretur, Tarentinique omnes intra moenia continerentur, res integra postea referretur, cum tranquillior status Italiae esset. et de M. Livio praefecto arcis Tarentinae haud minore certamine actum est, aliis senatus consulto notantibus praefectum, quod eius socordia Tarentum proditum hosti esset, aliis praemia decernentibus, quod per quinquennium arcem tutatus esset, maximeque unius eius opera receptum Tarentum foret, mediis ad censores, non ad senatum notionem de eo pertinere dicentibus; cuius sententiae et Fabius fuit. adiecit tamen fateri se opera Livi Tarentum receptum, quod amici eius volgo in senatu iactassent; neque enim recipiundum fuisse, nisi amissum foret.

de tarentinus inde magnus contentio in senatus ago coram fabius defendo ipse qui capio arma alius infensus et plerusque aequo is campanus noxa poena senatus consulo in sententia m acilis facio sum ut oppidum praesidium custodio tarentinus omnis intra moenia contineo res integer postea refero cum tranquillus status italia sum et de m livius praeficio arx tarentinus haud paruus certamen ago sum alius senatus consultum noto praeficio qui is socordia tarentus prodeo hostis sum alius praemium decerno qui per quinquennium arx tuto sum magnus unus is opus recipio tarentus sum medius ad censor non ad senatus notio de is pertineo dico qui sententia et fabius sum adiicio tamen fateor sui opus livius tarentus recipio qui amicus is vulgo in senatus iacto neque enim recipio sum nisi amitto sum


HIC status rerum in Hispania erat. in Italia consul Marcellus Salapia per proditionem recepta Marmoreas et Meles de Samnitibus vi cepit. ad tria milia militum ibi Hannibalis, quae praesidii causa relicta erant, oppressa: praeda—et aliquantum eius fuit—militi concessa. tritici quoque ducenta quadraginta milia modium et centum decem milia hordei inventa. ceterum nequaquam inde tantum gaudium fuit quanta clades intra paucos dies accepta est haud procul Herdonea urbe. castra ibi Cn. Fulvius proconsul habebat spe recipiendae Herdoneae, quae post Cannensem cladem ab Romanis defecerat, nec loco satis tuto posita nec praesidiis firmata. neglegentiam insitam ingenio ducis augebat spes ea, quod labare iis adversus Poenum fidem senserat, postquam Salapia amissa excessisse iis locis in Bruttios Hannibalem auditum est. ea omnia ab Herdonea per occultos nuntios delata Hannibali simul curam sociae retinendae urbis et spem fecere incautum hostem adgrediendi. exercitu expedito, ita ut famam prope praeveniret, magnis itineribus ad Herdoneam contendit et, quo plus terroris hosti obiceret, acie instructa accessit. par audacia Romanus, consilio et viribus impar, copiis raptim eductis conflixit. quinta legio et sinistra ala acriter pugnam inierunt; ceterum Hannibal signo equitibus dato ut, cum pedestres acies occupassent praesenti certamine oculos animosque, circumvecti pars castra hostium, pars terga trepidantium invaderent, ipse Cn. Fulvi similitudinem nominis, quia Cn. Fulvium praetorem biennio ante in isdem devicerat locis, increpans, similem eventum pugnae fore adfirmabat. neque ea spes vana fuit; nam cum comminus acie et peditum certamine multi cecidissent Romanorum, starent tamen ordines signaque, equestris tumultus a tergo, simul a castris clamor hostilis auditus sextam ante legionem, quae in secunda acie posita prior ab Numidis turbata est, quintam deinde atque eos qui ad prima signa erant avertit. pars in fugam effusi, pars in medio caesi, ubi et ipse Cn. Fulvius cum undecim tribunis militum cecidit. Romanorum sociorumque quot caesa in eo proelio milia sint, quis pro certo adfirmet, cum tredecim milia alibi, alibi haud plus quam septem inveniam? castris praedaque victor potitur. Herdoneam , quia et defecturam fuisse ad Romanos comperit nec mansuram in fide, si inde abscessisset, multitudine omni Metapontum ac Thurios traducta incendit; occidit principes qui cum Fulvio conloquia occulta habuisse comperti sunt. Romani qui ex tanta clade evaserant diversis itineribus semermes ad Marcellum consulem in Samnium perfugerunt.

hic status res in hispania sum in italia consul marcellus salapia per proditio recipio marmoreus et melis de samnites vis capio ad tres mille miles ibi hannibal qui praesidium causa relinquo sum opprimo praeda et aliquantus is sum miles concedo triticum quoque ducenti quadraginta mille modius et centum decem mille hordeum invenio ceterum nequaquam inde tantus gaudium sum quantus clades intra paucus dies accipio sum haud procul herdonea urbs castrum ibi cn fulvus proconsul habeo spes recipio herdonea qui post cannensis clades ab romanus deficio neque locus satis tueor pono neque praesidium firmo neglegentia inquiro ingenium dux augeo spes is qui labaris is adverro poenus fides sentio postquam salapia amitto excedo is locus in bruttii hannibal audio sum is omnis ab herdonea per occulo nuntius defero hannibal simul cura socia retineo urbs et spes facio incautus hostis aggredior exercitus expedio ita ut fama prope praevenio magnus iter ad herdonea contendo et quo multus terror hostis obicio acies instruo accedo par audacia romanus consilium et vis impar copia raptim educo confligo quintus legio et sinistra ala acer pugna ineo ceterum hannibal signum eques do ut cum pedester acies occupo praesens certamen oculus animus circumvehor pars castrum hostis pars tergum trepido invado ipse cn fulvius similitudo nomen quia cn fulvius praetor biennium ante in idem devinco locus increpo similis evenio pugna sum adfirmo neque is spes vanus sum nam cum comminus acies et pedes certamen multus caedo romanus sto tamen ordo signo equester tumultus ab tergum simul ab castrum clamor hostilis audio sextus ante legio qui in secundus acies pono prior ab numida turbo sum quintus deinde atque is qui ad primus signum sum averto pars in fuga effundo pars in medium caedo ubi et ipse cn fulvus cum undecim tribunus miles cado romanus socius quot caedo in is proelium mille sum quis pro certus adfirmo cum tredecim mille alibi alibi haud multus quam septem invenio castrum praeda victor potio herdonea quia et deficio sum ad romanus comperio neque mando in fides si inde abscedo multitudo omnis metapontum atque thurii traduco incendo occido princeps qui cum fulvius colloquium occulo habeo comperio sum romanus qui ex tantus clades evado diverto iter semermes ad marcellus consul in samnium perfugio


dum haec Romae geruntur, M. Valerius quinquaginta navibus cum ante lucem ad Africam accessisset, inproviso in agrum Uticensem escensionem fecit; eumque late depopulatus multis mortalibus cum alia omnis generis praeda captis ad naves redit atque in Siciliam tramisit, tertio decumo die quam profectus inde erat, Lilybaeum revectus. ex captivis quaestione habita haec comperta consulique Laevino omnia ordine perscripta, ut sciret quo in statu res Africae essent: quinque milia Numidarum cum Masinissa, Galae filio, acerrimo iuvene, Carthagine esse, et alios per totam Africam milites mercede conduci qui in Hispaniam ad Hasdrubalem traicerentur, ut is quam maximo exercitu primo quoque tempore in Italiam transgressus iungeret se Hannibali; in eo positam victoriam credere Carthaginienses; classem praeterea ingentem apparari ad Siciliam repetendam, eamque se credere brevi traiecturam. haec recitata a consule ita movere senatum ut non exspectanda comitia consuli censerent, sed dictatore comitiorum habendorum causa dicto extemplo in provinciam redeundum. illa disceptatio tenebat, quod consul in Sicilia se M. Valerium Messallam, qui tum classi praeesset, dictatorem dicturum esse aiebat, patres extra Romanum agrum—eum autem Italia terminari—negabant dictatorem dici posse. M. Lucretius tribunus plebis cum de ea re consuleret, ita decrevit senatus, ut consul, priusquam ab urbe discederet, populum rogaret quem dictatorem dici placeret, eumque quem populus iussisset diceret dictatorem; si consul noluisset, praetor populum rogaret; si ne is quidem vellet, tum tribuni ad plebem ferrent. cum consul se populum rogaturum negasset quod suae potestatis esset, praetoremque vetuisset rogare, tribuni plebem rogarunt, plebesque scivit ut Q. Fulvius, qui tum ad Capuam erat, dictator diceretur. sed quo die id plebis concilium futurum erat, consul clam nocte in Siciliam abiit; destitutique patres litteras ad M. Claudium mittendas censuerunt ut desertae ab conlega rei publicae subveniret diceretque quem populus iussisset dictatorem. ita a M. Claudio consule Q. Fulvius dictator dictus, et ex eodem plebis scito ab Q. Fulvio dictatore P. Licinius Crassus pontifex maximus magister equitum dictus.

dum hic roma gero m valerius quinquaginta navis cum ante lux ad africa accedo improvide in ager uticensis escensio facio is latus depopulor multus mortalis cum alius omnis genus praeda capio ad navo redeo atque in sicilia transmitto tertius decimus dies quam proficiscor inde sum lilybaeum reveho ex captivus quaestio habeo hic comperio consulo laevinus omnis ordo perscribo ut scio quo in status res africa sum quinque mille numidaris cum masinissa gala filius acer juvenis carthago sum et alius per totus africa miles merces conduco qui in hispania ad hasdrubal traicio ut is quam maximus exercitus primus quoque tempus in italia transgredior jungo sui hannibal in is pono victoria credo carthaginiensis classis praeterea ingens appararis ad sicilia repeto eo sui credo brevis trajectura hic recito ab consul ita moveo senatus ut non exspecto comitium consul censeo sed dictator comitium habeo causa dico extemplo in provincia redeo ille disceptatio teneo qui consul in sicilia sui m valerius messalla qui tum classis praesum dictator dico sum aio pater extra romanus ager is autem italia terminaris nego dictator dico possum m lucretius tribunus plebs cum de is res consulo ita decerno senatus ut consul priusquam ab urbs discedo populus rogo qui dictator dico placeo is qui populus iubeo dico dictator si consul nolo praetor populus rogo si ne is quidem volo tum tribunus ad plebs fero cum consul sui populus rogo nego qui suus potestas sum praetor veto rogo tribunus plebs rogo plebs scio ut q fulvus qui tum ad capua sum dictator dico sed quo dies is plebs concilium sum sum consul clam nox in sicilia abeo destituo pater littera ad m claudius mitto censeo ut desero ab collega res publicus subvenio dico qui populus iubeo dictator ita ab m claudius consul q fulvus dictator dico et ex idem plebs scio ab q fulvius dictator p licinius crassus pontifex magnus magister eques dico


Nero primum cum omni equitatu advenit, Porcius deinde adsecutus cum levi armatura. qui cum fessum agmen carperent ab omni parte incursarentque, et iam omisso itinere quod fugae simile erat, castra metari Poenus in tumulo super fluminis ripam vellet, advenit Livius peditum omnibus copiis non itineris modo, sed ad conserendum extemplo proelium instructis armatisque. sed ubi omnes copias coniunxerunt directaque acies est, Claudius dextro in cornu, Livius ab sinistro pugnam instruit; media acies praetori tuenda data. Hasdrubal omissa munitione castrorum postquam pugnandum vidit, in prima acie ante signa elephantos locat ; circa eos laevo in cornu adversus Claudium Gallos opponit, haud tantum iis fidens quantum ab hoste timeri eos credebat; ipse dextrum cornu adversus M. Livium sibi atque Hispanis—et ibi maxime in vetere milite spem habebat—sumpsit; Ligures in medio post elephantos positi. sed longior quam latior acies erat; Gallos prominens collis tegebat. ea frons quam Hispani tenebant cum sinistro Romanorum cornu concurrit; dextra omnis acies extra proelium eminens cessabat; collis oppositus arcebat ne aut a fronte aut ab latere adgrederentur. inter Livium Hasdrubalemque ingens contractum certamen erat, atroxque caedes utrimque edebatur. ibi duces ambo, ibi pars maior peditum equitumque Romanorum, ibi Hispani, vetus miles peritusque Romanae pugnae, et Ligures, durum in armis genus. eodem versi elephanti, qui primo impetu turbaverant antesignanos et iam signa moverant loco; deinde crescente certamine et clamore inpotentius iam regi et inter duas acies versari, velut incerti quorum essent, haud dissimiliter navibus sine gubernaculo vagis. Claudius quid ergo praecipiti cursu tam longum iter emensi sumus? clamitans militibus, cum in adversum collem frustra signa erigere conatus esset, postquam ea regione penetrari ad hostem non videbat posse, cohortes aliquot subductas e dextro cornu, ubi stationem magis segnem quam pugnam futuram cernebat, post aciem circumducit et non hostibus modo sed etiam suis inopinantibus in dextrum hostium latus incurrit; tantaque celeritas fuit ut, cum ostendissent se ab latere, mox in terga iam pugnarent. ita ex omnibus partibus, ab fronte, ab latere, ab tergo, trucidantur Hispani Liguresque, et ad Gallos iam caedes pervenerat. ibi minimum certaminis fuit; nam et pars magna ab signis aberant, nocte dilapsi stratique somno passim per agros, et qui aderant, itinere ac vigiliis fessi, intolerantissima laboris corpora, vix arma umeris gestabant; et iam diei medium erat, sitisque et calor hiantes caedendos capiendosque adfatim praebebat.

nero primus cum omnis equitatus advenio porcius deinde assequor cum levis armo qui cum fatisco agmen carpo ab omnis pars incurso et iam omitto iter qui fuga similis sum castrum metaris poenus in tumulus super flumen ripa volo advenio livius pedes omnis copia non iter modo sed ad consero extemplo proelium instruo armo sed ubi omnis copia conjungo dirigo acies sum claudus dexter in cornu livius ab sinister pugna instruo medius acies praetor tueor do hasdrubal omitto munitio castrum postquam pugno video in primus acies ante signum elephantus loco circa is laevus in cornu adverro claudius galli oppono haud tantus is fido quantus ab hostis timeo is credo ipse dexter cornu adverro m livius sui atque hispanus et ibi magnus in veto miles spes habeo sumo ligur in medium post elephantus pono sed longus quam latus acies sum galli promineo collis tego is frons quam hispanus teneo cum sinister romanus cornu concurro dextera omnis acies extra proelium emineo cesso collis oppono arceo ne aut ab frons aut ab lateo aggredior inter livius hasdrubalemque ingens contraho certamen sum atrox caedes utrimque edo ibi dux ambo ibi pars magnus pedes equio romanus ibi hispanus vetus miles pereo romanus pugna et ligur durus in arma genus idem verro elephantus qui primus impetus turbo antesignanus et iam signum moveo locus deinde cresco certamen et clamor inpotentius iam rex et inter duo acies versaris velut incertus qui sum haud dissimilis navis sine gubernaculum vagus claudus quis ergo praeceps cursus tam longus iter emetior sum clamito miles cum in adverro collis frustra signum erigo conor sum postquam is regio penetraris ad hostis non video possum cohors aliquot subduco e dexter cornu ubi statio magis segnis quam pugna sum cerno post acies circumduco et non hostis modo sed etiam suus inopinor in dexter hostis latus incurro tantus celeritas sum ut cum ostendo sui ab lateo mox in tergum iam pugno ita ex omnis pars ab frons ab lateo ab tergum trucido hispanus ligur et ad galli iam caedes pervenio ibi paruus certamen sum nam et pars magnus ab signum absum nox dilabor sterno somnus passim per ager et qui adsum iter atque vigilia fatisco intolero labor corpus vix arma umerus gesto et iam dies medius sum sum et calor hio caedo capio affatim praebeo


iam hostes ante castra instructi stabant. moram pugnae attulit quod Hasdrubal, provectus ante signa cum paucis equitibus, scuta vetera hostium notavit, quae ante non viderat, et strigosiores equos; multitudo multitude quoque maior solita visa est. suspicatus enim id quod erat, receptui propere cecinit ac misit ad fiumen flumen unde aquabantur, ubi et excipi aliqui possent et notari oculis, si qui forte adustioris coloris ut ex recenti via essent; simul circumvehi procul castra iubet specularique num auctum aliqua parte sit vallum, et ut attendant semel bisne signum canat in castris. ea cum ordine omnia relata essent, castra nihil aucta errorem faciebant; bina erant, sicut ante adventum consulis alterius fuerant, una M. Livi, altera L. Porci; neutris quicquam quo latius tenderetur ad munimenta adiectum. illud veterem ducem adsuetumque Romano hosti movit quod semel in praetoriis castris signum, bis in consularibus referebant cecinisse. duos profecto consules esse, et quonam modo alter ab Hannibale abscessisset cura angebat. minime id quod erat suspicari poterat, tantae rei frustratione Hannibalem elusum, ut ubi dux, ubi exercitus esset cum quo castra conlata habuerit ignoraret; profecto haud mediocri clade absterritum insequi non ausum; magno opere vereri ne perditis rebus serum ipse auxilium venisset Romanisque eadem iam fortuna in Italia quae in Hispania esset. interdum litteras suas ad eum non pervenisse credere, interceptisque iis consulem ad sese opprimendum adcelerasse adeelerasse . his anxius curis, exstinctis ignibus, vigilia prima dato signo ut taciti vasa colligerent, signa ferri iussit. in trepidatione et nocturno tumultu duces parum intente adservati, alter in destinatis iam ante animo latebris subsedit, alter per vada nota Metaurum fiumen flumen tranavit. ita desertum ab ducibus agmen primo per agros palatur, fessique aliquot somno ac vigiliis sternunt corpora passim atque infrequentia relinquunt signa. Hasdrubal , dum lux viam ostenderet, ripa fluminis signa ferri iubet, et per tortuosi amnis sinus flexusque cum errorem volvens haud multum processisset, substitit, ubi prima lux transitum opportunum ostendisset, transiturus. sed cum quantum a mari abscedebat, tanto altioribus coercentibus amnem ripis non inveniret vada, diem terendo spatium dedit ad insequendum sese hosti.

iam hostis ante castrum instruo sto mora pugna affero qui hasdrubal proveho ante signum cum paucus eques scutum vetero hostis noto qui ante non video et strigosus equus multitudo multitudo quoque magnus soleo video sum suspicor enim is qui sum receptus properus cano atque mitto ad fiumen flumen unde aquor ubi et excipio aliqui possum et notaris oculus si qui fors aduro color ut ex recens via sum simul circumvehor procul castrum iubeo speculor num augeo aliqui pars sum valles et ut attendo semel bis signum cano in castrum is cum ordo omnis refero sum castrum nihil augeo error facio bini sum sicut ante advenio consul alter sum unus m livius alter l porcius neuter quisquam quo fero tendo ad munimentum adiectus ille vetus dux assuesco romanus hostis moveo qui semel in praetorius castrum signum bis in consularis refero cano duo profecto consul sum et quonam modo alter ab hannibal abscedo cura ango paruus is qui sum suspicaris possum tantus res frustratio hannibal eludo ut ubi dux ubi exercitus sum cum quo castrum confero habeo ignoro profecto haud mediocris clades absterreo insequor non audeo magnus opus vereor ne perdo res serus ipse auxilium venio romanus idem iam fortuna in italia qui in hispania sum interdum littera suus ad is non pervenio credo intercipio is consul ad sui opprimo adcelero adeelerasse hic anxius cura exstinguo ignis vigil primus do signum ut taceo vasum colligo signum fero iubeo in trepidatio et nocturnus tumultus dux parum intendo adservo alter in destino iam ante animus latebra subsido alter per vado nosco metaurus fiumen flumen trano ita desertum ab dux agmen primus per ager palo fatisco aliquot somnus atque vigilia sterno corpus passim atque infrequentia relinquo signum hasdrubal dum lux via ostendo ripa flumen signum fero iubeo et per tortuosus amnis sinus flecto cum error volvo haud multus procedo substo ubi primus lux transeo opportunus ostendo transeo sed cum quantus ab mare abscedo tantus alo coerceo amnis ripa non invenio vado dies tero spatium do ad insequor sui hostis


exitu anni huius C. Laelius legatus Scipionis die quarto et tricensimo quam a Tarracone profectus erat Romam venit; isque cum agmine captivorum ingressus urbem magnum concursum hominum fecit. postero die in senatum introductus captam Carthaginem, caput Hispaniae, uno die, receptasque aliquot urbes quae defecissent novasque in societatem adscitas exposuit. ex captivis comperta iis fere congruentia quae in litteris fuerant M. Valerii Messallae. maxime movit patres Hasdrubalis transitus in Italiam, vix Hannibali atque eius armis obsistentem. productus et in contionem Laelius eadem edisseruit. senatus ob res feliciter a P. Scipione gestas supplicationem in unum diem decrevit; C. Laelium primo quoque tempore cum quibus venerat navibus redire in Hispaniam iussit.— Carthaginis expugnationem in hunc annum contuli multis auctoribus, haud nescius quosdam esse qui anno insequenti captam tradiderint, quod mihi minus simile veri visum est annum integrum Scipionem nihil gerundo in Hispania consumpsisse.

exeo annus hic que laelius legatus scipio dies quartum et tricesimus quam ab tarraco proficiscor sum roma venio eo cum agmen captivus ingredior urbs magnus concurro homo facio posterus dies in senatus introduco capio carthago caput hispania unus dies recipio aliquot urbs qui deficio novo in societas adscio expono ex captivus comperio is fere congruo qui in littera sum m valerius messalla magnus moveo pater hasdrubal transitus in italia vix hannibal atque is arma obsisto produco et in contio laelius idem edissero senatus ob res feliciter ab p scipio gero supplicatio in unus dies decerno que laelius primus quoque tempus cum qui venio navis redeo in hispania iubeo carthago expugnatio in hic annus contulis multus auctor haud nescius quidam sum qui annus insequor capio trado qui ego paruus similis verus video sum annus integer scipio nihil gero in hispania consumo


Marcellus , postquam in castra reditum est, contionem adeo saevam atque acerbam apud milites habuit ut proelio per diem totum infeliciter tolerato tristior iis irati ducis oratio esset. dis immortalibus, ut in tali re, laudes gratesque, inquit ago quod victor hostis cum tanto pavore incidentibus vobis in vallum portasque non ipsa castra est adgressus; deseruissetis profecto eodem terrore castra quo omisistis pugnam. qui pavor hic, qui terror, quae repente qui et cum quibus pugnaretis oblivio animos cepit? nempe idem sunt hi hostes quos vincendo et victos sequendo priorem aestatem absumpsistis, quibus dies noctesque fugientibus per hos dies institistis, quos levibus proeliis fatigastis, quos hesterno die nec iter facere nec castra ponere passi estis. omitto ea quibus gloriari potestis; cuius et ipsius pudere ac paenitere vos oportet referam : nempe aequis manibus hesterno die diremistis pugnam. quid haec nox, quid hic hie dies attulit? vestrae iis copiae inminutae sunt an illorum auctae? non equidem mihi cum exercitu meo loqui videor nec cum Romanis militibus: corpora tantum atque arma sunt eadem. An , si eosdem animos habuissetis, terga vestra vidisset hostis? signa alicui manipulo aut cohorti ademisset? adhuc caesis legionibus Romanis gloriabatur: vos illi hodierno die primum fugati exercitus dedistis decus. clamor inde ortus ut veniam eius diei daret; ubi vellet deinde experiretur militum suorum animos. ego vero experiar, inquit milites, et vos crastino die in aciem educam, ut victores potius quam victi veniam impetretis quam petitis. cohortibus quae signa amiserant hordeum dari iussit, centurionesque manipulorum quorum signa amissa fuerant destrictis gladiis discinctos destituit; et ut postero die omnes, pedites equites, armati adessent edixit. ita contio dimissa fatentium iure ac merito sese increpitos, neque illo die virum quemquam in acie Romana fuisse praeter unum ducem, cui aut morte satisfaciendum aut egregia victoria esset.

marcellus postquam in castrum redeo sum contio adeo saevus atque acerbus apud miles habeo ut proelium per dies totus infelicito tolero tristis is irascor dux oratio sum deus immortalis ut in talis res laus grates inquam ago qui victor hostis cum tantus pavor incido tu in valles porto non ipse castrum sum aggredior desero profecto idem terror castrum quo omitto pugna qui pavor hic qui terror qui repens qui et cum qui pugno oblivio animus capio nempe idem sum hic hostis qui vinco et vinco sequor prior aestas absumo qui dies nox fugio per hic dies insto qui levis proelium fatigo qui hesternus dies neque iter facio neque castrum pono patior sum omitto is qui glorior possum qui et ipse pudeo atque paeniteo tu oportet refero nempe aequus manus hesternus dies disredimo pugna quis hic nox quis hic hic dies affero vester is copia imminutus sum an ille augeo non equidem ego cum exercitus meus loquor video neque cum romanus miles corpus tantus atque arma sum idem an si idem animus habeo tergum vester video hostis signum aliqui manipulus aut cohors adimo adhuc caedo legio romanus glorior tu ille hodiernus dies primus fugo exercitus do decus clamor inde ortus ut venio is dies do ubi volo deinde experior miles suus animus ego verus experior inquam miles et tu crastinus dies in acies educo ut victor potis quam vinco venio impetro quam peto cohors qui signum amitto hordeum do iubeo centurio manipulus qui signum amitto sum destringo gladius discingo destituo et ut posterus dies omnis pedito eques armatus adsum edico ita contio dimitto fateor ius atque mereo sui increpo neque ille dies vir quisquam in acies romanus sum praeter unus dux qui aut mors satisfaciendum aut egregius victoria sum


post diem tertium eius diei praetorum comitia habita. praetores creati L. Porcius Licinus, C. Mamilius, C. et A. Hostilii Catones. comitiis perfectis ludisque factis dictator et magister equitum magistratu abierunt. C. Terentius Varro in Etruriam pro praetore missus, ut ex ea provincia C. Hostilius Tarentum ad eum exercitum iret quem T. Quinctius consul habuerat; et L. Manlius trans mare legatus iret viseretque quae res ibi gererentur; simul quod Olympiae ludicrum ea aestate futurum erat, quod maximo coetu Graeciae celebraretur, ut, si tuto per hostem posset, adiret id concilium, ut qui Siculi bello ibi profugi aut Tarentini cives relegati ab Hannibale essent, domos redirent scirentque sua omnia iis quae ante bellum habuissent reddere populum Romanum.

post dies tertius is dies praetor comitium habeo praetor creo l porcius licinus que mamilius que et ab hostilius cato comitium perficio ludo facio dictator et magister eques magistratus abeo que tero varro in etruria pro praetor mitto ut ex is provincia que hostilis tarentus ad is exercitus eo qui t quintius consul habeo et l manlius trans mare legatus eo viseretque qui res ibi gero simul qui olympia ludicrum is aestas sum sum qui maximus coitus graecia celebro ut si tueor per hostis possum adeo is concilium ut qui siculis bellum ibi profugio aut tarentinus civis relego ab hannibal sum domus redeo scio suus omnis is qui ante bellum habeo reddo populus romanus


Nero postquam iam tantum intervalli ab hoste fecerat, ut detegi consilium satis tutum esset, paucis milites alloquitur. negat ullius consilium imperatoris in speciem audacius, re ipsa tutius fuisse quam suum: ad certam eos se victoriam ducere; quippe ad quod bellum collega non ante quam ad satietatem ipsius peditum atque equitum datae ab senatu copiae fuissent, maiores instructioresque quam si adversus ipsum Hannibalem iret, profectus sit, eo ipsi si quantumcumque virium momentum addiderint, rem omnem inclinaturos. auditum modo in acie— nam ne ante audiatur daturum operam—alterum consulem et alterum exercitum advenisse haud dubiam victoriam facturum. famam bellum conficere, et parva momenta in spem metumque impellere animos; gloriae quidem ex re bene gesta partae fructum prope omnem ipsos laturos; semper quod postremum adiectum sit, id rem totam videri traxisse. cernere ipsos quo concursu, qua admiratione, quo favore hominum iter suum celebretur.

nero postquam iam tantus intervallum ab hostis facio ut detego consilium satis tueor sum paucus miles alloquor nego ullus consilium imperator in species audax res ipse tueor sum quam suus ad certus is sui victoria duco quippe ad qui bellum collega non ante quam ad satietas ipse pedes atque eques do ab senatus copia sum magnus instruo quam si adverro ipse hannibal eo proficiscor sum is ipse si quantus vis momentum addo res omnis inclino audio modo in acies nam ne ante audio do opera alter consul et alter exercitus advenio haud dubius victoria facio fama bellum confacio et parvus momentum in spes metus impello animus gloria quidem ex res bene gero pario fructus prope omnis ipse fero semper qui posterus adiectus sum is res totus video traho cerno ipse quo concursus qui admiratio quo favor homo iter suus celebro


ludi Apollinares Q. Fulvio Ap. Claudio consulibus a P. Cornelio Sulla praetore urbano primum facti erant; inde omnes deinceps praetores urbani fecerant; sed in unum annum vovebant dieque incerta faciebant. eo anno pestilentia gravis incidit in urbem agrosque, quae tamen magis in longos morbos quam in perniciabiles evasit. eius pestilentiae causa et supplicatum per compita tota urbe est, et P. Licinius Varus praetor urbanus legem ferre ad populum iussus ut ii ludi in perpetuum in statam diem voverentur. ipse primus ita vovit, fecitque ante diem tertium nonas Quinctiles. is dies deinde sollemnis servatus.

ludo apollinaris q fulvius ap claudius consul ab p cornelius sulla praetor urbanus primus facio sum inde omnis deinceps praetor urbanus facio sed in unus annus voveo dius incertus facio is annus pestilentia gravis incido in urbs ager qui tamen magis in longus morbus quam in perniciabilis evado is pestilentia causa et supplico per compitum totus urbs sum et p licinius varus praetor urbanus lex fero ad populus iubeo ut is ludo in perpetuus in sto dies voverentur ipse primus ita voveo facio ante dies tertius nona quinctilis is dies deinde sollemnis servo


De Hasdrubalis adventu in Italiam cura in dies crescebat. Massiliensium primum legati nuntiaverant eum in Galliam transgressum, erectosque adventu eius, quia magnum pondus auri attulisse diceretur ad mercede auxilia conducenda, Gallorum animos. missi deinde cum iis legati ab Roma Sex. Antistius et M. Raecius ad rem inspiciendam rettulerant misisse se cum Massiliensibus ducibus qui per hospites eorum principes Gallorum omnia explorata referrent; pro comperto habere Hasdrubalem ingenti iam coacto exercitu proximo vere Alpes traiecturum, nec tum eum quicquam aliud morari nisi quod clausae hieme Alpes essent.

de hasdrubal advenio in italia cura in dies cresco massiliensis primus legatus nuntio is in gallia transgredior erigo advenio is quia magnus pondus aurum affero dico ad merces auxilium conduco gallus animus mitto deinde cum is legatus ab roma sex antistius et m raecius ad res inspicio refero mitto sui cum massiliensis dux qui per hospes is princeps gallus omnis exploro refero pro comperio habeo hasdrubal ingens iam cogo exercitus propior verus alpis transjacio neque tum is quisquam alius moraris nisi qui claudo hiems alpis sum


cum iis copiis Scipio veris principio ab Tarracone egressus—iam enim et Laelius redierat ab Roma, sine quo nihil maioris rei motum volebat—ducere ad hostem pergit. per omnia pacata eunti, ut cuiusque populi fines transiret, prosequentibus excipientibusque sociis, Indibilis et Mandonius cum suis copiis occurrerunt. Indibilis pro utroque locutus haudquaquam ut barbarus stolide incauteve, sed potius cum verecundia ac gravitate, propiorque excusanti transitionem ut necessariam quam glorianti eam velut primam occasionem raptam; scire enim se transfugae nomen exsecrabile veteribus sociis, novis suspectum esse; neque eum se reprehendere morem hominum, si tamen anceps odium causa, non nomen faciat. merita inde sua in duces Carthaginienses commemoravit, avaritiam contra eorum superbiamque et omnis generis iniurias in se atque populares. Itaque corpus dumtaxat suum ad id tempus apud eos fuisse; animum iam pridem ibi esse ubi ius ac fas crederent coli. ad deos quoque confugere supplices qui nequeant hominum vim atque iniurias pati; se id Scipionem orare, ut transitio sibi nec fraudi apud eum nec honori sit. quales ex hac die experiundo cognorit, perinde operae eorum pretium faceret.

cum is copia scipio verus principium ab tarraco egredior iam enim et laelius redeo ab roma sine quo nihil magnus res motus volo duco ad hostis pergo per omnis paco eo ut quisque populus finis transeo prosequor excipio socius indibilis et mandonius cum suus copia occurro indibilis pro uterque loquor haudquaquam ut barbarus stolidus incauteve sed potis cum verecundia atque gravitas propio excuso transitio ut necessaria quam glorior is velut primus occasio rapio scio enim sui transfuga nomen exsecrabilis vetus socius novus suspicio sum neque is sui reprehendo mos homo si tamen anceps odium causa non nomen facio mereo inde suus in dux carthaginiensis commemoro avaritia contra is superbio et omnis genus injuria in sui atque popularis itaque corpus dumtaxat suus ad is tempus apud is sum animus iam pridem ibi sum ubi ius atque fas credo colo ad deus quoque confugio supplex qui nequeo homo vis atque injuria patior sui is scipio oro ut transitio sui neque fraus apud is neque honor sum qualis ex hic dies experior cogo perinde opera is pretium facio


dona inde regulis principibusque Hispanorum divisa, et ex magna copia captorum equorum trecentos quos vellet eligere Indibilem iussit. cum Afros venderet iussu imperatoris quaestor, puerum adultum inter eos forma insigni cum audisset regii generis esse, ad Scipionem misit. quem cum percunctaretur Scipio quis et cuias et cur id aetatis in castris fuisset, Numidam esse ait, Massivam populares vocare; orbum a patre relictum, apud maternum avum Galam, regem Numidarum, eductum, cum avunculo Masinissa, qui nuper cum equitatu subsidio Carthaginiensibus venisset, in Hispaniam traiecisse; prohibitum propter aetatem a Masinissa numquam ante proelium inisse; eo die quo pugnatum cum Romanis esset, inscio avunculo, clam armis equoque sumpto in aciem exisse; ibi prolapso equo effusum in praeceps captum ab Romanis esse. Scipio cum adservari Numidam iussisset, quae pro tribunali agenda erant peragit; inde cum se in praetorium recepisset, vocatum eum interrogat velletne ad Masinissam reverti. cum effusis gaudio lacrimis cupere vero diceret, tum puero anulum aureum, tunicam lato clavo cum Hispano sagulo et aurea fibula equumque ornatum donat, iussisque prosequi quoad vellet equitibus dimisit.

donum inde regulis princeps hispanus divido et ex magnus copia capio equus trecenti qui volo eligo indibilis iubeo cum afros vendo iussus imperator quaestor puer adoleo inter is forma insignio cum audio regius genus sum ad scipio mitto qui cum percuncto scipio quis et cujus et cur is aetas in castrum sum numida sum aio massivam popularis vocaris orbus ab pater relinquo apud maternus avus gala rex numidaris educo cum avunculus masinissa qui nuper cum equitatus subsidium carthaginiensis venio in hispania transjacio prohibeo propter aetas ab masinissa numquam ante proelium ineo is dies quo pugno cum romanus sum inscius avunculus clam arma equus sumo in acies exeo ibi prolabor equus effundo in praeceps capio ab romanus sum scipio cum adservaris numida iubeo qui pro tribunal ago sum perago inde cum sui in praetorium recipio voco is interrogo volo ad masinissa revorto cum effundo gaudium lacrima cupio verus dico tum puer anulus aureus tunica fero clavus cum hispanus sagulum et aureus fibula equus orno dono jubeo prosequor quoad volo eques dimitto


Fabium Tarentum obsidentem leve dictu momentum ad rem ingentem potiundam adiuvit. praesidium Bruttiorum datum ab Hannibale Tarentini habebant. eius praesidii praefectus deperibat amore mulierculae cuius frater in exercitu Fabii consulis erat. is certior litteris sororis factus de nova consuetudine advenae locupletis atque inter popularis tam honorati, spem nactus per sororem quolibet inpelli amantem posse, quid speraret ad consulem detulit. quae cum haud vana cogitatio visa esset, pro perfuga iussus Tarentum transire, ac per sororem praefecto conciliatus, primo occulte temptando animum, dein satis explorata levitate blanditiis muliebribus perpulit eum ad proditionem custodiae loci cui praepositus erat. ubi et ratio agendae rei et tempus convenit, miles nocte per intervalla stationum clam ex urbe emissus ea quae acta erant quaeque ut agerentur convenerat ad consulem refert.

fabius tarentus obsido levis dico momentum ad res ingens potio adjuvo praesidium bruttius do ab hannibal tarentinus habeo is praesidium praefectus depereo amor muliercula qui frater in exercitus fabius consul sum is certus littera soror facio de novo consuetudo advena locupletis atque inter popularis tam honoro spes nanciscor per soror quilibet inpello amo possum quis spero ad consul defero qui cum haud vanus cogitatio video sum pro perfuga iubeo tarentus transeo atque per soror praeficio concilio primus occulte tento animus deinde satis exploro levitas blanditia muliebris perpello is ad proditio custodia locus qui praepono sum ubi et ratio ago res et tempus convenio miles nox per intervallum statio clam ex urbs emitto is qui ago sum quisque ut ago convenio ad consul refero


et hercule per instructa omnia ordinibus virorum mulierumque undique ex agris effusorum, inter vota ac preces et laudes ibant. illos praesidia rei publicae, vindices urbis Romanae imperiique appellabant; in illorum armis dextrisque suam liberorumque suorum salutem ac libertatem repositam esse. deos omnes deasque precabantur ut illis faustum iter, felix pugna, matura ex hostibus victoria esset, damnarenturque ipsi votorum quae pro iis suscepissent, ut, quem ad modum nunc solliciti prosequerentur eos, ita paucos post dies laeti ovantibus victoria obviam irent. invitare inde pro se quisque et offerre et fatigare precibus ut quae ipsis iumentisque usui essent ab se potissimum sumerent; benigne omnia cumulata dare. modestia certare milites, ne quid ultra usum necessarium sumerent; nihil morari, nec abire ab signis nec subsistere nisi cibum capientes; diem ac noctem ire; vix quod satis ad naturale desiderium corporum esset, quieti dare. et ad collegam praemissi erant qui nuntiarent adventum percunctarenturque clam an palam, interdiu an noctu venire sese vellet, isdem an aliis considere castris. nocte clam ingredi melius visum est.

et herculis per instruo omnis ordo vir mulier undique ex ager effusor inter veto atque prex et laus eo ille praesidium res publicus vindico urbs romanus imperium appello in ille arma dexter suus liber suus salus atque libertas repono sum deus omnis dea preco ut ille faustus iter felix pugno maturo ex hostis victoria sum damno ipse votor qui pro is suscipio ut qui ad modus nunc sollicitus prosequor is ita paucus post dies laetus ovantibus victoria obvius eo invitaris inde pro sui quisque et offero et fatigaris prex ut qui ipse jumentum usus sum ab sui potis sumo benignus omnis cumulo do modestia certo miles ne quis ultra usus necessarius sumo nihil moraris neque abeo ab signum neque subsisto nisi cibus capio dies atque nox eo vix qui satis ad natural desiderium corpus sum quiesco do et ad collega praemitto sum qui nuntio advenio percunctarenturque clam an palam interdiu an nox venio sui volo idem an alius consido castrum nox clam ingredior bonus video sum


dum haec aguntur, Hannibal, iis qui Cauloniam obsidebant in deditionem acceptis, audita oppugnatione Tarenti dies noctesque cursim agmine acto, cum festinans ad opem ferendam captam urbem audisset, et Romani suum Hannibalem inquit habent; eadem qua ceperamus arte Tarentum amisimus. ne tamen fugientis modo convertisse agmen videretur, quo constiterat loco quinque milia ferme ab urbe posuit castra. ibi paucos moratus dies Metapontum sese recepit. inde duos Metapontinos cum litteris principum eius civitatis ad Fabium Tarentum mittit, fidem ab consule accepturos inpunita iis priora fore, si Metapontum cum praesidio Punico prodidissent. Fabius vera quae adferrent esse ratus, diem qua accessurus esset Metapontum constituit litterasque ad principes dedit, quae ad Hannibalem delatae sunt. enimvero laetus successu fraudis, si ne Fabius quidem dolo invictus fuisset, haud procul Metaponto insidias ponit. Fabio auspicanti, priusquam egrederetur ab Tarento, aves semel atque iterum non addixerunt. hostia quoque caesa consulenti deos haruspex cavendum a fraude hostili et ab insidiis praedixit. metapontini , postquam ad constitutam non venerat diem, remissi, ut cunctantem hortarentur, ac repente conprehensi, metu gravioris quaestionis detegunt insidias.

dum hic ago hannibal is qui caulonia obsido in deditio accipio audio oppugnatio tarentus dies nox cursim agmen ago cum festino ad ops fero capio urbs audio et romanus suus hannibal inquam habeo idem qui capio ars tarentus amitto ne tamen fugio modo converto agmen video quo consto locus quinque mille ferme ab urbs pono castrum ibi paucus moror dies metapontum sui recipio inde duo metapontini cum littera princeps is civitas ad fabius tarentus mitto fides ab consul accipio impunis is prior sum si metapontum cum praesidium punicus prodo fabius verus qui affero sum reor dies qui accedo sum metapontum constituo littera ad princeps do qui ad hannibal defero sum enimvero laetus succedo fraus si ne fabius quidem dolus invictus sum haud procul metapontum insidiae pono fabius auspico priusquam egredior ab tarentus aveo semel atque iterum non addico hostia quoque caedo consulo deus haruspex caveo ab fraus hostilis et ab insidiae praedico metapontini postquam ad constituo non venio dies remitto ut cunctor horto atque repens comprehendo metus gravis quaestio detego insidiae


sacerdotes Romani eo anno mortui aliquot suffectique: C. Servilius pontifex factus in locum T. Otacilii Crassi; Ti. Sempronius Ti. f. Longus augur factus in locum T. Otacilii Crassi; decemvir item sacris faciundis in locum Ti. Semproni C. f. Longi Ti. Sempronius Ti. f. Longus suffectus. M. Marcius rex sacrorum mortuus est et M. Aemilius Papus maximus curio; neque in eorum locum sacerdotes eo anno suffecti.

sacerdos romanus is annus mortuus aliquot sufficio que servilis pontifex facio in locus t otacilius crassus tiberius sempronius tiberius f longus augur facio in locus t otacilius crassus decemvir item sacrum facio in locus tiberius sempronius que f longus tiberius sempronius tiberius f longus sufficio m marcius rex sacer mortuus sum et m aemilius papus magnus curio neque in is locus sacerdos is annus sufficio


inter maiorum rerum curas comitia maximi curionis, cum in locum M. Aemili sacerdos crearetur, vetus excitaverunt certamen, patriciis negantibus C. Mamili Atelli, qui unus ex plebe petebat, habendam rationem esse, quia nemo ante eum nisi ex patribus id sacerdotium habuisset. tribuni appellati ad senatum rem reiecerunt; senatus populi potestatem fecit: ita primus ex plebe creatus maximus curio C. Mamilius Atellus. et flaminem Dialem invitum inaugurari coegit P. Licinius pontifex maximus C. Valerium Flaccum; decemvirum sacris faciundis creatus in locum Q. Muci Scaevolae demortui C. Laetorius. causam inaugurari coacti flaminis libens reticuissem, ni ex mala fama in bonam vertisset. ob adulescentiam neglegentem luxuriosamque C. Flaccus flamen captus a P. Licinio pontifice maximo erat, L. Flacco fratri germano cognatisque aliis ob eadem vitia invisus. is ut animum eius cura sacrorum et caerimoniarum cepit, ita repente exuit antiques mores ut nemo tota iuventute haberetur prior nec probatior primoribus patrum, suis pariter alienisque, esset. huius famae consensu elatus ad iustam fiduciam sui rem intermissam per multos annos ob indignitatem flaminum priorum repetivit, ut in senatum introiret. ingressum eum curiam cum P. Licinius praetor inde eduxisset, tribunos plebis appellavit. Flamen vetustum ius sacerdotii repetebat: datum id cum toga praetexta et sella curuli ei flamonio esse. praetor non exoletis vetustate annalium exemplis stare ius, sed recentissimae cuiusque consuetudinis usu volebat: nec patrum nec avorum memoria Dialem quemquam id ius usurpasse. tribuni rem inertia flaminum oblitteratam ipsis, non sacerdotio damno fuisse cum aequom censuissent,ne ipso quidem contra tendente praetore, magno adsensu patrum plebisque flaminem in senatum introduxerunt, omnibus ita existimantibus, magis sanctitate vitae quam sacerdotii iure eam rem flaminem obtinuisse.

inter magnus res cura comitium magnus curio cum in locus m aemilis sacerdos creo vetus excito certamen patricius nego que mamilis atelli qui unus ex plebs peto habeo ratio sum quia nemo ante is nisi ex pater is sacerdotium habeo tribunus appello ad senatus res reicio senatus populus potestas facio ita primus ex plebs creo magnus curio que mamilius atellus et flamen dial invitus inauguraris cogo p licinius pontifex magnus que valerius flaccus decemviri sacrum facio creo in locus q mucius scaevola demorior que laetorius causa inauguraris cogo flamen libet reticeo ni ex malus fama in bonus verto ob adulescentia neglego luxuriosus que flaccus flamen capio ab p licinius pontifex maximus sum l flaccus frater germanus cognatus alius ob idem vitio invideo is ut animus is cura sacer et caerimoniaris capio ita repens exuo antiques mos ut nemo totus iuventus habeo prior neque probo primoris pater suus pariter alienus sum hic fama consensus effero ad iustus fiducia suus res intermitto per multus annus ob indignitas flamen prior repeto ut in senatus introeo ingredior is curia cum p licinius praetor inde educo tribunus plebs appello flamen vetustus ius sacerdotium repeto do is cum toga praetexo et sella curulis is flamonio sum praetor non exoletus vetustas annalis exemplum sto ius sed recens quisque consuetudo usus volo neque pater neque avus memoria dial quisquam is ius usurpo tribunus res inertia flamen oblittero ipse non sacerdotium damnum sum cum aequus censeo ne ipse quidem contra tendo praetor magnus assensus pater pleo flamen in senatus introduco omnis ita existimo magis sanctitas vita quam sacerdotium ius is res flamen obtineo


Nero ea nocte quae secuta est pugnam profectus in Apuliam citatiore quam inde venerat agmine die sexto ad stativa sua atque ad hostem pervenit. iter eius frequentia minore, quia nemo praecesserat nuntius, laetitia vero tanta vix ut compotes mentium prae gaudio essent celebratum est. nam Romae neuter animi habitus satis dici enarrarique potest, nec quo incerta expectatione eventus civitas fuerat, nec quo victoriae famam accepit. numquam per omnis dies, ex quo Claudium consulem profectum fama attulit, ab orto sole ad occidentem aut senator quisquam a curia atque ab magistratibus abscessit aut populus e foro. matronae , quia nihil in ipsis opis erat, in preces obtestationesque versae, per omnia delubra vagae suppliciis votisque fatigare deos. tam sollicitae ac suspensae civitati fama incerta primo accidit duos Narnienses equites in castra quae in faucibus Umbriae opposita erant venisse ex proelio nuntiantes caesos hostes. et primo magis auribus quam animis id acceptum erat, ut maius laetiusque quam quod mente capere aut satis credere possent; et ipsa celeritas fidem impediebat, quod biduo ante pugnatum dicebatur. litterae deinde ab L. Manlio Acidino missae ex castris adferuntur de Narniensium equitum adventu. hae litterae per forum ad tribunal praetoris latae senatum curia exciverunt; tantoque certamine ac tumultu populi ad fores curiae concursum est ut adire nuntius non posset, sed traheretur a percunctantibus vociferantibusque ut in rostris prius quam in senatu litterae recitarentur. tandem summoti et coerciti a magistratibus, dispensarique laetitia inter inpotentes eius animos potuit. in senatu primum, deinde in contione litterae recitatae sunt; et pro cuiusque ingenio aliis iam certum gaudium, aliis nulla ante futura fides erat quam legatos consulumve litteras audissent.

nero is nox qui sequor sum pugna proficiscor in appulia citatus quam inde venio agmen dies sextus ad stativus suus atque ad hostis pervenio iter is frequentia paruus quia nemo praecedo nuntius laetitia verus tantus vix ut compotor mens prae gaudium sum celebro sum nam roma neuter animus habitus satis dico enarro possum neque quo incertus expectatio evenio civitas sum neque quo victoria fama accipio numquam per omnis dies ex quo claudius consul proficiscor fama affero ab orior sol ad occaedes aut senator quisquam ab curia atque ab magistratus abscedo aut populus e forum matrona quia nihil in ipse ops sum in prex obtestatio verro per omnis delubrum vagus supplicium voveo fatigaris deus tam sollicitus atque suspendo civitas fama incertus primus accido duo narniensis eques in castrum qui in fauces umbria oppono sum venio ex proelium nuntio caedo hostis et primus magis auris quam animus is accipio sum ut magnus laetus quam qui mens capio aut satis credo possum et ipse celeritas fides impedio qui biduus ante pugno dico littera deinde ab l manlius acidinus mitto ex castrum affero de narniensis eques advenio hic littera per forum ad tribunal praetor fero senatus curia exciverunt tantus certamen atque tumultus populus ad foris curia concurro sum ut adeo nuntius non possum sed traho ab percuncto vociferantibusque ut in rostrum prior quam in senatus littera recito tandem summoveo et coerceo ab magistratus dispenso laetitia inter impotens is animus possum in senatus primus deinde in contio littera recito sum et pro quisque ingenium alius iam certus gaudium alius nullus ante sum fides sum quam legatus consulumve littera audio


ipsos deinde adpropinquare legatos adlatum est. tunc enim vero omnis aetas currere obvii, primus quisque oculis auribusque haurire tantum gaudium cupientes. ad Mulvium usque pontem continens agmen pervenit. legati —erant L. Veturius Philo, P. Licinius Varus, Q. Caecilius Metellus —circumfusi omnis generis hominum frequentia in forum pervenerunt, cum alii ipsos, alii comites eorum quae acta essent percunctarentur. et ut quisque audierat exercitum hostium imperatoremque occisum, legiones Romanas incolumes, salvos consules esse, extemplo aliis porro impertiebant gaudium suum. cum aegre in curiam perventum esset, multo aegrius summota turba, ne patribus misceretur, litterae in senatu recitatae sunt. inde traducti in contionem legati. L. Veturius litteris recitatis, ipse planius omnia quae acta erant exposuit cum ingenti adsensu, postremo etiam clamore universae contionis, cum vix gaudium animis caperent. discursum inde ab aliis circa templa deum, ut grates agerent, ab aliis domos, ut coniugibus liberisque tam laetum nuntium impertirent. senatus quod M. Livius et C. Claudius consules incolumi exercitu ducem hostium legionesque occidissent, supplicationem in triduum decrevit. eam earn supplicationem C. Hostilius praetor pro contione edixit, celebrataque a viris feminisque est. omnia templa per totum triduum aequalem turbam habuere, cum matronae amplissima veste cum liberis, perinde ac si debellatum foret, omni solutae metu deis immortalibus grates agerent. statum quoque civitatis ea victoria movit, ut iam inde haud secus quam in pace res inter se contrahere vendendo, emendo, mutuum dando argentum creditumque solvendo auderent.

ipse deinde adpropinquaris legatus affero sum tunc enim verus omnis aetas curro obvius primus quisque oculus auris haurio tantus gaudium cupio ad mulvius usque pons contineo agmen pervenio legatus sum l veturius philus p licinius varus q caecilius metellus circumfundo omnis genus homo frequentia in forum pervenio cum alius ipse alius comes is qui ago sum percuncto et ut quisque audio exercitus hostis imperator occido legio romanus incolumis salvus consul sum extemplo alius porro impertio gaudium suus cum aeger in curia pervenio sum multus aeger summoveo turba ne pater misceo littera in senatus recito sum inde traduco in contio legatus l veturius littera recitas ipse planus omnis qui ago sum expono cum ingens assensus postremo etiam clamor universus contio cum vix gaudium animus capio discursus inde ab alius circa templum deus ut grates ago ab alius domus ut conjunx libo tam laetus nuntius impertio senatus qui m livius et que claudus consul incolumis exercitus dux hostis legio occido supplicatio in triduum decerno is earn supplicatio que hostilis praetor pro contio edico celebro ab vis femina sum omnis templum per totus triduum aequalis turba habeo cum matrona amplus vestis cum liber perinde atque si debello sum omnis solvo metus deus immortalis grates ago status quoque civitas is victoria moveo ut iam inde haud secus quam in pax res inter sui contraho vendo emo mutuus do argentum credo solvo audeo


deis rite placatis dilectum consules habebant acrius intentiusque quam prioribus annis quisquam meminerat habitum; nam et belli terror duplicatus novi hostis in Italiam adventu, et minus iuventutis erat unde scriberent milites. Itaque colonos etiam maritimos, qui sacrosanctam vacationem dicebantur habere, dare milites cogebant. quibus recusantibus edixere in diem certain ut quo quisque iure vacationem haberet ad senatum deferret. ea die ad senatum hi populi venerunt: Ostiensis Alsiensis Antias Anxurnas Minturnensis Sinuessanus, et ab supero mari Senensis. cum vacationes suas quisque populus recitaret, nullius, cum in Italia hostis esset, praeter Antiatem Ostiensemque vacatio observata est; et earum coloniarum iuniores iure iurando adacti supra dies triginta non pernoctaturos se extra moenia coloniae suae, donec hostis in Italia esset.

deus rite placo dilectus consul habeo acer intendo quam prior annus quisquam memini habitus nam et bellum terror duplico nosco hostis in italia advenio et paruus iuventus sum unde scribo miles itaque colonus etiam maritimus qui sacrosanctus vacatio dico habeo do miles cogo qui recuso edico in dies certain ut quo quisque ius vacatio habeo ad senatus defero is dies ad senatus hic populus venio ostiensis alsiensis antius anxurnas minturnensis sinuessanus et ab supero mare senensis cum vacatio suus quisque populus recito nullus cum in italia hostis sum praeter antias ostiensis vacatio observo sum et is colonia iuniores ius iuro adigo supra dies triginta non pernocto sui extra moenia colonia suus donec hostis in italia sum


consulum alter T, Quinctius Crispinus ad exercitum quem Q. Fulvius Flaccus habuerat cum supplemento in Lucanos est profectus. Marcellum aliae atque aliae obiectae animo religiones tenebant, in quibus quod, cum bello Gallico ad Clastidium aedem Honori et Virtuti vovisset, dedicatio eius a pontificibus impediebatur, quod negabant unam cellam amplius quam uni deo recte dedicari, quia, si de caelo tacta aut prodigii aliquid in ea factum esset, difficilis procuratio foret, quod utri deo res divina fieret, sciri non posset; neque enim duobus nisi certis deis rite una hostia fieri. ita addita Virtutis aedes adproperato opere; neque tamen ab ipso aedes eae dedicatae sunt. tum demum ad exercitum quem priore anno Venusiae reliquerat cum supplemento supplement proficiscitur.

consul alter t quintius crispinus ad exercitus qui q fulvus flaccus habeo cum supplementum in lucani sum proficiscor marcellus alius atque alius objacio animus religio teneo in qui qui cum bellum gallicus ad clastidium aedes honorius et virtus vovisset dedicatio is ab pontifex impedio qui nego unus cella amplus quam unus deus rectus dedicaris quia si de caelum tango aut prodigium aliquis in is facio sum difficilis procuratio sum qui uter deus res divino fio scio non possum neque enim duo nisi certus deus rite unus hostia fio ita addo virtus aedes appropero opus neque tamen ab ipse aedes is dedico sum tum demum ad exercitus qui prior annus venusiae relinquo cum supplementum supplement proficisco


priusquam Claudius consul in provinciam perveniret, per extremum finem agri ... ducentem in Sallentinos exercitum Hannibalem expeditis cohortibus adortus C. Hostilius Tubulus incomposito agmini terribilem tumultum intulit; ad quattuor milia hominum occidit, novem signa militaria cepit. moverat ex hibernis ad famam hostis Q. Claudius, qui per urbes agri Sallentini castra disposita habebat. Itaque ne cum duobus exercitibus simul confligeret, Hannibal nocte castra ex agro Tarentino movit atque in Bruttios concessit. Claudius in Sallentinos agmen convertit, Hostilius Capuam petens obvius ad Venusiam fuit consuli Claudio. ibi ex utroque exercitu electa peditum quadraginta milia, duo milia et quingenti equites, quibus consul adversus Hannibalem rem gereret: reliquas copias Hostilius Capuam ducere iussus, ut Q. Fulvio proconsuli traderet.

priusquam claudus consul in provincia pervenio per exter finis ager duco in salentini exercitus hannibal expeditus cohors adorior que hostilis tubulus incompositus agmen terribilis tumultus infero ad quattuor mille homo occido novo signum militaris capio moveo ex hibernus ad fama hostis q claudus qui per urbs ager salentini castrum dispono habeo itaque ne cum duo exercitus simul confligo hannibal nox castrum ex ager tarentinus moveo atque in bruttii concedo claudus in salentini agmen converto hostilis capua peto obvius ad venusia sum consul claudius ibi ex uterque exercitus eligo pedes quadraginta mille duo mille et quingenti eques qui consul adverro hannibal res gero reliquus copia hostilis capua duco iubeo ut q fulvius proconsulis trado


proelium in aditu fori maiore impetu quam perseverantia commissum est. non animo, non armis, non arte belli, non vigore ac viribus corporis par Romano Tarentinus erat. igitur pilis tantum coniectis, prius paene quam consererent manus terga dederunt, dilapsique per nota urbis itinera in suas amicorumque domos. duo ex ducibus Nico et Democrates fortiter pugnantes cecidere, Philemenus, qui proditionis ad Hannibalem auctor fuerat, cum citato equo ex proelio avectus esset, vacuus paulo post equus errans per urbem cognitus, corpus nusquam inventum est; creditum volgo est in puteum apertum ex equo praecipitasse. carthalonem autem, praefectum Punici praesidii, cum commemoratione paterni hospitii positis armis venientem ad consulem miles obvius obtruncat. alii alios passim sine discrimine armatos inermis caedunt, Carthaginienses Tarentinosque pariter. Bruttii quoque multi passim interfecti, seu per errorem seu vetere in eos insito odio seu ad proditionis famam, ut vi potius atque armis captum Tarentum videretur, exstinguendam. tum a caede ad diripiendam urbem discursum. triginta milia servilium capitum dicuntur capta, argenti vis ingens facti signatique, auri tria milia octoginta pondo, signa et tabulae, prope ut Syracusarum ornamenta aequaverint. sed maiore animo generis eius praeda abstinuit Fabius quam Marcellus; qui interrogante scriba quid fieri signis vellet ingentis magnitudinis —di sunt, suo quisque habitu in modum pugnantium formati—deos iratos Tarentinis relinqui iussit. murus inde qui urbem ab arce dirimebat dirutus est ac disiectus.

proelium in aditus forum magnus impetus quam persevero committo sum non animus non arma non ars bellum non vigor atque vis corpus par romanus tarentinus sum igitur pila tantus conicio prior paene quam consero manus tergum do dilabor per nosco urbs iter in suus amicus domus duo ex dux nico et democrates fortis pugno cado philemenus qui proditio ad hannibal auctor sum cum cito equus ex proelium avectus sum vacuus paulus post equus erro per urbs cognosco corpus nusquam invenio sum credo vulgo sum in puteus aperio ex equus praecipito carthalonem autem praeficio punicus praesidium cum commemoratio paternus hospitium pono arma venio ad consul miles obvius obtrunco alius alius passim sine discrimen armatus inermis caedo carthaginiensis tarentini pariter bruttius quoque multus passim interfacio seu per error seu veto in is inquiro odium seu ad proditio fama ut vis potis atque arma capio tarentus video exstinguo tum ab caedes ad diripio urbs discursus triginta mille servilis caput dico capio argentum volo ingens facio signo aurum tres mille octoginta pondo signum et tabula prope ut syracusaris ornamentum aequo sed magnus animus genus is praeda abstineo fabius quam marcellus qui interrogo scriba quis fio signum volo ingens magnitudo deus sum suus quisque habitus in modus pugno formo deus irascor tarentinus relinquo iubeo murus inde qui urbs ab arx dirimo diruo sum atque disjacio


numquam eo bello una acie tantum hostium interfectum est, redditaque aequa Cannensi clades vel ducis vel exercitus interitu videbatur. quinquaginta sex milia hostium occisa, capta quinque milia et quadringenti; magna praeda alia cum omnis generis, tum auri etiam argentique. civium etiam Romanorum qui capti apud hostes erant supra quattuor milia capitum recepta. id solacii fuit pro amissis eo proelio militibus. nam haudquaquam incruenta victoria fuit: octo ferme milia Romanorum sociorumque occisa; adeoque etiam victores sanguinis caedisque ceperat satias ut postero die, cum esset nuntiatum Livio consuli Gallos Cisalpinos Liguresque, qui aut proelio non adfuissent aut inter caedem effugissent, uno agmine abire sine certo duce, sine signis, sine ordine ullo aut imperio; posse, si una equitum ala mittatur, omnes deleri: quin supersint inquit aliqui nuntii et hostium cladis et nostrae virtutis.

numquam is bellum unus acies tantus hostis interficio sum reddo aequus cannensis clades vel dux vel exercitus interitus video quinquaginta sex mille hostis occaedes capio quinque mille et quadringenti magnus praeda alius cum omnis genus tum aurum etiam argentum civis etiam romanus qui capio apud hostis sum supra quattuor mille caput recipio is solacium sum pro amitto is proelium miles nam haudquaquam incruentus victoria sum octo ferme mille romanus socius occaedes adeo etiam victor sanguis caedo capio satio ut posterus dies cum sum nuntio livius consul galli cisalpinus ligur qui aut proelium non adsum aut inter caedes effugio unus agmen abeo sine certus dux sine signum sine ordo ullus aut imperium possum si unus eques ala mitto omnis deleo quin supersum inquam aliqui nuntius et hostis clades et noster virtus


eadem aestate et Philippus implorantibus Achaeis auxilium tulit, quos et Machanidas tyrannus Lacedaemoniorum finitimo bello urebat, et Aetoli, navibus per fretum quod Naupactum et Patras interfluit— Rhion incolae vocant—exercitu traiecto, depopulati erant. Attalum quoque regem Asiae, quia Aetoli summum gentis suae magistratum ad eum proximo concilio detulerant, fama erat in Europam traiecturum. ob haec Philippo in Graeciam descendenti ad Lamiam urbem Aetoli duce Pyrrhia, qui praetor in eum annum cum absente Attalo creatus erat, occurrerunt. habebant et ab Attalo auxilia secum et mille ferme ex Romana classe a P. Sulpicio missos. adversus hunc ducem atque has copias Philippus bis prospero eventu pugnavit; mille admodum hostium utraque pugna occidit. inde cum Aetoli metu compulsi Lamiae urbis moenibus tenerent sese, Philippus ad Phalara exercitum reduxit. in Maliaco sinu is locus est, quondam frequenter habitatus propter egregium portum tutasque circa stationes et aliam opportunitatem maritumam terrestremque. eo legati ab rege Aegypti Ptolomaeo Rhodiisque et Atheniensibus et Chiis venerunt ad dirimendum inter Philippum atque Aetolos bellum. adhibitus ab Aetolis et ex finitimis pacificator Amynander rex Athamanum. omnium autem non tanta pro Aetolis cura erat, ferociori quam pro ingeniis Graecorum gente, quam ne Philippus regnumque eius rebus Graeciae, grave libertati futurum, immisceretur. De pace dilata consultatio est in concilium Achaeorum, concilioque ei et locus et dies certa indicta; interim triginta dierum indutiae impetratae. profectus inde rex per Thessaliam Boeotiamque Chalcidem Euboeae venit, ut Attalum, quem classe Euboeam petiturum audierat, portibus et litorum adpulsu arceret. inde praesidio relicto adversus Attalum, si forte interim traiecisset, profectus ipse cum paucis equitum levisque armaturae Argos venit. ibi curatione Heraeorum Nemeorumque suffragiis populi ad eum delata, quia se Macedonum reges ex ea civitate oriundos referunt, Heraeis peractis ab ipso ludicro extemplo Aegium profectus est ad indictum multo ante sociorum concilium. ibi de Aetolico finiendo bello actum, ne causa aut Romanis aut Attalo intrandi Graeciam esset. sed ea omnia vixdum indutiarum tempore circumacto Aetoli turbavere, postquam et Attalum Aeginam venisse et Romanam classem stare ad Naupactum audivere. vocati enim in concilium Achaeorum, in quo et eae legationes erant quae ad Phalara egerant de pace, primum questi sunt quaedam parva contra fidem conventionis tempore indutiarum facta; postremo negarunt dirimi bellum posse, nisi Messeniis Achaei Pylum redderent, Romanis restitueretur Atintania, Scerdilaedo et Pleurato Ardiaei. enimvero indignum ratus Philippus victos victori sibi ultro condiciones ferre, ne antea quidem se aut de pace audisse aut indutias pepigisse dixit spem ullam habentem quieturos Aetolos, sed ut omnes socios testes haberet se pacis, illos belli causam quaesisse. ita infecta pace concilium dimisit quattuor milibus armatorum relictis ad praesidium Achaeorum et quinque longis navibus acceptis, quas si adiecisset missae nuper ad se classi Carthaginiensium et ex Bithynia ab rege Prusia venientibus navibus, statuerat navali proelio lacessere Romanos iam diu in regione ea potentes maris. ipse ab eo concilio Argos regressus; iam enim Nemeorum adpetebat tempus, quae celebrari volebat praesentia sua.

idem aestas et philippus imploro achaeus auxilium fero qui et machanidas tyrannus lacedaemonius finitimus bellum uro et aetolus navis per fretus qui naupactus et patrae interfluo rhion incola voco exercitus traicio depopulor sum attal quoque rex asia quia aetolus superus gens suus magistratus ad is propior concilio defero fama sum in europa transjacio ob hic philippus in graecia descendo ad lamia urbs aetolus dux pyrrhias qui praetor in is annus cum absum attalus creo sum occurro habeo et ab attalus auxilium sui et mille ferme ex romanus classis ab p sulpicius mitto adverro hic dux atque hic copia philippus bis prosper evenio pugno mille admodum hostis uter pugno occido inde cum aetolus metus compello lamia urbs moenia teneo sui philippus ad phalara exercitus reduco in maliaco sinus is locus sum quondam frequens habito propter egregius portus tueor circa statio et alius opportunitas maritumam terrestris is legatus ab rex aegyptius ptolomaeus rhodius et atheniensis et chius venio ad dirimo inter philippus atque aetoli bellum adhibeo ab aetolus et ex finitimus pacificator amynander rex athamanes omnis autem non tantus pro aetolus cura sum ferox quam pro ingenium graecum gens quam ne philippus regnum is res graecia gravis libertas sum immisceo de pax differo consultatio sum in concilium achaeus concilio is et locus et dies certus indico interim triginta dies indutiae impetro proficiscor inde rex per thessalia boeotia chalcis euboea venio ut attal qui classis euboea peto audio portus et litor appulsus arceo inde praesidium relinquo adverro attal si fors interim transjacio proficiscor ipse cum paucus eques levis armo argi venio ibi curatio heraea nemea suffragium populus ad is defero quia sui macedones rex ex is civitas orior refero heraea perago ab ipse ludicer extemplo aegium proficiscor sum ad indico multus ante socius concilium ibi de aetolicus finio bellum ago ne causa aut romanus aut attalus intro graecia sum sed is omnis vixdum indutiaris tempus circumago aetolus turbo postquam et attal aegina venio et romanus classis sto ad naupactus audio voco enim in concilium achaeus in quo et is legatio sum qui ad phalara ago de pax primus queror sum quidam parvus contra fides conventio tempus indutiaris facio postremo nego dirimo bellum possum nisi messenius achaeus pylus reddo romanus restituo atintania scerdilaedo et pleuratus ardiaei enimvero indignus reor philippus vinco victor sui ultro condicio fero ne antea quidem sui aut de pax audio aut indutiae pepigisse dico spes ullus habeo quiesco aetoli sed ut omnis socius testis habeo sui pax ille bellum causa quaero ita inficio pax concilium dimitto quattuor mille armator relinquo ad praesidium achaeus et quinque longus navis accipio qui si adicio mitto nuper ad sui classis carthaginiensis et ex bithynia ab rex prusia venio navis statuo naval proelium lacesso romanus iam diu in regio is potens mare ipse ab is concilio argi regredior iam enim nemea adpeto tempus qui celebraris volo praesens suus


Marcellus et consulis litteris excitus et quia ita induxerat in animum neminem ducem Romanum tam parem Hannibali quam se esse, ubi primum in agris pabuli copia fuit, ex hibernis profectus ad Canusium Hannibali occurrit. sollicitabat ad defectionem Canusinos Poenus; ceterum ut adpropinquare Marcellum audivit, castra inde movit. aperta erat regio sine ullis ad insidias latebris; itaque in loca saltuosa cedere inde coepit. Marcellus vestigiis instabat castraque castris conferebat, et opere perfecto extemplo in aciem legiones educebat. Hannibal turmatim per equites peditumque iaculatores levia certamina serens casum universae pugnae non necessarium ducebat. tractus est tamen ad id quod vitabat certamen. nocte praegressum adsequitur locis planis ac patentibus Marcellus; castra inde ponentem pugnando undique in munitores operibus prohibet. ita signa conlata pugnatumque totis copiis et, cum iam nox instaret, Marte aequo discessum est. castra exiguo distantia spatio raptim ante noctem permunita. postero die luce prima Marcellus in aciem copias eduxit; nec Hannibal detractavit certamen, multis verbis adhortatus milites ut memores Trasumenni Cannarumque contunderent ferociam hostis: urgere atque instare eum, non iter quietos facere, non castra ponere pati, non respirare aut circumspicere; cotidie simul orientem solem et Romanam aciem in campis videndam esse; si uno proelio haud incruentus abeat, quietius deinde tranquilliusque eum bellaturum. his inritati adhortationibus simulque taedio ferociae hostium cotidie instantium lacessentiumque acriter proelium ineunt. pugnatum amplius duabus horis est. cedere inde ab Romanis dextra ala et extraordinarii coepere. quod ubi Marcellus vidit, duodeuicesimam duodevicensimam legionem in primam aciem inducit. dum alii trepidi cedunt, alii segniter subeunt, turbata tota acies est, dein prorsus fusa, et vincente pudorem metu terga dabant. cecidere in pugna fugaque ad duo milia et septingenti civium sociorumque; in iis quattuor Romani centuriones, duo tribuni militum, M. Licinius et M. Helvius. signa militaria quattuor de ala prima quae fugit, duo de legione quae cedentibus sociis successerat amissa.

marcellus et consul littera excio et quia ita induco in animus nemo dux romanus tam par hannibal quam sui sum ubi primus in ager pabulum copia sum ex hibernus proficiscor ad canusium hannibal occurro sollicito ad defectio canusinus poenus ceterum ut adpropinquaris marcellus audio castrum inde moveo apertus sum regius sine ullus ad insidiae latebra itaque in locum saltuosus cedo inde coepio marcellus vestigium insto castro castrum confero et opus perficio extemplo in acies legio educo hannibal turmatim per eques pedes iaculator levis certamen sero casus universus pugna non necessarius duco traho sum tamen ad is qui vito certamen nox praegredior assequor locus planus atque pateo marcellus castrum inde pono pugno undique in munitor opus prohibeo ita signum confero pugno totus copia et cum iam nox insto mars aequus discedo sum castrum exiguus disto spatium raptim ante nox permunio posterus dies lux primus marcellus in acies copia educo neque hannibal detractavit certamen multus verbum adhortor miles ut memor trasumenni cannae contundo ferocio hostis urgeo atque insto is non iter quiesco facio non castrum pono patior non respiraris aut circumspicio cottidie simul orior sol et romanus acies in campus video sum si unus proelium haud incruentus abeo quiesco deinde tranquillus is bellor hic inritas adhortatio simul taedium ferocia hostis cottidie insto lacesso acer proelium ineo pugno amplus duo hora sum cedo inde ab romanus dextera ala et extraordinarius coepio qui ubi marcellus video duodevicesimus duodevicensimam legio in primus acies induco dum alius trepidus cedo alius segnis subeo turbo totus acies sum deinde prorsus fundo et vinco pudor metus tergum do cado in pugno fugo ad duo mille et septingenti civis socius in is quattuor romanus centurio duo tribunus miles m licinius et m helvus signum militaris quattuor de ala primus qui fugio duo de legio qui cedo socius succedo amitto


priusquam consules proficiscerentur, novendiale sacrum fuit, quia Veis de caelo lapidaverat. sub unius prodigii, ut fit, mentionem alia quoque nuntiata, Minturnis aedem Iovis et lucum Maricae, item Atellae murum et portam de caelo tacta; Minturnenses, terribilius quod esset, adiciebant sanguinis rivum in porta fluxisse; et Capuae lupus nocte portam ingressus vigilem laniaverat. haec procurata hostiis maioribus prodigia, et supplicatio diem unum fuit ex decreto pontificum. inde iterum novendiale instauratum, quod in Armilustro lapidibus visum pluere. liberatas religione mentes turbavit rursus nuntiatum Frusinone natum infantem esse quadrimo parem, nec magnitudine tam mirandum quam quod is quoque, ut Sinuessae biennio ante, incertus mas an femina esset natus erat. id vero haruspices ex Etruria adciti foedum ac turpe prodigium dicere: extorrem agro Romano, procul terrae contactu, alto mergendum. vivum in arcam condidere provectumque in mare proiecerunt. decrevere deerevere item pontifices ut virgines ter novenae per urbem euntes carmen canerent. id cum in Iovis Statoris aede discerent conditum ab Livio poeta carmen, tacta de caelo aedis in Aventino Iunonis Reginae; prodigiumque id ad matronas pertinere haruspices cum respondissent donoque divam placandam esse, aedilium curulium edicto in Capitolium convocatae quibus in urbe Romana intraque decimum lapidem ab urbe domicilia essent, ipsae inter se quinque et viginti delegerunt ad quas ex dotibus stipem conferrent. inde donum pelvis aurea facta lataque in Aventinum, pureque et caste a matronis sacrificatum.

priusquam consul proficisco novendial sacer sum quia via de caelum lapidaverat sub unus prodigium ut fio mentio alius quoque nuntio minturnae aedes iuppiter et lucus marica item atella murus et porta de caelum tango minturnensis terribilis qui sum adicio sanguis rivus in porto fluo et capua lupus nox porta ingredior vigilis lanio hic procuro hostia magnus prodigium et supplicatio dies unus sum ex decretum pontifex inde iterum novendial instauro qui in armilustrum lapis video pluo libero religio mens turbo rursus nuntio frusino natus infer sum quadrimus par neque magnitudo tam miror quam qui is quoque ut sinuessa biennium ante incertus mas an femina sum nascor sum is verus haruspex ex etruria adcieo foedus atque turpis prodigium dico extorris ager romanus procul terra contactus altus mergo vivus in arca condo provectumque in mare projacio decerno deerevere item pontifex ut virgo ter noveni per urbs eo carmen cano is cum in iuppiter stator aedes disco condio ab livius poeta carmen tango de caelum aedes in aventinus juno reginus prodigium is ad matrona pertineo haruspex cum respondeo dono diva placo sum aedilis curulis edictum in capitolium convoco qui in urbs romanus intro decimus lapis ab urbs domicilium sum ipse inter sui quinque et viginti deligo ad qui ex dos stips confero inde donum pelvis aureus facio fero in aventinus purus et castus ab matrona sacrifico


praetores in provincias profecti; consules religio tenebat, quod prodigiis aliquot nuntiatis non facile litabant. et ex Campania nuntiata erant, Capuae duas aedes, Fortunae et Martis, et sepulcra aliquot de caelo tacta, Cumis—adeo minimis etiam rebus prava religio inserit deos—mures in aede Iovis aurum rosisse, Casini examen apium ingens in foro consedisse; et Ostiae murum portamque de caelo tactam, Caere vulturium volasse in aedem Iovis, Volsiniis sanguine lacum manasse. horum prodigiorum causa diem unum supplicatio fuit. per dies aliquot hostiae maiores sine litatione caesae, diuque non impetrata pax deum. in capita consulum re publica incolumi exitiabilis prodigiorum eventus vertit.

praetor in provincia proficiscor consul religio teneo qui prodigium aliquot nuntio non facilis lito et ex campaneus nuntio sum capua duo aedes fortuna et mars et sepulcrum aliquot de caelum tango cumae adeo paruus etiam res pravus religio insero deus mus in aedes iuppiter aurum rodo casinus examen apis ingens in forum consido et ostia murus porta de caelum tango caere vulturius volo in aedes iuppiter volsinius sanguis lacus manasse hic prodigus causa dies unus supplicatio sum per dies aliquot hostia magnus sine litatio caedo diu non impetro pax deus in caput consul res publicus incolumis exitiabilis prodigus evenio verto


inter haec ab Hasdrubale, postquam a Placentiae obsidione abscessit, quattuor Galli equites, duo Numidae cum litteris missi ad Hannibalem, cum per medios hostes totam ferme longitudinem Italiae emensi essent, dum Metapontum cedentem Hannibalem sequuntur, incertis itineribus Tarentum delati, a vagis per agros pabulatoribus Romanis ad Q. Claudium propraetorem deducuntur. eum primo incertis inplicantes responsis, ut metus tormentorum admotus fateri vera coegit, edocuerunt litteras se ab Hasdrubale ad Hannibalem ferre. cum iis litteris, sicut erant, signatis L. Verginio tribuno militum ducendi ad Claudium consulem traduntur; duae simul turmae Samnitium praesidii causa missae. qui ubi ad consulem pervenerunt, litteraeque lectae per interpretem sunt, et ex captivis percunctatio facta, tum Claudius non id tempus esse rei publicae ratus quo consiliis ordinariis provinciae suae quisque finibus per exercitus suos cum hoste destinato ab senatu bellum gereret—audendum ac novandum aliquid inprovisum, inopinatum, quod coeptum non minorem apud cives quam hostes terrorem faceret, perpetratum in magnam laetitiam ex magno metu verteret— litteris Hasdrubalis Romam ad senatum missis simul et ipse patres conscriptos, quid pararet, edocet: ut, cum in Umbria se occursurum Hasdrubal fratri scribat, legionem a Capua Romam arcessant, dilectum Romae habeant, exercitum urbanum ad Narniam hosti opponant. haec senatu scripta. praemissi item per agrum Larinatem Marrucinum Frentanum Praetutianum, qua exercitum ducturus erat, ut omnes ex agris urbibusque commeatus paratos militi ad vescendum in viam deferrent, equos iumentaque alia producerent, ut vehiculorum fessis copia esset. ipse de toto exercitu civium sociorumque quod roboris erat delegit, sex milia peditum, mille equites; pronuntiat occupare se in Lucanis proximam urbem Punicumque in ea praesidium velle; ut ad iter parati omnes essent. profectus nocte flexit in Picenum. et consul quidem quantis maximis itineribus poterat ad conlegam ducebat, relicto Q. Catio legato qui castris praeesset. Romae haud minus terroris ac tumultus erat quam fuerat quadriennio ante, cum castra Punica obiecta Romanis moenibus portisque fuerant. neque satis constabat animis tam audax iter consulis laudarent vituperarentne; apparebat, quo nihil iniquius est, ex eventu famam habiturum: castra prope Hannibalem hostem relicta sine duce, cum exercitu cui detractum foret omne quod roboris, quod floris fuerit; et consulem in Lucanos ostendisse iter, cum Picenum et Galliam peteret, castra relinquentem nulla alia re tutiora quam errore hostis, qui ducem inde atque exercitus partem abesse ignoraret. quid futurum, si id palam fiat, et aut insequi Neronem cum sex milibus armatorum profectum Hannibal toto exercitu velit aut castra invadere praedae relicta, sine viribus, sine imperio, sine auspicio? veteres eius belli clades, duo consules proximo anno interfecti terrebant; et ea omnia accidisse, cum unus imperator, unus exercitus hostium in Italia esset; nunc duo bella Punica facta, duos ingentes exercitus, duos prope Hannibales in Italia esse. quippe et Hasdrubalem patre eodem Hamilcare genitum, aeque inpigrum ducem, per tot annos in Hispania Romano exercitatum bello, gemina victoria insignem, duobus exercitibus cum clarissimis ducibus deletis. nam itineris quidem celeritate ex Hispania et concitatis ad arma Gallicis gentibus multo magis quam Hannibalem ipsum gloriari posse; quippe in iis locis hunc coegisse exercitum quibus ille maiorem partem militum fame ac frigore, quae miserrima mortis genera sint, amisisset. adiciebant etiam periti rerum Hispaniae haud cum ignoto eum duce C. Nerone congressurum, sed quem in saltu impedito deprensus forte haud secus quam puerum conscribendis fallacibus condicionibus pacis frustratus elusisset. omnia maiora etiam vero praesidia hostium, minora sua, metu interprete semper in deteriora inclinato, ducebant.

inter hic ab hasdrubal postquam ab placentia obsidio abscedo quattuor gallus eques duo numida cum littera mitto ad hannibal cum per medius hostis totus ferme longitudo italia emetior sum dum metapontum cedo hannibal sequor incertus iter tarentus defero ab vagus per ager pabulator romanus ad q claudius propraetor deduco is primus incertus inplicantes respondeo ut metus tormentum admoveo fateor verus cogo edoceo littera sui ab hasdrubal ad hannibal fero cum is littera sicut sum signo l verginio tribunus miles duco ad claudius consul trado duo simul turma samnites praesidium causa mitto qui ubi ad consul pervenio littera lego per interpres sum et ex captivus percunctatio facio tum claudus non is tempus sum res publicus reor quo consilium ordinarius provincia suus quisque finis per exercitus suus cum hostis destino ab senatus bellum gero audeo atque novo aliquis improvide inopinor qui coepio non paruus apud civis quam hostis terror facio perpetro in magnus laetitia ex magnus metus verto littera hasdrubal roma ad senatus mitto simul et ipse pater conscribo quis paro edoceo ut cum in umbria sui occurro hasdrubal frater scribo legio ab capua roma arcesso dilectus roma habeo exercitus urbanus ad narnia hostis oppono hic senatus scribo praemitto item per ager larinatem marrucinus frentanus praetutianus qui exercitus duco sum ut omnis ex ager urbs commeatus paro miles ad vesco in via defero equus jumentum alius produco ut vehiculum fatisco copia sum ipse de totus exercitus civis socius qui robur sum deligo sex mille pedes mille eques pronuntio occuparis sui in lucanus propior urbs punicus in is praesidium volo ut ad iter paro omnis sum proficiscor nox flecto in picenus et consul quidem quantus magnus iter possum ad collega duco relinquo q catius legatus qui castrum praesum roma haud paruus terror atque tumultus sum quam sum quadriennium ante cum castrum punicus objecto romanus moenia porta sum neque satis consto animus tam audax iter consul laudo vituperarentne appareo quo nihil iniquus sum ex evenio fama habeo castrum prope hannibal hostis relinquo sine dux cum exercitus qui detraho sum omnis qui robur qui florus sum et consul in lucani ostendo iter cum picenus et gallia peto castrum relinquo nullus alius res tueor quam error hostis qui dux inde atque exercitus pars absum ignoro quis sum si is palam fio et aut insequor nero cum sex mille armator proficiscor hannibal totus exercitus volo aut castrum invado praeda relinquo sine vis sine imperium sine auspicium vetus is bellum clades duo consul propior annus interfacio terreo et is omnis accido cum unus imperator unus exercitus hostis in italia sum nunc duo bellum punicus facio duo ingens exercitus duo prope hannibal in italia sum quippe et hasdrubal pater idem hamilcaris gigno aequus inpigrum dux per tot annus in hispania romanus exercitas bellum gemino victoria insignis duo exercitus cum clarus dux deleo nam iter quidem celeritas ex hispania et concitas ad arma gallicus gens multus magis quam hannibal ipse glorior possum quippe in is locus hic cogo exercitus qui ille magnus pars miles fames atque frigor qui miser mors genus sum amitto adicio etiam pereo res hispania haud cum ignosco is dux que nero congredior sed qui in saltus impedio deprensus fors haud secus quam puer conscribo fallax condicio pax frustro eludo omnis magnus etiam verus praesidium hostis parvus suus metus interpres semper in deterior inclino duco


Q. Fabius consul oppidum in Sallentinis Manduriam vi cepit; ibi ad tria milia hominum capta et ceterae praedae aliquantum. inde Tarentum profectus in ipsis faucibus portus posuit castra. naves quas Laevinus tutandis commeatibus habuerat partim machinationibus onerat apparatuque moenium oppugnandorum, partim tormentis et saxis omnique missilium telorum genere instruit, onerarias quoque, non eas solum quae remis agerentur, ut alii machinas scalasque ad muros ferrent, alii procul ex navibus volnerarent moenium propugnatores. hae naves ab aperto mari ut urbem adgrederentur instructae parataeque sunt; et erat liberum mare classe Punica, cum Philippus oppugnare Aetolos pararet, Corcyram tramissa. in Bruttiis interim Cauloniae oppugnatores sub adventum Hannibalis, ne opprimerentur, in tumulum a praesenti impetu tutum, ad cetera inopem, concessere.

q fabius consul oppidum in salentini manduria vis capio ibi ad tres mille homo capio et ceterus praeda aliquantus inde tarentus proficiscor in ipse fauces portus pono castrum navo qui laevinus tuto commeatus habeo pars machinatio onero appario moenia oppugno pars tormentum et saxum omne missile telum genus instruo oneraria quoque non is solus qui remi ago ut alius machina scala ad murus fero alius procul ex navis volnerarent moenia propugnator hic navo ab aperio mare ut urbs aggredior instruo paro sum et sum liber mare classis punicus cum philippus oppugnaris aetoli paro corcyra transmitto in bruttius interim caulonia oppugnator sub advenio hannibal ne opprimo in tumulus ab praesens impetus tueor ad ceterus inops concedo


multa ea aestate qua haec facta sunt ex propinquis urbibus agrisque nuntiata sunt prodigia: Tusculi agnum cum ubere lactenti natum, Iovis aedis culmen fulmine ictum ac prope omni tecto nudatum; isdem ferme diebus Anagniae terram ante portam ictam diem ac noctem sine ullo ignis alimento arsisse, et aves ad compitum Anagninum in luco Dianae nidos in arboribus reliquisse; tarracinae in mari haud procul portu angues magnitudinis mirae lascivientium piscium modo exsultasse; tarquiniis porcum cum ore humano genitum, et in agro Capenate ad lucum Feroniae quattuor signa sanguine multo diem ac noctem sudasse. haec prodigia hostiis maioribus procurata decreto pontificum; et supplicatio diem unum Romae ad omnia pulvinaria, alterum in Capenati agro ad Feroniae lucum indicta.

multus is aestas qui hic facio sum ex propinquus urbs ager nuntio sum prodigium tusculis agnos cum uber lacteo natus iuppiter aedes culmen fulmen ictus atque prope omnis tectum nudo idem ferme dies anagnia terra ante porta iacio dies atque nox sine ullus ignis alimentum ardeo et aveo ad compitum anagninum in lucus diana nidus in arbor relinquo tarracinae in mare haud procul portus anguis magnitudo mirus lascivientium piscis modo exsulto tarquiniis porcus cum os humanus gigno et in ager capenate ad lucus feronia quattuor signum sanguis multus dies atque nox sudo hic prodigium hostia magnus procuro decretum pontifex et supplicatio dies unus roma ad omnis pulvinaris alter in capenati ager ad feronia lucus indico


consules priusquam in provincias irent, duas urbanas legiones in supplementum quantum opus erat ceteris exercitibus militum scripserunt. urbanum veterem exercitum Fulvius consul C. Fulvio Flacco legato—frater hic consulis erat—in Etruriam dedit ducendum et legiones quae in Etruria erant Romam deducendas. et Fabius consul reliquias exercitus Fulviani conquisitas—fuere autem ad quattuor milia trecenti quadraginta quattuor—Q. Maximum filium ducere in Siciliam ad M. Valerium proconsulem iussit, atque ab eo duas legiones et triginta quinqueremes accipere. nihil eae deductae ex insula legiones minuerunt nec viribus nec specie eius provinciae praesidium; nam cum praeter egregie suppletas duas veteres legiones transfugarum etiam Numidarum equitum peditumque magnam vim haberet, Siculos quoque qui in exercitu Epicydis aut Poenorum fuerant, belli peritos viros, milites scripsit. ea externa auxilia cum singulis Romanis legionibus adiunxisset, duorum speciem exercituum servavit: altero L. Cincium partem insulae regnum qua Hieronis fuerat tueri iussit; altero ipse ceteram insulam tuebatur, divisam quondam Romani Punicique imperii finibus, classe quoque navium septuaginta partita, ut omni ambitu litorum praesidio orae maritumae essent. ipse cum Muttinis equitatu provinciam peragrabat, ut viseret agros cultaque ab incultis notaret et perinde dominos laudaret castigaretque. ita tantum ea cura frumenti provenit ut et Romam mitteret et Catinam conveheret unde exercitui qui ad Tarentum aestiva acturus esset posset praeberi.

consul priusquam in provincia eo duo urbanus legio in supplementum quantus opus sum ceterus exercitus miles scribo urbanus vetus exercitus fulvus consul que fulvius flaccus legatus frater hic consul sum in etruria do duco et legio qui in etruria sum roma deduco et fabius consul reliquiae exercitus fulviani conquaero sum autem ad quattuor mille trecenti quadraginta quattuor q magnus filius duco in sicilia ad m valerius proconsulis iubeo atque ab is duo legio et triginta quinqueremis accipio nihil is deduco ex insula legio minuo neque vis neque species is provincia praesidium nam cum praeter egregius suppleo duo vetus legio transfugaris etiam numidaris eques pedes magnus vis habeo siculi quoque qui in exercitus epicydis aut poenus sum bellum pereo vir miles scribo is externus auxilium cum singuli romanus legio adjungo duo species exercitus servo alter l cincius pars insula regnum qui hiero sum tueor iubeo alter ipse ceter insula tueor divido quondam romanus punicus imperium finis classis quoque navis septuaginta partio ut omnis ambitus litor praesidium ora maritumae sum ipse cum muttinis equitatus provincia peragro ut viso ager colo ab incultus noto et perinde dominus laudo castigo ita tantus is cura frumentum provenio ut et roma mitto et catina conveheret unde exercitus qui ad tarentus aestivus ago sum possum praebeo