dictator postquam Romam venit, C. Sempronium Blaesum legatum, quem ad Capuam habuerat, in Etruriam provinciam ad exercitum misit in locum C. Calpurni praetoris, quem, ut Capuae exercituique suo praeesset, litteris excivit. ipse comitia in quem diem primum potuit edixit; quae certamine inter tribunos dictatoremque iniecto perfici non potuerunt. Galeria iuniorum, quae sorte praerogativa erat, Q. Fulvium et Q. Fabium consules dixerat, eodemque iure vocatae inclinassent, ni se tribuni plebis C. et L. Arrenii interposuissent, qui neque magistratum continuari satis civile esse aiebant, et multo foedioris exempli eum ipsum creari qui comitia haberet; itaque si suum nomen dictator acciperet, se comitiis intercessuros; si aliorum praeterquam ipsius ratio haberetur, comitiis se moram non facere. dictator causam comitiorum auctoritate senatus, plebis scito, exemplis tutabatur: namque Cn. Servilio consule, cum C. Flaminius alter consul ad Trasumennum cecidisset, ex auctoritate patrum ad plebem latum, plebemque scivisse ut, quoad bellum in Italia esset, ex iis qui consules fuissent quos et quotiens vellet velvet reficiendi consules populo ius esset; exemplaque in eam rem se habere, vetus L. Postumi Megelli, qui interrex iis comitiis quae ipse habuisset consul cum C. Iunio Bubulco creatus esset; recens Q. Fabii, qui sibi continuari consulatum, nisi id bono publico fieret, profecto numquam sisset. his orationibus cum diu certatum esset, postremo ita inter dictatorem ac tribunos convenit ut eo quod censuisset senatus staretur. patribus id tempus rei publicae visum est ut per veteres et expertos bellique peritos imperatores res publica gereretur; itaque moram fieri comitiis non placere. concedentibus tribunis comitia habita; declarati consules Q. Fabius Maximus quintum, Q. Fulvius Flaccus quartum. praetores inde creati L. Veturius Philo, T. Quinctius Crispinus, C. Hostilius Tubulus, C. Aurunculeius. magistratibus in annum creatis Q. Fulvius dictatura se abdicavit.

dictator postquam roma venio que sempronius blaesus legatus qui ad capua habeo in etruria provincia ad exercitus mitto in locus que calpurnius praetor qui ut capua exercitus suus praesum littera excio ipse comitium in qui dies primus possum edico qui certamen inter tribunus dictator injecto perficio non possum galeria iuniorum qui sors praerogativa sum q fulvius et q fabius consul dico idem ius voco inclino ni sui tribunus plebs que et l arrenii interpono qui neque magistratus continuaris satis civilis sum aio et multus foedus exemplum is ipse creo qui comitium habeo itaque si suus nomen dictator accipio sui comitium intercedo si alius praeterquam ipse ratio habeo comitium sui mora non facio dictator causa comitium auctoritas senatus plebs scio exemplum tuto namque cn servilius consul cum que flaminius alter consul ad trasumennum cado ex auctoritas pater ad plebs latus plebs scio ut quoad bellum in italia sum ex is qui consul sum qui et quotiens volo velvet reficio consul populus ius sum exemplum in is res sui habeo vetus l postumius megelli qui interrex is comitium qui ipse habeo consul cum que junius bubulcus creo sum recens q fabius qui sui continuaris consulatus nisi is bonus publicus fio profecto numquam sino hic oratio cum diu certas sum postremo ita inter dictator atque tribunus convenio ut is qui censeo senatus sto pater is tempus res publicus video sum ut per vetus et experior bellus pereo imperator res publicus gero itaque mora fio comitium non placeo concedo tribunus comitium habeo declaro consul q fabius magnus quintus q fulvus flaccus quartus praetor inde creo l veturius philus t quintius crispinus que hostilis tubulus que aurunculeius magistratus in annus creo q fulvus dicto sui abdico


De bello inde consilium habitum. et auctoribus quibusdam ut confestim Hasdrubalem consequeretur, anceps id ratus, ne Mago atque alter Hasdrubal cum eo iungerent copias, praesidio tantum ad insidendum Pyrenaeum misso ipse reliquum relicuum aestatis recipiendis in fidem Hispaniae populis absumpsit.

de bellum inde consilium habitus et auctor quidam ut confestim hasdrubal consequor anceps is reor ne magus atque alter hasdrubal cum is jungo copia praesidium tantus ad insideo pyrenaeus mitto ipse reliquus relicuum aestas recipio in fides hispania populus absumo


consules hortari et consolari senatum et dicere alias colonias in fide atque officio pristino fore; eas quoque ipsas quae officio decesserint, si legati circa eas colonias mittantur qui castigent, non qui precentur, verecundiam imperii habituras esse. permissum ab senatu iis cum esset, agerent facerentque ut e re publica ducerent, pertemptatis prius aliarum coloniarum animis citaverunt legatos quaesiveruntque ab iis ecquid milites ex formula paratos haberent. pro duodeviginti coloniis M. Sextilius Fregellanus respondit et milites paratos ex formula esse, et, si pluribus opus esset, pluris daturos, et quidquid aliud imperaret velletque populus Romanus enixe facturos: ad id sibi neque opes deesse et animum etiam superesse. consules parum sibi videri praefati pro merito eorum sua voce conlaudari eos, nisi universi patres iis in curia gratias egissent, sequi in senatum eos iusserunt. senatus quam poterat honoratissimo decreto adlocutus eos mandat consulibus ut ad populum quoque eos producerent, et inter multa alia praeclara quae ipsis maioribusque suis praestitissent recens etiam meritum eorum in rem publicam commemorarent. ne nunc quidem post tot saecula sileantur fraudenturve laude sua: Signini fuere et Norbani Saticulanique et Fregellani, et Lucerini et Venusini, et Brundisini et Hadriani et Firmani et Ariminenses, et ab altero mari Pontiani et Paestani et Cosani, et mediterranei Beneventani et Aesernini et Spoletini, et Placentini et Cremonenses. harum coloniarum subsidio tum imperium populi Romani stetit, iisque gratiae in senatu et apud populum actae. duodecim aliarum coloniarum quae detractaverunt imperium mentionem fieri patres vetuerunt, neque illos dimitti neque retineri neque appellari a consulibus; ea tacita castigatio maxime ex dignitate populi Romani visa est.

consul hortor et consolaris senatus et dico alius colonia in fides atque officium pristinus sum is quoque ipse qui officium decedo si legatus circa is colonia mitto qui castigo non qui preco verecundia imperium habeo sum permitto ab senatus is cum sum ago facio ut e res publicus duco pertemptas prior alius colonia animus citaverunt legatus quaesiveruntque ab is ecquis miles ex formula paro habeo pro duodeviginti colonia m sextilis fregellanus respondeo et miles paro ex formula sum et si multus opus sum multus do et quisquis alius impero volo populus romanus enitor facio ad is sui neque ops desum et animus etiam supersum consul parum sui video praefor pro mereo is suus vox conlaudaris is nisi universus pater is in curia gratia ago sequor in senatus is jubeo senatus quam possum honoro decretum alloquor is mando consul ut ad populus quoque is produco et inter multus alius praeclarus qui ipse magnus suus praesto recens etiam mereo is in res publicus commemoro ne nunc quidem post tot saeculum sileo fraudenturve laus suus signinum sum et norbanus saticulanus et fregellanus et lucerini et venusinus et brundisini et hadrianus et firmanus et ariminensis et ab alter mare pontiani et paestanus et cosanum et mediterraneus beneventani et aeserninus et spoletini et placentinus et cremonensis haris colonia subsidium tum imperium populus romanus sto is gratia in senatus et apud populus ago duodecim alius colonia qui detractaverunt imperium mentio fio pater veto neque ille dimitto neque retineo neque appello ab consul is taceo castigatio magnus ex dignitas populus romanus video sum


aestatis eius principio qua haec agebantur, P. Scipio in Hispania cum hiemem totam reconciliandis barbarorum animis partim donis, partim remissione obsidum captivorumque absumpsisset, Edesco ad eum clarus inter duces Hispanos venit. erant coniunx liberique eius apud Romanos; sed praeter eam causam etiam velut fortuita inclinatio animorum, quae Hispaniam omnem averterat ad Romanum a Punico imperio, traxit eum. eadem causa Indibili Mandonioque fuit, haud dubie omnis Hispaniae principibus, cum omni popularium manu relicto Hasdrubale secedendi in imminentes castris eius tumulos, unde per continentia iuga tutus receptus ad Romanos esset. Hasdrubal , cum hostium res tantis augescere incrementis cerneret, suas imminui, ac fore ut, nisi audendo aliquid moveret, qua coepissent fluerent, dimicare quam primum statuit. Scipio avidior etiam certaminis erat, cum a spe quam successus rerum augebat, tum quod, priusquam iungerentur hostium exercitus, cum uno dimicare duce exercituque quam simul cum universis malebat. ceterum , etiamsi cum pluribus pariter dimicandum foret, arte quadam copias auxerat. nam cum videret nullum esse navium usum, quia vacua omnis Hispaniae ora classibus Punicis erat, subductis navibus Tarracone navales socios terrestribus copiis addidit. et armorum adfatim erat, et captorum Carthagine et quae post captam eam earn fecerat tanto opificum numero incluso.

aestas is principium qui hic ago p scipio in hispania cum hiems totus reconcilio barbarus animus pars donum pars remissio obses captivorumque absumo edesco ad is clarus inter dux hispani venio sum coniunx libet is apud romanus sed praeter is causa etiam velut fortuitus inclinatio animus qui hispania omnis averto ad romanus ab punicus imperium traho is idem causa indibilis mandonius sum haud dubius omnis hispania princeps cum omnis popularis manus relinquo hasdrubal secedo in immineo castrum is tumulus unde per continentia iugum tueor recipio ad romanus sum hasdrubal cum hostis res tantus augesco incrementum cerno suus imminuo atque sum ut nisi audeo aliquis moveo qui coepio fluo dimicaris quam primus statuo scipio avidus etiam certamen sum cum ab spes quam successus res augeo tum qui priusquam jungo hostis exercitus cum unus dimicaris dux exerceo quam simul cum universus malo ceterum etiamsi cum multus pariter dimico sum ars quidam copia augeo nam cum video nullus sum navis usus quia vacuus omnis hispania os classis punicus sum subduco navis tarraco naval socius terrestris copia addo et armus affatim sum et capio carthago et qui post capio is earn facio tantus opifex numerus includo


extremo aestatis huius classis Punica navium quadraginta cum praefecto Hamilcare in Sardiniam traiecta, olbiensem primo, dein, postquam ibi P. Manlius Volso praetor cum exercitu apparuit, circumacta inde ad alterum insulae latus, Caralitanum agrum vastavit, et cum praeda omnis generis in Africam redit.

exter aestas hic classis punicus navis quadraginta cum praeficio hamilcaris in sardinia traicio olbiensem primus deinde postquam ibi p manlius vulso praetor cum exercitus appareo circumago inde ad alter insula latus caralitanus ager vasto et cum praeda omnis genus in africa redeo


Hannibal magnum terrorem hostibus morte consulis unius, volnere alterius iniectum esse ratus, ne cui deesset occasioni, castra in tumulum in quo pugnatum erat extemplo transfert. ibi inventum Marcelli corpus sepelit. Crispinus et morte conlegae et suo volnere territus, silentio insequentis noctis profectus, quos proxumos nanctus est montes, in iis loco alto et tuto undique castra posuit. ibi duo duces sagaciter moti sunt, alter ad inferendam, alter ad cavendam fraudem. anulis Marcelli simul cum corpore Hannibal potitus erat. eius signi errore ne qui dolus necteretur a Poeno metuens, Crispinus circa civitates proximas miserat nuntios occisum conlegam esse anulisque eius hostem potitum: ne quibus litteris crederent nomine Marcelli compositis. paulo ante hic nuntius consulis Salapiam venerat quam litterae ab Hannibale allatae sunt Marcelli nomine compositae, se nocte quae diem illum secutura esset Salapiam venturum: parati milites essent qui in praesidio erant, si quo opera eorum opus esset. sensere Salapitani fraudem, et ab ira non defectionis modo sed etiam equitum interfectorum rati occasionem supplicii peti, remisso retro nuntio—perfuga autem Romanus erat—ut sine arbitro milites quae vellent agerent, oppidanos per muros urbisque opportuna loca in stationibus disponunt; custodias vigiliasque in eam earn noctem intentius instruunt; circa portam qua venturum hostem rebantur quod roboris in praesidio erat opponunt. Hannibal quarta vigilia ferme ad urbem accessit. primi agminis erant perfugae Romanorum et arma Romana habebant. ii , ubi ad portam est ventum, Latine omnes loquentes excitant vigiles aperireque portam iubent: consulem adesse. vigiles velut ad vocem eorum excitati tumultuari, trepidare, moliri portam. cataracta clausa erat; eam partim vectibus levant, partim funibus subducunt in tantum altitudinis ut subire recti possent. vixdum satis patebat iter, cum perfugae certatim ruunt per portam; et cum sescenti ferme intrassent, remisso fune quo suspensa erat cataracta magno sonitu cecidit. Salapitani alii perfugas neglegenter ex itinere suspensa umeris, ut inter pacatos, gerentis arma invadunt, alii e turribus portae murisque saxis, sudibus, pilis absterrent hostem. ita inde Hannibal suamet ipse fraude captus abiit, profectusque ad Locrorum solvendam obsidionem, quam urbem L. Cincius summa vi, operibus tormentorumque omni genere ex Sicilia advecto oppugnabat. magoni iam haud ferme fidenti retenturum defensurumque se urbem, prima spes morte nuntiata Marcelli adfulsit. secutus inde nuntius Hannibalem Numidarum equitatu praemisso ipsum, quantum adcelerare posset, cum peditum agmine sequi. Itaque ubi primum Numidas edito e speculis signo adventare sensit, et ipse patefacta repente porta ferox in hostes erumpit. et primo magis quia inproviso id fecerat quam quod par viribus esset, anceps certamen erat; deinde ut supervenere Numidae, tantus pavor Romanis est iniectus ut passim ad mare ac naves fugerent relictis operibus machinisque quibus muros quatiebant. ita adventu Hannibalis soluta Locrorum obsidio est.

hannibal magnus terror hostis mors consul unus vulnus alter injectus sum reor ne qui desum occasio castrum in tumulus in quo pugno sum extemplo transfero ibi invenio marcellus corpus sepelio crispinus et mors collega et suus vulnus terreo silentium insequor nox proficiscor qui proximus nanciscor sum mons in is locus altus et tueor undique castrum pono ibi duo dux sagax moveo sum alter ad infero alter ad cavendam fraudo anulus marcellus simul cum corpus hannibal potior sum is signum error ne qui dolus necto ab poenus metuo crispinus circa civitas propior mitto nuntius occido collega sum anulus is hostis potior ne qui littera credo nomen marcellus compono paulus ante hic nuntius consul salapia venio quam littera ab hannibal affero sum marcellus nomen compono sui nox qui dies ille sequor sum salapia venio paro miles sum qui in praesidium sum si quo opus is opus sum sentio salapitani fraudo et ab ira non defectio modo sed etiam eques interfector reor occasio supplicium peto remitto retro nuntio perfuga autem romanus sum ut sine arbiter miles qui volo ago oppidanus per murus urbs opportunus locum in statio dispono custodio vigilia in is earn nox intendo instruo circa porta qui venio hostis reor qui robur in praesidium sum oppono hannibal quartus vigil ferme ad urbs accedo primus agmen sum perfuga romanus et arma romanus habeo is ubi ad porta sum venio latinum omnis loquor excito vigilis aperireque porta iubeo consul adsum vigilis velut ad voco is excitas tumultuor trepido molior porta cataracta claudo sum is pars vectis levo pars funis subduco in tantus altitudo ut subeo recingo possum vixdum satis pateo iter cum perfuga certatim ruo per porta et cum sescenti ferme intro remitto funis quo suspendo sum cataracta magnus sonitus cado salapitani alius perfuga neglegenter ex iter suspendo umerus ut inter pacatos gero arma invado alius e turris porta murus saxum sudis pila absterreo hostis ita inde hannibal suus ipse fraus capio abeo proficio ad locri solvo obsidio quam urbs l cincius summus vis opus tormentum omnis genus ex sicilia adveho oppugno magoni iam haud ferme fido retendo defendo sui urbs primus spes mors nuntio marcellus affulgeo sequor inde nuntius hannibal numidaris equitatus praemitto ipse quantus adceleraris possum cum pedes agmen sequor itaque ubi primus numida edo e speculis signum adventaris sentio et ipse patefacio repens porto ferox in hostis erumpo et primus magis quia improvide is facio quam qui par vis sum anceps certamen sum deinde ut supervenio numida tantus pavor romanus sum injectus ut passim ad mare atque navo fugio relinquo opus machina qui murus quatio ita advenio hannibal solvo locri obsidio sum


cum omnes censerent primo quoque tempore consulibus eundum ad bellum—nam et Hasdrubali occurrendum esse descendenti ab Alpibus, ne Gallos Cisalpinos neve Etruriam erectam in spem rerum novarum sollicitaret, et Hannibalem suo proprio occupandum bello, ne emergere ex Bruttiis atque obviam ire fratri posset—Livius cunctabatur, parum fidens suarum provinciarum exercitibus; conlegam ex duobus consularibus egregiis egreglis exercitibus et tertio, cui Q, Claudius Tarenti praeesset, electionem habere; intuleratque mentionem de volonibus revocandis ad signa. senatus liberam potestatem consulibus fecit et supplendi unde vellent et eligendi de omnibus exercitibus quos vellent, permutandique et ex provinciis quo e re publica censerent esse traducendi. ea omnia cum summa concordia consulum acta. volones in undevicensimam et vicensimam legiones scripti. magni roboris auxilia ex Hispania quoque a P. Scipione M. Livio missa quidam ad id bellum auctores sunt, octo milia Hispanorum Gallorumque et duo milia de legione militum, equitum mille octingentos mixtos Numidas Hispanosque; M. Lucretium has copias navibus advexisse; et sagittariorum funditorumque ad tria milia ex Sicilia C. Mamilium misisse.

cum omnis censeo primus quoque tempus consul eo ad bellum nam et hasdrubal occurro sum descendo ab alpis ne galli cisalpinus neve etruria erigo in spes res novaris sollicito et hannibal suus proprius occupo bellum ne emergo ex bruttius atque obvius eo frater possum livius cuncto parum fido suus provinciaris exercitus collega ex duo consularis egregius egreglis exercitus et tertius qui q claudus tarentus praesum electio habeo infero mentio de volonibus revoco ad signum senatus liber potestas consul facio et suppleo unde volo et eligo de omnis exercitus qui volo permuto et ex provincia quo e res publicus censeo sum traduco is omnis cum summus concordia consul ago volo in undevicensimam et vicensimam legio scribo magnus robur auxilium ex hispania quoque ab p scipio m livius mitto quidam ad is bellum auctor sum octo mille hispanus gallus et duo mille de legio miles eques mille octingenti misceo numida hispani m lucretius hic copia navis adveho et sagittarius funditor ad tres mille ex sicilia que mamilius mitto


isdem ferme diebus et ad Q. Fulvium consulem Hirpini et Lucani et Volceientes traditis praesidiis Hannibalis quae in urbibus habebant dediderunt sese, clementerque a consule cum verborum tantum castigatione ob errorem praeteritum accepti sunt; et Bruttiis similis spes veniae facta est, cum ab iis Vibius et Paccius fratres, longe nobilissimi gentis eius, eandem quae data Lucanis erat condicionem deditionis petentes venissent.

idem ferme dies et ad q fulvius consul hirpinus et lucanus et volceientes trado praesidium hannibal qui in urbs habeo dedo sui clemens ab consul cum verbum tantus castigatio ob error praetereo accipio sum et bruttius similis spes venia facio sum cum ab is vibius et paccius frater longus nobilis gens is idem qui do lucanus sum condicio deditio peto venio


occupato rege apparatu ludorum et per dies festos licentius quam inter belli tempora remittente animum P. Sulpicius ab Naupacto profectus classem appulit inter Sicyonem et Corinthum, agrumque nobilissimae fertilitatis effuse vastavit. fama eius rei Philippum ab ludis excivit; raptimque cum equitatu profectus, iussis subsequi peditibus, palatos passim per agros gravesque praeda, ut qui nihil tale metuerent, adortus Romanos compulit ad naves. classis Romana haudquaquam laeta praeda Naupactum redit. Philippo ludorum quoque qui reliqui erant celebritatem quantaecumque, de Romanis tamen, victoriae partae fama auxerat, laetitiaque ingenti celebrati festi dies, eo magis etiam quod populariter dempto capitis insigni purpuraque atque alio regio habitu aequaverat ceteris se in speciem, quo nihil gratius est civitatibus liberis; praebuissetque haud dubiam eo facto spem libertatis, nisi omnia intoleranda libidine foeda ac deformia effecisset. vagabatur enim cum uno aut altero comite per maritas domos dies noctesque, et summittendo se in privatum fastigium quo minus conspectus, eo solutior erat, et libertatem, cum aliis vanam ostendisset, totam in suam licentiam verterat. neque enim omnia emebat aut eblandiebatur, sed vim etiam flagitiis adhibebat, periculosumque et viris et parentibus erat moram incommoda severitate libidini regiae fecisse. uni etiam principi Achaeorum Arato adempta uxor nomine Polycratia ac spe regiarum nuptiarum in Macedoniam asportata fuerat.

occupo rex apparatus ludus et per dies festus licet quam inter bellum tempus remitto animus p sulpicius ab naupactus proficiscor classis appello inter sicyon et corinthus ager nobilis fertilitas effuse vasto fama is res philippus ab ludus excio raptim cum equitatus proficiscor iussum subsequor pedes palo passim per ager gravis praeda ut qui nihil talis metuo adorior romanus compello ad navo classis romanus haudquaquam laetus praeda naupactus redeo philippus ludus quoque qui reliquus sum celebritas quantus de romanus tamen victoria pario fama augeo laetitia ingens celebro festus dies is magis etiam qui popularis dempto capio insignio purpuro atque alius regius habitus aequo ceterus sui in species quo nihil gratus sum civitas liber praebeo haud dubius is facio spes libertas nisi omnis intolero libido foedus atque deformis efficio vago enim cum unus aut alter comes per marito domus dies nox et summitto sui in privo fastigium quo paruus conspicio is solvo sum et libertas cum alius vanus ostendo totus in suus licentia verto neque enim omnis emo aut eblandior sed vis etiam flagitium adhibeo periculosus et vis et parens sum mora incommodus severitas libido regia facio unus etiam princeps achaeus aratus adimo uxor nomen polycratia atque spes regiaris nuptiae in macedonia asporto sum


Hasdrubal , iam antequam dimicaret pecunia rapta elephantisque praemissis, quam plurimos plurumos poterat de fuga excipiens praeter Tagum flumen ad Pyrenaeum tendit. Scipio castris hostium potitus, cum praeter libera capita omnem praedam militibus concessisset, in recensendis captivis decem milia peditum duo milia equitum invenit. ex iis Hispanos sine pretio omnes domum dimisit, Afros vendere quaestorem iussit. circumfusa inde multitudo Hispanorum et ante deditorum et pridie captorum regem eum ingenti consensu appellavit. tum Scipio silentio per praeconem facto sibi maximum nomen imperatoris esse dixit, quo se milites sui appellassent; regium nomen alibi magnum, Romae intolerabile esse. regalem animum in se esse, si id in hominis ingenio amplissimum ducerent, tacite iudicarent; vocis usurpatione abstinerent. sensere etiam barbari magnitudinem animi, cuius miraculo nominis alii mortales stuperent, id ex tam alto fastigio aspernantis.

hasdrubal iam antequam dimico pecunia rapio elephantus praemitto quam multus adi possum de fuga excipio praeter tagus flumen ad pyrenaeus tendo scipio castrum hostis potior cum praeter liber caput omnis praeda miles concedo in recenseo captivus decem mille pedes duo mille eques invenio ex is hispani sine pretium omnis domus dimitto afros vendo quaestor iubeo circumfundo inde multitudo hispanus et ante deditor et pridie capio rex is ingens consensus appello tum scipio silentium per praeco facio sui magnus nomen imperator sum dico quo sui miles suus appello regius nomen alibi magnus roma intolerabilis sum regalis animus in sui sum si is in homo ingenium amplus duco taceo judico vox usurpatio abstineo sentio etiam barbaris magnitudo animus qui miraculum nomen alius mortalis stupeo is ex tam altus fastigium aspernor


ita prorsus respondet facturum Romanus, nec pro transfugis habiturum qui non duxerint societatem ratam ubi nec divini quicquam nec humani sanctum esset. productae deinde in conspectum iis coniuges liberique lacrimantibus lacrumantibus gaudio redduntur. atque eo die in hospitium abducti; postero die foedere accepta fides, dimissique ad copias adducendas. isdem deinde castris tendebant, donec done ducibus iis ad hostem perventum est.

ita prorsus respondeo facio romanus neque pro transfugio habeo qui non duco societas reor ubi neque divinus quisquam neque humanus sancio sum produco deinde in conspectus is coniunx libet lacrimo lacrumantibus gaudium reddo atque is dies in hospitium abduco posterus dies foedus accipio fides dimitto ad copia adduco idem deinde castrum tendo donec donec dux is ad hostis pervenio sum


hae causae aperuerant Alpes Hasdrubali. ceterum quod celeritate itineris profectum erat, id mora ad Placentiam, dum frustra obsidet magis quam oppugnat, conrupit. crediderat campestris oppidi facilem expugnationem esse, et nobilitas coloniae induxerat eum, magnum se excidio eius urbis terrorem ceteris ratum iniecturum. non ipse se solum ea oppugnatione inpediit, sed Hannibalem post famam transitus eius tanto spe sua celeriorem iam moventem ex hibernis continuerat, quippe reputantem non solum quam lenta urbium oppugnatio esset, sed etiam quam ipse frustra eandem illam coloniam ab Trebia victor regressus temptasset.

hic causa aperio alpis hasdrubal ceterum qui celeritas iter proficiscor sum is mora ad placentia dum frustra obsido magis quam oppugno conrumpo credo campestre oppidum facilis expugnatio sum et nobilitas colonia induco is magnus sui excidium is urbs terror ceterus reor injacio non ipse sui solus is oppugnatio inpediit sed hannibal post fama transitus is tantus spes suus celer iam moveo ex hibernus contineo quippe reputo non solus quam lentus urbs oppugnatio sum sed etiam quam ipse frustra idem ille colonia ab trebia victor regredior tento


Hannibal quia cum Marcello bis priore anno congressus vicerat victusque erat, ut, cum eodem si dimicandum foret, nec spem nec metum ex vano habere, ita duobus consulibus haudquaquam sese parem futurum credebat. Itaque totus in suas artes versus insidiis locum quaerebat. levia tamen proelia inter bina castra vario eventu fiebant; quibus cum extrahi aestatem posse consules crederent, nihilo minus oppugnari Locros posse rati, L. Cincio ut ex Sicilia Locros cum classe traiceret scribunt. et ut ab terra quoque oppugnari moenia possent, ab Tarento partem exercitus qui in praesidio erat duci eo iusserunt. ea ita futura per quosdam Thurinos conperta Hannibali cum essent, mittit ad insidendam ab Tarento viam. ibi sub tumulo Peteliae tria milia equitum, duo peditum in occulto locata; in quae inexplorato euntes Romani cum incidissent, ad duo milia armatorum caesa, mille et quingenti ferme vivi capti, alii dissupati fuga per agros saltusque Tarentum rediere.

hannibal quia cum marcellus bis prior annus congredior vinco vinco sum ut cum idem si dimico sum neque spes neque metus ex vanus habeo ita duo consul haudquaquam sui par sum credo itaque totus in suus ars verro insidiae locus quaero levis tamen proelio inter bini castrum vario evenio fio qui cum extraho aestas possum consul credo nihilum paruus oppugnaris locri possum reor l cincius ut ex sicilia locri cum classis traicio scribo et ut ab terra quoque oppugnaris moenia possum ab tarentus pars exercitus qui in praesidium sum duco is jubeo is ita sum per quidam thurini conperta hannibal cum sum mitto ad insideo ab tarentus via ibi sub tumulus petelia tres mille eques duo pedes in occulo loco in qui inexploratus eo romanus cum incido ad duo mille armator caedo mille et quingenti ferme vivo capio alius dissupati fuga per ager saltus tarentus redeo


eo fere tempore legati ab rege Syphace Romam venerunt, quae is prospera proelia cum Carthaginiensibus fecisset memorantes: regem nec inimiciorem ulli populo quam Carthaginiensi nec amiciorem quam Romano esse adfirmabant; misisse eum antea legatos in Hispaniam ad Cn. et P. Cornelios imperatores Romanos; nunc ab ipso velut fonte petere Romanam amicitiam voluisse. senatus non legatis modo benigne respondit, sed et ipse legatos cum donis ad regem misit, L. Genucium, P. Poetelium, P. Popillium. dona tulere togam et tunicam purpuream, sellam eburneam, pateram ex quinque pondo auri factam. protinus et alios Africae regulos iussi adire. iis quoque quae darentur portata, togae praetextae et terna pondo paterae aureae. et Alexandream ad Ptolomaeum et Cleopatram reges M. Atilius et M'. Acilius legati, ad commemorandam renovandamque amicitiam missi, dona tulere, regi togam et tunicam purpuream cum sella eburnea, reginae pallam pictam cum amiculo purpureo.

is fere tempus legatus ab rex syphace roma venio qui is prosper proelio cum carthaginiensis facio memoro rex neque inimicus ullus populus quam carthaginiensis neque amicus quam romanus sum adfirmo mitto is antea legatus in hispania ad cn et p cornelius imperator romanus nunc ab ipse velut fons peto romanus amicitia volo senatus non legatus modo benignus respondeo sed et ipse legatus cum donum ad rex mitto l genucium p poetelius p popilius donum fero toga et tunica purpureus sella eburneam patera ex quinque pondo aurum facio protinus et alius africa regulus iubeo adeo is quoque qui do porto toga praetexo et terni pondo patera aureus et alexandrea ad ptolomaeus et cleopatra rex m atilius et m acilius legatus ad commemoro renovandamque amicitia mitto donum fero rex toga et tunica purpureus cum sella eburnea regina palla pingo cum amiculus purpureus


comitiorum ipsorum diebus sollicita civitas de Etruriae defectione fuit. principium eius rei ab Arretinis fieri C. Calpurnius scripserat, qui eam cam provinciam pro praetore obtinebat. Itaque confestim eo missus Marcellus consul designatus, qui rem inspiceret ac, si digna videretur, exercitu accito bellum ex Apulia in Etruriam transferret. eo metu conpressi Etrusci quieverunt. Tarentinorum legatis pacem petentibus cum libertate ac legibus suis responsum ab senatu est ut redirent, cum Fabius consul Romam venisset.

comitium ipse dies sollicito civitas de etruria defectio sum principium is res ab aretinus fio que calpurnius scribo qui is cam provincia pro praetor obtineo itaque confestim is mitto marcellus consul designo qui res inspicio atque si dignus video exercitus accio bellum ex appulia in etruria transfero is metus conpremo etruscus quiesco tarentinus legatus pax peto cum libertas atque lex suus responsum ab senatus sum ut redeo cum fabius consul roma venio


Capuae interim Flaccus dum bonis principum vendendis, agro qui publicatus erat locando—locavit autem omnem frumento—tempus terit, ne deesset materia in Campanos saeviendi, novum in occulto gliscens per indicium protractum est facinus. milites aedificiis emotos, simul ut cum agro tecta urbis fruenda locarentur, simul metuens ne suum quoque exercitum sicut Hannibalis nimia urbis amoenitas emolliret, in portis murisque sibimet ipsos tecta militariter coegerat aedificare. erant autem pleraque ex cratibus ac tabulis facta, alia harundine texta, stramento intecta omnia, velut de industria alimentis ignis. haec noctis una hora omnia ut incenderent, centum septuaginta Campani principibus Blossiis fratribus coniuraverant. indicio eius rei ex familia Blossiorum facto, portis repente iussu proconsulis clausis, cum ad arma signo dato milites concurrissent, comprehensi omnes qui in noxa erant, et quaestione acriter habita damnati necatique; indicibus libertas et aeris dena milia data. nucerinos et Acerranos, querentes ubi habitarent non esse, Acerris ex parte incensis, Nuceria deleta, Romam Fulvius ad senatum misit. acerranis permissum ut aedificarent quae incensa erant; Nucerini Atellam, quia id maluerant, Atellanis Calatiam migrare iussis, traducti.

capua interim flaccus dum bonus princeps vendo ager qui publico sum loco loco autem omnis frumentum tempus tero ne desum materia in campani saevio novus in occulo glisco per indicium protraho sum facinus miles aedificium emoveo simul ut cum ager tectum urbs fruor loco simul metuo ne suus quoque exercitus sicut hannibal nimius urbs amoenitas emollio in porta murus sui ipse tectum militaris cogo aedificaris sum autem plerusque ex cratis atque tabula facio alius harundo textum stramentum intego omnis velut de industria alimentum ignis hic nox unus hora omnis ut incendo centum septuaginta campanus princeps blossius frater conjuro indicium is res ex familia blossius facio porta repens iussus proconsulis claudo cum ad arma signum do miles concurro comprehendo omnis qui in noxa sum et quaestio acer habeo damno neco indicibus libertas et aer deni mille do nucerinos et acerrani queror ubi habito non sum acerrae ex pars incendo nuceria deleo roma fulvus ad senatus mitto acerranis permitto ut aedifico qui incensum sum nucerinus atella quia is malo atellana calatia migraris iussum traduco


tessera per castra ab Livio consule data erat ut tribunus tribunum, centurio centurionem, eques equitem, pedes peditem acciperet: neque enim dilatari castra opus esse, ne hostis adventum alterius consulis sentiret; et coartatio plurium in angusto tendentium facilior futura erat, quod Claudianus exercitus nihil ferme praeter arma secum in expeditionem tulerat. ceterum in ipso itinere auctum voluntariis agmen erat, offerentibus ultro sese et veteribus militibus perfunctis iam militia et iuvenibus, quos certatim nomina dantes, si quorum corporis species roburque virium aptum militiae videbatur, conscripserat. ad Senam castra alterius consulis erant, et quingentos ferme inde passus Hasdrubal aberat Itaque cum iam adpropinquaret, tectus montibus substitit Nero, ne ante noctem castra ingrederetur. silentio ingressi, ab sui quisque ordinis hominibus in tentoria abducti cum summa omnium laetitia hospitaliter excipiuntur. postero die consilium habitum, cui et L. Porcius Licinus praetor adfuit. castra iuncta consulum castris habebat, et ante adventum eorum per loca alta ducendo exercitum, cum modo insideret angustos saltus, ut transitum clauderet, modo ab latere aut ab tergo carperet agmen, ludificatus hostem omnibus artibus belli fuerat; is tum in consilio aderat. multorum eo inclinant sententiae ut, dum fessum via ac vigiliis reficeret militem Nero, simul et ad noscendum hostem paucos sibi sumeret dies, tempus pugnae differretur. Nero non suadere modo, sed summa ope orare institit ne consilium suum, quod tutum celeritas fecisset, temerarium morando facerent; errore, qui non diuturnus futurus esset, velut torpentem Hannibalem nec castra sua sine duce relicta adgredi nec ad sequendum se iter intendisse. antequam se moveat, deleri exercitum Hasdrubalis posse redirique in Apuliam. qui prolatando spatium hosti det, eum et illa castra prodere Hannibali et aperire in Galliam iter, ut per otium ubi velit Hasdrubali coniungatur. extemplo signum dandum et exeundum in aciem abutendumque errore hostium absentium praesentiumque, dum neque illi sciant cum paucioribus nec hi cum pluribus et validioribus rem esse. consilio dimisso signum pugnae proponitur, confestimque in aciem procedunt.

tessera per castrum ab livius consul do sum ut tribunus tribunus centurio centurio eques eques pes pedito accipio neque enim dilataris castrum opus sum ne hostis advenio alter consul sentio et coartatio multus in angustus tendo facilis sum sum qui claudianus exercitus nihil ferme praeter arma sui in expeditio fero ceterum in ipse iter augeo voluntarius agmen sum offertor ultro sui et vetus miles perfungor iam militia et juvenis qui certatim nomen do si qui corpus species robur vis aptus militia video conscribo ad sena castrum alter consul sum et quingenti ferme inde patior hasdrubal absum itaque cum iam appropinquo tego mons substo nero ne ante nox castrum ingredior silentium ingredior ab suus quisque ordo homo in tentorius abduco cum summus omnis laetitia hospitalis excipio posterus dies consilium habitus qui et l porcius licinus praetor adsum castrum iungo consul castrum habeo et ante advenio is per locum altus duco exercitus cum modo insideo angustus saltus ut transeo claudeo modo ab lateo aut ab tergum carpo agmen ludifico hostis omnis ars bellum sum is tum in consilium adsum multus is inclino sententia ut dum fatisco via atque vigilia reficio miles nero simul et ad nosco hostis paucus sui sumo dies tempus pugna differo nero non suadeo modo sed summus ops oro insto ne consilium suus qui tueor celeritas facio temerarius moror facio error qui non diuturnus sum sum velut torpeo hannibal neque castrum suus sine dux relinquo aggredior neque ad sequor sui iter intendo antequam sui moveo deleo exercitus hasdrubal possum redeo in appulia qui prolato spatium hostis do is et ille castrum prodo hannibal et aperio in gallia iter ut per otium ubi volo hasdrubal conjungo extemplo signum do et exeo in acies abutor error hostis absentium praesens dum neque ille scio cum paucus neque hic cum multus et validus res sum consilium dimitto signum pugna propono confestim in acies procedo


Fabius vigilia prima dato signo iis qui in arce erant quique custodiam portus habebant, ipse circumito portu ab regione urbis in orientem versa occultus consedit. canere inde tubae simul ab arce simul a portu et ab navibus quae ab aperto maria adpulsae erant, clamorque undique cum ingenti tumultu unde minimum periculi erat de industria ortus. consul interim silentio continebat suos. igitur Democrates, qui praefectus antea classis fuerat, forte illo loco praepositus, postquam quieta omnia circa se vidit, alias partes eo tumultu personare ut captae urbis interdum excitaretur clamor, veritus ne inter cunctationem suam consul aliquam vim faceret ac signa inferret, praesidium ad arcem, unde maxime terribilis accidebat sonus, traducit. Fabius cum et ex temporis spatio et ex silentio ipso, quod, ubi paulo ante strepebant excitantes vocantesque ad arma, inde nulla accidebat vox, deductas custodias sensisset, ferri scalas ad eam earn partem muri qua Bruttiorum cohortem praesidium agitare proditionis conciliator nuntiaverat iubet. ea primum captus est murus adiuvantibus recipientibusque Bruttiis, et transcensum in urbem est; inde et proxuma refracta porta, ut frequenti agmine signa inferrentur. tum clamore sublato sub ortum ferme lucis nullo obvio armato in forum perveniunt, omnesque undique qui ad arcem portumque pugnabant in se converterunt.

fabius vigil primus do signum is qui in arx sum quisque custodia portus habeo ipse circumeo portus ab regio urbs in orior verso occulo consido cano inde tuba simul ab arx simul ab portus et ab navis qui ab aperio mare adpello sum clamo undique cum ingens tumultus unde paruus periculum sum de industria ortus consul interim silentium contineo suus igitur democrates qui praefectus antea classis sum fors ille locus praepono postquam quietus omnis circa sui video alius pars is tumultus personaris ut capio urbs interdum excito clamor vereor ne inter cunctatio suus consul aliqui vis facio atque signum infero praesidium ad arx unde magnus terribilis accido sonus traduco fabius cum et ex tempus spatium et ex silentium ipse qui ubi paulus ante strepebant excito vocantesque ad arma inde nullus accido vox deduco custodio sentio fero scala ad is earn pars murus qui bruttius cohors praesidium agito proditio conciliator nuntio iubeo is primus capio sum murus adjuvo recipio bruttius et transcendo in urbs sum inde et proximus refringo porto ut frequens agmen signum infero tum clamor tollo sub orior ferme lucus nullus obvius armo in forum pervenio omnes undique qui ad arx portus pugno in sui converto


transactis omnibus quae Romae agenda erant consules ad bellum profecti. prior Fulvius praegressus Capuam; post paucos dies consecutus Fabius, qui et conlegam coram obtestatus et per litteras Marcellum ut quam acerrimo bello detinerent Hannibalem, dum ipse Tarentum oppugnaret—ea urbe adempta hosti iam undique pulso, nec ubi consisteret nec quod fidum respiceret habenti, ne remorandi quidem causam in Italia fore—, Regium etiam nuntium mittit ad praefectum praesidii quod ab Laevino consule adversus Bruttios ibi locatum erat, octo milia hominum, pars maxima ab Agathyrna, sicut ante dictum est, ex Sicilia traducta, rapto vivere hominum adsuetorum; additi erant Bruttiorum indidem perfugae, et audacia et audendi omnia necessitatibus pares. hanc manum ad Bruttium primum agrum depopulandum duci iussit, inde ad Cauloniam urbem oppugnandam. imperata non inpigre solum sed etiam avide exsecuti direptis fugatisque cultoribus agri summa vi urbem oppugnabant.

transigo omnis qui roma ago sum consul ad bellum proficiscor prior fulvus praegredior capua post paucus dies consequor fabius qui et collega coram obtestor et per littera marcellus ut quam acer bellum detineo hannibal dum ipse tarentus oppugno is urbs adimo hostis iam undique pulso neque ubi consisto neque qui fidus respicio habeo ne remoror quidem causa in italia sum regius etiam nuntius mitto ad praeficio praesidium qui ab laevinus consul adverro bruttii ibi loco sum octo mille homo pars maximus ab agathyrna sicut ante dico sum ex sicilia traduco rapio vivo homo adsuetor addo sum bruttius indidem perfuga et audacia et audeo omnis necessitas par hic manus ad bruttius primus ager depopulor duco iubeo inde ad caulonia urbs oppugno impero non impiger solus sed etiam avidus exsequor disrepo fugo cultor ager summus vis urbs oppugno


Romae fama Scipionis in dies crescere, Fabio Tarentum captum astu magis quam virtute gloriae tamen esse, Fulvi senescere fama, Marcellus etiam adverso rumore esse, superquam quod primo male pugnaverat, quia vagante per Italiam Hannibale media aestate Venusiam in tecta milites abduxisset. inimicus erat ei C. Publicius Bibulus tribunus plebis. is iam a prima pugna, quae adversa fuerat, adsiduis contionibus infamem invisumque plebei Claudium fecerat, et iam de imperio abrogando eius agebat cum tamen necessarii Claudi obtinuerunt ut relicto Venusiae legato Marcellus Romam veniret ad purganda ea quae inimici obicerent, nec de imperio eius abrogando absente ipso ageretur. forte sub idem tempus et Marcellus ad deprecandam ignominiam et Q. Fulvius consul comitiorum causa Romam venit.

roma fama scipio in dies cresco fabius tarentus capio astus magis quam virtus gloria tamen sum fulvius senesco fama marcellus etiam adverso rumor sum superquam qui primus malus pugno quia vago per italia hannibal medius aestas venusia in tectum miles abduco inimicus sum is que publicus bibulus tribunus plebs is iam ab primus pugno qui adverso sum assiduus contio infamo invideo plebes claudius facio et iam de imperium abrogo is ago cum tamen necessarius claudius obtineo ut relinquo venusiae legatus marcellus roma venio ad purgo is qui inimicus obicio neque de imperium is abrogo absum ipse ago fors sub idem tempus et marcellus ad deprecor ignominia et q fulvus consul comitium causa roma venio


tumulus erat silvestris inter Punica et Romana castra, ab neutris primo occupatus, quia Romani qualis pars eius quae vergeret ad hostium castra esset ignorabant, Hannibal insidiis quam castris aptiorem eum crediderat. Itaque nocte ad id missas aliquot Numidarum turmas medio in saltu condiderat, quorum interdiu nemo ab statione movebatur, ne aut arma aut ipsi procul conspicerentur. fremebant volgo in castris Romanis occupandum eum tumulum esse et castello firmandum, ne, si occupatus ab Hannibale foret, velut in cervicibus haberent hostem. movit ea res Marcellum, et conlegae quin imus inquit ipsi cum equitibus paucis exploratum? subiecta res oculis nostris certius dabit consilium. adsentienti Crispino, cum equitibus ducentis viginti, ex quibus quadraginta Fregellani, ceteri Etrusci erant, proficiscuntur; secuti tribuni militum M. Marcellus consulis filius et A. Manlius, simul et duo praefecti socium L. Arrenius et M'. Aulius. immolasse eo die quidam prodidere memoriae consulem Marcellum, et prima hostia caesa iocur sine capite inventum, in secunda omnia conparuisse quae adsolent, auctum etiam visum in capite; nec id sane haruspici placuisse quod secundum trunca et turpia exta nimis laeta apparuissent. ceterum consulem Marcellum tanta cupiditas tenebat dimicandi cum Hannibale ut numquam satis castra castris conlata diceret. tum quoque vallo egrediens signum dedit ut ad locum miles esset paratus, ut, si collis in quem speculatum irent placuisset, vasa colligerent ac sequerentur.

tumulus sum silvestris inter punicus et romanus castrum ab neuter primus occupo quia romanus qualis pars is qui vergeret ad hostis castrum sum ignoro hannibal insidiae quam castrum aptus is credo itaque nox ad is mitto aliquot numidaris turma medium in saltus condo qui interdiu nemo ab statio moveo ne aut arma aut ipse procul conspicio fremo vulgo in castrum romanus occupo is tumulus sum et castellum firmo ne si occupo ab hannibal sum velut in cervix habeo hostis moveo is res marcellus et collega quin imus inquam ipse cum eques paucus exploro subiectum res oculus noster certus do consilium adsentio crispinus cum eques ducenti viginti ex qui quadraginta fregellanus ceterus etruscus sum proficisco sequor tribunus miles m marcellus consul filius et ab manlius simul et duo praefectus socius l arrenius et m aulius immolo is dies quidam prodo memoria consul marcellus et primus hostia caedo iocur sine caput invenio in secundus omnis conpareo qui assoleo augeo etiam video in caput neque is sanus haruspex placeo qui secundus truncus et turpis exta nimis laetus appareo ceterum consul marcellus tantus cupiditas teneo dimico cum hannibal ut numquam satis castrum castrum confero dico tum quoque vallo egredior signum do ut ad locus miles sum paro ut si collis in qui speculor eo placeo vasum colligo atque sequor


nondum Hannibal e castris exierat cum pugnantium clamorem audivit. Itaque excitus tumultu raptim ad hostem copias agit. iam primos occupaverat equestris terror; peditum etiam prima legio et dextra ala proelium inibat. incompositi hostes, ut quemque aut pediti aut equiti casus obtulit, ita conserunt manus. crescit pugna subsidiis et procurrentium ad certamen numero augetur; pugnantisque—quod nisi in vetere exercitu et duci veteri haud facile est—inter tumultum ac terrorem instruxisset Hannibal, ni cohortium ac manipulorum decurrentium per colles clamor ab tergo auditus metum ne intercluderentur a castris iniecisset. inde pavor incussus et fuga passim fieri coepta est. minorque caedes fuit, quia propinquitas castrorum breviorem fugam perculsis fecit. equites enim tergo inhaerebant; in transversa latera invaserant cohortes secundis collibus via nuda ac facili decurrentes. tamen supra octo milia hominum occisa, supra septingentos capti; signa militaria novem adempta; elephanti etiam, quorum nullus usus in repentina ac tumultuaria pugna fuerat, quattuor occisi, duo capti. circa quingentos Romanorum sociorumque victores ceciderunt. postero die Poenus quievit; Romanus in aciem copiis eductis, postquam neminem signa contra efferre vidit, spolia legi caesorum hostium et suorum corpora conlata in unum sepeliri iussit. inde insequentibus continuis diebus aliquot ita institit portis ut prope inferre signa videretur, donec Hannibal tertia vigilia crebris ignibus tabernaculisque, quae pars castrorum ad hostes vergebat, et Numidis paucis qui in vallo portisque se ostenderent relictis, profectus Apuliam petere intendit. ubi inluxit, successit vallo Romana acies, et Numidae ex composito paulisper in portis se valloque ostentavere, frustratique aliquamdiu hostes citatis equis agmen suorum adsequuntur. consul ubi silentium in castris et ne paucos quidem qui prima luce obambulaverant parte ulla cernebat, duobus equitibus speculatum in castra praemissis, postquam satis tuta omnia esse exploratum est, inferri signa iussit; tantumque ibi moratus, dum milites ad praedam discurrunt, receptui deinde cecinit multoque ante noctem copias reduxit. postero die prima luce profectus, magnis itineribus famam et vestigia agminis sequens haud procul Venusia hostem adsequitur. ibi quoque tumultuaria pugna fuit; supra duo milia Poenorum caesa. inde nocturnis montanisque itineribus Poenus, ne locum pugnandi daret, Metapontum petiit. Hanno inde— is enim praesidio eius loci praefuerat—in Bruttios cum paucis ad exercitum novum comparandum missus; Hannibal copiis eius ad suas additis Venusiam retro quibus venerat itineribus repetit, atque inde Canusium procedit. numquam Nero vestigiis hostis abstiterat et Q. Fulvium, cum Metapontum ipse proficisceretur, in Lucanos, ne regio ea sine praesidio esset, arcessierat.

nondum hannibal e castrum exeo cum pugno clamor audio itaque excio tumultus raptim ad hostis copia ago iam primus occupo equester terror pedes etiam primus legio et dextera ala proelium ineo incompositus hostis ut quisque aut pedes aut equio casus offero ita consero manus cresco pugno subsidium et procurro ad certamen numerus augeo pugnantisque qui nisi in veto exercitus et duco vetus haud facilis sum inter tumultus atque terror instruo hannibal ni cohors atque manipulus decurro per collis clamor ab tergum audio metus ne intercludo ab castrum injacio inde pavor incutio et fuga passim fio coepio sum parvus caedes sum quia propinquitas castrum brevis fuga percello facio eques enim tergum inhaereo in transverto latus invado cohors secundus collis via nudo atque facilis decurro tamen supra octo mille homo occaedes supra septingenti capio signum militaris novo adimo elephantus etiam qui nullus utor in repentinus atque tumultuarius pugno sum quattuor occido duo capio circa quingenti romanus socius victor cado posterus dies poenus quiesco romanus in acies copia educo postquam nemo signum contra effero video spolium lego caesor hostis et suus corpus confero in unus sepelio iubeo inde insequor continuus dies aliquot ita insto porta ut prope infero signum video donec hannibal tertius vigil creber ignis tabernaculum qui pars castrum ad hostis vergo et numida paucus qui in vallo porta sui ostendo relinquo proficiscor appulia peto intendo ubi inluceo succedo vallo romanus acies et numida ex compono paulisper in porta sui vallo ostento frustro aliquamdiu hostis citas equus agmen suus assequor consul ubi silentium in castrum et ne paucus quidem qui primus lux obambulaverant pars ullus cerno duo eques speculor in castrum praemitto postquam satis tueor omnis sum exploro sum infero signum iubeo tantus ibi moror dum miles ad praeda discurro receptus deinde cano multus ante nox copia reduco posterus dies primus lux proficiscor magnus iter fama et vestigium agmen sequor haud procul venusia hostis assequor ibi quoque tumultuarius pugno sum supra duo mille poenus caedo inde nocturnus montanus iter poenus ne locus pugno do metapontum peto hanno inde is enim praesidium is locus praesum in bruttii cum paucus ad exercitus novus comparo mitto hannibal copia is ad suus addo venusia retro qui venio iter repeto atque inde canusium procedo numquam nero vestigium hostis absisto et q fulvius cum metapontum ipse proficiscor in lucani ne regius is sine praesidium sum arcessierat


C. Claudius consul cum in castra redisset, caput Hasdrubalis, quod servatum cum cura attulerat, proici ante hostium stationes, captivosque Afros vinctos ut erant ostendi, duos etiam ex iis solutos ire ad Hannibalem et expromere quae acta essent iussit. Hannibal , tanto simul publico familiarique ictus luctu, agnoscere se fortunam Carthaginis fertur dixisse; castrisque inde motis, ut omnia auxilia quae diffusa latius tueri non poterat in extremum Italiae angulum Bruttios contraheret, et Metapontinos, civitatem universam, excitos sedibus suis, et Lucanorum qui suae dicionis erant in Bruttium agrum traduxit.

que claudus consul cum in castrum redeo caput hasdrubal qui servo cum cura affero proicio ante hostis statio captivus afros vincio ut sum ostendo duo etiam ex is solvo eo ad hannibal et expromo qui ago sum iubeo hannibal tantus simul publicus familiaris iacio luctus agnosco sui fortuna carthago fero dico castra inde moveo ut omnis auxilium qui diffundo fero tueor non possum in exter italia angulis bruttii contraho et metapontini civitas universus excio sedes suus et lucanus qui suus dicio sum in bruttius ager traduco


elephanti plures ab ipsis rectoribus quam ab hoste interfecti. fabrile scalprum cum malleo habebant; id, ubi saevire beluae ac ruere in suos coeperant, magister inter aures positum, ipso in articulo quo iungitur capiti cervix, quanto maximo poterat ictu adigebat. ea celerrima via mortis in tantae molis belua inventa erat, ubi regendi spem vicissent, primusque id Hasdrubal instituerat, dux cum saepe alias memorabilis, tum illa praecipue pugna. ille pugnantes hortando pariterque obeundo pericula sustinuit; ille fessos abnuentesque taedio et labore nunc precando nunc castigando accendit; ille fugientes revocavit omissamque pugnam aliquot locis restituit; postremo, cum haud dubie fortuna hostium esset, ne superstes tanto exercitui suum nomen secuto esset, concitato equo se in cohortem Romanam inmisit. ibi , ut patre Hamilcare et Hannibale fratre dignum erat, pugnans cecidit.

elephantus multus ab ipse rector quam ab hostis interfacio fabrilis scalprum cum malleus habeo is ubi saevio belua atque ruo in suus coepio magister inter auris pono ipse in articulus quo jungo caput cervix quantus maximus possum ictus adigo is celer via mors in tantus molio belua invenio sum ubi rego spes vinco primus is hasdrubal instituo dux cum saepe alius memorabilis tum ille praecipuus pugno ille pugno horto parito obeo periculum sustineo ille fatisco abnuo taedium et labor nunc preco nunc castigo accendo ille fugio revoco omitto pugna aliquot locus restituo postremo cum haud dubius fortuna hostis sum ne supersto tantus exercitus suus nomen sequor sum concito equus sui in cohors romanus inmitto ibi ut pater hamilcaris et hannibal frater dignus sum pugno cado


undecimo anno Punici belli consulatum inierunt M. Marcellus quintum—ut numeretur consulatus quem vitio creatus non gessit—et T. Quinctius Crispinus. utrisque consulibus Italia decreta provincia est et duo consulum prioris anni exercitus— tertius Venusiae tum erat, cui Marcellus praefuerat— ita ut ex tribus eligerent duo quos vellent, tertius ei traderetur cui Tarentum et Sallentini provincia evenisset. ceterae provinciae ita divisae: praetoribus P. Licinio Varo urbana, P. Licinio Crasso pontifici maximo peregrina et quo senatus censuisset, Sex. iulio Caesari Sicilia, Q. Claudio Tarentum. prorogatum in annum imperium est Q. Fulvio Flacco, ut provinciam Capuam, quae T. Quincti praetoris fuerat, cum una legione obtineret. prorogatum et C. Hostilio Tubulo est, ut pro praetore in Etruriam ad duas legiones succederet C. Calpurnio. prorogatum et L. Veturio Philoni est, ut pro praetore Galliam eandem provinciam cum isdem duabus legionibus obtineret quibus praetor obtinuisset. quod in L. Veturio, idem in C. Aurunculeio decretum ab senatu, latumque de prorogando imperio ad populum est, qui praetor Sardiniam provinciam cum duabus legionibus obtinuerat. additae ei ad praesidium provinciae quinquaginta longae naves quas P. Scipio ex Hispania misisset. et P. Scipioni et M. Silano suae Hispaniae suique exercitus in annum decreti. Scipio ex octoginta navibus quas aut secum ex Italia adductas aut captas Carthagine habebat quinquaginta in Sardiniam tramittere iussus, quia fama erat magnum navalem apparatum eo anno Carthagine esse, ducentis navibus omnem oram Italiae Siciliaeque ac Sardiniae inpleturos. et in Sicilia ita divisa res est: Sex . Caesari exercitus Cannensis datus est; M. Valerius Laevinus—ei quoque enim prorogatum imperium est—classem quae ad Siciliam erat navium septuaginta obtineret; adderet eo triginta naves quae ad Tarentum priore anno fuerant; cum ea centum navium classe, si videretur ei, praedatum in Africam traiceret. et P. Sulpicio, ut eadem classe Macedoniam Graeciamque provinciam haberet, prorogatum in annum imperium est. De duabus quae ad urbem Romam fuerant legionibus nihil mutatum. supplementum quo opus esset ut scriberent consulibus permissum. una et viginti legionibus eo anno defensum imperium Romanum est. et P. Licinio Varo praetori urbano negotium datum ut naves longas triginta veteres reficeret quae Ostiae erant et viginti novas naves sociis navalibus conpleret, ut quinquaginta navium classe oram maris vicinam urbi Romanae tueri posset. C. Calpurnius vetitus ab Arretio movere exercitum, nisi cum successor venisset; idem et Tubulo imperatum, ut inde praecipue caveret ne qua nova consilia orerentur.

undecimus annus punicus bellum consulatus ineo m marcellus quintus ut numero consulatus qui vitio creo non gero et t quintius crispinus uterque consul italia decretum provincia sum et duo consul prior annus exercitus tertius venusiae tum sum qui marcellus praesum ita ut ex tres eligo duo qui volo tertius is trado qui tarentus et salentini provincia evenio ceterus provincia ita divido praetor p licinius varus urbanus p licinius crassus pontifex maximus peregrinus et quo senatus censeo sex iulius caesaris sicilia q claudius tarentus prorogo in annus imperium sum q fulvius flaccus ut provincia capua qui t quintius praetor sum cum unus legio obtineo prorogo et que hostilius tubulus sum ut pro praetor in etruria ad duo legio succedo que calpurnius prorogo et l veturius philo sum ut pro praetor gallia idem provincia cum idem duo legio obtineo qui praetor obtineo qui in l veturius idem in que aurunculeius decretum ab senatus fero de prorogo imperium ad populus sum qui praetor sardinia provincia cum duo legio obtineo addo is ad praesidium provincia quinquaginta longus navo qui p scipio ex hispania mitto et p scipio et m silanus suus hispania suo exercitus in annus decerno scipio ex octoginta navis qui aut sui ex italia adduco aut capio carthago habeo quinquaginta in sardinia transmitto iubeo quia fama sum magnus naval appario is annus carthago sum ducenti navis omnis ora italia sicilia atque sardinia inpleturos et in sicilia ita divido res sum sex caesaris exercitus cannensis do sum m valerius laevinus is quoque enim prorogo imperium sum classis qui ad sicilia sum navis septuaginta obtineo addo is triginta navo qui ad tarentus prior annus sum cum is centum navis classis si video is praedor in africa traicio et p sulpicius ut idem classis macedonia graecia provincia habeo prorogo in annus imperium sum de duo qui ad urbs roma sum legio nihil muto supplementum quo opus sum ut scribo consul permitto unus et viginti legio is annus defendo imperium romanus sum et p licinius varus praetor urbanus negotium do ut navo longus triginta vetus reficio qui ostia sum et viginti novo navo socius naval conpleo ut quinquaginta navis classis ora mare vicina urbs romanus tueor possum que calpurnius veto ab arretium moveo exercitus nisi cum successor venio idem et tubulus impero ut inde praecipuus caveo ne qui novo consilium orerentur


postero die armati ornatique ad edictum aderant. imperator eos conlaudat pronuntiatque a quibus orta pridie fuga esset cohortesque quae signa amisissent se in primam aciem inducturum; edicere iam sese omnibus pugnandum ac vincendum esse et adnitendum singulis universisque ne prius hesternae fugae quam hodiernae victoriae fama Romam perveniat. inde cibo corpora firmare iussi, ut, si longior pugna esset, viribus sufficerent. ubi omnia dicta factaque sunt quibus excitarentur animi militum in aciem procedunt. quod ubi Hannibali nuntiatum est, cum eo nimirum, inquit hoste res est qui nec bonam nec malam ferre fortunam possit. seu vicit, ferociter instat victis: seu victus est, instaurat cum victoribus certamen. signa inde canere iussit et copias educit. pugnatum utrimque aliquanto quam pridie acrius est, Poenis ad obtinendum hesternum decus adnitentibus, Romanis ad demendam ignominiam. sinistra ala ab Romanis et cohortes quae amiserant signa in prima acie pugnabant, et legio duodevicensima ab dextro cornu instructa. L. Cornelius Lentulus et C. Claudius Nero legati cornibus praeerant; Marcellus mediam aciem hortator testisque praesens firmabat. ab Hannibale Hispani primam obtinebant frontem, et id roboris in omni exercitu erat. cum anceps diu pugna esset, Hannibal elephantos in primam aciem induci iussit, si quem inicere ea res tumultum ac pavorem posset. et primo turbarunt signa ordinesque, et partim occulcatis partim dissupatis terrore qui circa erant nudaverant una parte aciem, latiusque fuga manasset, ni C. Decimius Flavus tribunus militum signo arrepto primi hastati manipulum eius signi sequi se iussisset. duxit ubi maxime tumultum conglobatae beluae faciebant pilaque in eas conici iussit. haesere omnia tela haud difficili ex propinquo in tanta corpora ictu et tum conferta turba; sed ut non omnes volnerati sunt, ita in quorum tergis infixa stetere pila, ut est genus anceps, in fugam versi etiam integros avertere. tum iam non unus manipulus, sed pro se quisque miles, qui modo adsequi agmen fugientium elephantorum poterat, pila conicere. eo magis ruere in suos beluae tantoque maiorem stragem edere quam inter hostes ediderant, quanto acrius pavor consternatam agit quam insidentis magistri imperio regitur. in perturbatam transcursu beluarum aciem signa inferunt Romani pedites et haud magno certamine dissupatos trepidantesque avertunt. tum in fugientes equitatum inmittit Marcellus, nec ante finis sequendi est factus quam in castra paventes conpulsi sunt. nam super alia quae terrorem trepidationemque facerent, elephanti quoque duo in ipsa porta corruerant, coactique erant milites per fossam vallumque ruere in castra. ibi maxima hostium caedes facta; caesa ad octo milia hominum, quinque elephanti. nec Romanis incruenta victoria fuit: mille ferme et septingenti de duabus legionibus et sociorum supra mille et trecentos occisi; volnerati permulti civium sociorumque. Hannibal nocte proxima castra movit: cupientem insequi Marcellum prohibuit multitudo sauciorum. speculatores qui prosequerentur agmen missi postero die rettulerunt Bruttios Hannibalem petere.

posterus dies armatus orno ad edictum adsum imperator is conlaudo pronuntio ab qui orior pridie fuga sum cohorto qui signum amitto sui in primus acies induco edico iam sui omnis pugno atque vinco sum et adnitendus singuli universus ne prior hesternus fuga quam hodiernus victoria fama roma pervenio inde cibus corpus firmaris iubeo ut si longus pugno sum vis sufficio ubi omnis dictum facio sum qui excito animus miles in acies procedo qui ubi hannibal nuntio sum cum is nimirum inquam hostis res sum qui neque bonus neque malus fero fortuna possum seu vinco ferociter insto vinco seu vinco sum instauro cum victor certamen signum inde cano iubeo et copia educo pugno utrimque aliquantus quam pridie acer sum poenus ad obtineo hesternus decus adnitendus romanus ad demo ignominia sinistra ala ab romanus et cohors qui amitto signum in primus acies pugno et legio duodevicensima ab dexter cornu instruo l cornelius lentulus et que claudus nero legatus cornu praesum marcellus medius acies hortator testis praesens firmo ab hannibal hispanus primus obtineo frons et is robur in omnis exercitus sum cum anceps diu pugno sum hannibal elephantus in primus acies induco iubeo si qui inicio is res tumultus atque pavor possum et primus turbo signum ordino et pars occulco pars dissupatis terror qui circa sum nudaverant unus pars acies fero fuga mano ni que decimus flavus tribunus miles signum arrepo primus hastas manipulis is signum sequor sui iubeo duco ubi magnus tumultus conglobo belua facio pilo in is conicio iubeo haereo omnis telum haud difficilis ex propinquo in tantus corpus ictus et tum confercio turba sed ut non omnis vulnero sum ita in qui tergeo infigo sto pilum ut sum genus anceps in fuga verro etiam integer averto tum iam non unus manipulus sed pro sui quisque miles qui modo assequor agmen fugio elephantor possum pilum conicio is magis ruo in suus belua tantus magnus strages edo quam inter hostis edo quantus acer pavor consterno ago quam insideo magister imperium rego in perturbo transcurro beluaris acies signum infero romanus pedito et haud magnus certamen dissupo trepido averto tum in fugio equitas inmitto marcellus neque ante finis sequor sum facio quam in castrum paveo conpello sum nam super alius qui terror trepidationemque facio elephantus quoque duo in ipse porto conruo cogo sum miles per fodio valles ruo in castrum ibi maximus hostis caedes facio caedo ad octo mille homo quinque elephantus neque romanus incruentus victoria sum mille ferme et septingenti de duo legio et socius supra mille et trecenti occido vulnero permultus civis socius hannibal nox propior castrum moveo cupio insequor marcellus prohibeo multitudo saucius speculator qui prosequor agmen mitto posterus dies refero bruttii hannibal peto


M. Valerius consul litteris excitus, provincia exercituque mandato L. Cincio praetori, M. Valerio Messalla praefecto classis cum parte navium in Africam praedatum simul speculatumque quae populus Carthaginiensis ageret pararetque misso, ipse decem navibus Romam profectus cum prospere pervenisset, senatum extemplo habuit, ubi de suis rebus gestis commemoravit: cum annos prope sexaginta in Sicilia terra marique magnis saepe cladibus bellatum esset, se eam provinciam confecisse. neminem Carthaginiensem in Sicilia esse; neminem Siculum non esse; qui fugati metu inde afuerint, omnis in urbes, in agros suos reductos arare, serere; desertam recoli terram, tandem frugiferam ipsis cultoribus, populoque Romano pace ac bello fidissimum annonae subsidium. exim Muttine et si quorum aliorum merita erga populum Romanum erant in senatum introductis, honores omnibus ad exsolvendam fidem consulis habiti. Muttines etiam civis Romanus factus, rogatione ab tribunis plebis ex auctoritate patrum ad plebem lata.

m valerius consul littera excio provincia exerceo mando l cincius praetor m valerius messalla praeficio classis cum pars navis in africa praedor simul speculor qui populus carthaginiensis ago paro mitto ipse decem navis roma proficiscor cum prosperus pervenio senatus extemplo habeo ubi de suus res gero commemoro cum annus prope sexaginta in sicilia terra mare magnus saepe clades bello sum sui is provincia confacio nemo carthaginiensis in sicilia sum nemo siculis non sum qui fugo metus inde asum omnis in urbs in ager suus reduco araris sero desero recolo terra tandem frugifer ipse cultor populo romanus pax atque bellum fidus annona subsidium exinde mutio et si qui alius mereo erga populus romanus sum in senatus introduco honor omnis ad exsolvendam fides consul habeo muttines etiam civis romanus facio rogatio ab tribunus plebs ex auctoritas pater ad plebs fero


triginta tum coloniae populi Romani erant; ex iis duodecim, cum omnium legationes Romae essent, negaverunt consulibus esse unde milites pecuniamque darent. eae fuere Ardea, Nepete, Sutrium, Alba, Carseoli Carsioli , Sora, Suessa, Circeii, Setia, Cales, Narnia, Interamna. Nova re consules icti cum absterrere eos a tam detestabili consilio vellent, castigando increpandoque plus quam leniter agendo profecturos rati, eos ausos esse consulibus dicere aiebant quod consules ut in senatu pronuntiarent in animum inducere non possent; non enim detrectationem eam earn munerum militiae, sed apertam defectionem a populo Romano esse. redirent itaque propere in colonias et tamquam integra re, locuti magis quam ausi tantum nefas, cum suis consulerent. admonerent non Campanos neque Tarentinos esse eos sed Romanos, inde oriundos, inde in colonias atque in agrum bello captum stirpis augendae causa missos. quae liberi parentibus deberent, ea illos Romanis debere, si ulla pietas, si memoria antiquae patriae esset. consulerent igitur de integro; nam tum quidem quae temere agitassent, ea prodendi imperii Romani, tradendae Hannibali victoriae esse. cum alternis haec consules diu iactassent, nihil moti legati neque se quod domum renuntiarent habere dixerunt neque senatum suum quod novi consuleret, ubi nec miles qui legeretur, nec pecunia quae daretur in stipendium esset. cum obstinatos eos viderent consules, rem ad senatum detulerunt, ubi tantus pavor animis hominum est iniectus ut magna pars actum de imperio diceret: idem alias colonias facturas, idem socios; consensisse omnes ad prodendam Hannibali urbem Romanam.

triginta tum colonia populus romanus sum ex is duodecim cum omnis legatio roma sum nego consul sum unde miles pecunia do is sum ardea nepete sutrium alba carseoli carsioli sora suessa circeii setia cal narnia interamnus novo res consul icti cum absterreo is ab tam detestabilis consilium volo castigo increpo multus quam lenis ago proficio reor is audeo sum consul dico aio qui consul ut in senatus pronuntio in animus induco non possum non enim detrectatio is earn munus militia sed aperio defectio ab populus romanus sum redeo itaque properus in colonia et tamquam integer res loquor magis quam audeo tantus nefas cum suus consulo admoneo non campani neque tarentini sum is sed romanus inde orior inde in colonia atque in ager bellum capio stirps augeo causa mitto qui liber parens debeo is ille romanus debeo si ullus pietas si memoria antiquus patria sum consulo igitur de integer nam tum quidem qui temere agito is prodo imperium romanus trado hannibal victoria sum cum alternus hic consul diu iacto nihil moveo legatus neque sui qui domus renuntio habeo dico neque senatus suus qui nosco consulo ubi neque miles qui lego neque pecunia qui do in stipendium sum cum obstinatus is video consul res ad senatus defero ubi tantus pavor animus homo sum injectus ut magnus pars ago de imperium dico idem alius colonia facio idem socius consentio omnis ad prodo hannibal urbs romanus


multos circa unam rem ambitus fecerim, si quae de Marcelli morte variant auctores omnia exsequi velim. ut omittam alios, Coelius triplicem gestae rei commemorationem ordine edit: unam traditam fama, alteram scriptam in laudatione fili fill , qui rei gestae interfuerit, tertiam quam ipse pro inquisita ac sibi conperta adfert. ceterum ita fama variat ut tamen plerique loci speculandi causa castris egressum, omnes insidiis circumventum tradant.

multus circa unus res ambitus facio si qui de marcellus mors vario auctor omnis exsequor volo ut omitto alius caelius triplex gero res commemoratio ordo edo unus trado fama alter scribo in laudatio filis fill qui res gero intersum tertius quam ipse pro inquisitus atque sui conperta affero ceterum ita fama vario ut tamen plerusque locus speculor causa castrum egredior omnis insidiae circumvenio trado


exitu huius anni T. Quinctius consul, dictatore comitiorum ludorumque faciendorum causa dicto T. Manlio Torquato, ex volnere moritur; alii Tarenti, alii in Campania mortuum tradunt. ita , quod nullo ante bello acciderat, duo consules sine memorando proelio interfecti velut orbam rem publicam reliquerant. dictator Manlius magistrum equitum C. Servilium—tum aedilis curulis erat—dixit. senatus quo die primum est habitus ludos magnos facere dictatorem iussit, quos M. Aemilius praetor urbanus C. Flaminio, Cn. Servilio consulibus fecerat et in quinquennium voverat. tum dictator et fecit ludos et in insequens lustrum vovit. ceterum cum duo consulares exercitus tam prope hostem sine ducibus essent, omnibus aliis omissis una praecipua cura patres populumque incessit consules primo quoque tempore creandi, et ut eos crearent potissimum quorum virtus satis tuta a fraude Punica esset: cum toto eo bello damnosa praepropera ac fervida ingenia imperatorum fuissent, tum eo ipso anno consules nimia cupiditate conserendi cum hoste manum in necopinatam fraudem lapsos esse; ceterum deos immortales, miseritos nominis Romani, pepercisse innoxiis exercitibus, temeritatem consulum ipsorum capitibus damnasse.

exeo hic annus t quintius consul dictator comitium ludor facio causa dico t manlius torquatus ex vulnus morior alius tarentus alius in campaneus mortuus trado ita qui nullus ante bellum accido duo consul sine memoro proelium interfacio velut orbus res publicus relinquo dictator manlius magister eques que servilius tum aedilis curulis sum dico senatus quo dies primus sum habitus ludus magnus facio dictator iubeo qui m aemilius praetor urbanus que flaminius cn servilius consul facio et in quinquennium voveo tum dictator et facio ludus et in insequor lustrum voveo ceterum cum duo consularis exercitus tam prope hostis sine dux sum omnis alius omitto unus praecipuus cura pater populus incedo consul primus quoque tempus creo et ut is creo potis qui virtus satis tueor ab fraus punicus sum cum totus is bellum damnosus praeproperus atque fervidus ingenium imperator sum tum is ipse annus consul nimius cupiditas consero cum hostis manus in necopinatus fraudo labor sum ceterum deus immortalis misereo nomen romanus parco innoxius exercitus temeritas consul ipse caput damno


et censores hic annus habuit L. Veturium Philonem et P. Licinium Crassum, maximum pontificem. Crassus Licinius nec consul nec praetor ante fuerat quam censor est factus; ex aedilitate gradum ad censuram fecit. sed hi censores neque senatum legerunt neque quicquam publicae rei egerunt: mors diremit L. Veturi; inde et Licinius censura se abdicavit. aediles curules L. Veturius et P. Licinius Varus ludos Romanos diem unum instaurarunt. aediles plebei Q. Catius et L. Porcius Licinus ex multaticio argento signa aenea ad Cereris dedere, et ludos pro temporis eius copia magnifice apparatos fecerunt.

et censor hic annus habeo l veturius philo et p licinius crassus magnus pontifex crassus licinius neque consul neque praetor ante sum quam censor sum facio ex aedilitas gradus ad censeo facio sed hic censor neque senatus lego neque quisquam publicus res egero mors disredimo l veturius inde et licinius censeo sui abdico aedilis curulis l veturius et p licinius varus ludus romanus dies unus instauro aedilis plebes q catus et l porcius licinus ex multaticius argentum signum aeneas ad ceres do et ludus pro tempus is copia magnificus appario facio


paucis post proelium factum ad Baeculam diebus, cum Scipio rediens iam Tarraconem saltu Castulonensi excessisset, Hasdrubal Gisgonis filius et Mago imperatores ex ulteriore Hispania ad Hasdrubalem venere, serum post male gestam rem auxilium, consilio in cetera exsequenda belli haud parum opportuni. ibi conferentibus quid in cuiusque provinciae regione animorum Hispanis esset, unus Hasdrubal Gisgonis ultimam Hispaniae oram, quae ad Oceanum et Gades vergit, ignaram adhuc Romanorum esse eoque Carthaginiensibus satis fidam censebat; inter Hasdrubalem alterum et Magonem constabat beneficiis Scipionis occupatos omnium animos publice privatimque esse, nec transitionibus finem ante fore quam omnes Hispani milites aut in ultima Hispaniae amoti aut traducti in Galliam forent. Itaque etiam si senatus Carthaginiensium non censuisset, eundum tamen Hasdrubali fuisse in Italiam, ubi belli caput rerumque summa esset, simul ut Hispanos omnes procul ab nomine Scipionis ex Hispania abduceret. exercitum eius cum transitionibus tum adverso proelio imminutum Hispanis repleri militibus, et Magonem, Hasdrubali Gisgonis filio tradito exercitu, ipsum cum grandi pecunia ad conducenda mercede auxilia in Baliares traicere; Hasdrubalem Gisgonis cum exercitu penitus in Lusitaniam abire, nec cum Romano manus conserere; Masinissae ex omni equitatu quod roboris esset, tria milia equitum expleri, eumque vagum per citeriorem Hispaniam sociis opem ferre, hostium oppida atque agros populari. his decretis ad exsequenda quae statuerant duces digressi. haec eo anno in Hispania acta.

paucus post proelium facio ad baecula dies cum scipio redeo iam tarraco saltus castulonensis excedo hasdrubal gisgonis filius et magus imperator ex ulterior hispania ad hasdrubal venio serus post malus gero res auxilium consilium in ceterus exsequor bellum haud parum opportunus ibi confero quis in quisque provincia regio animus hispanus sum unus hasdrubal gisgonis ulter hispania ora qui ad oceanus et gades vergo ignarus adhuc romanus sum eo carthaginiensis satis fido censeo inter hasdrubal alter et mago consto beneficium scipio occupo omnis animus publicus privatim sum neque transitio finis ante sum quam omnis hispanus miles aut in ulter hispania amoveo aut traduco in gallia sum itaque etiam si senatus carthaginiensis non censeo eo tamen hasdrubal sum in italia ubi bellum caput res summus sum simul ut hispani omnis procul ab nomen scipio ex hispania abduco exercitus is cum transitio tum adverso proelium imminuo hispanus repleo miles et mago hasdrubal gisgonis filius trado exercitus ipse cum grandis pecunia ad conduco merces auxilium in baliaris traicio hasdrubal gisgonis cum exercitus penitus in lusitania abeo neque cum romanus manus consero masinissa ex omnis equitatus qui robur sum tres mille eques expleo is vagus per citer hispania socius ops fero hostis oppidum atque ager populor hic decretum ad exsequor qui statuo dux digredior hic is annus in hispania ago


Locros in Bruttiis Crispinus oppugnare conatus, quia magnam famam attulisse Fabio Tarentum rebatur, omne genus tormentorum machinarumque ex Sicilia arcessierat; et naves indidem accitae erant quae vergentem ad mare partem urbis oppugnarent. ea omissa oppugnatio est, quia Lacinium Hannibal admoverat copias, et conlegam eduxisse iam a Venusia exercitum fama erat, cui coniungi volebat. Itaque in Apuliam ex Bruttiis reditum, et inter Venusiam Bantiamque minus trium milium passuum intervallo consules binis castris consederunt. in eandem regionem et Hannibal rediit averso ab Locris bello. ibi consules ambo ingenio feroces prope cotidie in aciem exire haud dubia spe, si duobus exercitibus consularibus iunctis commisisset sese hostis, debellari posse.

locri in bruttius crispinus oppugnaris conor quia magnus fama affero fabius tarentus reor omnis genus tormentum machina ex sicilia arcessierat et navo indidem accio sum qui vergo ad mare pars urbs oppugno is omitto oppugnatio sum quia lacinius hannibal admoveo copia et collega educo iam ab venusia exercitus fama sum qui conjungo volo itaque in appulia ex bruttius redeo et inter venusia bantia paruus tres mille passus intervallum consul bini castrum consido in idem regio et hannibal redeo averto ab locri bellum ibi consul ambo ingenium ferox prope cottidie in acies exeo haud dubius spes si duo exercitus consularis iungo committo sui hostis debellaris possum


confestim ad aliud sacrificium eidem divae ab decemviris edicta dies, cuius ordo talis fuit: ab aede Apollinis boves feminae albae duae porta Carmentali in urbem ductae; post eas duo signa cupressea iunonis lunonis Reginae portabantur; tum septem et viginti virgines, longam indutae vestem, carmen in iunonem lunonem Reginam canentes ibant, illa tempestate forsitan laudabile rudibus ingeniis, nunc abhorrens et inconditum, si referatur. virginum ordinem sequebantur decemviri coronati laurea praetextatique. a porta Iugario vico in forum venere. in foro pompa constitit, et per manus reste data virgines sonum vocis pulsu pedum modulantes incesserunt. inde vico Tusco Velabroque per Bovarium forum in clivum Publicium atque aedem Iunonis Reginae perrectum. ibi duae hostiae ab decemviris immolatae et simulacra cupressea in aedem inlata.

confestim ad alius sacrificium idem diva ab decemviri edico dies qui ordo talis sum ab aedes apollo bos femina albus duo porto carmental in urbs duco post is duo signum cupresseus iuno lunonis reginus porto tum septem et viginti virgo longus induo vestis carmen in iuno lunonem reginus caneo eo ille tempestas forsitan laudabilis rudis ingenium nunc abhorreo et inconditus si refero virgo ordo sequor decemviri corono laureus praetextatus ab porto jugarius vicus in forum venio in forum pompa consto et per manus restis do virgo sonus vox pello pes modulor incedo inde vicus tuscus velabroque per boarius forum in clivus publicius atque aedes juno reginus pergo ibi duo hostia ab decemviri immolo et simulacrum cupresseus in aedes infero


iam aestas in exitu erat, comitiorumque consularium instabat tempus; sed litterae Marcelli negantis e re publica esse vestigium abscedi ab Hannibale, cui cedenti certamenque abnuenti gravis ipse instaret, curam iniecerant ne aut consulem tum maxime res agentem a bello avocarent, aut in annum consules deessent. optimum visum est, quamquam extra Italiam esset, Valerium potius consulem ex Sicilia revocari. ad eum litterae iussu senatus ab L. Manlio praetore urbano missae cum litteris consulis M. Marcelli, ut ex iis nosceret quae causa patribus eum potius quam collegam revocandi ex provincia esset.

iam aestas in exeo sum comitium consularis insto tempus sed littera marcellus nego e res publicus sum vestigium abscedo ab hannibal qui cedo certamen abnuo gravis ipse insto cura injacio ne aut consul tum magnus res ago ab bellum avocarent aut in annus consul desum bonus video sum quamquam extra italia sum valerius potis consul ex sicilia revocaris ad is littera iussus senatus ab l manlius praetor urbanus mitto cum littera consul m marcellus ut ex is nosco qui causa pater is potis quam collega revoco ex provincia sum


ceterum quamquam ascensus difficilis erat, et prope obruebantur telis saxisque, adsuetudine tamen succedendi muros et pertinacia animi subierunt primi. qui simul cepere aliquid aequi loci ubi firmo consisterent gradu, levem et concursatorem hostem atque intervallo tutum, cum procul missilibus pugna eluditur, instabilem eundem ad comminus conserendas manus, expulerunt loco et cum caede magna in aciem altiori superstantem tumulo impegere inpegere . inde Scipio iussis adversus mediam evadere aciem victoribus ceteras copias cum Laelio dividit, atque eum parte dextra tumuli circumire, donec done mollioris ascensus viam inveniret, iubet; ipse ab laeva, circuitu haud magno, in transversos hostes incurrit. inde primo turbata acies est, dum ad circumsonantem undique clamorem flectere cornua et obvertere ordines volunt. hoc tumultu et Laelius subiit, et dum pedem referunt, ne ab tergo volnerarentur, laxata prima acies locusque ad evadendum et mediis datus est, qui per tam iniquum locum stantibus integris ordinibus elephantisque ante signa locatis numquam evasissent. cum ab omni parte caedes fieret, Scipio, qui laevo cornu in dextrum incucurrerat, maxime in nuda latera hostium pugnabat; et iam ne fugae quidem patebat locus; nam et stationes utrimque Romanae dextra laevaque insederant vias, et porta castrorum ducis principumque fuga clausa erat, addita trepidatione elephantorum, quos territos aeque atque hostes timebant. caesa igitur ad octo milia hominum.

ceterum quamquam ascensus difficilis sum et prope obruo telum saxum adsuetudo tamen succedo murus et pertinacia animus subeo primus qui simul capio aliquis aequum locus ubi firmus consisto gradus levo et concursator hostis atque intervallum tueor cum procul missilis pugno eludo instabilis idem ad comminus consero manus expello locus et cum caedes magnus in acies altiori supersto tumulus impingo inpegere inde scipio iussum adverro medius evado acies victor ceterus copia cum laelius divido atque is pars dextera tumulis circumeo donec donec mollis ascensus via invenio iubeo ipse ab laeva circuitus haud magnus in transverto hostis incurro inde primus turbo acies sum dum ad circumsono undique clamor flecto cornu et obverto ordo volo hic tumultus et laelius subeo et dum pedis refero ne ab tergum volnerarentur laxo primus acies locus ad evado et medius do sum qui per tam iniquus locus sto integer ordo elephantus ante signum loco numquam evado cum ab omnis pars caedes fio scipio qui laevus cornu in dexter incurro magnus in nudo latus hostis pugno et iam ne fuga quidem pateo locus nam et statio utrimque romanus dextera laeva insedeo via et porto castrum dux princeps fuga claudo sum addo trepidatio elephantor qui terreo aequus atque hostis timeo caedo igitur ad octo mille homo


cetera expedientibus quae ad bellum opus erant consulibus, aurum vicensimarium, quod in sanctiore aerario ad ultimos casus servabatur, promi placuit. prompta ad quattuor milia pondo auri. inde quingena pondo data consulibus et M. Marcello et P. Sulpicio proconsulibus et L. Veturio praetori qui Galliam provinciam erat sortitus, additumque Fabio consuli centum pondo auri praecipuum quod in arcem Tarentinam portaretur; cetero auro usi sunt ad vestimenta praesenti pecunia locanda exercitui qui in Hispania bellum secunda sua fama ducisque gerebat.

ceterus expedio qui ad bellum opus sum consul aurum vicensimarium qui in sancio aerarius ad ulter casus servo promo placeo promptus ad quattuor mille pondo aurum inde quingeni pondo do consul et m marcellus et p sulpicius proconsul et l veturius praetor qui gallia provincia sum sortior addo fabius consul centum pondo aurum praecipuus qui in arx tarentinus porto ceterus aurum utor sum ad vestimentum praesens pecunia loco exercitus qui in hispania bellum secundus suus fama duco gero


consules diversis itineribus profecti ab urbe velut in duo pariter bella distenderant curas hominum, simul recordantium, quas primus adventus Hannibalis intulisset Italiae clades, simul cum illa angeret cura, quos tam propitios urbi atque imperio fore deos ut eodem tempore utrobique res publica prospere gereretur? adhuc adversa secundis pensando penando rem ad id tempus extractam esse. cum in Italia ad Trasumennum et Cannas praecipitasset Romana res, prospera bella in Hispania prolapsam eam erexisse; postea, cum in Hispania alia super aliam clades duobus egregiis ducibus amissis arnissis duos exercitus ex parte delesset, multa secunda in Italia Siciliaque gesta quassatam rem publicam excepisse; et ipsum intervallum loci, quod in ultimis terrarum oris alterum bellum gereretur, spatium dedisse ad respirandum. nunc duo bella in Italiam accepta, duo celeberrimi nominis duces circumstare urbem Romanam, et unum in locum totam periculi molem, omne onus incubuisse. qui eorum prior vicisset, intra paucos dies castra cum altero iuncturum. terrebat et proximus annus lugubris duorum consulum funeribus. his anxii curis homines digredientes in provincias consules prosecuti sunt. memoriae proditum est plenum adhuc irae in civis M. Livium ad bellum proficiscentem monenti Q. Fabio ne, priusquam genus hostium cognosset, temere manum consereret, respondisse, ubi primum hostium agmen conspexisset, pugnaturum. cum quaereretur quae causa festinandi esset, aut ex hoste egregiam gloriam inquit aut ex civibus victis gaudium meritum certe, etsi non honestum, capiam.

consul diverto iter proficiscor ab urbs velut in duo pariter bellum distendo cura homo simul recordor qui primus advenio hannibal infero italia clades simul cum ille ango cura qui tam propitius urbs atque imperium sum deus ut idem tempus utrobique res publicus prosperus gero adhuc adverso secundus penso penando res ad is tempus extraho sum cum in italia ad trasumennum et cannae praecipito romanus res prosper bellum in hispania prolabor is erigo postea cum in hispania alius super alius clades duo egregius dux amitto arnissis duo exercitus ex pars deleo multus secundus in italia sicilia gero quasso res publicus excipio et ipse intervallum locus qui in ulter terra ora alter bellum gero spatium do ad respiro nunc duo bellum in italia accipio duo celeber nomen dux circumsto urbs romanus et unus in locus totus periculum moles omnis onus incubo qui is prior vinco intra paucus dies castrum cum alter jungo terreo et proximus annus lugubris duo consul funus hic anxius cura homo digredior in provincia consul prosequor sum memoria prodeo sum plenus adhuc ira in civis m livius ad bellum proficisco moneo q fabius ne priusquam genus hostis cognosco temere manus consero respondeo ubi primus hostis agmen conspicio pugno cum quaero qui causa festino sum aut ex hostis egregius gloria inquam aut ex civis vinco gaudium mereo certus etsi non honestus capio


De Arretinis et fama in dies gravior et cura crescere patribus. Itaque C. Hostilio scriptum est ne differret obsides ab Arretinis accipere, et cui traderet Romam deducendos C. Terentius Varro cum imperio missus. qui ut venit, extemplo Hostilius legionem unam, quae ante urbem castra habebat, signa in urbem ferre iussit praesidiaque locis idoneis disposuit; tum in forum citatis senatoribus obsides imperavit. cum senatus biduum ad considerandum peteret, aut ipsos extemplo dare aut se postero die senatorum omnes liberos sumpturum edixit. inde portas custodire iussi tribuni militum praefectique socium et centuriones, ne quis nocte urbe exiret. id segnius neglegentiusque factum; septem principes senatus, priusquam custodiae in portis locarentur, ante noctem cum liberis evaserunt. postero die luce prima, cum senatus in forum citari coeptus esset, desiderati, bonaque eorum venierunt. a ceteris senatoribus centum viginti obsides, liberi ipsorum, accepti traditique C. Terentio Romam deducendi. is omnia suspectiora quam ante fuerant in senatu fecit. Itaque tamquam imminente Etrusco tumultu, legionem unam, alteram ex urbanis, Arretium ducere iussus ipse C. Terentius, eamque habere in praesidio urbis; C. Hostilium cum cetero exercitu placet totam provinciam peragrare et cavere ne qua occasio novare cupientibus res daretur. C. Terentius ut Arretium cum legione venit, claves portarum cum magistratus poposcisset, negantibus iis comparere, fraude amotas magis ratus quam neglegentia intercidisse, ipse alias claves omnibus portis imposuit, cavitque cum cura ut omnia in potestate sua essent; Hostilium intentius monuit ut in eo spem non moturos quicquam Etruscos poneret, si ne quid movere possent praecavisset.

de aretinus et fama in dies gravis et cura cresco pater itaque que hostilius scribo sum ne differo obses ab aretinus accipio et qui trado roma deduco que tero varro cum imperium mitto qui ut venio extemplo hostilis legio unus qui ante urbs castrum habeo signum in urbs fero iubeo praesidium locus idoneus dispono tum in forum citas senator obses impero cum senatus biduus ad considero peto aut ipse extemplo do aut sui posterus dies senator omnis liber sumo edico inde porta custodio iubeo tribunus miles praeficio socius et centurio ne quis nox urbs exeo is segnis neglego facio septem princeps senatus priusquam custodia in porta loco ante nox cum liber evado posterus dies lux primus cum senatus in forum citaris coepio sum desidero bonus is venierunt ab ceterus senator centum viginti obses liber ipse accipio trado que terentius roma deduco is omnis suspicio quam ante sum in senatus facio itaque tamquam immineo etruscus tumultus legio unus alter ex urbanus arretium duco iubeo ipse que tero eo habeo in praesidium urbs que hostilius cum ceterus exercitus placeo totus provincia peragraris et caveo ne qui occasio novaris cupio res do que tero ut arretium cum legio venio clavo portaris cum magistratus posco nego is comparo fraus amoveo magis reor quam neglegentia intercidisse ipse alius clavo omnis porta impono cavitque cum cura ut omnis in potestas suus sum hostilius intendo moneo ut in is spes non moveo quisquam etrusci pono si ne quis moveo possum praecavisset


actum de imperio Marcelli in circo Flaminio est ingenti concursu plebisque et omnium ordinum; accusavitque tribunus plebis non Marcellum modo, sed omnem nobilitatem: fraude eorum et cunctatione fieri ut Hannibal decimum iam annum Italiam provinciam habeat, diutius ibi quam Carthagine vixerit. habere fructum imperii prorogati Marcello populum Romanum: bis caesum exercitum eius aestiva Venusiae sub tectis agere. hanc tribuni orationem ita obruit Marcellus commemoratione rerum suarum ut non rogatio solum solun de imperio eius abrogando antiquaretur, sed postero die consulem eum ingenti consensu centuriae omnes crearent. additur conlega T. Quinctius Crispinus, qui tum praetor erat. postero die praetores creati P. Licinius Crassus Dives pontifex maximus, P. Licinius Varus, Sex. Iulius Caesar, Q. Claudius.

ago de imperium marcellus in circus flaminius sum ingens concursus pleo et omnis ordo accuso tribunus plebs non marcellus modo sed omnis nobilitas fraus is et cunctatio fio ut hannibal decimus iam annus italia provincia habeo diu ibi quam carthago vivo habeo fructus imperium prorogo marcellus populus romanus bis caedo exercitus is aestivus venusiae sub tectum ago hic tribunus oratio ita obruo marcellus commemoratio res suus ut non rogatio solus solun de imperium is abrogo antiquo sed posterus dies consul is ingens consensus centuria omnis creo addo collega t quintius crispinus qui tum praetor sum posterus dies praetor creo p licinius crassus dives pontifex magnus p licinius varus sex iulius caesar q claudus


ludi et Romani et plebei eo anno in singulos dies instaurati. aediles curules fuere L. Cornelius Caudinus et Ser. Sulpicius Galba, plebei C. Servilius et Q. Caecilius Metellus. Servilium negabant iure aut tribunum plebis fuisse aut aedilem esse, quod patrem eius, quem triumvirum agrarium occisum a Boiis circa Mutinam esse opinio per novem annos fuerat, vivere atque in hostium potestate esse satis constabat.

ludo et romanus et plebes is annus in singuli dies instauro aedilis curulis sum l cornelius caudinus et seruius sulpicius galba plebes que servilis et q caecilius metellus servilius nego ius aut tribunus plebs sum aut aedilis sum qui pater is qui triumviri agrarius occido ab boii circa mutina sum opinio per novo annus sum vivo atque in hostis potestas sum satis consto


per eos dies et censoribus creandis Q. Fulvius consul comitia habuit. creati censores, ambo qui nondum consules fuerant, M. Cornelius Cethegus, P. Sempronius Tuditanus. ii censores ut agrum Campanum fruendum locarent ex auctoritate patrum latum ad plebem est plebesque scivit.

per is dies et censor creo q fulvus consul comitium habeo creo censor ambo qui nondum consul sum m cornelius cethegus p sempronius tuditanus is censor ut ager campanus fruor loco ex auctoritas pater latus ad plebs sum plebs scio


exiguum campi ante castra erat; inde in collem aperta undique et conspecta ferebat via. Numidis speculator, nequaquam in spem tantae rei positus, sed si quos vagos pabuli aut lignorum causa longius a castris progressos progresses possent excipere, signum dat ut pariter ab suis quisque latebris exorerentur. non ante apparuere quibus obviis ab iugo ipso consurgendum erat quam circumiere qui ab tergo intercluderent viam. tum undique omnes exorti, et clamore sublato impetum fecere. cum in ea valle consules essent ut neque evadere possent in iugum occupatum ab hoste nec receptum ab tergo circumventi haberent, extrahi tamen diutius certamen potuisset, ni coepta ab Etruscis fuga pavorem ceteris iniecisset. non tamen omisere pugnam deserti ab Etruscis Fregellani, donec integri consules hortando ipsique ex parte pugnando rem sustinebant; sed postquam volneratos ambo consules, Marcellum etiam transfixum lancea prolabentem ex equo moribundum videre, tum et ipsi—perpauci autem supererant— cum Crispino consule duobus iaculis icto et Marcello adolescente saucio et ipso effugerunt. interfectus A. Manlius tribunus militum, et ex duobus praefectis socium M'. Aulius occisus, L. Arrenius captus; et lictores consulum quinque vivi in hostium potestatem venerunt, ceteri aut interfecti aut cum consule effugerunt. equitum tres et quadraginta aut in proelio aut in fuga ceciderunt, duodeviginti vivi capti. tumultuatum in castris fuerat, ut consulibus irent subsidio, cum consulem et filium alterius consulis saucios exiguasque infelicis expeditionis reliquias ad castra venientes cernunt. mors Marcelli cum alioqui miserabilis fuit, tum quod nec pro aetate— iam enim maior sexaginta annis erat—neque pro veteris prudentia ducis tam inprovide se conlegamque et prope totam rem publicam in praeceps dederat.

exiguus campus ante castrum sum inde in collis apertus undique et conspicio fero via numida speculator nequaquam in spes tantus res pono sed si qui vagus pabulum aut lignum causa longus ab castrum progredior progresses possum excipio signum do ut pariter ab suus quisque latebra exorerentur non ante appareo qui obvius ab iugum ipse consurgo sum quam circumeo qui ab tergum intercludo via tum undique omnis exorior et clamor tollo impetus facio cum in is valles consul sum ut neque evado possum in iugum occupo ab hostis neque recipio ab tergum circumvenio habeo extraho tamen diu certamen possum ni coepio ab etruscus fuga pavor ceterus injacio non tamen omitto pugna desero ab etruscus fregellanus donec integer consul horto ipse ex pars pugno res sustineo sed postquam volneratos ambo consul marcellus etiam transfigo lancea prolabor ex equus moribundus video tum et ipse perpaucus autem supersum cum crispinus consul duo iaculis icio et marcellus adolesco saucius et ipse effugio interficio ab manlius tribunus miles et ex duo praefectus socius m aulius occido l arrenius capio et lictor consul quinque vivo in hostis potestas venio ceterus aut interfacio aut cum consul effugio eques tres et quadraginta aut in proelium aut in fuga cado duodeviginti vivo capio tumultuor in castrum sum ut consul eo subsidium cum consul et filius alter consul saucius exiguus infelix expeditio reliquiae ad castrum venio cerno mors marcellus cum alioqui miserabilis sum tum qui neque pro aetas iam enim magnus sexaginta annus sum neque pro veto prudentia dux tam improvide sui conlegamque et prope totus res publicus in praeceps do


senatus lectionem contentio inter censores de principe legendo tenuit. semproni lectio erat; ceterum Cornelius morem traditum a patribus sequendum aiebat, ut qui primus censor ex iis qui viverent fuisset, eum principem legerent; is T. Manlius Torquatus erat; Sempronius , cui di sortem legendi dedissent, ei ius liberum eosdem dedisse deos; se id suo arbitrio facturum lecturumque Q. Fabium Maximum, quem tum principem Romanae civitatis esse vel Hannibale iudice victurus esset. cum diu certatum verbis esset, concedente conlega lectus a Sempronio princeps in senatum Q. Fabius Maximus consul. inde alius lectus senatus octo praeteritis, inter quos M. Caecilius Metellus erat, infamis auctor deserendae Italiae post Cannensem cladem. in equestribus quoque notis eadem servata causa, sed erant perpauci quos ea infamia attingeret. illis omnibus—et multi erant—adempti equi qui Cannensium legionum equites in Sicilia erant. addiderunt acerbitati etiam tempus, ne praeterita stipendia procederent iis quae equo publico meruerant, sed dena stipendia equis privatis facerent. magnum praeterea numerum eorum conquisiverunt qui equo merere deberent; atque ex iis qui principio eius belli septemdecim annos nati fuerant neque militaverant omnes aerarios fecerunt. locaverunt inde reficienda quae circa forum incendio consumpta erant septem tabernas, macellum, atrium regium.

senatus lectio contentio inter censor de princeps lego teneo semproni lectio sum ceterum cornelius mos trado ab pater sequor aio ut qui primus censor ex is qui vivo sum is princeps lego is t manlius torquatus sum sempronius qui deus sors lego do is ius liber idem do deus sui is suus arbitrium facio lego q fabius magnus qui tum princeps romanus civitas sum vel hannibal iudex vinco sum cum diu certas verbum sum concedo collega lego ab sempronius princeps in senatus q fabius magnus consul inde alius lego senatus octo praetereo inter qui m caecilius metellus sum infamis auctor desero italia post cannensis clades in equester quoque nosco idem servo causa sed sum perpaucus qui is infamia attingo ille omnis et multus sum adimo equus qui cannensis legio eques in sicilia sum addo acerbitas etiam tempus ne praetereo stipendium procedo is qui equus publicus mereo sed deni stipendium equus privo facio magnus praeterea numerus is conquisiverunt qui equus mereo debeo atque ex is qui principium is bellum septendecim annus nascor sum neque milito omnis aerarius facio loco inde reficio qui circa forum incendium consumo sum septem taberna macellum atrium regius