Crispinus postquam in Bruttios profectum Hannibalem sensit, exercitum cui conlega praefuerat M. Marcellum tribunum militum Venusiam abducere iussit; ipse cum legionibus suis Capuam profectus, vix lecticae agitationem prae gravitate volnerum patiens, Romam litteras de morte conlegae scripsit, quantoque ipse in discrimine esset: se comitiorum causa non posse Romam venire, quia nec viae laborem passurus videretur et de Tarento sollicitus esset, ne ex Bruttiis Hannibal eo converteret agmen; legatos opus esse ad se mitti, viros prudentes cum quibus quae vellet de re publica loqueretur. hae litterae recitatae magnum et luctum morte alterius consulis et metum de altero fecerunt. Itaque et Q. Fabium filium ad exercitum Venusiam miserunt, et ad consulem tres legati missi, Sex. Iulius Caesar, L. Licinius Pollio, L. Cincius Alimentus, cum paucis ante diebus ex Sicilia redisset. hi nuntiare consuli iussi ut, si ad comitia ipse venire Romam non posset, dictatorem in agro Romano diceret comitiorum causa; si consul Tarentum profectus esset, Q. Claudium praetorem placere in eam regionem inde abducere legiones in qua plurimas sociorum urbes tueri posset.

crispinus postquam in bruttii proficiscor hannibal sentio exercitus qui collega praesum m marcellus tribunus miles venusia abduco iubeo ipse cum legio suus capua proficiscor vix lectica agitatio prae gravitas vulnus patior roma littera de mors collega scribo quantus ipse in discrimen sum sui comitium causa non possum roma venio quia neque via labor patior video et de tarentus sollicitus sum ne ex bruttius hannibal is converto agmen legatus opus sum ad sui mitto vir prudens cum qui qui volo de res publicus loquor hic littera recito magnus et luctus mors alter consul et metus de alter facio itaque et q fabius filius ad exercitus venusia mitto et ad consul tres legatus mitto sex iulius caesar l licinius pollio l cincius alimentus cum paucus ante dies ex sicilia redeo hic nuntiaris consul iubeo ut si ad comitium ipse venio roma non possum dictator in ager romanus dico comitium causa si consul tarentus proficiscor sum q claudius praetor placeo in is regio inde abduco legio in qui multus socius urbs tueor possum


Q. Fabio Maximo quintum, Q. Fulvio Flacco quartum consulibus, idibus Martiis, quo die magistratum inierunt, Italia ambobus provincia decreta, regionibus tamen partitum imperium: Fabius ad Tarentum, Fulvius in Lucanis ac Bruttiis rem gereret. M. Claudio prorogatum in annum imperium. praetores sortiti provincias, C. Hostilius Tubulus urbanam, L. Veturius Philo peregrinam cum Gallia, T. Quinctius Crispinus Capuam, C. Aurunculeius Sardiniam. exercitus ita per provincias divisi: Fulvio duae legiones quas in Sicilia M. Valerius Laevinus haberet, Q. Fabio, quibus in Etruria C. Calpurnius praefuisset; urbanus exercitus ut in Etruriam succederet; C. Calpurnius eidem praeesset provinciae exercituique; Capuam exercitumque quem Q. Fulvius habuisset T. Quinctius obtineret. C. Hostilius ab C. Laetorio propraetore provinciam exercitumque qui tum Arimini erat acciperet. M. Marcello quibus consul rem gesserat legiones decretae. M. Valerio cum L. Cincio—iis quoque enim prorogatum in Sicilia imperium—Cannensis exercitus datus, eumque supplere ex militibus qui ex legionibus Cn. Fulvi superessent iussi. conquisitos eos consules in Siciliam miserunt; additaque eadem militiae ignominia sub qua Cannenses militabant quique ex praetoris Cn. Fulvi exercitu ob similis iram fugae missi eo ab senatu fuerant. C. Aurunculeio eaedem in Sardinia legiones quibus P. Manlius Volso eam provinciam obtinuerat decretae. P. Sulpicio eadem legione eademque classe Macedoniam obtinere iusso prorogatum in annum imperium. triginta quinqueremes ex Sicilia Tarentum ad Q. Fabium consulem mitti iussae; cetera classe placere praedatum in Africam aut ipsum M. Valerium Laevinum traicere, aut mittere seu L. Cincium seu M. Valerium Messallam vellet. nec de Hispania quicquam mutatum, nisi quod non in annum Scipioni Silanoque, sed donec done revocati ab senatu forent, prorogatum imperium est. ita provinciae exercituumque in eum annum partita imperia.

q fabius maximus quintus q fulvius flaccus quartus consul idus martius quo dies magistratus ineo italia ambo provincia decretum regio tamen partio imperium fabius ad tarentus fulvus in lucanus atque bruttius res gero m claudius prorogo in annus imperium praetor sortio provincia que hostilis tubulus urbanus l veturius philus peregrinus cum gallia t quintius crispinus capua que aurunculeius sardinia exercitus ita per provincia divido fulvius duo legio qui in sicilia m valerius laevinus habeo q fabius qui in etruria que calpurnius praesum urbanus exercitus ut in etruria succedo que calpurnius idem praesum provincia exercitus capua exerceo qui q fulvus habeo t quintius obtineo que hostilis ab que laetorius propraetor provincia exerceo qui tum ariminum sum accipio m marcellus qui consul res gero legio decerno m valerius cum l cincius is quoque enim prorogo in sicilia imperium cannensis exercitus do is suppleo ex miles qui ex legio cn fulvius supersum iubeo conquaero is consul in sicilia mitto addo idem militia ignominia sub qui cannensis milito quisque ex praetor cn fulvius exercitus ob similis ira fuga mitto is ab senatus sum que aurunculeius idem in sardinia legio qui p manlius vulso is provincia obtineo decerno p sulpicius idem legio idem classis macedonia obtineo jubeo prorogo in annus imperium triginta quinqueremis ex sicilia tarentus ad q fabius consul mitto jubeo ceterus classis placeo praedor in africa aut ipse m valerius laevinus traicio aut mitto seu l cincius seu m valerius messalla volo neque de hispania quisquam muto nisi qui non in annus scipio silanus sed donec donec revoco ab senatus sum prorogo imperium sum ita provincia exercitus in is annus partio imperium


eadem aestate M. Valerius cum classe centum navium ex Sicilia in Africam tramisit, et ad Clupeam urbem escensione facta agrum late nullo ferme obvio armato vastavit. inde ad naves raptim praedatores recepti, quia repente fama accidit classem Punicam adventare. octoginta erant et tres naves. cum his haud procul Clupea prospere pugnat Romanus. duodeviginti navibus captis, fugatis aliis, cum magna terrestri navalique praeda Lilybaeum rediit.

idem aestas m valerius cum classis centum navis ex sicilia in africa transmitto et ad clupea urbs escensio facio ager latus nullus ferme obvius armo vasto inde ad navo raptim praedator recipio quia repens fama accido classis punicus adventaris octoginta sum et tres navo cum hic haud procul clupea prosperus pugno romanus duodeviginti navis capio fugo alius cum magnus terrestris navalis praeda lilybaeum redeo


in locum M. Marcelli P. Aelius Paetus augur creatus inauguratusque; et Cn. Cornelius Dolabella rex sacrorum inauguratus est in locum M. Marcii, qui biennio ante mortuus erat. hoc eodem anno et lustrum conditum est a censoribus P. Sempronio Tuditano et M. Cornelio Cethego. censa civium capita centum triginta septem milia centum octo, minor aliquanto numerus quam qui ante bellum fuerat. eo anno primum, ex quo Hannibal in Italiam venisset, comitium tectum esse memoriae proditum est, et ludos Romanos semel instauratos ab aedilibus curulibus Q. Metello et C. Servilio. et plebeis ludis biduum instauratum a C. Mamilio et M. Caecilio Metello aedilibus plebis; et tria signa ad Cereris eidem dederunt; et Iovis epulum fuit ludorum causa.

in locus m marcellus p aelius paetus augur creo inauguro et cn cornelius dolabella rex sacer inauguro sum in locus m marcius qui biennium ante mortuus sum hic idem annus et lustrum condio sum ab censor p sempronius tuditanus et m cornelius cethegus censeo civis caput centum triginta septem mille centum octo paruus aliquantus numerus quam qui ante bellum sum is annus primus ex quo hannibal in italia venio comitium tectum sum memoria prodeo sum et ludus romanus semel instauro ab aedilis curulis q metellus et que servilius et plebeis ludus biduus instauro ab que mamilius et m caecilius metellus aedilis plebs et tres signum ad ceres idem do et iuppiter epulum sum ludus causa


auxerunt Romae tumultum litterae ex Gallia allatae ab L. Porcio praetore: Hasdrubalem movisse ex hibernis et iam Alpes transire; octo milia Ligurum conscripta armataque coniunctura se transgresso in Italiam esse, nisi mitteretur in Ligures qui eos bello occuparet; se cum invalido exercitu quoad tutum putaret progressurum. hae litterae consules raptim confecto dilectu maturius quam constituerant exire in provincias coegerunt ea mente ut uterque hostem in sua provincia contineret neque coniungi aut conferre in unum vires pateretur. plurimum in eam rem adiuvit opinio Hannibalis, quod, etsi ea aestate transiturum in Italiam fratrem crediderat, recordando quae ipse in transitu nunc Rhodani, nunc Alpium cum hominibus locisque pugnando per quinque menses exhausisset, haudquaquam tam facilem maturumque transitum exspectabat; ea tardius movendi ex hibernis causa fuit. ceterum Hasdrubali et sua et aliorum spe omnia celeriora atque expeditiora fuere. non enim receperunt modo Arverni eum deincepsque aliae Gallicae atque Alpinae gentes, sed etiam secutae sunt ad bellum. et cum per munita pleraque transitu fratris, quae antea invia fuerant, ducebat, tum etiam duodecim annorum adsuetudine perviis Alpibus factis inter mitiora iam transibant hominum ingenia. invisitati namque antea alienigenis nec videre ipsi advenam in sua terra adsueti, omni generi humano insociabiles erant. et primo ignari quo Poenus pergeret suas rupes suaque castella et pecorum hominumque praedam peti crediderant; fama deinde Punici belli, quo duodecimum annum Italia urebatur, satis edocuerat viam tantum Alpes esse; duas praevalidas urbes, magno inter se maris terrarumque spatio discretas, de imperio et opibus certare.

augeo roma tumultus littera ex gallia affero ab l porcius praetor hasdrubal moveo ex hibernus et iam alpis transeo octo mille ligur conscribo armo conjungo sui transgredior in italia sum nisi mitto in ligur qui is bellum occupo sui cum invalidus exercitus quoad tueor puto progredior hic littera consul raptim conficio delectus maturus quam constituo exeo in provincia cogo is mens ut uterque hostis in suus provincia contineo neque conjungo aut confero in unus vireo pateo multus in is res adjuvo opinio hannibal qui etsi is aestas transeo in italia frater credo recordor qui ipse in transeo nunc rhodanus nunc alpis cum homo locus pugno per quinque mensis exhaurio haudquaquam tam facilis maturus transeo exspecto is tardus moveo ex hibernus causa sum ceterum hasdrubal et suus et alius spes omnis celer atque expedio sum non enim recipio modo arvernus is deinceps alius gallicus atque alpinus gens sed etiam sequor sum ad bellum et cum per munio plerusque transeo frater qui antea invius sum duco tum etiam duodecim annus adsuetudo perviis alpis facio inter mitis iam transeo homo ingenium invisitas namque antea alienigena neque video ipse advena in suus terra assuesco omnis gener humanus insociabilis sum et primus ignaris quo poenus pergo suus rupes suum castellum et pecus homo praeda peto credo fama deinde punicus bellum quo duodecimus annus italia uro satis edoceo via tantus alpis sum duo praevalidus urbs magnus inter sui mare terra spatium discerno de imperium et ops certo


per haec flagitia sollemni Nemeorum peracto paucisque additis diebus, Dymas est profectus ad praesidium Aetolorum, quod ab Eleis adcitum acceptumque in urbem erat, eiciendum. cycliadas — penes eum summa imperii erat—Achaeique ad Dymas regi occurrere, et Eleorum accensi odio, quod a ceteris Achaeis dissentirent, et infensi Aetolis, quos Romanum quoque adversus se movisse bellum credebant. profecti ab Dymis coniuncto exercitu transeunt Larisum amnem, qui Eleum agrum ab Dymaeo dirimit. primum diem quo fines hostium ingressi sunt populando absumpserunt; postero die acie instructa ad urbem accesserunt praemissis equitibus qui obequitando portis promptum ad excursiones genus lacesserent Aetolorum. ignorabant Sulpicium cum quindecim navibus ab Naupacto Cyllenen traiecisse et expositis in terram quattuor milibus armatorum silentio noctis, ne conspici agmen posset, intrasse Elim. Itaque inprovisa res ingentem iniecit terrorem, postquam inter Aetolos Eleosque Romana signa atque arma cognovere. et primo recipere suos voluerat rex; deinde contracto iam inter Aetolos et Tralles—Illyriorum id est genus —certamine cum urgeri videret suos, et ipse rex cum equitatu in cohortem Romanam incurrit. ibi equus pilo traiectus cum prolapsum super caput regem effudisset, atrox pugna utrimque accensa est, et ab Romanis impetu in regem facto et protegentibus regiis. insignis et ipsius pugna fuit, cum pedes inter equites coactus esset proelium inire. dein cum iam impar certamen esset, caderentque circa eum multi et volnerarentur, raptus ab suis atque alteri equo iniectus fugit. eo die castra quinque milia passuum ab urbe Eleorum posuit. postero die ad propinquum Eleorum castellum —Pyrgum vocant—copias omnes eduxit, quo agrestium multitudinem cum pecoribus metu populationum compulsam audierat. eam inconditam inermemque multitudinem primo statim terrore adveniens cepit; compensaveratque ea praeda quod ignominiae ad Elim acceptum fuerat. dividenti praedam captivosque—fuere autem quattuor milia hominum, pecorum omnis generis ad viginti milia—nuntius ex Macedonia venit Aëropum quendam corrupto arcis praesidiique praefecto Lychnidum cepisse, tenere et Dassaretiorum quosdam vicos et Dardanos etiam concire. omisso igitur Achaico atque Aetolico bello, relictis tamen duobus milibus et quingentis omnis generis armatorum cum Menippo et Polyphanta ducibus ad praesidium sociorum, profectus ab Dymis per Achaiam Boeotiamque et Euboeam decumis castris Demetriadem in Thessaliam pervenit.

per hic flagitium sollemnis nemea perago paucus addo dies dymae sum proficiscor ad praesidium aetolus qui ab elei adcieo accipio in urbs sum eicio cycliadas penis is summus imperium sum achaeus ad dymae rex occurro et elei accendo odium qui ab ceterus achaeus dissentio et infensus aetolus qui romanus quoque adverro sui moveo bellum credo proficiscor ab dymae conjungo exercitus transeo larisum amnis qui elei ager ab dymaeus dirimo primus dies quo finis hostis ingredior sum populo absumo posterus dies acies instruo ad urbs accedo praemitto eques qui obequito porta promptus ad excursio genus lacesso aetolus ignoro sulpicius cum quindecim navis ab naupactus cyllenen transjacio et expono in terra quattuor mille armator silentium nox ne conspicio agmen possum intro elim itaque improvide res ingens injacio terror postquam inter aetoli elei romanus signum atque arma cognosco et primus recipio suus volo rex deinde contraho iam inter aetoli et tralles illyrius is sum genus certamen cum urgeo video suus et ipse rex cum equitatus in cohors romanus incurro ibi equus pilo trajectus cum prolabor super caput rex effundo atrox pugno utrimque accendo sum et ab romanus impetus in rex facio et protego regius insignis et ipse pugno sum cum pes inter eques cogo sum proelium ineo deinde cum iam impar certamen sum cado circa is multus et volnerarentur rapio ab suus atque alter equus injectus fugio is dies castrum quinque mille passus ab urbs elei pono posterus dies ad propinquus elei castellum pyrgi voco copia omnis educo quo agrestis multitudo cum pecus metus populatio compello audio is inconditus inermis multitudo primus statim terror advenio capio compensaveratque is praeda qui ignominia ad elim accipio sum divido praeda captivus sum autem quattuor mille homo pecus omnis genus ad viginti mille nuntius ex macedonius venio aeropum quidam corrumpo arx praesidium praeficio lychnidus capio teneo et dassaretiorum quidam vicus et dardani etiam concieo omitto igitur achaicus atque aetolicus bellum relinquo tamen duo mille et quingenti omnis genus armator cum menippus et polyphanta dux ad praesidium socius proficiscor ab dymae per achaia boeotia et euboea decimus castrum demetrias in thessalia pervenio


ceterum transportati milites in Siciliam—et erant maior pars Latini nominis sociorumque—prope magni motus causa fuere; adeo ex parvis saepe magnarum momenta rerum pendent. fremitus enim inter Latinos sociosque in conciliis ortus, decimum annum dilectibus, stipendiis se exhaustos esse; quotannis ferme clade magna pugnare; alios in acie occidi, alios morbo absumi; magis perire sibi civem qui ab Romano miles lectus sit quam qui ab Poeno captus: quippe ab hoste gratis remitti in patriam, ab Romanis extra Italiam in exsilium verius quam in militiam ablegari. octavum iam ibi annum senescere Cannensem militem, moriturum ante quam Italia hostis, quippe nunc cum maxime florens viribus, excedat. si veteres milites non redeant in patriam, novi legantur, brevi neminem superfuturum. Itaque , quod propediem res ipsa negatura sit, priusquam ad ultimam solitudinem atque egestatem perveniant, negandum populo Romano esse. si consentientes in hoc socios videant Romani, profecto de pace cum Carthaginiensibus iungenda cogitaturos; aliter numquam vivo Hannibale sine bello Italiam fore. haec acta in conciliis.

ceterum transportas miles in sicilia et sum magnus pars latinum nomen socius prope magnus moueo causa sum adeo ex parvus saepe magnaris momentum res pendeo fremo enim inter latini socius in concilium ortus decimus annus delectus stipendium sui exhaurio sum quot ferme clades magnus pugno alius in acies occido alius morbus absumo magis pereo sui civis qui ab romanus miles lego sum quam qui ab poenus capio quippe ab hostis gratus remitto in patria ab romanus extra italia in exsilium verus quam in militia ablegaris octavus iam ibi annus senesco cannensis miles morior ante quam italia hostis quippe nunc cum magnus floreo vis excedo si vetus miles non redeo in patria nosco lego brevis nemo supersum itaque qui propediem res ipse nego sum priusquam ad ulter solitudo atque egestas pervenio nego populus romanus sum si consentio in hic socius video romanus profecto de pax cum carthaginiensis jungo cogito aliter numquam vivo hannibal sine bellum italia sum hic ago in concilium


inter multas magnasque res, quae nunc secundae, nunc adversae occupabant cogitationes hominum, ne Tarentinae quidem arcis excidit memoria. M. Ogulnius et P. Aquilius in Etruriam legati ad frumentum coemendum quod Tarentum portaretur profecti, et mille milites de exercitu urbano, par numerus Romanorum sociorumque, eodem in praesidium cum frumento missi.

inter multus magnus res qui nunc secundus nunc adverro occupo cogitatio homo ne tarentinus quidem arx excido memoria m ogulnius et p aquilius in etruria legatus ad frumentum coemo qui tarentus porto proficiscor et mille miles de exercitus urbanus par numerus romanus socius idem in praesidium cum frumentum mitto


cum circumspicerent patres quosnam consules facerent, longe ante alios eminebat C. Claudius Nero. ei conlega quaerebatur; et virum quidem eum egregium ducebant, sed promptiorem acrioremque quam tempora belli postularent aut hostis Hannibal; temperandum acre ingenium eius moderato et prudenti viro adiuncto conlega censebant. M. Livius erat, multis ante annis ex consulatu populi iudicio damnatus, quam ignominiam adeo aegre tulerat ut rus migrarit et per multos annos et urbe et omni coetu careret hominum. octavo ferme post damnationem anno M. Claudius Marcellus et M. Valerius Laevinus consules redduxerant eum in urbem; sed erat veste obsoleta capilloque et barba promissa, prae se ferens in voltu habituque insignem memoriam ignominiae acceptae. L. Veturius et P. Licinius censores eum tonderi et squalorem deponere et in senatum venire fungique aliis publicis muneribus coegerunt. sed tum quoque aut verbo adsentiebatur aut pedibus in sententiam ibat, donec done cognati hominis eum causa M. Livii Macati, cum fama eius ageretur, stantem coegit in senatu sententiam dicere. tunc tune ex tanto intervallo auditus convertit ora hominum in se, causamque sermonibus praebuit, indigno iniuriam a populo factam, magnoque id damno fuisse quod tam gravi bello nec opera nec consilio talis viri usa res publica esset: C. Neroni neque Q. Fabium neque M. Valerium Laevinum dari conlegam posse, quia duos patricios creari non liceret; eandem causam in T. Manlio esse, praeterquam quod recusasset delatum consulatum recusaturusque esset; egregium par consulum fore, si M. Livium C. Claudio conlegam adiunxissent. nec populus mentionem eius rei ortam a patribus est aspernatus. unus eam earn rem in civitate is cui deferebatur honos abnuebat, levitatem civitatis accusans: sordidati rei non miseritos candidam togam invito offerre; eodem honores poenasque congeri. si virum bonum ducerent, quid ita pro malo ac noxio damnassent? si noxium comperissent, quid ita male credito priore consulatu alterum crederent? haec taliaque arguentem et querentem castigabant patres, et M. Furium memorantes revocatum de exsilio patriam pulsam sede sua restituisse—ut parentium saevitiam, sic patriae patiendo ac ferendo leniendam esse— adnisi omnes cum C. Claudio M. Livium consulem fecerunt.

cum circumspicio pater quisnam consul facio longus ante alius emineo que claudus nero is collega quaero et vir quidem is egregius duco sed promptus acer quam tempus bellum postulo aut hostis hannibal tempero acer ingenium is modero et prudens vir adjungo collega censeo m livius sum multus ante annus ex consulatus populus iudicium damno quam ignominia adeo aeger fero ut rus migro et per multus annus et urbs et omnis coitus careo homo octavus ferme post damnatio annus m claudus marcellus et m valerius laevinus consul redduxerant is in urbs sed sum vestis obsolesco capillus et barba promitto prae sui fero in vultus habeo insignis memoria ignominia accipio l veturius et p licinius censor is tondeo et squalor depono et in senatus venio fungor alius publicus munus cogo sed tum quoque aut verbum adsentio aut pes in sententia eo donec donec cognatus homo is causa m livius macatus cum fama is ago sto cogo in senatus sententia dico tunc tu ex tantus intervallum audio converto os homo in sui causa sermo praebeo indignus iniuria ab populus facio magnus is damnum sum qui tam gravis bellum neque opus neque consilium talis vir utor res publicus sum que nero neque q fabius neque m valerius laevinus do collega possum quia duo patricius creo non licet idem causa in t manlius sum praeterquam qui recuso defero consulatus recuso sum egregius par consul sum si m livius que claudius collega adjungo neque populus mentio is res orior ab pater sum aspernor unus is earn res in civitas is qui defero honor abnuo levitas civitas accuso sordido res non misereo candida toga invito offero idem honor poena congero si vir bonus duco quis ita pro malus atque noxius damno si noxius comperio quis ita malus credo prior consulatus alter credo hic talis arguo et queror castigo pater et m furius memoro revoco de exsilium patria pello sedes suus restituo ut pareo saevitia sic patria patior atque fero lenio sum annitor omnis cum que claudius m livius consul facio


consulatum inde ineunt C. Claudius Nero et M. Livius iterum; qui quia iam designati provincias sortiti erant, praetores sortiri iusserunt. C. Hostilio urbana evenit; addita et peregrina, ut tres in provincias exire possent; A. Hostilio Sardinia, C. Mamilio Sicilia, L. Porcio Gallia evenit. summa legionum trium et viginti ita per provincias divisa: binae consulum essent, quattuor Hispania haberet, binas tres praetores, in Sicilia et Sardinia et Gallia, duas C. Terentius in Etruria, duas Q. Fulvius in Bruttiis, duas Q. Claudius circa Tarentum et Sallentinos, unam C. Hostilius Tubulus Capuae; duae urbanae ut scriberentur. primis quattuor legionibus populus tribunos creavit; in ceteras consules miserunt.

consulatus inde ineo que claudus nero et m livius iterum qui quia iam designo provincia sortio sum praetor sortior jubeo que hostilius urbanus evenio addo et peregrinus ut tres in provincia exeo possum ab hostilius sardinia que mamilius sicilia l porcius gallia evenio summus legio tres et viginti ita per provincia divido bini consul sum quattuor hispania habeo bini tres praetor in sicilia et sardinia et gallia duo que tero in etruria duo q fulvus in bruttius duo q claudus circa tarentus et salentini unus que hostilis tubulus capua duo urbanus ut scribo primus quattuor legio populus tribunus creo in ceterus consul mitto


Hannibal undique contracto exercitu, quem in hibernis aut in praesidiis agri Bruttii habuerat, in Lucanos ad Grumentum venit spe recipiendi oppida quae per metum ad Romanos defecissent. eodem a Venusia consul Romanus exploratis itineribus contendit, et mille fere et quingentos passus castra ab hoste locat. grumenti moenibus prope iniunctum videbatur Poenorum vallum; quingenti passus intererant. castra Punica ac Romana interiacebat campus; colles imminebant nudi sinistro lateri Carthaginiensium, dextro Romanorum, neutris suspecti, quod nihil silvae neque ad insidias latebrarum habebant. in medio campo ab stationibus procursantes certamina haud satis digna dictu serebant. id modo Romanum quaerere apparebat, ne abire hostem pateretur: Hannibal inde evadere cupiens totis viribus in aciem descendebat. tum consul ingenio hostis usus, quo minus in tam apertis collibus timeri insidiae poterant, quinque cohortes additis quinque manipulis nocte iugum superare et in aversis collibus considere iubet. tempus exsurgendi ex insidiis et adgrediendi hostem Ti. Claudium Asellum tribunum militum et P. Claudium praefectum socium edocet, quos cum iis mittebat. ipse luce prima copias omnes peditum equitumque in aciem eduxit. paulo post et ab Hannibale signum pugnae propositum est, clamorque in castris ad arma discurrentium est sublatus. inde eques pedesque certatim portis ruere ac palati per campum properare ad hostes. quos ubi effusos consul videt, tribuno militum tertiae legionis C. Aurunculeio imperat ut equites legionis quanto maximo impetu possit in hostem emittat: ita, pecorum modo incompositos toto passim se campo fudisse ut sterni obterique, priusquam instruantur, possint.

hannibal undique contraho exercitus qui in hibernus aut in praesidium ager bruttius habeo in lucani ad grumentum venio spes recipio oppidum qui per metus ad romanus deficio idem ab venusia consul romanus exploro iter contendo et mille fere et quingenti patior castrum ab hostis loco grumenti moenia prope injungo video poenus valles quingenti patior intersum castrum punicus atque romanus interjaceo campus collis immineo nudus sinister lateo carthaginiensis dexter romanus neuter suspicio qui nihil silva neque ad insidiae latebraris habeo in medium campus ab statio procurso certamen haud satis dignus dico sero is modo romanus quaero appareo ne abeo hostis pateo hannibal inde evado cupio totus vis in acies descendo tum consul ingenium hostis utor quo paruus in tam apertus collis timeo insidiae possum quinque cohors addo quinque manipulis nox iugum supero et in averto collis consido iubeo tempus exsurgo ex insidiae et aggredior hostis tiberius claudius asellus tribunus miles et p claudius praeficio socius edoceo qui cum is mitto ipse lux primus copia omnis pedes equio in acies educo paulus post et ab hannibal signum pugna propono sum clamo in castrum ad arma discurro sum tollo inde eques pedo certatim porta ruo atque palatium per campus properaris ad hostis qui ubi effundo consul video tribunus miles tertius legio que aurunculeius impero ut eques legio quantus maximus impetus possum in hostis emitto ita pecus modo incompositus totus passim sui campus fundo ut sterno obtero priusquam instruo possum


quia periculosissimus annus inminere videbatur, neque consules in re publica erant, in consules designatos omnes versi, quam primum eos sortiri provincias et praesciscere quam quisque eorum provinciam, quem hostem hosted haberet, volebant. De reconciliatione etiam gratiae eorum in senatu actum est principio facto a Q. Fabio Maximo. inimicitiae autem nobiles inter eos erant et acerbiores eas indignioresque Livio sua calamitas fecerat quod spretum se in ea fortuna credebat. Itaque is magis inplacabilis erat et nihil opus esse reconciliatione aiebat: acrius et intentius omnia gesturos timentes ne crescendi ex se inimico conlegae potestas fieret. vicit tamen auctoritas senatus ut positis simultatibus communi animo consilioque administrarent rem publicam. provinciae iis non permixtae regionibus, sicut superioribus annis, sed diversae extremis Italiae finibus, alteri adversus Hannibalem Bruttii et Lucani, alteri Gallia adversus Hasdrubalem, quem iam Alpibus adpropinquare fama erat, decreta. exercitum e duobus qui in Gallia quique in Etruria esset, addito urbano, eligeret quem mallet, qui Galliam esset sortitus. cui Bruttii provincia evenisset, novis legionibus urbanis scriptis, utrius mallet consulum prioris anni exercitum sumeret; relictum a consule exercitum Q. Fulvius proconsul acciperet, eique in annum imperium esset. et C. Hostilio, cui pro Etruria Tarentum mutaverant provinciam, pro Tarento Capuam mutaverunt; legio una data est, cui Fulvius proximo anno praefuerat.

quia periculosus annus inmino video neque consul in res publicus sum in consul designo omnis verro quam primus is sortior provincia et praescisco quam quisque is provincia qui hostis hosted habeo volo de reconciliatio etiam gratia is in senatus ago sum principium facio ab q fabius maximus inimicitia autem nobilis inter is sum et acerbus is indignus livius suus calamitas facio qui sperno sui in is fortuna credo itaque is magis inplacabilis sum et nihil opus sum reconciliatio aio acer et intendo omnis gero timeo ne cresco ex sui inimicus collega potestas fio vinco tamen auctoritas senatus ut pono simultas communis animus consilior administro res publicus provincia is non permisceo regio sicut superus annus sed diverto exter italia finis alter adverro hannibal bruttius et lucanus alter gallia adverro hasdrubal qui iam alpis adpropinquaris fama sum decretum exercitus e duo qui in gallia quisque in etruria sum addo urbanus eligo qui malo qui gallia sum sortior qui bruttius provincia evenio novus legio urbanus scribo uter malo consul prior annus exercitus sumo relinquo ab consul exercitus q fulvus proconsul accipio is in annus imperium sum et que hostilius qui pro etruria tarentus muto provincia pro tarentus capua muto legio unus do sum qui fulvus propior annus praesum


proximus Carthaginiensium exercitus Hasdrubalis prope urbem Baeculam erat. pro castris equitum stationes habebant. in eas velites antesignanique et qui primi agminis erant advenientes ex itinere, priusquam castris locum caperent, adeo contemptim impetum fecerunt ut facile appareret quid utrique parti animorum esset. in castra trepida fuga conpulsi equites sunt, signaque Romana portis prope ipsis inlata. atque illo quidem die inritatis tantum ad certamen animis castra Romani posuerunt. nocte Hasdrubal in tumulum copias recipit plano piano campo in summo patentem; fluvius ab tergo, ante circaque velut ripa praeceps oram eius omnem cingebat. suberat et altera inferior summissa fastigio planities; eam quoque altera crepido haud facilior in ascensum ambibat. in hunc inferiorem campum postero die Hasdrubal, postquam stantem pro castris hostium aciem vidit, equites Numidas leviumque armorum Baliares et Afros demisit.

proximus carthaginiensis exercitus hasdrubal prope urbs baecula sum pro castrum eques statio habeo in is veles antesignanus et qui primus agmen sum advenio ex iter priusquam castrum locus capio adeo contemptim impetus facio ut facilis appareo quis uterque pario animus sum in castrum trepido fuga conpello eques sum signo romanus porta prope ipse infero atque ille quidem dies inritas tantus ad certamen animus castrum romanus pono nox hasdrubal in tumulus copia recipio planus piano campus in superus pateo fluvius ab tergum ante circo velut ripa praeceps ora is omnis cingo subsum et alter inferus summitto fastigium planities is quoque alter crepido haud facilis in ascensus ambeo in hic inferus campus posterus dies hasdrubal postquam sto pro castrum hostis acies video eques numida leviumque armus baliaris et afros demitto