res interim nihilo minus ab legatis gerebantur. Marcius superato Baete amni, quem incolae Certim appellant, duas opulentas ciuitates sine certamine in deditionem accepit. Astapa urbs erat Carthaginiensium semper partis; neque id tam dignum ira erat quam quod extra necessitates belli praecipuum in Romanos gerebant odium. nec urbem aut situ aut munimento tutam habebant quae ferociores iis animos faceret; sed ingenia incolarum latrocinio laeta ut excursiones in finitimum agrum sociorum populi Romani facerent impulerant et uagos milites Romanos lixasque et mercatores exciperent. magnum etiam comitatum, quia paucis parum tutum fuerat, transgredientem fines positis insidiis circumuentum iniquo loco interfecerant. ad hanc urbem oppugnandam cum admotus exercitus esset, oppidani conscientia scelerum, quia nec deditio tuta ad tam infestos uidebatur neque spes moenibus aut armis tuendae salutis erat, facinus in se ac suos foedum ac ferum consciscunt. locum in foro destinant quo pretiosissima rerum suarum congererent. super eum cumulum coniuges ac liberos considere cum iussissent, ligna circa exstruunt fascesque uirgultorum coniciunt. quinquaginta deinde armatis iuuenibus praecipiunt ut, donec incertus euentus pugnae esset, praesidium eo loco fortunarum suarum corporumque quae cariora fortunis essent seruarent; si rem inclinatam uiderent atque in eo iam esse ut urbs caperetur, scirent omnes quos euntes in proelium cernerent mortem in ipsa pugna obituros; illos se per deos superos inferosque orare ut memores libertatis, quae illo die aut morte honesta aut seruitute infami finienda esset, nihil relinquerent in quod saeuire iratus hostis posset; ferrum ignemque in manibus esse; amicae ac fideles potius ea quae peritura forent absumerent manus quam insultarent superbo ludibrio hostes. his adhortationibus exsecratio dira adiecta si quem a proposito spes mollitiaue animi flexisset. inde concitato agmine patentibus portis ingenti cum tumultu erumpunt; neque erat ulla satis firma statio opposita, quia nihil minus quam ut egredi moenibus auderent timeri poterat. perpaucae equitum turmae leuisque armatura repente e castris ad id ipsum emissa occurrit. acrior impetu atque animis quam compositior ordine ullo pugna fuit. itaque pulsus eques qui primus se hosti obtulerat terrorem intulit leui armaturae; pugnatumque sub ipso uallo foret, ni robur legionum perexiguo ad instruendum dato tempore aciem direxisset. ibi quoque trepidatum parumper circa signa est cum caeci furore in uolnera ac ferrum uecordi audacia ruerent; dein uetus miles, aduersus temerarios impetus pertinax, caede primorum insequentes suppressit. conatus paulo post ultro inferre pedem, ut neminem cedere atque obstinatos mori in uestigio quemque suo uidit, patefacta acie, quod ut facere posset multitudo armatorum facile suppeditabat, cornua hostium amplexus, in orbem pugnantes ad unum omnes occidit.

res interim nihilum paruus ab legatus gero marcius supero baetis amnis qui incola certim appello duo opulentus ciuitas sine certamen in deditio accipio astapa urbs sum carthaginiensis semper pars neque is tam dignus ira sum quam qui extra necessitas bellum praecipuus in romanus gero odium neque urbs aut sino aut munimentum tueor habeo qui ferox is animus facio sed ingenium incolaris latrocinium laetus ut excursio in finitimus ager socius populus romanus facio impello et vagus miles romanus lixa et mercator excipio magnus etiam comitas quia paucus parum tueor sum transgredior finis pono insidiae circumuenio iniquus locus interficio ad hic urbs oppugno cum admoveo exercitus sum oppidanus conscientia scelus quia neque deditio tueor ad tam infestus uideo neque spes moenia aut arma tueor salus sum facinus in sui atque suus foedus atque ferus conscisco locus in forum destino quo pretiosus res suus congero super is cumulis coniunx atque liber consido cum jubeo lignum circa exstruo fascis uirgultor conicio quinquaginta deinde armo juvenis praecipio ut donec incertus euentus pugna sum praesidium is locus fortuna suus corpus qui carus fortuna sum servo si res inclino video atque in is iam sum ut urbs capio scio omnis qui eo in proelium cerno mors in ipse pugno obeo ille sui per deus superus inferi oro ut memor libertas qui ille dies aut mors honestus aut seruitus infamis finio sum nihil relinquo in qui saevio irascor hostis possum ferrum ignis in manus sum amica atque fidelis potis is qui pereo sum absumo manus quam insulto superbus ludibrium hostis hic adhortatio exsecratio dirus adiicio si qui ab propono spes mollitia animus flecto inde concito agmen pateo porta ingens cum tumultus erumpo neque sum ullus satis firmo statio oppono quia nihil paruus quam ut egredior moenia audeo timeo possum perpaucus eques turma levis armo repens e castrum ad is ipse emitto occurro acer impetus atque animus quam compono ordo ullus pugno sum itaque pello eques qui primus sui hostis offero terror infero leuis armo pugno sub ipse uallum sum ni robur legio perexiguus ad instruo do tempus acies dirigo ibi quoque trepido parumper circa signum sum cum caecus furor in vulnero atque ferrum uecordi audacia ruo deinde uetus miles aduersus temerarius impetus pertinax caedes prima insequor supprimo conor paulus post ultro infero pedis ut nemo cedo atque obstinatus morior in uestigium quisque suus uideo patefacio acies qui ut facio possum multitudo armator facilis suppedito cornu hostis amplector in orbis pugno ad unus omnis occido


profectus in Siciliam est triginta nauibus longis, uoluntariorum septem ferme milibus in naues impositis. et P. Licinius in Bruttios ad duos exercitus consulares uenit. ex iis eum sibi sumpsit quem L. Ueturius consul habuerat: Metello ut quibus praefuisset legionibus iis praeesset, facilius cum adsuetis imperio rem gesturum ratus, permisit. et praetores diuersi in prouincias profecti. et quia pecunia ad bellum deerat, agri Campani regionem a fossa Graeca ad mare uersam uendere quaestores iussi, indicio quoque permisso qui ager ciuis Campani fuisset, uti is publicus populi Romani esset; indici praemium constitutum, quantae pecuniae ager indicatus esset pars decima. et Cn. Seruilio praetori urbano negotium datum ut Campani ciues, ubi cuique ex senatus consulto liceret habitare, ibi habitarent, animaduerteretque in eos qui alibi habitarent. eadem aestate Mago Hamilcaris filius ex minore Baliarium insula, ubi hibernarat, iuuentute lecta in classem imposita in Italiam triginta ferme rostratis nauibus et multis onerariis duodecim milia peditum duo ferme equitum traiecit, Genuamque nullis praesidiis maritimam oram tutantibus repentino aduentu cepit. inde ad oram Ligurum Alpinorum, si quos ibi motus facere posset, classem adpulit. Ingauni—Ligurum ea gens est—bellum ea tempestate gerebant cum Epanteriis Montanis. igitur Poenus Sauone oppido Alpino praeda deposita et decem longis nauibus in statione ad praesidium relictis, ceteris Carthaginem missis adtuendam maritimam oram quia fama erat Scipionem traiecturum, ipse societate cum Ingaunis quorum gratiam malebat composita Montanos instituit oppugnare. et crescebat exercitus in dies ad famam nominis eius Gallis undique confluentibus. ea ltresgt litteris cognita Sp. Lucreti , ne frustra Hasdrubale cum exercitu deleto biennio ante forent laetati si par aliud inde bellum duce tantum mutato oreretur, curam ingentem accendit patribus. itaque et M. Liuium proconsulem ex Etruria uolonum exercitum admouere Ariminum iusserunt, et Cn. Seruilio praetori negotium datum ut, si e re publica censeret esse, duas urbanas legiones imperio cui uideretur dato ex urbe duci iuberet. M. Ualerius Laeuinus Arretium eas legiones duxit. iisdem diebus naues onerariae Poenorum ad octoginta circa Sardiniam ab Cn. Octauio , qui prouinciae praeerat, captae; eas Coelius frumento misso ad Hannibalem commeatuque onustas, Ualerius praedam Etruscam Ligurumque et Montanorum captiuos Carthaginem portantes captas tradit. in Bruttiis nihil ferme anno eo memorabile gestum. pestilentia incesserat pari clade in Romanos Poenosque, nisi quod Punicum exercitum super morbum etiam fames adfecit. propter Iunonis Laciniae templum aestatem Hannibal egit, ibique aram condidit dedicauitque cum ingenti rerum ab se gestarum titulo Punicis Graecisque litteris insculpto.

proficiscor in sicilia sum triginta nauis longus voluntarius septem ferme mille in nauis impono et p licinius in bruttii ad duo exercitus consularis uenio ex is is sui sumo qui l veturius consul habeo metellus ut qui praesum legio is praesum facilis cum assuesco imperium res gero reor permitto et praetor diverto in prouincia proficiscor et quia pecunia ad bellum desum ager campanus regio ab fossa graecum ad mare verro uendo quaestor iubeo indicium quoque permitto qui ager ciuis campanus sum uti is publicus populus romanus sum indico praemium constituo quantus pecunia ager indico sum pars decimus et cn seruilio praetor urbanus negotium do ut campanus ciuis ubi quisque ex senatus consultum licet habito ibi habito animaduerteretque in is qui alibi habito idem aestas magus hamilcaris filius ex paruus baliaris insula ubi hiberno iuuentus lego in classis impono in italia triginta ferme rostratus nauis et multus oneraria duodecim mille pedes duo ferme eques transiacio genua nullus praesidium maritimus ora tuto repentinus aduentus capio inde ad ora ligur alpinus si qui ibi moueo facio possum classis adpello ingauni ligur is gens sum bellum is tempestas gero cum epanteriis montani igitur poenus savus oppidum alpinus praeda depono et decem longus nauis in statio ad praesidium relinquo ceterus carthago mitto adtueor maritimus ora quia fama sum scipio transjacio ipse societas cum ingauni qui gratia malo compono montani instituo oppugnaris et cresco exercitus in dies ad fama nomen is gallus undique confluo is ltresgt littera cognosco spurius lucretius ne frustra hasdrubal cum exercitus deleo biennium ante sum laetas si par alius inde bellum dux tantus muto orior cura ingens accendo pater itaque et m livius proconsulis ex etruria volo exercitus admoueo ariminum jubeo et cn seruilio praetor negotium do ut si e res publicus censeo sum duo urbanus legio imperium qui uideo do ex urbs duco iubeo m valerius laevinus arretium is legio duco idem dies nauis oneraria poenus ad octoginta circa sardinia ab cn octavius qui prouincia praesum capio is caelius frumentum mitto ad hannibal commeatus onustus valerius praeda etruscus ligur et montani captiuus carthago porto capio trado in bruttius nihil ferme annus is memorabilis gero pestilentia incedo par clades in romanus poeni nisi qui punicus exercitus super morbus etiam fames afficio propter juno lacinius templum aestas hannibal ago ibi ara condo dedico cum ingens res ab sui gero titulus punicus graecum littera insculpo


Scipio, ut prima luce qui in stationibus erant rettulerunt profectos hostes, praemisso equitatu signa ferri iubet; adeoque citato agmine ducti sunt ut, si uia recta uestigia sequentes issent, haud dubie adsecuturi fuerint: ducibus est creditum breuius aliud esse iter ad Baetim fluuium ut transeuntes adgrederentur. Hasdrubal clauso transitu fluminis ad Oceanum flectit, et iam inde fugientium modo effusi abibant; itaque ab legionibus Romanis aliquantum interualli fecit. eques leuisque armatura nunc ab tergo nunc ab lateribus occurrendo fatigabat morabaturque, sed cum ad crebros tumultus signa consisterent et nunc equestria nunc cum uelitibus auxiliisque peditum proelia consererent, superuenerunt legiones. inde non iam pugna sed trucidatio uelut pecorum fieri donec ipse dux fugae auctor in proximos colles cum sex millibus ferme semermium euasit; ceteri caesi captique. castra tumultuaria raptim Poeni tumulo editissimo communiuerunt, atque inde cum hostis nequiquam subire iniquo adscensu conatus esset haud difficulter sese tutati sunt. sed obsidio in loco nudo atque inopi uix in paucos dies tolerabilis erat; itaque transitiones ad hostem fiebant. postremo dux ipse nauibus accitis—nec procul inde aberat mare—nocte relicto exercitu Gades perfugit. Scipio fuga ducis hostium audita decem milia peditum mille equites relinquit Silano ad castrorum obsidionem; ipse cum ceteris copiis septuagensimis castris, protinus causis regulorum ciuitatiumque cognoscendis ut praemia ad ueram meritorum aestimationem tribui possent, Tarraconem rediit. post profectionem eius Masinissa cum Silano clam congressus, ut ad noua consilia gentem quoque suam oboedientem haberet cum paucis popularibus in Africam traiecit, non tam euidenti eo tempore subitae mutationis causa quam documento post id tempus constantissimae ad ultimam senectam fidei ne tum quidem eum sine probabili causa fecisse. Mago inde remissis ab Hasdrubale nauibus Gades petit; ceteri deserti ab ducibus, pars transitione, pars fuga dissipati per proximas ciuitates sunt, nulla numero aut uiribus manus insignis. hoc maxime modo ductu atque auspicio P. Scipionis pulsi Hispania Carthaginienses sunt, quarto decimo anno post bellum initum, quinto quam P. Scipio prouinciam et exercitum accepit. haud multo post Silanus debellatum referens Tarraconem ad Scipionem rediit.

scipio ut primus lux qui in statio sum refero proficio hostis praemitto equitatus signum fero iubeo adeo cito agmen duco sum ut si uia recta uestigium sequor eo haud dubius adsequor sum dux sum credo breuis alius sum iter ad baetis fluuius ut transeo aggredior hasdrubal claudo transeo flumen ad oceanus flecto et iam inde fugio modo effundo abeo itaque ab legio romanus aliquantus intervallum facio eques levis armo nunc ab tergum nunc ab later occurro fatigo moror sed cum ad creber tumultus signum consisto et nunc equester nunc cum veles auxilia pedes proelio consero supervenio legio inde non iam pugno sed trucidatio uelut pecus fio donec ipse dux fuga auctor in propior collis cum sex mille ferme semermium euado ceterus caedo capio castrum tumultuarius raptim poenus tumulus edo communio atque inde cum hostis nequiquam subeo iniquus adscensu conor sum haud difficilis sui tutas sum sed obsidio in locus nudus atque inops uix in paucus dies tolerabilis sum itaque transitio ad hostis fio postremo dux ipse nauis accio neque procul inde absum mare nox relinquo exercitus gades perfugio scipio fuga dux hostis audio decem mille pedes mille eques relinquo silanus ad castrum obsidio ipse cum ceterus copia septuagensimis castrum protinus causa regulus civitas cognosco ut praemium ad uerus meritor aestimatio tribuo possum tarraco redeo post profectio is masinissa cum silanus clam congredior ut ad nouus consilium gens quoque suus oboedio habeo cum paucus popularis in africa transiacio non tam evidens is tempus subeo mutatio causa quam documentum post is tempus consto ad ulter senecta fides ne tum quidem is sine probabilis causa facio magus inde remitto ab hasdrubal nauis gades peto ceterus desero ab dux pars transitio pars fuga dissipati per propior ciuitas sum nullus numerus aut uis manus insignis hic magnus modo ductus atque auspicium p scipio pello hispania carthaginiensis sum quartum decimus annus post bellum ineo quintus quam p scipio prouincia et exercitus accipio haud multus post silanus debello refero tarraco ad scipio redeo


cum transitu Hasdrubalis quantum in Italiam declinauerat belli tantum leuatae Hispaniae uiderentur, renatum ibi subito par priori bellum est. Hispanias ea tempestate sic habebant Romani Poenique: Hasdrubal Gisgonis filius ad Oceanum penitus Gadesque concesserat: nostri maris ora omnisque ferme Hispania qua in orientem uergit Scipionis ac Romanae dicionis erat. nouus imperator Hanno in locum Barcini Hasdrubalis nouo cum exercitu ex Africa transgressus Magonique iunctus cum in Celtiberia, quae media inter duo maria est, breui magnum hominum numerum armasset, Scipio aduersus eum M. Silanum cum decem haud amplius milibus militum, equitibus quingentis misit. Silanus quantis maximis potuit itineribus—impediebant autem et asperitates uiarum et angustiae saltibus crebris, ut pleraque Hispaniae sunt, inclusae—tamen non solum nuntios sed etiam famam aduentus sui praegressus, ducibus indidem ex Celtiberia transfugis ad hostem peruenit. eisdem auctoribus compertum est cum decem circiter milia ab hoste abessent bina castra circa uiam qua irent esse; laeua Celtiberos nouum exercitum, supra nouem milia hominum, dextra Punica tenere castra; ea stationibus uigiliis omni iusta militari custodia tuta et firma esse: illa altera soluta neglectaque, ut barbarorum et tironum et minus timentium quod in sua terra essent. ea prius adgredienda ratus Silanus signa quam maxime ad laeuam iubebat ferri, necunde ab stationibus Punicis conspiceretur; ipse praemissis speculatoribus citato agmine ad hostem pergit.

cum transeo hasdrubal quantus in italia declino bellum tantus levo hispania uideo reno ibi subeo par prior bellum sum hispania is tempestas sic habeo romanus poenus hasdrubal gisgonis filius ad oceanus penitus gades concedo noster mare os omne ferme hispania qui in orior vergo scipio atque romanus dicio sum nouus imperator hanno in locus barcinus hasdrubal nouus cum exercitus ex africanus transgredior mago jungo cum in celtiberia qui medius inter duo mare sum breuis magnus homo numerus armo scipio aduersus is m silanus cum decem haud amplus mille miles eques quingenti mitto silanus quantus magnus possum iter impedio autem et asperitas uia et angustia saltus creber ut plerusque hispania sum includo tamen non solus nuntius sed etiam fama advenio suus praegredior dux indidem ex celtiberia transfugio ad hostis peruenio idem auctor comperio sum cum decem circiter mille ab hostis absum bini castrum circa uia qui eo sum laeuus celtiberi nouus exercitus supra nouem mille homo dextera punicus teneo castrum is statio uigilia omnis iustus militaris custodia tueor et firmo sum ille alter solvo neglego ut barbarus et tiro et paruus timeo qui in suus terra sum is prior aggredior reor silanus signum quam magnus ad laeua jubeo fero necunde ab statio punicus conspicio ipse praemitto speculator cito agmen ad hostis pergo


Magoni desperatis in Hispania rebus, in quarum spem seditio primum militaris, deinde defectio Indibilis animos eius sustulerant, paranti traicere in Africam nuntiatum ab Carthagine est iubere senatum ut classem quam Gadibus haberet in Italiam traiceret; conducta ibi Gallorum ac Ligurum quanta maxima posset iuuentute coniungeret se Hannibali neu senescere bellum maximo impetu maiore fortuna coeptum sineret. ad eam rem et a Carthagine pecunia Magoni aduecta est, et ipse quantam potuit a Gaditanis exegit, non aerario modo eorum sed etiam templis spoliatis et priuatim omnibus coactis aurum argentumque in publicum conferre. cum praeterueheretur Hispaniae oram, haud procul Carthagine Noua expositis in terram militibus proximos depopulatur agros; inde ad urbem classem adpulit. ibi cum interdiu milites in nauibus tenuisset, nocte in litus expositos ad partem eam muri qua capta Carthago ab Romanis fuerat ducit, nec praesidio satis ualido urbem teneri ratus et aliquos oppidanorum ad spem nouandi res aliquid moturos. ceterum nuntii ex agris trepidi simul populationem agrestiumque fugam et hostium aduentum attulerant, et uisa interdiu classis erat, nec sine causa electam ante urbem stationem apparebat; itaque instructi armatique intra portam ad stagnum ac mare uersam continebantur. ubi effusi hostes, mixta inter milites naualis turba, ad muros tumultu maiore quam ui subierunt, patefacta repente porta Romani cum clamore erumpunt, turbatosque hostes et ad primum incursum coniectumque telorum auersos usque ad litus cum multa caede persequuntur; nec nisi naues litori adpulsae trepidos accepissent superfuisset fugae aut pugnae quisquam. in ipsis quoque trepidatum nauibus est dum ne hostes cum suis simul inrumperent trahunt scalas, orasque et ancoras ne in moliendo mora esset praecidunt; multique adnantes nauibus, incerto prae tenebris quid aut peterent aut uitarent, foede interierunt. postero die cum classis inde retro ad Oceanum unde uenerat fugisset, ad octingenti homines caesi inter murum litusque et ad duo milia armorum inuenta.

mago despero in hispania res in qui spes seditio primus militaris deinde defectio indibilis animus is tollo paro traicio in africa nuntio ab carthago sum iubeo senatus ut classis quam gades habeo in italia traicio conduco ibi gallus atque ligur quantus maximus possum iuuentus conjungo sui hannibal neu senesco bellum maximus impetus magnus fortuna coepio sino ad is res et ab carthago pecunia mago adveho sum et ipse quantus possum ab gaditani exigo non aerarius modo is sed etiam templum spolio et priuatim omnis cogo aurum argentum in publicus confero cum praetervehor hispania ora haud procul carthago nouus expono in terra miles propior depopulor ager inde ad urbs classis adpello ibi cum interdiu miles in nauis teneo nox in litus expono ad pars is murus qui capio carthago ab romanus sum duco neque praesidium satis validus urbs teneo reor et aliquis oppidanus ad spes nouo res aliquis moveo ceterum nuntius ex ager trepidus simul populatio agrestis fuga et hostis aduentus affero et uideo interdiu classis sum neque sine causa eligo ante urbs statio appareo itaque instruo armo intra porta ad stagnum atque mare verro contineo ubi effundo hostis misceo inter miles naualis turba ad murus tumultus magnus quam uis subeo patefacio repens porto romanus cum clamor erumpo turbo hostis et ad primus incursus conicio telum averto usque ad litus cum multus caedes persequor neque nisi nauis litor adpello trepidus accipio supersum fuga aut pugna quisquam in ipse quoque trepido nauis sum dum ne hostis cum suus simul irrumpo traho scala oro et ancora ne in molio mora sum praecido multus adnato nauis incertum prae tenebrae quis aut peto aut vito foedus intereo posterus dies cum classis inde retro ad oceanus unde uenio fugio ad octingenti homo caedo inter murus litus et ad duo mille armus inuenio


cum alios subinde recentes nuntios non mortis modo sed etiam funeris exspectarent, neque superueniret quisquam euanesceretque temere ortus rumor, tum primi auctores requiri coepti; et subtrahente se quoque ut credidisse potius temere quam finxisse rem talem uideri posset, destituti duces iam sua ipsi insignia et pro uana imagine imperii quod gererent ueram iustamque mox in se uersuram potestatem horrebant. stupente ita seditione cum uiuere primo, mox etiam ualere Scipionem certi auctores adferrent, tribuni militum septem ab ipso Scipione missi superuenerunt. ad quorum primum aduentum exasperati animi: mox ipsis placido sermone permulcentibus notos cum quibus congressi erant, leniti sunt. circumeuntes enim tentoria primo, deinde in principiis praetorioque ubi sermones inter se serentium circulos uidissent adloquebantur, percontantes magis quae causa irae consternationisque subitae foret quam factum accusantes. uolgo stipendium non datum ad diem iactabatur, et cum eodem tempore quo scelus Iliturgitanum exstitisset post duorum imperatorum duorumque exercituum stragem sua uirtute defensum nomen Romanum ac retenta prouincia esset, Iliturgitanos poenam noxae meritam habere, suis recte factis gratiam qui exsoluat non esse. talia querentes aequa orare seque ea relaturos ad imperatorem respondebant; laetari quod nihil tristius nec insanabilius esset; et P. Scipionem deum benignitate et rem publicam esse gratiae referendae. Scipionem, bellis adsuetum, ad seditionum procellas rudem, sollicitum habebat res ne aut exercitus peccando aut ipse puniendo modum excederet. in praesentia, ut coepisset, leniter agi placuit et missis circa stipendiarias ciuitates exactoribus stipendii spem propinquam facere; et edictum subinde propositum ut ad stipendium petendum conuenirent Carthaginem, seu carptim partes seu uniuersi mallent. tranquillam seditionem iam per se languescentem repentina quies rebellantium Hispanorum fecit; redierant enim in fines omisso incepto Mandonius et Indibilis, postquam uiuere Scipionem allatum est; nec iam erat aut ciuis aut externus cum quo furorem suum consociarent. omnia circumspectantes [consilia] nihil reliqui habebant praeter unum tutissimum a malis consiliis receptum, ut imperatoris uel iustae irae uel non desperandae clementiae sese committerent: etiam hostibus eum ignouisse cum quibus ferro dimicasset: suam seditionem sine uolnere, sine sanguine fuisse nec ipsam atrocem nec atroci poena dignam—ut ingenia humana sunt ad suam cuique leuandam culpam nimio plus facunda. illa dubitatio erat singulaene cohortes an uniuersi ad stipendium petendum irent. inclinauit sententia, quod tutius censebant, uniuersos ire.

cum alius subinde recens nuntius non mors modo sed etiam funus exspecto neque supervenio quisquam evanesco temere ortus rumor tum primus auctor requiro coepio et subtraho sui quoque ut credo potis temere quam fingo res talis uideo possum destitus dux iam suus ipse insigne et pro uanus imago imperium qui gero uerus justus mox in sui verro potestas horreo stupeo ita seditio cum uiuo primus mox etiam ualeo scipio certus auctor affero tribunus miles septem ab ipse scipio mitto supervenio ad qui primus aduentus exaspero animus mox ipse placidus sermo permulceo nosco cum qui congredior sum lenio sum circumeo enim tentorius primus deinde in principia praetorius ubi sermo inter sui sero circulus uideo alloquor perconto magis qui causa ira consternatio subeo sum quam facio accuso vulgo stipendium non do ad dies jacto et cum idem tempus quo scelus iliturgitanum exsisto post duo imperator duo exercitus strages suus uirtus defendo nomen romanus atque retineo prouincia sum iliturgitanos poena noxa mereo habeo suus rectus facio gratia qui exsolvo non sum talis queror aequus oro sequor is refero ad imperator respondeo laetor qui nihil tristis neque insanabilis sum et p scipio deus benignitas et res publicus sum gratia refero scipio bellum assuesco ad seditio procella rudis sollicitus habeo res ne aut exercitus pecco aut ipse punior modus excedo in praesens ut coepio lenis ago placeo et mitto circa stipendiarius ciuitas exactor stipendium spes propinqua facio et edictum subinde propono ut ad stipendium peto convenio carthago seu carptim pars seu uniuersus malo tranquillus seditio iam per sui languesco repentinus quies rebello hispanus facio redeo enim in finis omitto inceptum mandonius et indibilis postquam uiuo scipio affero sum neque iam sum aut ciuis aut externus cum quo furor suus consocio omnis circumspecto consilium nihil reliquus habeo praeter unus tueor ab malus consilium recipio ut imperator uel iustus ira uel non despero clementia sui committo etiam hostis is ignosco cum qui ferrum dimico suus seditio sine vulnus sine sanguis sum neque ipse atrox neque atrox poena dignus ut ingenium humanus sum ad suus quisque levo culpa nimius multus facundus ille dubitatio sum singulus cohors an uniuersus ad stipendium peto eo inclino sententia qui tueor censeo uniuersus eo


Laelius uictor Carteiam reuectus. auditis quae acta Gadibus erant—patefactam proditionem coniuratosque missos Carthaginem, spem ad inritum redactam qua uenissent—nuntiis ad L. Marcium missis nisi si terere frustra tempus sedendo ad Gades uellent redeundum ad imperatorem esse, adsentiente Marcio paucos post dies ambo Carthaginem rediere. ad quorum discessum non respirauit modo Mago cum terra marique ancipiti metu urgeretur, sed etiam audita rebellione Ilergetum spem reciperandae Hispaniae nanctus nuntios Carthaginem ad senatum mittit qui simul seditionem ciuilem in castris Romanis simul defectionem sociorum in maius uerbis extollentes hortentur ut auxilia mitterent quibus traditum a patribus imperium Hispaniae repeti posset. Mandonius et Indibilis in fines regressi paulisper dum quidnam de seditione statueretur scirent suspensi quieuerunt, si ciuium errori ignosceretur non diffidentes sibi quoque ignosci posse. postquam uolgata est atrocitas supplicii suam quoque noxam pari poena aestimatam rati, uocatis rursus ad arma popularibus contractisque quae ante habuerant auxiliis, in Sedetanum agrum, ubi principio defectionis statiua habuerant, cum uiginti milibus peditum duobus milibus equitum et quingentis transcenderunt.

laelius uictor carteia reveho audio qui ago gades sum patefacio proditio conjuro mitto carthago spes ad irritus redigo qui uenio nuntius ad l marcius mitto nisi si tero frustra tempus sedeo ad gades uolo redeo ad imperator sum adsentio marcius paucus post dies ambo carthago redeo ad qui discedo non respiro modo magus cum terra mare anceps metus urgeo sed etiam audio rebellio ilergetes spes recipero hispania nanciscor nuntius carthago ad senatus mitto qui simul seditio ciuilis in castrum romanus simul defectio socius in magnus uerbum extollo horto ut auxilium mitto qui trado ab pater imperium hispania repeto possum mandonius et indibilis in finis regredior paulisper dum quisnam de seditio statuo scio suspendo quiesco si ciuis error ignosco non diffido sui quoque ignosco possum postquam vulgo sum atrocitas supplicium suus quoque noxa par poena aestimo reor voco rursus ad arma popularis contraho qui ante habeo auxilium in sedetanum ager ubi principium defectio stativus habeo cum uiginti mille pedes duo mille eques et quingenti transcendo


minus aequis animis auditus est Scipio quia uolgatum erat si apud senatum non obtinuisset ut prouincia Africa sibi decerneretur, ad populum extemplo laturum. itaque Q. Fuluius , qui consul quater et censor fuerat, postulauit a consule ut palam in senatu diceret permitteretne patribus ut de prouinciis decernerent staturusque eo esset quod censuissent an ad populum laturus. cum Scipio respondisset se quod e re publica esset facturum, tum Fuluius: 'non ego ignarus quid responsurus facturusue esses quaesiui, quippe cum prae te feras temptare te magis quam consulere senatum et ni prouinciam tibi quam uolueris extemplo decernamus paratam rogationem habeas. itaque a uobis, tribuni plebis, postulo' inquit 'ut sententiam mihi ideo non dicenti quod, etsi in meam sententiam discedatur, non sit ratum habiturus consul auxilio sitis.' inde altercatio orta cum consul negaret aequum esse tribunos intercedere quo minus suo quisque loco rogatus sententiam diceret. tribuni ita decreuerunt: 'si consul senatui de prouinciis permittit, stari eo quod senatus censuerit placet, nec de ea re ferri ad populum patiemur; si non permittit, qui de ea re sententiam recusabit dicere auxilio erimus.' consul diem ad conloquendum cum collega petit; postero die permissum senatui est. prouinciae ita decretae: alteri consuli Sicilia et triginta rostratae naues quas C. Seruilius superiore anno habuisset; permissumque ut in Africam, si id e re publica esse censeret, traiceret; alteri Bruttii et bellum cum Hannibale, cum eo exercitu quem††. L. Ueturius et Q. Caecilius sortirentur inter se compararentue uter in Bruttiis duabus legionibus quas consul reliquisset rem gereret, imperiumque in annum prorogaretur cui ea prouincia euenisset. et ceteris †praeter consules praetoresque qui exercitibus prouinciisque praefuturi† erant prorogata imperia. Q. Caecilio sorti euenit ut cum consule in Bruttiis aduersus Hannibalem bellum gereret. ludi deinde Scipionis magna frequentia et fauore spectantium celebrati. legati Delphos ad donum ex praeda Hasdrubalis portandum missi M. Pomponius Matho et Q. Catius . tulerunt coronam auream ducentum pondo et simulacra spoliorum ex mille pondo argenti facta. Scipio cum ut dilectum haberet neque impetrasset neque magnopere tetendisset, ut uoluntarios ducere sibi milites liceret tenuit et, quia impensae negauerat rei publicae futuram classem, ut quae ab sociis darentur ad nouas fabricandas naues acciperet. Etruriae primum populi pro suis quisque facultatibus consulem adiuturos polliciti: Caerites frumentum sociis naualibus commeatumque omnis generis, Populonenses ferrum, Tarquinienses lintea in uela, Uolaterrani interamenta nauium et frumentum, Arretini tria milia scutorum, galeas totidem, pila gaesa hastas longas, milium quinquaginta summam pari cuiusque generis numero expleturos, secures rutra falces alueolos molas quantum in quadraginta longas naues opus esset, tritici centum uiginti milia modium et in uiaticum decurionibus remigibusque conlaturos; Perusini Clusini Rusellani abietem in fabricandas naues et frumenti magnum numerum; abiete ltetgt ex publicis siluis est usus. Umbriae populi et praeter hos Nursini et Reatini et Amiternini Sabinusque omnis ager milites polliciti. Marsi Paeligni Marrucinique multi uoluntarii nomina in classem dederunt. Camertes cum aequo foedere cum Romanis essent cohortem armatam sescentorum hominum miserunt. triginta nauium carinae, uiginti quinqueremes decem quadriremes, cum essent positae ipse ita institit operi ut die quadragensimo quinto quam ex siluis detracta materia erat naues instructae armataeque in aquam deductae sint.

paruus aequus animus audio sum scipio quia vulgo sum si apud senatus non obtineo ut prouincia africanus sui decerno ad populus extemplo fero itaque q fulvius qui consul quater et censor sum postulo ab consul ut palam in senatus dico permitto pater ut de prouincia decerno sto is sum qui censeo an ad populus fero cum scipio respondeo sui qui e res publicus sum facio tum fulvius non ego ignarus quis respondeo facio sum quaero quippe cum prae tu ferus tento tu magis quam consulo senatus et ni prouincia tu quam uolo extemplo decerno paro rogatio habeo itaque ab tu tribunus plebs postulo inquam ut sententia ego ideo non dico qui etsi in meus sententia discedo non sum reor habeo consul auxilium sum inde altercatio orior cum consul nego aequus sum tribunus intercedo quo paruus suus quisque locus rogo sententia dico tribunus ita decerno si consul senatus de prouincia permitto staris is qui senatus censeo placeo neque de is res fero ad populus patior si non permitto qui de is res sententia recuso dico auxilium sum consul dies ad conloquor cum collega peto posterus dies permitto senatus sum prouincia ita decerno alter consul sicilia et triginta rostratus nauis qui que seruilius superus annus habeo permitto ut in africa si is e res publicus sum censeo traicio alter bruttius et bellum cum hannibal cum is exercitus qui l veturius et q caecilius sortio inter sui comparo uter in bruttius duo legio qui consul relinquo res gero imperium in annus prorogo qui is prouincia evenio et ceterus praeter consul praetor qui exercitus provincia praesum sum prorogo imperium q caecilius sortio euenio ut cum consul in bruttius aduersus hannibal bellum gero ludo deinde scipio magnus frequentia et fauor specto celebro legatus delphi ad donum ex praeda hasdrubal porto mitto m pomponius matho et q catus fero corona aureus ducenti pondo et simulacrum spolium ex mille pondo argentum facio scipio cum ut dilectus habeo neque impetro neque magnopere tendo ut voluntarii duco sui miles licet teneo et quia impendo nego res publicus sum classis ut qui ab socius do ad nouus fabrico nauis accipio etruria primus populus pro suus quisque facultas consul adjuvo polliceor caerites frumentum socius naualis commeatus omnis genus populonenses ferrum tarquiniensis linteus in uelum volaterranus interamenta nauis et frumentum aretinus tres mille scutor galea totidem pilum gaesum hasta longus mille quinquaginta summa par quisque genus numerus expleturos securis rutrum falx alveolus molo quantus in quadraginta longus nauis opus sum triticum centum uiginti mille modius et in viaticus decurio remex confero perusinus clusinus rusellanus abies in fabrico nauis et frumentum magnus numerus abies ltetgt ex publicus silua sum utor umbria populus et praeter hic nursinus et reatinus et amiterninus sabinus omnis ager miles polliceor marsus peligni marrucinus multus voluntarius nomen in classis do camertes cum aequus foedus cum romanus sum cohors armo sescentor homo mitto triginta nauis carina uiginti quinqueremis decem quadriremis cum sum pono ipse ita insto operio ut dies quadragensimo quintus quam ex silua detraho materia sum nauis instruo armo in aqua deduco sum


tria milia ferme aberat, cum hauddum quisquam hostium senserat; confragosa loca, et obsiti uirgultis tegebant colles. ibi in caua ualle atque ob id occulta considere militem et cibum capere iubet; interim speculatores transfugarum dicta adfirmantes uenerunt; tum sarcinis in medium coniectis arma Romani capiunt acieque iusta in pugnam uadunt. mille passuum aberant, cum ab hoste conspecti sunt trepidarique repente coeptum; et Mago ex castris citato equo ad primum clamorem et tumultum aduehitur. erant in Celtiberorum exercitu quattuor milia scutata et ducenti equites; hanc iustam legionem—et id ferme roboris erat—in prima acie locat: ceteros leuem armaturam in subsidiis posuit. cum ita instructos educeret e castris, uixdum in egressos uallo [eos] Romani pila coniecerunt. subsidunt Hispani aduersus emissa tela ab hoste, inde ad mittenda ipsi consurgunt; quae cum Romani conferti, ut solent, densatis excepissent scutis, tum pes cum pede conlatus et gladiis geri res coepta est. ceterum asperitas locorum et Celtiberis, quibus in proelio concursare mos est, uelocitatem inutilem faciebat, et haud iniqua eadem erat Romanis stabili pugnae adsuetis, nisi quod angustiae et internata uirgulta ordines dirimebant et singuli binique uelut cum paribus conserere pugnam cogebantur. quod ad fugam impedimento hostibus erat, id ad caedem eos uelut uinctos praebebat; et iam ferme omnibus scutatis Celtiberorum interfectis leuis armatura et Carthaginienses, qui ex alteris castris subsidio uenerant, perculsi caedebantur. duo haud amplius milia peditum et equitatus omnis uix inito proelio cum Magone effugerunt: Hanno alter imperator cum eis qui postremi iam profligato proelio aduenerant uiuus capitur. Magonem fugientem equitatus ferme omnis et quod ueterum peditum erat secuti, decimo die in Gaditanam prouinciam ad Hasdrubalem peruenerunt: Celtiberi nouus miles in proximas dilapsi siluas inde domos diffugerunt. peropportuna uictoria nequaquam tantum iam conflatum bellum, quanta futuri materia belli, si licuisset iis Celtiberorum gente excita et alios ad arma sollicitare populos, oppressa erat. itaque conlaudato benigne Silano Scipio spem debellandi si nihil eam ipse cunctando moratus esset nactus, ad id quod reliquum belli erat in ultimam Hispaniam aduersus Hasdrubalem pergit. Poenus cum castra tum forte in Baetica ad sociorum animos continendos in fide haberet, signis repente sublatis fugae magis quam itineris modo penitus ad Oceanum et Gades ducit. ceterum, quoad continuisset exercitum, propositum bello se fore ratus, antequam freto Gades traiceret exercitum omnem passim in ciuitates diuisit ut et muris se ipsi et armis muros tutarentur.

tres mille ferme absum cum hauddum quisquam hostis sentio confragosus locum et obsero virgultus tego collis ibi in cauus valles atque ob is occulo consido miles et cibus capio iubeo interim speculator transfugaris dictum adfirmo uenio tum sarcina in medius conicio arma romanus capio acieris iustus in pugna vado mille passus absum cum ab hostis conspicio sum trepido repens coepio et magus ex castrum cito equus ad primus clamor et tumultus adveho sum in celtiberi exercitus quattuor mille scutatus et ducenti eques hic iustus legio et is ferme robur sum in primus acies loco ceterus leuis armo in subsidium pono cum ita instruo educo e castrum uix in egredior uallum is romanus pilum conicio subsido hispanus aduersus emitto telum ab hostis inde ad mitto ipse consurgo qui cum romanus confercio ut soleo densatis excipio scutum tum pes cum pes confero et gladius gero res coepio sum ceterum asperitas locus et celtiberi qui in proelium concursaris mos sum uelocitas inutilis facio et haud iniquus idem sum romanus stabilis pugna assuesco nisi qui angustia et internascor virgultus ordo dirimo et singuli bini uelut cum par consero pugna cogo qui ad fuga impedimentum hostis sum is ad caedes is uelut vincio praebeo et iam ferme omnis scutas celtiberi interficio leuis armo et carthaginiensis qui ex alter castrum subsidium uenio percello caedo duo haud amplus mille pedes et equito omnis uix ineo proelium cum mago effugio hanno alter imperator cum is qui posterus iam profligo proelium advenio uiuus capio mago fugio equito ferme omnis et qui uetus pedes sum sequor decimus dies in gaditanam prouincia ad hasdrubal peruenio celtiberi nouus miles in propior dilabor silua inde domus diffugio peropportunus uictoria nequaquam tantus iam conflo bellum quantus sum materia bellum si licet is celtiberi gens excio et alius ad arma sollicito populus opprimo sum itaque conlaudo benignus silanus scipio spes debello si nihil is ipse cuncto moror sum nanciscor ad is qui reliquus bellum sum in ulter hispania aduersus hasdrubal pergo poenus cum castrum tum fors in baetica ad socius animus contineo in fides habeo signum repens tollo fuga magis quam iter modo penitus ad oceanus et gades duco ceterum quoad contineo exercitus propono bellum sui sum reor antequam fretus gades traicio exercitus omnis passim in ciuitas diuido ut et murus sui ipse et arma murus tuto


'atque ego, quamquam nullum scelus rationem habet, tamen, ut in re nefaria, quae mens, quod consilium uestrum fuerit scire uelim. Regium quondam in praesidium missa legio interfectis per scelus principibus ciuitatis urbem opulentam per decem annos tenuit, propter quod facinus tota legio, milia hominum quattuor, in foro Romae securi percussi sunt. sed illi primum non Atrium Umbrum semilixam, nominis etiam abominandi ducem, sed D. Uibellium tribunum militum secuti sunt, nec cum Pyrrho nec cum Samnitibus aut Lucanis, hostibus populi Romani, se coniunxerunt: uos cum Mandonio et Indibili et consilia communicastis et arma consociaturi fuistis. illi, sicut Campani Capuam Tuscis ueteribus cultoribus ademptam, Mamertini in Sicilia Messanam, sic Regium habituri perpetuam sedem erant, nec populum Romanum nec socios populi Romani ultro lacessituri bello: Sucronemne uos domicilium habituri eratis? ubi si uos decedens confecta prouincia imperator relinquerem, deum hominumque fidem implorare debebatis quod non redieritis ad coniuges liberosque uestros. 'sed horum quoque memoriam, sicut patriae meique, eieceritis ex animis uestris: uiam consilii scelerati sed non ad ultimum dementis exsequi uolo; mene uiuo et cetero incolumi exercitu, cum quo ego die uno Carthaginem cepi, cum quo quattuor imperatores quattuor exercitus Carthaginiensium fudi, fugaui, Hispania expuli, uos octo milia hominum, minoris certe omnes pretii quam Albius et Atrius sunt quibus uos subiecistis, Hispaniam prouinciam populo Romano erepturi eratis? amolior et amoueo nomen meum; nihil ultra facile creditam mortem meam a uobis uiolatus sim: quid? si ego morerer, mecum exspiratura res publica, mecum casurum imperium populi Romani erat? ne istuc Iuppiter optimus maximus sirit, urbem auspicato dis auctoribus in aeternum conditam huic fragili et mortali corpori aequalem esse. Flaminio, Paulo, Graccho, Postumio Albino, M. Marcello , T. Quinctio Crispino , Cn. Fuluio , Scipionibus meis, tot tam praeclaris imperatoribus uno bello absumptis superstes est populus Romanus, eritque mille aliis nunc ferro nunc morbo morientibus: meo unius funere elata esset res publica? uos ipsi hic in Hispania patre et patruo meo duobus imperatoribus interfectis Septimum Marcium ducem uobis aduersus exsultantes recenti uictoria Poenos delegistis. et sic loquor tamquam sine duce Hispaniae futurae fuerint: M. Silanus eodem iure eodem imperio mecum in prouinciam missus, L. Scipio frater meus et C. Laelius legati, uindices maiestatis imperii deessent? utrum exercitus exercitui, an duces ducibus, an dignitas, an causa comparari poterat? quibus si omnibus superiores essetis, arma contra patriam contra ciues uestros ferretis? Africam Italiae, Carthaginem urbi Romanae imperare uelletis? quam ob noxam patriae?

atque ego quamquam nullus scelus ratio habeo tamen ut in res nefarius qui mens qui consilium uester sum scio uolo regius quondam in praesidium mitto legio interficio per scelus princeps ciuitas urbs opulentus per decem annus teneo propter qui facinus totus legio mille homo quattuor in forum roma securus percutio sum sed ille primus non atrius umber semilixa nomen etiam abominor dux sed d uibellium tribunus miles sequor sum neque cum pyrrhus neque cum samnites aut lucanus hostis populus romanus sui conjungo tu cum mandonius et indibilis et consilium communico et arma consocio sum ille sicut campanus capua tuscus vetus cultor adimo mamertinus in sicilia messana sic regius habeo perpetuus sedes sum neque populus romanus neque socius populus romanus ultro lacesso bellum sucro tu domicilium habeo sum ubi si tu decedo conficio prouincia imperator relinquo deus homo fides imploraris debeo qui non redeo ad coniunx liber uester sed hic quoque memoria sicut patria meus eicio ex animus uester uia consilium scelero sed non ad ulter demo exsequor uolo ego uiuus et ceterus incolumis exercitus cum quo ego dies unus carthago capio cum quo quattuor imperator quattuor exercitus carthaginiensis fundo fugo hispania expello tu octo mille homo paruus certus omnis pretium quam albus et ater sum qui tu subjacio hispania prouincia populus romanus eripio sum amolior et amoveo nomen meus nihil ultra facilis credo mors meus ab tu violo sum quis si ego morior ego exspiro res publicus ego cado imperium populus romanus sum ne iste iuppiter bonus magnus sino urbs auspico deus auctor in aeternus condo hic fragilis et mortal corpus aequalis sum flaminius paulus gracchus postumius albinus m marcellus t quintius crispinus cn fulvius scipio meus tot tam praeclaris imperator unus bellum absumo supersto sum populus romanus sum mille alius nunc ferrum nunc morbus morior meus unus funus effero sum res publicus tu ipse hic in hispania pater et patruus meus duo imperator interficio septimus marcius dux tu aduersus exsulto recens uictoria poeni deligo et sic loquor tamquam sine dux hispania sum sum m silanus idem ius idem imperium ego in prouincia mitto l scipio frater meus et que laelius legatus uindex maiestas imperium desum utrum exercitus exercitus an dux dux an dignitas an causa compararis possum qui si omnis superus edo arma contra patria contra ciuis uester fero africa italia carthago urbs romanus impero volo quam ob noxa patria


'sed quid, ultro metum inferre hosti et ab se remoto periculo alium in discrimen adducere quale sit, ueteribus externisque exemplis admonere opus est? maius praesentiusue ullum exemplum esse quam Hannibal potest? multum interest alienos populere fines an tuos uri exscindi uideas; plus animi est inferenti periculum quam propulsanti. ad hoc maior ignotarum rerum est terror: bona malaque hostium ex propinquo ingressus fines adspicias. non sperauerat Hannibal fore ut tot in Italia populi ad se deficerent: defecerunt post Cannensem cladem: quanto minus quicquam in Africa Carthaginiensibus firmum aut stabile est infidis sociis, grauibus ac superbis dominis. ad hoc nos, etiam deserti ab sociis, uiribus nostris milite Romano stetimus: Carthaginiensi nihil ciuilis roboris est: mercede paratos milites habent, Afros Numidasque, leuissima fidei mutandae ingenia. hic modo nihil morae sit, una et traiecisse me audietis et ardere bello Africam et molientem hinc Hannibalem et obsideri Carthaginem. laetiores et frequentiores ex Africa exspectate nuntios quam ex Hispania accipiebatis. has mihi spes subicit fortuna populi Romani, di foederis ab hoste uiolati testes, Syphax et Masinissa reges quorum ego fidei ita innitar ut bene tutus a perfidia sim. 'multa quae nunc ex interuallo non apparent bellum aperiet: id est uiri et ducis, non deesse fortunae praebenti se et oblata casu flectere ad consilium. habebo, Q. Fabi , parem quem das Hannibalem; sed illum ego potius traham quam ille me retineat. in sua terra cogam pugnare eum, et Carthago potius praemium uictoriae erit quam semiruta Bruttiorum castella. ne quid interim dum traicio, dum expono exercitum in Africa, dum castra ad Carthaginem promoueo, res publica hic detrimenti capiat, quod tu, Q. Fabi , cum uictor tota uolitaret Italia Hannibal potuisti praestare, hoc uide ne contumeliosum sit concusso iam et paene fracto Hannibale negare posse P. Licinium consulem, uirum fortissimum, praestare, qui ne a sacris absit pontifex maximus ideo in sortem tam longinquae prouinciae non uenit. si hercules nihilo maturius hoc quo ego censeo modo perficeretur bellum, tamen ad dignitatem populi Romani famamque apud reges gentesque externas pertinebat, non ad defendendam modo Italiam sed ad inferenda etiam Africae arma uideri nobis animum esse, nec hoc credi uolgarique quod Hannibal ausus sit neminem ducem Romanum audere, et priore Punico bello tum cum de Sicilia certaretur totiens Africam ab nostris exercitibusque et classibus oppugnatam, nunc cum de Italia certetur Africam pacatam esse. requiescat aliquando uexata tam diu Italia: uratur euasteturque in uicem Africa. castra Romana potius Carthaginis portis immineant quam nos iterum uallum hostium ex moenibus nostris uideamus. Africa sit reliqui belli sedes; illuc terror fugaque, populatio agrorum, defectio sociorum, ceterae belli clades, quae in nos per quattuordecim annos ingruerunt, uertantur. 'quae ad rem publicam pertinent et bellum quod instat et prouincias de quibus agitur dixisse satis est: illa longa oratio nec ad uos pertinens sit, si quemadmodum Q. Fabius meas res gestas in Hispania eleuauit sic ego contra gloriam eius eludere et meam uerbis extollere uelim. neutrum faciam, patres conscripti, et si nulla alia re, modestia certe et temperando linguae adulescens senem uicero. ita et uixi et gessi res ut tacitus ea opinione quam uestra sponte conceptam animis haberetis facile contentus essem.'

sed quis ultro metus infero hostis et ab sui removeo periculum alius in discrimen duco qualis sum vetus externus exemplum admoneo opus sum magnus praesens ullus exemplum sum quam hannibal possum multus intersum alienus populo finis an tuus uro exscindo uideo multus animus sum infero periculum quam propulso ad hic magnus ignotaris res sum terror bonus malum hostis ex propinquo ingredior finis adspecio non spero hannibal sum ut tot in italia populus ad sui deficio deficio post cannensis clades quantus paruus quisquam in africanus carthaginiensis firmum aut stabilis sum infidus socius grauis atque superbus dominus ad hic nos etiam desero ab socius uis noster miles romanus sto carthaginiensis nihil ciuilis robur sum merces paro miles habeo afros numida levis fides muto ingenium hic modo nihil mora sum unus et transjacio ego audio et ardeo bellum africa et molior hinc hannibal et obsideri carthago laetus et frequens ex africanus exspectas nuntius quam ex hispania accipio hic ego spes subicio fortuna populus romanus deus foedo ab hostis violo testis syphax et masinissa rex qui ego fides ita innitor ut bene tueor ab perfidia sum multus qui nunc ex interuallum non appareo bellum aperio is sum uir et dux non desum fortuna praebeo sui et offertor casus flecto ad consilium habeo q fabius par qui do hannibal sed ille ego potis traho quam ille ego retineo in suus terra cogo pugno is et carthago potis praemium uictoria sum quam semirutus bruttius castellum ne quis interim dum traicio dum expono exercitus in africanus dum castrum ad carthago promoveo res publicus hic detrimentum capio qui tu q fabius cum uictor totus volito italia hannibal possum praesto hic uideo ne contumeliosus sum concutio iam et paene frango hannibal nego possum p licinius consul uir fortis praesto qui ne ab sacrum absum pontifex magnus ideo in sors tam longinquus prouincia non uenio si herculis nihilum maturus hic quo ego censeo modo perficio bellum tamen ad dignitas populus romanus fama apud rex gens externus pertineo non ad defendo modo italia sed ad infero etiam africa arma uideo nos animus sum neque hic credo vulgo qui hannibal audeo sum nemo dux romanus audeo et prior punicus bellum tum cum de sicilia certo totiens africa ab noster exercitus et classis oppugno nunc cum de italia certo africa pacatam sum requiesco aliquando vexo tam diu italia uro evasto in uicis africanus castrum romanus potis carthago porta immineo quam nos iterum valles hostis ex moenia noster video africanus sum reliquus bellum sedes illic terror fugo populatio ager defectio socius ceterus bellum clades qui in nos per quattuordecim annus ingruerunt verto qui ad res publicus pertineo et bellum qui insto et prouincia de qui ago dico satis sum ille longus oratio neque ad tu pertineo sum si quemadmodum q fabius meus res gero in hispania elevo sic ego contra gloria is eludo et meus uerbum extollo uolo neuter facio pater conscribo et si nullus alius res modestia certus et tempero lingua adulescens senex vinco ita et vivo et gero res ut taceo is opinio quam uester sponte concipio animus habeo facilis contineo sum


atque haec tamen hostium iratorum ltin moremgt ac tum maxime dimicantium iure belli in armatos repugnantesque edebantur: foedior alia in urbe trucidatio erat cum turbam feminarum puerorumque imbellem inermem ciues sui caederent et in succensum rogum semianima pleraque inicerent corpora riuique sanguinis flammam orientem restinguerent: postremo ipsi caede miseranda suorum fatigati cum armis medio incendio se iniecerunt. iam caedi perpetratae uictores Romani superuenerunt. ac primo conspectu tam foedae rei mirabundi parumper obstipuerunt; dein cum aurum argentumque cumulo rerum aliarum interfulgens auiditate ingenii humani rapere ex igni uellent, correpti alii flamma sunt, alii ambusti adflatu uaporis, cum receptus primis urgente ab tergo ingenti turba non esset. ita Astapa sine praeda militum ferro ignique absumpta est. Marcius ceteris eius regionis metu in deditionem acceptis uictorem exercitum Carthaginem ad Scipionem reduxit. per eos ipsos dies perfugae a Gadibus uenerunt pollicentes urbem Punicumque praesidium quod in ea urbe esset et imperatorem praesidii cum classe prodituros. Mago ibi ex fuga substiterat, nauibusque in Oceano conlectis aliquantum auxiliorum et trans fretum ex Africa ora et ex proximis Hispaniae locis per Hannonem praefectum coegerat. fide accepta dataque perfugis, et Marcius eo cum expeditis cohortibus et Laelius cum septem triremibus quinqueremi una est missus ut terra marique communi consilio rem gererent.

atque hic tamen hostis irator ltin moremgt atque tum magnus dimico ius bellum in armatus repugno edo foedus alius in urbs trucidatio sum cum turba femina puer imbellis inermis ciuis suus caedo et in succendo rogus semianimis plerusque inicio corpus rivus sanguis flamma orior restinguo postremo ipse caedes misero suus fatigo cum arma medium incendium sui injacio iam caedo perpetro uictor romanus supervenio atque primus conspectus tam foedus res mirabundus parumper obstipesco deinde cum aurum argentum cumulo res alius interfulgeo auiditas ingenium humanus rapio ex ignis uolo corripio alius flamma sum alius amburo afflo vapor cum recipio primus urgeo ab tergum ingens turba non sum ita astapa sine praeda miles ferrum ignis absumo sum marcius ceterus is regio metus in deditio accipio uictor exercitus carthago ad scipio reduco per is ipse dies perfuga ab gades uenio polliceo urbs punicus praesidium qui in is urbs sum et imperator praesidium cum classis prodeo magus ibi ex fuga substiterat navis in oceanus collecta aliquantus auxilia et trans fretus ex africanus os et ex propior hispania locus per hanno praeficio cogo fides accipio do perfugio et marcius is cum expeditus cohors et laelius cum septem triremis quinqueremis unus sum mitto ut terra mare communis consilium res gero


Scipio ipse graui morbo implicitus, grauiore tamen fama cum ad id quisque quod audierat insita hominibus libidine alendi de industria rumores adiceret aliquid, prouinciam omnem ac maxime longinqua eius turbauit; apparuitque quantam excitatura molem uera fuisset clades cum uanus rumor tantas procellas exciuisset. non socii in fide, non exercitus in officio mansit. Mandonius et Indibilis, quibus quia regnum sibi Hispaniae pulsis inde Carthaginiensibus destinarant animis nihil pro spe contigerat, concitatis popularibus—Lacetani autem erant—et iuuentute Celtiberorum excita agrum Suessetanum Sedetanumque sociorum populi Romani hostiliter depopulati sunt. ciuilis alius furor in castris ad Sucronem ortus; octo ibi milia militum erant, praesidium gentibus quae cis Hiberum incolunt impositum. motae autem eorum mentes sunt non tum primum cum de uita imperatoris rumores dubii allati sunt, sed iam ante licentia ex diutino, ut fit, otio conlecta, et nonnihil quod in hostico laxius rapto suetis uiuere artiores in pace res erant. ac primo sermones tantum occulti serebantur: si bellum in prouincia esset, quid sese inter pacatos facere? si debellatum iam et confecta prouincia esset, cur in Italiam non reuehi? flagitatum quoque stipendium procacius quam ex more et modestia militari erat, et ab custodibus probra in circumeuntes uigilias tribunos iacta, et noctu quidam praedatum in agrum circa pacatum ierant; postremo interdiu ac propalam sine commeatu ab signis abibant. omnia libidine ac licentia militum, nihil instituto aut disciplina militiae aut imperio eorum qui praeerant gerebatur. forma tamen Romanorum castrorum constabat una ea spe quod tribunos ex contagione furoris haud expertes seditionis defectionisque rati fore, et iura reddere in principiis sinebant et signum ab eis petebant et in stationes ac uigilias ordine ibant; et ut uim imperii abstulerant, ita speciem dicto parentium ultro sibi ipsi imperantes seruabant. erupit deinde seditio, postquam reprehendere atque improbare tribunos ea quae fierent et conari obuiam ire et propalam abnuere furoris eorum se futuros socios senserunt. fugatis itaque ex principiis ac post paulo e castris tribunis ad principes seditionis gregarios milites C. Albium Calenum et C. Atrium Umbrum delatum omnium consensu imperium est; qui nequaquam tribuniciis contenti ornamentis, insignia etiam summi imperii, fasces securesque, attractare ausi; neque eis uenit in mentem suis tergis suis ceruicibus uirgas illas securesque imminere quas ad metum aliorum praeferrent. mors Scipionis falso credita occaecabat animos, sub cuius uolgatam iam famam non dubitabant totam Hispaniam arsuram bello: in eo tumultu et sociis pecunias imperari et diripi propinquas urbes posse; et turbatis rebus cum omnia omnes auderent minus insignia fore quae ipsi fecissent.

scipio ipse grauis morbus implico grauis tamen fama cum ad is quisque qui audio inquiro homo libido alo de industria rumor adicio aliquis prouincia omnis atque magnus longinquus is turbo appareo quantus excito moles uerus sum clades cum vanus rumor tantus procella excio non socius in fides non exercitus in officium maneo mandonius et indibilis qui quia regnum sui hispania pello inde carthaginiensis destino animus nihil pro spes contingo concitas popularis lacetani autem sum et iuuentus celtiberi excio ager suessetanus sedetanumque socius populus romanus hostilis depopulor sum ciuilis alius furor in castrum ad sucro ortus octo ibi mille miles sum praesidium gens qui cis hiberus incolo impono moueo autem is mens sum non tum primus cum de uita imperator rumor dubius affero sum sed iam ante licentia ex diutinus ut fio otium collecta et nonnihil qui in hosticus laxus rapio suo uiuo artus in pax res sum atque primus sermo tantus occulo sero si bellum in prouincia sum quis sui inter pacatos facio si debello iam et conficio prouincia sum cur in italia non reveho flagitas quoque stipendium procax quam ex mos et modestia militaris sum et ab custos probrum in circumeo vigilia tribunus jacto et nox quidam praedor in ager circa pacatum eo postremo interdiu atque propalam sine commeatus ab signum abeo omnis libido atque licentia miles nihil instituo aut disciplina militia aut imperium is qui praesum gero forma tamen romanus castrum consto unus is spes qui tribunus ex contagio furor haud expers seditio defectio reor sum et ius reddo in principia sino et signum ab is peto et in statio atque vigilia ordo eo et ut uis imperium aufero ita species dico pareo ultro sui ipse impero seruo erumpo deinde seditio postquam reprehendo atque improbaris tribunus is qui fio et conor obuiam eo et propalam abnuo furor is sui sum socius sentio fugo itaque ex principia atque post paulus e castrum tribunus ad princeps seditio gregarius miles que albis calenus et que atrius umber defero omnis consensus imperium sum qui nequaquam tribunicius contendo ornamentum insigne etiam superus imperium fascis securis attractaris audeo neque is uenio in mens suus tergeo suus ceruix virga ille securis immineo qui ad metus alius praefero mors scipio fallo credo occaeco animus sub qui vulgo iam fama non dubito totus hispania ardeo bellum in is tumultus et socius pecunia imperaris et diripio propinquo urbs possum et turbo res cum omnis omnis audeo paruus insigne sum qui ipse facio


haec in Hispania P. Scipionis ductu auspicioque gesta. ipse L. Lentulo et L. Manlio Acidino propraetoribus prouincia tradita decem nauibus Romam rediit, et senatu extra urbem dato in aede Bellonae quas res in Hispania gessisset disseruit, quotiens signis conlatis dimicasset, quot oppida ex hostibus ui cepisset, quas gentes in dicionem populi Romani redegisset; aduersus quattuor se imperatores, quattuor uictores exercitus in Hispaniam isse; neminem Carthaginiensem in iis terris reliquisse. ob has res gestas magis temptata est triumphi spes quam petita pertinaciter, quia neminem ad eam diem triumphasse qui sine magistratu res gessisset constabat. senatu misso urbem est ingressus, argentique prae se in aerarium tulit quattuordecim milia pondo trecenta quadraginta duo et signati argenti magnum numerum. comitia inde creandis consulibus habuit L. Ueturius Philo , centuriaeque omnes ingenti fauore P. Cornelium Scipionem consulem dixerunt; collega additur ei P. Licinius Crassus pontifex maximus. ceterum comitia maiore quam ulla per id bellum celebrata frequentia proditum memoriae est. conuenerant undique non suffragandi modo sed etiam spectandi causa P. Scipionis , concurrebantque et domum frequentes et in Capitolium ad immolantem eum cum centum bubus uotis in Hispania Ioui sacrificaret; spondebantque animis, sicut C. Lutatius superius bellum Punicum finisset, ita id quod instaret P. Cornelium finiturum, atque uti Hispania omni Poenos expulisset, sic Italia pulsurum esse; Africamque ei perinde ac debellatum in Italia foret prouinciam destinabant. praetoria inde comitia habita. creati duo qui tum aediles plebis erant, Sp. Lucretius et Cn. Octauius , et ex priuatis Cn. Seruilius Caepio et L. Aemilius Papus . quarto decimo anno Punici belli P. Cornelius Scipio et P. Licinius Crassus ut consulatum inierunt, nominatae consulibus prouinciae sunt, Sicilia Scipioni extra sortem, concedente collega quia cura sacrorum pontificem maximum in Italia retinebat, Bruttii Crasso. tum praetoriae prouinciae in sortem coniectae. urbana Cn. Seruilio obtigit, Ariminum —ita Galliam appellabant— Sp. Lucretio , Sicilia L. Aemilio , Cn. Octauio Sardinia . senatus in Capitolio habitus. ibi referente P. Scipione senatus consultum factum est ut quos ludos inter seditionem militarem in Hispania uouisset, ex ea pecunia quam ipse in aerarium detulisset faceret.

hic in hispania p scipio ductus auspicium gero ipse l lentulus et l manlius acidinus propraetor prouincia trado decem nauis roma redeo et senatus extra urbs do in aedes bellona qui res in hispania gero disseruio quotiens signum confero dimico quot oppidum ex hostis uis capio qui gens in dicio populus romanus redigo aduersus quattuor sui imperator quattuor uictor exercitus in hispania eo nemo carthaginiensis in is terra relinquo ob hic res gero magis tento sum triumphus spes quam peto pertinax quia nemo ad is dies triumpho qui sine magistratus res gero consto senatus mitto urbs sum ingredior argentum prae sui in aerarius fero quattuordecim mille pondo trecenti quadraginta duo et signo argentum magnus numerus comitium inde creo consul habeo l veturius philus centuria omnis ingens fauor p cornelius scipio consul dico collega addo is p licinius crassus pontifex magnus ceterum comitium magnus quam ullus per is bellum celebro frequentia prodeo memoria sum conuenio undique non suffrago modo sed etiam specto causa p scipio concurro et domus frequens et in capitolium ad immolo is cum centum bos uotum in hispania iuppiter sacrifico spondeo animus sicut que luto superus bellum punicus finio ita is qui insto p cornelius finio atque uti hispania omnis poeni expello sic italia pello sum africa is perinde atque debello in italia sum prouincia destino praetorius inde comitium habeo creo duo qui tum aedilis plebs sum spurius lucretius et cn octavius et ex priuo cn seruilius caepio et l aemilius papus quartum decimus annus punicus bellum p cornelius scipio et p licinius crassus ut consulatus ineo nomino consul prouincia sum sicilia scipio extra sors concedo collega quia cura sacer pontifex magnus in italia retineo bruttius crassus tum praetorius prouincia in sors conicio urbanus cn seruilio obtingo ariminum ita gallia appello spurius lucretius sicilia l aemilius cn octavius sardinia senatus in capitolium habitus ibi refero p scipio senatus consulo facio sum ut qui ludus inter seditio militaris in hispania voveo ex is pecunia quam ipse in aerarius defero facio


ubi satis temptatae per haec leuia certamina uires sunt, prior Hasdrubal in aciem copias eduxit, deinde et Romani processere; sed utraque acies pro uallo stetit instructa, et cum ab neutris pugna coepta esset, iam die ad occasum inclinante a Poeno prius, deinde ab Romano in castra copiae reductae. hoc idem per dies aliquot factum. prior semper Poenus copias castris educebat, prior fessis stando signum receptui dabat; ab neutra parte procursum telumue missum aut uox ulla orta. mediam aciem hinc Romani illinc Carthaginienses mixti Afris, cornua socii tenebant—erant autem utrisque Hispani—; pro cornibus ante Punicam aciem elephanti castellorum procul speciem praebebant. iam hoc in utrisque castris sermonis erat, ita ut instructi stetissent pugnaturos; medias acies, Romanum Poenumque, quos inter belli causa esset, pari robore animorum armorumque concursuros. Scipio ubi hoc obstinate credi animaduertit, omnia de industria in eum diem quo pugnaturus erat mutauit. tesseram uesperi per castra dedit ut ante lucem uiri equique curati pransi essent, armatus eques frenatos instratosque teneret equos. uixdum satis certa luce equitatum omnem cum leui armatura in stationes Punicas immisit; inde confestim ipse cum graui agmine legionum procedit, praeter opinionem destinatam suorum hostiumque Romano milite cornibus firmatis, sociis in mediam aciem acceptis. Hasdrubal clamore equitum excitatus ut ex tabernaculo prosiluit tumultumque ante uallum et trepidationem suorum et procul signa legionum fulgentia plenosque hostium campos uidit, equitatum omnem extemplo in equites emittit; ipse cum peditum agmine castris egreditur, nec ex ordine solito quicquam acie instruenda mutat. equitum iam diu anceps pugna erat nec ipsa per se decerni poterat quia pulsis, quod prope in uicem fiebat, in aciem peditum tutus receptus erat; sed ubi iam haud plus quingentos passus acies inter sese aberant, signo receptui dato Scipio patefactisque ordinibus equitatum omnem leuemque armaturam in medium acceptam diuisamque in partes duas in subsidiis post cornua locat. inde ubi incipiendae iam pugnae tempus erat, Hispanos— ea media acies fuit—presso gradu incedere iubet; ipse e dextro cornu—ibi namque praeerat—nuntium ad Silanum et Marcium mittit ut cornu extenderent in sinistram partem quemadmodum se tendentem ad dextram uidissent, et cum expeditis peditum equitumque prius pugnam consererent cum hoste quam coire inter se mediae acies possent. ita diductis cornibus cum ternis peditum cohortibus ternisque equitum turmis, ad hoc uelitibus, citato gradu in hostem ducebant sequentibus in obliquum aliis; sinus in medio erat, qua segnius Hispanorum signa incedebant. et iam conflixerant cornua cum quod roboris in acie hostium erat, Poeni ueterani Afrique, nondum ad teli coniectum uenissent, neque in cornua ut adiuuarent pugnantes discurrere auderent ne aperirent mediam aciem uenienti ex aduerso hosti. cornua ancipiti proelio urgebantur; eques leuisque armatura ltacgt uelites circumductis alis in latera incurrebant: cohortes a fronte urgebant ut abrumperent cornua a cetera acie;

ubi satis tento per hic levis certamen uis sum prior hasdrubal in acies copia educo deinde et romanus procedo sed uter acies pro uallum sto instruo et cum ab neuter pugno coepio sum iam dies ad occasus inclino ab poenus prior deinde ab romanus in castrum copia reduco hic idem per dies aliquot facio prior semper poenus copia castrum educo prior fatisco sto signum receptus do ab neuter pars procursus telum mitto aut uox ullus orior medius acies hinc romanus illinc carthaginiensis misceo afris cornu socius teneo sum autem uterque hispanus pro cornu ante punicus acies elephantus castellum procul species praebeo iam hic in uterque castrum sermo sum ita ut instruo sto pugno medius acies romanus poenus qui inter bellum causa sum par robur animus armus concurro scipio ubi hic obstinatus credo animaduerto omnis de industria in is dies quo pugno sum muto tessera vesperus per castrum do ut ante lux uir equus curo prandeo sum armo eques freno insterno teneo equus uix satis certus lux equitas omnis cum leuis armo in statio punicus immitto inde confestim ipse cum grauis agmen legio procedo praeter opinio destino suus hostis romanus miles cornu firmo socius in medius acies accipio hasdrubal clamor eques excito ut ex tabernaculum prosilio tumultus ante valles et trepidatio suus et procul signum legio fulgeo plenus hostis campus uideo equitas omnis extemplo in eques emitto ipse cum pedes agmen castrum egredior neque ex ordo soleo quisquam acies instruo muto eques iam diu anceps pugno sum neque ipse per sui decerno possum quia pello qui prope in uicis fio in acies pedes tueor recipio sum sed ubi iam haud multus quingenti patior acies inter sui absum signum receptus do scipio patefacio ordo equitas omnis levo armo in medius accipio divido in pars duo in subsidium post cornu loco inde ubi incipio iam pugna tempus sum hispani is medius acies sum premo gradus incedo iubeo ipse e dexter cornu ibi namque praesum nuntius ad silanus et marcius mitto ut cornu extendo in sinistra pars quemadmodum sui tendo ad dexter uideo et cum expeditus pedes equio prior pugna consero cum hostis quam coeo inter sui medius acies possum ita diduco cornu cum terni pedes cohors terni eques turma ad hic veles cito gradus in hostis duco sequor in obliquus alius sinus in medium sum qui segnis hispanus signum incedo et iam confligo cornu cum qui robur in acies hostis sum poenus ueteranus afrique nondum ad telis conicio uenio neque in cornu ut adiuuo pugno discurro audeo ne aperio medius acies venio ex aduerto hostis cornu anceps proelium urgeo eques levis armo ltacgt veles circumduco ala in latus incurro cohors ab frons urgeo ut abrumpo cornu ab ceterus acies


'externa et nimis antiqua repeto. Africa eadem ista et M. Atilius , insigne utriusque fortunae exemplum, nobis documento sint. ne tibi, P. Corneli , cum ex alto Africam conspexeris, ludus et iocus fuisse Hispaniae tuae uidebuntur. quid enim simile? pacato mari praeter oram Italiae Galliaeque uectus Emporias in urbem sociorum classem adpulisti; expositos milites per tutissima omnia ad socios et amicos populi Romani Tarraconem duxisti; ab Tarracone deinde iter per praesidia Romana; circa Hiberum exercitus patris patruique tui post amissos imperatores ferociores calamitate ipsa facti, et dux tumultuarius quidem ille L. Marcius et militari suffragio ad tempus lectus, ceterum si nobilitas ac iusti honores adornarent, claris imperatoribus qualibet arte belli par; oppugnata per summum otium Carthago nullo trium Punicorum exercituum socios defendente; cetera—neque ea eleuo—nullo tamen modo Africo bello comparanda, ubi non portus ullus classi nostrae apertus, non ager pacatus, non ciuitas socia, non rex amicus, non consistendi usquam locus, non procedendi; quacumque circumspexeris hostilia omnia atque infesta. 'an Syphaci Numidisque credis? satis sit semel creditum; non semper temeritas est felix, et fraus fidem in paruis sibi praestruit ut, cum operae pretium sit, cum mercede magna fallat. non hostis patrem patruumque tuum armis prius quam Celtiberi socii fraude circumuenerunt; nec tibi ipsi a Magone et Hasdrubale hostium ducibus quantum ab Indibili et Mandonio in fidem acceptis periculi fuit. Numidis tu credere potes, defectionem militum tuorum expertus? et Syphax et Masinissa se quam Carthaginienses malunt potentissimos in Africa esse, Carthaginienses quam quemquam alium. nunc illos aemulatio inter sese et omnes causae certaminum acuunt quia procul externus metus est: ostende Romana arma et exercitum alienigenam; iam uelut ad commune restinguendum incendium concurrent. aliter iidem illi Carthaginienses Hispaniam defenderunt, aliter moenia patriae, templa deum, aras et focos defendent cum euntes in proelium pauida prosequetur coniunx et parui liberi occursabunt. 'quid porro, si satis confisi Carthaginienses consensu Africae, fide sociorum regum, moenibus suis, cum tuo exercitusque tui praesidio nudatam Italiam uiderint, ultro ipsi nouum exercitum in Italiam aut ex Africa miserint, aut Magonem, quem a Baliaribus classe transmissa iam praeter oram Ligurum Alpinorum uectari constat, Hannibali se coniungere iusserint? nempe in eodem terrore erimus in quo nuper fuimus cum Hasdrubal in Italiam transcendit, quem tu, qui non solum Carthaginem sed omnem Africam exercitu tuo es clausurus, e manibus tuis in Italiam emisisti. uictum a te dices; eo quidem minus uellem—et id tua non rei publicae solum causa—iter datum uicto in Italiam esse. patere nos omnia quae prospera tibi ac populi Romani imperio euenere tuo consilio adsignare, aduersa casibus incertis belli et fortunae relegare: quo melior fortiorque es, eo magis talem praesidem sibi patria tua atque uniuersa Italia retinet. non potes ne ipse quidem dissimulare, ubi Hannibal sit, ibi caput atque arcem huius belli esse, quippe qui prae te feras eam tibi causam traiciendi in Africam esse ut Hannibalem eo trahas. siue igitur hic siue illic, cum Hannibale est tibi futura res. 'utrum tandem ergo firmior eris in Africa solus an hic tuo collegaeque exercitu coniuncto? ne Claudius quidem et Liuius consules tam recenti exemplo quantum id intersit documento sunt? quid? Hannibalem utrum tandem extremus angulus agri Bruttii, frustra iam diu poscentem ab domo auxilia, an propinqua Carthago et tota socia Africa potentiorem armis uirisque faciet? quod istud consilium est, ibi malle decernere ubi tuae dimidio minores copiae sint, hostium multo maiores, quam ubi duobus exercitibus aduersus unum tot proeliis et tam diuturna ac graui militia fessum pugnandum sit? quam compar consilium tuum parentis tui consilio sit reputa. ille consul profectus in Hispaniam, ut Hannibali ab Alpibus descendenti occurreret in Italiam ex prouincia rediit: tu cum Hannibal in Italia sit relinquere Italiam paras, non quia rei publicae utile sed quia tibi id amplum et gloriosum censes esse—sicut cum prouincia et exercitu relicto sine lege sine senatus consulto duabus nauibus populi Romani imperator fortunam publicam et maiestatem imperii, quae tum in tuo capite periclitabantur, commisisti. ego, patres conscripti, P. Cornelium rei publicae nobisque, non sibi ipsi priuatim creatum consulem existimo, exercitusque ad custodiam urbis atque Italiae scriptos esse, non quos regio more per superbiam consules quo terrarum uelint traiciant.'

externus et nimis antiquus repeto africanus idem iste et m atilius insignis uterque fortuna exemplum nos documentum sum ne tu p cornelis cum ex altus africa conspicio ludus et iocus sum hispania tuus video quis enim similis pacatum mare praeter ora italia gallia ueho emporiae in urbs socius classis adpello expono miles per tueor omnis ad socius et amicus populus romanus tarraco duco ab tarraco deinde iter per praesidium romanus circa hiberus exercitus pater patruus tuus post amitto imperator ferox calamitas ipse facio et dux tumultuarius quidem ille l marcius et militaris suffragium ad tempus lego ceterum si nobilitas atque justus honor adorno claris imperator qualibet ars bellum par oppugno per superus otium carthago nullus tres punicus exercitus socius defendo ceterus neque is elevo nullus tamen modo africanus bellum comparo ubi non portus ullus classis noster aperio non ager pacatus non ciuitas socio non rex amicus non consisto usquam locus non procedo quicumque circumspicio hostilis omnis atque infestus an syphaci numida credo satis sum semel credo non semper temeritas sum felix et fraus fides in paruus sui praestruo ut cum opera pretium sum cum merces magnus fallo non hostis pater patruus tuus arma prior quam celtiberi socius fraus circumvenio neque tu ipse ab mago et hasdrubal hostis dux quantus ab indibilis et mandonius in fides accipio periculum sum numida tu credo possum defectio miles tuus experior et syphax et masinissa sui quam carthaginiensis malo potens in africanus sum carthaginiensis quam quisquam alius nunc ille aemulatio inter sui et omnis causa certamen acuo quia procul externus metus sum ostendo romanus arma et exercitus alienigenus iam uelut ad communis restinguo incendium concurro aliter eo ille carthaginiensis hispania defendo aliter moenia patria templum deus ara et focus defendo cum eo in proelium pavidus prosequor coniunx et paruus liber occurso quis porro si satis confido carthaginiensis consensus africa fides socius rex moenia suus cum tuus exerceo tuus praesidium nudo italia uideo ultro ipse nouus exercitus in italia aut ex africanus mitto aut mago qui ab baliaris classis transmitto iam praeter ora ligur alpinus uectaris consto hannibal sui coniungo jubeo nempe in idem terror sum in quo nuper sum cum hasdrubal in italia transcendo qui tu qui non solus carthago sed omnis africa exercitus tuus sum claudo e manus tuus in italia emitto uictus ab tu dico is quidem paruus uolo et is tuus non res publicus solus causa iter do vinco in italia sum pateo nos omnis qui prosper tu atque populus romanus imperium evenio tuus consilium adsignaris adverso casus incertus bellum et fortuna relegaris quo bonus fortis sum is magis talis praesidem sui patria tuus atque uniuersus italia retineo non possum ne ipse quidem dissimulo ubi hannibal sum ibi caput atque arx hic bellum sum quippe qui prae tu ferus is tu causa traicio in africa sum ut hannibal is traho siue igitur hic siue illic cum hannibal sum tu sum res utrum tandem ergo firmus sum in africanus solus an hic tuus collega exercitus conjungo ne claudus quidem et livius consul tam recens exemplum quantus is intersum documentum sum quis hannibal utrum tandem extremus angulus ager bruttius frustra iam diu posco ab domus auxilium an propinquus carthago et totus socio africanus potens arma vis facio qui iste consilium sum ibi malo decerno ubi tuus dimidio paruus copia sum hostis multus magnus quam ubi duo exercitus aduersus unus tot proelium et tam diuturnus atque grauis militia fatisco pugno sum quam compar consilium tuus parens tuus consilium sum reputo ille consul proficiscor in hispania ut hannibal ab alpis descendo occurro in italia ex prouincia redeo tu cum hannibal in italia sum relinquo italia paro non quia res publicus utilis sed quia tu is amplus et gloriosus censeo sum sicut cum prouincia et exercitus relinquo sine lex sine senatus consultum duo nauis populus romanus imperator fortuna publicus et maiestas imperium qui tum in tuus caput periclitor committo ego pater conscribo p cornelius res publicus nos non sui ipse priuatim creo consul existimo exerceo ad custodia urbs atque italia scribo sum non qui regius mos per superbia consul quo terra uolo traicio


tum silentio per praeconem facto ita coepit: 'nunquam mihi defuturam orationem qua exercitum meum adloquerer credidi, non quo uerba unquam potius quam res exercuerim, sed quia prope a pueritia in castris habitus adsueram militaribus ingeniis: apud uos quemadmodum loquar nec consilium nec oratio suppeditat, quos ne quo nomine quidem appellare debeam scio. ciues? qui a patria uestra descistis. an milites? qui imperium auspiciumque abnuistis, sacramenti religionem rupistis. hostes? corpora, ora, uestitum, habitum ciuium adgnosco: facta, dicta, consilia, animos hostium uideo. quid enim uos, nisi quod Ilergetes et Lacetani, aut optastis aliud aut sperastis? et illi tamen Mandonium atque Indibilem, regiae nobilitatis uiros, duces furoris secuti sunt: uos auspicium et imperium ad Umbrum Atrium et Calenum Albium detulistis. negate uos id omnes fecisse aut factum uoluisse, milites; paucorum eum furorem atque amentiam esse libenter credam, negantibus; nec enim ea sunt commissa quae, uolgata in omnem exercitum, sine piaculis ingentibus expiari possint. 'inuitus ea tamquam uolnera attingo; sed nisi tacta tractataque sanari non possunt. equidem pulsis Hispania Carthaginiensibus nullum locum tota prouincia nullos homines credebam esse ubi uita inuisa esset mea; sic me non solum aduersus socios gesseram sed etiam aduersus hostes: in castris en meis—quantum opinio fefellit.—fama mortis meae non accepta solum sed etiam exspectata est. non quod ego uulgari facinus per omnes uelim—equidem si totum exercitum meum mortem mihi optasse crederem hic statim ante oculos uestros morerer, nec me uita iuuaret inuisa ciuibus et militibus meis. sed multitudo omnis sicut natura maris per se immobilis est, [et] uenti et aurae cient; ita aut tranquillum aut procellae in uobis sunt; et causa atque origo omnis furoris penes auctores est, uos contagione insanistis; qui mihi ne hodie quidem scire uidemini quo amentiae progressi sitis, quid facinoris in me, quid in patriam parentesque ac liberos uestros, quid in deos sacramenti testes, quid aduersus auspicia sub quibus militatis, quid aduersus morem militiae disciplinamque maiorum, quid aduersus summi imperii maiestatem ausi sitis. 'de me ipso taceo—temere potius quam auide credideritis, is denique ego sim cuius imperii taedere exercitum minime mirandum sit—: patria quid de uobis meruerat, quam cum Mandonio et Indibili consociando consilia prodebatis? quid populus Romanus, cum imperium ablatum ab tribunis suffragio populi creatis ad homines priuatos detulistis, cum eo ipso non contenti si pro tribunis illos haberetis, fasces imperatoris uestri ad eos quibus seruus cui imperarent nunquam fuerat, Romanus exercitus detulistis? in praetorio tetenderunt Albius et Atrius; classicum apud eos cecinit; signum ab iis petitum est; sederunt in tribunali P. Scipionis ; lictor apparuit; summoto incesserunt; fasces cum securibus praelatis sunt. lapides pluere et fulmina iaci de caelo et insuetos fetus animalia edere uos portenta esse putatis: hoc est portentum quod nullis hostiis nullis supplicationibus sine sanguine eorum qui tantum ausi facinus sunt expiari possit.

tum silentium per praeco facio ita coepio numquam ego desum oratio qui exercitus meus alloquor credo non quo uerbum umquam potis quam res exerceo sed quia prope ab pueritia in castrum habitus adsuo militaris ingenium apud tu quemadmodum loquor neque consilium neque oratio suppedito qui ne quo nomen quidem appello debeo scio ciuis qui ab patria uester descio an miles qui imperium auspicium abnuo sacramentum religio rumpo hostis corpus os uestio habitus ciuis agnosco facio dictum consilium animus hostis uideo quis enim tu nisi qui ilergetes et lacetani aut opto alius aut spero et ille tamen mandonius atque indibilis regia nobilitas uir dux furor sequor sum tu auspicium et imperium ad umber atrius et calenus albis defero nego tu is omnis facio aut facio uolo miles paucus is furor atque amentia sum libet credo nego neque enim is sum committo qui vulgo in omnis exercitus sine piaculis ingens expio possum inuitus is tamquam vulnero attingo sed nisi tango tracto sanaris non possum equidem pello hispania carthaginiensis nullus locus totus prouincia nullus homo credo sum ubi uita inuideo sum meus sic ego non solus aduersus socius gero sed etiam aduersus hostis in castrum en meus quantus opinio fallo fama mors meus non accipio solus sed etiam exspecto sum non qui ego uulgo facinus per omnis uolo equidem si totus exercitus meus mors ego opto credo hic statim ante oculus uester morior neque ego uita juvo inuideo ciuis et miles meus sed multitudo omnis sicut natura mare per sui immobilis sum et uentus et aura cieo ita aut tranquillus aut procella in tu sum et causa atque origo omnis furor penis auctor sum tu contagio insanio qui ego ne hodie quidem scio video quo amentia progredior sum quis facinus in ego quis in patria pareo atque liber uester quis in deus sacramentum testis quis aduersus auspicium sub qui militas quis aduersus mos militia disciplina magnus quis aduersus superus imperium maiestas audeo sum de ego ipse taceo temere potis quam avidus credo is denique ego sum qui imperium taedet exercitus paruus miror sum patria quis de tu mereo quam cum mandonius et indibilis consocio consilium prodo quis populus romanus cum imperium aufero ab tribunus suffragium populus creo ad homo privo defero cum is ipse non contendo si pro tribunus ille habeo fascis imperator vester ad is qui seruus qui impero numquam sum romanus exercitus defero in praetorius tendo albus et ater classicus apud is cano signum ab is peto sum sedeo in tribunal p scipio lictor appareo summoveo incedo fascis cum securis praefero sum lapis pluo et fulmen jacio de caelum et insuetus fetus animal edo tu portentum sum puto hic sum portendo qui nullus hostia nullus supplicatio sine sanguis is qui tantus audeo facinus sum expio possum


Coriolanum quondam damnatio iniusta, miserum et indignum exsilium ut iret ad oppugnandam patriam impulit; reuocauit tamen a publico parricidio priuata pietas: uos qui dolor, quae ira incitauit? stipendiumne diebus paucis imperatore aegro serius numeratum satis digna causa fuit cur patriae indiceretis bellum, cur ad Ilergetes descisceretis a populo Romano, cur nihil diuinarum humanarumue rerum inuiolatum uobis esset? 'insanistis profecto, milites, nec maior in corpus meum uis morbi quam in uestras mentes inuasit. horret animus referre quid crediderint homines, quid sperauerint, quid optauerint: auferat omnia inrita obliuio, si potest: si non, utcumque silentium tegat. non negauerim tristem atrocemque uobis uisam orationem meam: quanto creditis facta uestra atrociora esse quam dicta mea? et me ea quae fecistis pati aequum censetis: uos ne dici quidem omnia aequo animo fertis? sed ne ea quidem ipsa ultra exprobrabuntur. utinam tam facile uos obliuiscamini eorum quam ego obliuiscar. itaque quod ad uniuersos uos attinet, si erroris paenitet, satis superque poenarum habeo: Albius Calenus et Atrius Umber et ceteri nefariae seditionis auctores sanguine luent quod admiserunt. uobis supplicii eorum spectaculum non modo non acerbum sed laetum etiam, si sana mens rediit, debet esse; de nullis enim quam de uobis infestius aut inimicius consuluerunt.' uix finem dicendi fecerat cum ex praeparato simul omnium rerum terror oculis auribusque est offusus. exercitus, qui corona contionem circumdederat, gladiis ad scuta concrepuit; praeconis audita uox citantis nomina damnatorum in consilio; nudi in medium protrahebantur et simul omnis apparatus supplicii expromebatur. deligati ad palum uirgisque caesi et securi percussi, adeo torpentibus metu qui aderant ut non modo ferocior uox aduersus atrocitatem poenae sed ne gemitus quidem exaudiretur. tracti inde de medio omnes, purgatoque loco citati milites nominatim apud tribunos militum in uerba P. Scipionis iurarunt stipendiumque ad nomen singulis persolutum est. hunc finem exitumque seditio militum coepta apud Sucronem habuit.

coriolanus quondam damnatio iniustus miser et indignus exsilium ut eo ad oppugno patria impello reuoco tamen ab publicus parricidium priuo pietas tu qui dolor qui ira incito stipendium dies paucus imperator aeger serus numero satis dignus causa sum cur patria indico bellum cur ad ilergetes descisco ab populus romanus cur nihil diuinaris humanus res inviolo tu sum insanio profecto miles neque magnus in corpus meus uolo morbus quam in uester mens inuado horreo animus refero quis credo homo quis spero quis opto aufero omnis irrito oblivio si possum si non utcumque silentium tego non nego tristis atrox tu video oratio meus quantus credo facio uester atrox sum quam dictum meus et ego is qui facio patior aequus censeo tu ne dico quidem omnis aequus animus fero sed ne is quidem ipse ultra exprobro utinam tam facilis tu obliviscor is quam ego obliuiscor itaque qui ad uniuersus tu attineo si error paeniteo satis supo poena habeo albus calenus et ater umber et ceterus nefarius seditio auctor sanguis luo qui admitto tu supplicium is spectaculum non modo non acerbus sed laetus etiam si sano mens redeo debeo sum de nullus enim quam de tu infestus aut inimicus consulo uix finis dico facio cum ex praeparo simul omnis res terror oculus auris sum offundo exercitus qui corona contio circumdo gladius ad scutum concrepo praeco audio uox cito nomen damno in consilium nudus in medius protraho et simul omnis apparatus supplicium expromo deligo ad pal virga caedo et securus percutio adeo torpeo metus qui adsum ut non modo ferox uox aduersus atrocitas poena sed ne gemitus quidem exaudio traho inde de medium omnis purgo locus citas miles nominatim apud tribunus miles in uerbum p scipio juro stipendium ad nomen singuli persolvo sum hic finis exeo seditio miles coepio apud sucro habeo


incohata res iam ante de Masinissa aliis atque aliis de causis dilata erat, quod Numida cum ipso utique congredi Scipione uolebat atque eius dextra fidem sancire; ea tum itineris tam longi ac tam deuii causa Scipioni fuit. Masinissa cum Gadibus esset, certior aduentare eum a Marcio factus, causando corrumpi equos inclusos in insula penuriamque omnium rerum et facere ceteris et ipsos sentire, ad hoc equitem marcescere desidia, ltMagonemgt perpulit ut se traicere in continentem ad depopulandos proximos Hispaniae agros pateretur. transgressus tres principes Numidarum praemittit ad tempus locumque conloquio statuendum. duos pro obsidibus retineri ab Scipione iubet: remisso tertio qui quo iussus erat adduceret Masinissam, cum paucis in conloquium uenerunt. ceperat iam ante Numidam ex fama rerum gestarum admiratio uiri, substitueratque animo speciem quoque corporis amplam ac magnificam; ceterum maior praesentis ueneratio cepit, et praeterquam quod suapte natura multa maiestas inerat, adornabat promissa caesaries habitusque corporis non cultus munditiis sed uirilis uere ac militaris, et aetas erat in medio uirium robore, quod plenius nitidiusque ex morbo uelut renouatus flos iuuentae faciebat. prope attonitus ipso congressu Numida gratias de fratris filio remisso agit. ex eo tempore adfirmat eam se quaesisse occasionem quam tandem oblatam deum immortalium beneficio non omiserit. cupere se illi populoque Romano operam nauare ita ut nemo unus externus magis enixe adiuuerit rem Romanam. id se, etiamsi iam pridem uellet, minus praestare in Hispania terra aliena atque ignota potuisse; in qua autem genitus educatusque in spem paterni regni esset, facile praestaturum. si quidem eundem Scipionem ducem in Africam Romani mittant, satis sperare perbreuis aeui Carthaginem esse. laetus eum Scipio uidit audiuitque cum caput rerum in omni hostium equitatu Masinissam fuisse sciret, et ipse iuuenis specimen animi prae se ferret. fide data acceptaque profectus retro Tarraconem est. Masinissa permissu Romanorum ne sine causa traiecisse in continentem uideretur populatus proximos agros, Gades rediit.

incoho res iam ante de masinissa alius atque alius de causa differo sum qui numida cum ipse utique congredior scipio uolo atque is dextera fides sancio is tum iter tam longus atque tam devius causa scipio sum masinissa cum gades sum certus aduentaris is ab marcius facio causor corrumpo equus includo in insula penuria omnis res et facio ceterus et ipse sentio ad hic eques marcesco desidia ltmagonemgt perpello ut sui traicio in contineo ad depopulor propior hispania ager pateo transgredior tres princeps numidaris praemitto ad tempus locus colloquium statuo duo pro obsidibus retineo ab scipio iubeo remitto tertius qui quo iubeo sum adduco masinissa cum paucus in colloquium uenio capio iam ante numida ex fama res gero admiratio uir substituo animus species quoque corpus amplus atque magnificus ceterum magnus praesum veneratio capio et praeterquam qui suapte natura multus maiestas insum adorno promitto caesaries habeo corpus non cultus munditia sed uirilis uerus atque militaris et aetas sum in medium uis robur qui plenus nitidus ex morbus uelut renovo flos iuuenta facio prope attono ipse congredior numida gratia de frater filius remitto ago ex is tempus adfirmo is sui quaero occasio quam tandem offertor deus immortalis beneficium non omitto cupio sui ille populo romanus opera nauaris ita ut nemo unus externus magis enitor adjuvo res romanus is sui etiamsi iam pridem uolo paruus praesto in hispania terra alienus atque ignotus possum in qui autem gigno educo in spes paternus regnum sum facilis praesto si quidem idem scipio dux in africa romanus mitto satis spero perbrevis aeuum carthago sum laetus is scipio uideo audio cum caput res in omnis hostis equitatus masinissa sum scio et ipse iuuenis specimen animus prae sui fero fides do accipio proficiscor retro tarraco sum masinissa permitto romanus ne sine causa transjacio in contineo uideo populo propior ager gades redeo


extremo aestatis eius qua haec in Graecia gesta sunt, cum Q. Fabius Maximus filius legatus ab M. Liuio consule Romam ad senatum nuntiasset consulem satis praesidii Galliae prouinciae credere L. Porcium cum suis legionibus esse, decedere se inde ac deduci exercitum consularem posse, patres non M. Liuium tantum redire ad urbem sed collegam quoque eius C. Claudium iusserunt. id modo in decreto interfuit quod M. Liui exercitum reduci, Neronis legiones Hannibali oppositas manere in prouincia iusserunt. inter consules ita per litteras conuenit ut, quemadmodum uno animo rem publicam gessissent, ita quamquam ex diuersis regionibus conuenirent uno tempore ad urbem accederent; Praeneste qui prior uenisset, collegam ibi opperiri iussus. forte ita euenit ut eodem die ambo Praeneste uenirent. inde praemisso edicto ut triduo post frequens senatus ad aedem Bellonae adesset, omni multitudine obuiam effusa ad urbem accessere. non salutabant modo uniuersi circumfusi, sed contingere pro se quisque uictrices dextras consulum cupientes, alii gratulabantur, alii gratias agebant quod eorum opera incolumis res publica esset. in senatu cum more omnium imperatorum expositis rebus ab se gestis postulassent ut pro re publica fortiter feliciterque administrata et dis immortalibus haberetur honos et ipsis triumphantibus urbem inire liceret, se uero ea quae postularent decernere patres merito deorum primum, dein secundum deos consulum responderunt; et supplicatione amborum nomine et triumpho utrique decreto, inter ipsos, ne cum bellum communi animo gessissent triumphum separarent, ita conuenit, quoniam et in prouincia M. Liui res gesta esset et eo die quo pugnatum foret eius forte auspicium fuisset et exercitus Liuianus deductus Romam uenisset, Neronis deduci de prouincia non potuisset, ut M. Liuium quadrigis urbem ineuntem milites sequerentur, C. Claudius equo sine militibus inueheretur. ita consociatus triumphus cum utrique, tum magis ei qui quantum merito anteibat tantum honore collegae cesserat, gloriam auxit. illum equitem aiebant sex dierum spatio transcurrisse longitudinem Italiae, et eo die cum Hasdrubale in Gallia signis conlatis pugnasse quo eum castra aduersus sese in Apulia posita habere Hannibal credidisset. ita unum consulem pro utraque parte Italiae aduersus †duos duces† duos imperatores hinc consilium suum hinc corpus opposuisse. nomen Neronis satis fuisse ad continendum castris Hannibalem; Hasdrubalem uero qua alia re quam aduentu eius obrutum atque exstinctum esse? itaque iret alter consul sublimis curru multiiugis si uellet equis: uno equo per urbem uerum triumphum uehi, Neronemque etiamsi pedes incedat uel parta eo bello uel spreta eo triumpho gloria memorabilem fore. hi sermones spectantium Neronem usque in Capitolium prosecuti sunt. pecuniae in aerarium tulerunt sestertium triciens, octoginta milia aeris. militibus M. Liuius quinquagenos senos asses diuisit; tantundem C. Claudius absentibus militibus suis est pollicitus cum ad exercitum redisset. notatum est eo die plura carmina militaribus iocis in C. Claudium quam in consulem suum iactata; equites L. Ueturium et Q. Caecilium legatos magnis tulisse laudibus hortatosque esse plebem ut eos consules in proximum annum crearent; adiecisse equitum praerogatiuae auctoritatem consules postero die in contione quam forti fidelique duorum praecipue legatorum opera usi essent commemorantes.

exter aestas is qui hic in graecia gero sum cum q fabius magnus filius legatus ab m livius consul roma ad senatus nuntio consul satis praesidium gallia prouincia credo l porcius cum suus legio sum decedo sui inde atque deduco exercitus consularis possum pater non m livius tantus redeo ad urbs sed collega quoque is que claudius jubeo is modo in decretum intersum qui m livius exercitus reduco nero legio hannibal oppono maneo in prouincia jubeo inter consul ita per littera conuenio ut quemadmodum unus animus res publicus gero ita quamquam ex diuorto regio convenio unus tempus ad urbs accedo praeneste qui prior uenio collega ibi opperior iubeo fors ita euenio ut idem dies ambo praeneste venio inde praemitto edictum ut triduum post frequens senatus ad aedes bellona adsum omnis multitudo obuiam effundo ad urbs accedo non saluto modo uniuersus circumfundo sed contingo pro sui quisque uictrix dexter consul cupio alius gratulor alius gratia ago qui is opus incolumis res publicus sum in senatus cum mos omnis imperator expono res ab sui gero postulo ut pro res publicus fortis felicito administro et deus immortalis habeo honor et ipse triumpho urbs ineo licet sui uerus is qui postulo decerno pater mereo deus primus deinde secundus deus consul respondeo et supplicatio ambo nomen et triumphus uterque decretum inter ipse ne cum bellum communis animus gero triumphus separo ita conuenio quoniam et in prouincia m livius res gero sum et is dies quo pugno sum is fors auspicium sum et exercitus livianus deduco roma uenio nero deduco de prouincia non possum ut m livius quadrigae urbs ineo miles sequor que claudus equus sine miles inveho ita consocio triumphus cum uterque tum magis is qui quantus mereo anteeo tantus honor collega cedo gloria augeo ille eques aio sex dies spatium transcurro longitudo italia et is dies cum hasdrubal in gallia signum confero pugno quo is castrum aduersus sui in appulia pono habeo hannibal credo ita unus consul pro uter pars italia aduersus duo dux duo imperator hinc consilium suus hinc corpus oppono nomen nero satis sum ad contineo castrum hannibal hasdrubal uerus qui alius res quam aduentus is obruo atque exstinguo sum itaque eo alter consul sublimis currus multijugus si uolo equus unus equus per urbs uerus triumphus veho nero etiamsi pes incedo uel pario is bellum uel sperno is triumphus gloria memorabilis sum hic sermo specto nero usque in capitolium prosequor sum pecunia in aerarius fero sestertius tricies octoginta mille aer miles m livius quinquageni seni asso diuido tantus que claudus absum miles suus sum polliceor cum ad exercitus redeo notas sum is dies multus carmen militaris jocus in que claudius quam in consul suus jacto eques l veturius et q caecilius legatus magnus fero laus horto sum plebs ut is consul in propior annus creo adiicio eques praerogativa auctoritas consul posterus dies in contio quam fortis fidelis duo praecipuus legatus opus utor sum commemoro