Ab urbe condita, books 26-30 - 28

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


castra eodem die Hispanorum, praeter ceteram praedam, cum tribus ferme milibus hominum capiuntur. Romani sociique ad mille et ducenti in eo proelio ceciderunt; uolnerata amplius tria milia hominum. minus cruenta uictoria fuisset si patentiore campo et ad fugam capessendam facili foret pugnatum. Indibilis abiectis belli consiliis nihil tutius in adflictis rebus experta fide et clementia Scipionis ratus, Mandonium fratrem ad eum mittit; qui aduolutus genibus fatalem rabiem temporis eius accusat cum uelut contagione quadam pestifera non Ilergetes modo et Lacetani sed castra quoque Romana insanierint. suam quidem et fratris et reliquorum popularium eam condicionem esse ut aut, si ita uideatur, reddant spiritum P. Scipioni ab eodem illo acceptum, aut seruati bis uni debitam uitam pro eo in perpetuum deuoueant. antea in causa sua fiduciam sibi fuisse nondum experta clementia eius: nunc contra nullam in causa, omnem in misericordia uictoris spem positam habere. mos uetustus erat Romanis, cum quo nec foedere nec aequis legibus iungeretur amicitia, non prius imperio in eum tamquam pacatum uti quam omnia diuina humanaque dedidisset, obsides accepti, arma adempta, praesidia urbibus imposita forent. Scipio multis inuectus in praesentem Mandonium absentemque Indibilem uerbis, illos quidem merito perisse ipsorum maleficio ait, uicturos suo atque populi Romani beneficio. ceterum se neque arma iis adempturum ltneque obsides imperaturumgt—quippe ea pignera timentium rebellionem esse: se libera arma relinquere, solutos animos—neque [se] in obsides innoxios sed in ipsos, si defecerint, saeuiturum, nec ab inermi sed ab armato hoste poenas expetiturum. utramque fortunam expertis permittere sese utrum propitios an iratos habere Romanos mallent. ita dimissus Mandonius pecunia tantummodo imperata ex qua stipendium militi praestari posset. ipse Marcio in ulteriorem Hispaniam praemisso, Silano Tarraconem remisso paucos moratus dies dum imperatam pecuniam Ilergetes pernumerarent, cum expeditis Marcium iam adpropinquantem Oceano adsequitur.

castrum idem dies hispanus praeter ceter praeda cum tres ferme mille homo capio romanus socius ad mille et ducenti in is proelium cado vulnero amplus tres mille homo paruus cruento uictoria sum si pateo campus et ad fuga capesso facilis sum pugno indibilis abicio bellum consilium nihil tueor in affligo res experior fides et clemens scipio reor mandonius frater ad is mitto qui advolvo genu fatal rabies tempus is accuso cum uelut contagio quidam pestifer non ilergetes modo et lacetani sed castrum quoque romanus insanio suus quidem et frater et reliquus popularis is condicio sum ut aut si ita uideo reddo spiritus p scipio ab idem ille accipio aut seruati bis unus debeo uita pro is in perpetuus devoveo antea in causa suus fiducia sui sum nondum experior clemens is nunc contra nullus in causa omnis in misericordia uictor spes pono habeo mos vetustus sum romanus cum quo neque foedus neque aequus lex jungo amicitia non prior imperium in is tamquam pacatum uti quam omnis diuinum humanus dedo obses accipio arma adimo praesidium urbs impono sum scipio multus inveho in praesens mandonius absum indibilis uerbum ille quidem mereo pereo ipse maleficium aio vinco suus atque populus romanus beneficium ceterum sui neque arma is adimo ltneque obses imperaturumgt quippe is pignus timeo rebellio sum sui liber arma relinquo solvo animus neque sui in obses innoxius sed in ipse si deficio saevio neque ab inermis sed ab armo hostis poena expeto uter fortuna experior permitto sui utrum propitius an irascor habeo romanus malo ita dimitto mandonius pecunia tantummodo impero ex qui stipendium miles praestaris possum ipse marcius in ulter hispania praemitto silanus tarraco remitto paucus moror dies dum impero pecunia ilergetes pernumero cum expeditus marcius iam appropinquo oceanus assequor


L. Scipio cum multis nobilibus captiuis nuntius receptae Hispaniae Romam est missus. et cum ceteri laetitia gloriaque ingenti eam rem uolgo ferrent, unus qui gesserat, inexplebilis uirtutis ueraeque laudis, paruum instar eorum quae spe ac magnitudine animi concepisset receptas Hispanias ducebat. iam Africam magnamque Carthaginem et in suum decus nomenque uelut consummatam eius belli gloriam spectabat. itaque praemoliendas sibi ratus iam res conciliandosque regum gentiumque animos, Syphacem primum regem statuit temptare. Masaesuliorum is rex erat. Masaesulii, gens adfinis Mauris, in regionem Hispaniae maxime qua sita Noua Carthago est spectant. foedus ea tempestate regi cum Carthaginiensibus erat, quod haud grauius ei sanctiusque quam uolgo barbaris, quibus ex fortuna pendet fides, ratus fore, oratorem ad eum C. Laelium cum donis mittit. quibus barbarus laetus et quia res tum prosperae ubique Romanis, Poenis in Italia aduersae in Hispania nullae iam erant, amicitiam se Romanorum accipere adnuit: firmandae eius fidem nec dare nec accipere nisi cum ipso coram duce Romano. ita Laelius in id modo fide ab rege accepta tutum aduentum fore, ad Scipionem redit. magnum in omnia momentum Syphax adfectanti res Africae erat, opulentissimus eius terrae rex, bello iam expertus ipsos Carthaginienses, finibus etiam regni apte ad Hispaniam quod freto exiguo dirimuntur positis. dignam itaque rem Scipio ratus quae, quoniam non aliter posset, magno periculo peteretur, L. Marcio Tarracone M. Silano Carthagine Noua, quo pedibus ab Tarracone itineribus magnis ierat, ad praesidium Hispaniae relictis ipse cum C. Laelio duabus quinqueremibus ab Carthagine profectus tranquillo mari plurimum remis, interdum et leni adiuuante uento, in Africam traiecit. forte ita incidit ut eo ipso tempore Hasdrubal, pulsus Hispania, septem triremibus portum inuectus, ancoris positis terrae applicaret naues cum conspectae duae quinqueremes, haud cuiquam dubio quin hostium essent opprimique a pluribus priusquam portum intrarent possent, nihil aliud quam tumultum ac trepidationem simul militum ac nautarum nequiquam armaque et naues expedientium fecerunt. percussa enim ex alto uela paulo acriori uento prius in portum intulerunt quinqueremes quam Poeni ancoras molirentur; nec ultra tumultum ciere quisquam in regio portu audebat. ita in terram prior Hasdrubal, mox Scipio et Laelius egressi ad regem pergunt.

l scipio cum multus nobilis captiuus nuntius recipio hispania roma sum mitto et cum ceterus laetitia glorior ingens is res vulgo fero unus qui gero inexplebilis uirtus verus laus paruus instar is qui spes atque magnitudo animus concapit recipio hispania duco iam africa magnus carthago et in suus decus nomen uelut consummo is bellum gloria specto itaque praemolior sui reor iam res concilio rex gens animus syphacem primus rex statuo tento masaesuliorum is rex sum masaesulii gens affinis maurus in regio hispania magnus qui sino nouus carthago sum specto foedus is tempestas rex cum carthaginiensis sum qui haud grauis is sancio quam vulgo barbaris qui ex fortuna pendeo fides reor sum orator ad is que laelius cum donum mitto qui barbarus laetus et quia res tum prosper ubique romanus poenus in italia adverro in hispania nullus iam sum amicitia sui romanus accipio annuo firmo is fides neque do neque accipio nisi cum ipse coram dux romanus ita laelius in is modo fides ab rex accipio tueor aduentus sum ad scipio redeo magnus in omnis momentum syphax adfectanti res africa sum opulens is terra rex bellum iam experior ipse carthaginiensis finis etiam regnum aptus ad hispania qui fretus exiguus dirimo pono dignus itaque res scipio reor qui quoniam non aliter possum magnus periculum peto l marcius tarraco m silanus carthago nouus quo pes ab tarraco iter magnus eo ad praesidium hispania relinquo ipse cum que laelius duo quinqueremis ab carthago proficiscor tranquillus mare multus remi interdum et lenis adjuvo uentus in africa transiacio fors ita incido ut is ipse tempus hasdrubal pello hispania septem triremis portus inveho ancora pono terra applico nauis cum conspicio duo quinqueremis haud quisquam dubius quin hostis sum opprimo ab multus priusquam portus intro possum nihil alius quam tumultus atque trepidatio simul miles atque nautaris nequiquam armo et nauis expedio facio percutio enim ex altus uelum paulus acer uentus prior in portus infero quinqueremis quam poenus ancora molio neque ultra tumultus cieo quisquam in regius portus audeo ita in terra prior hasdrubal mox scipio et laelius egredior ad rex pergo


Scipio ubi animaduertit dissipatum passim bellum, et circumferre ad singulas urbes arma diutini magis quam magni esse operis, retro uertit iter. ne tamen hostibus eam relinqueret regionem, L. Scipionem fratrem cum decem milibus peditum, mille equitum ad oppugnandam opulentissimam in iis locis urbem—Orongin barbari appellabant—mittit. sita in Maesessum finibus est, Hispanae gentis; ager frugifer; argentum etiam incolae fodiunt. ea arx fuerat Hasdrubali ad excursiones circa mediterraneos populos faciendas. Scipio castris prope urbem positis, priusquam circumuallaret urbem misit ad portas qui ex propinquo adloquio animos temptarent suaderentque ut amicitiam potius quam uim experirentur Romanorum. ubi nihil pacati respondebatur, fossa duplicique uallo circumdata urbe in tres partes exercitum diuidit ut una semper pars quietis interim duabus oppugnaret. prima pars cum adorta †oppugnare est,† atrox sane et anceps proelium fuit; non subire, non scalas ferre ad muros prae incidentibus telis facile erat; etiam qui erexerant ad murum scalas, alii furcis ad id ipsum factis detrudebantur, in alios lupi superne ferrei iniecti ut in periculo essent ne suspensi in murum extraherentur. quod ubi animaduertit Scipio nimia paucitate suorum exaequatum certamen esse et iam eo superare hostem quod ex muro pugnaret, duabus simul partibus prima recepta urbem est adgressus. quae res tantum pauoris iniecit fessis iam cum primis pugnando, ut et oppidani moenia repentina fuga desererent et Punicum praesidium metu ne prodita urbs esset relictis stationibus in unum se conligeret. timor inde oppidanos incessit ne, si hostis urbem intrasset, sine discrimine Poenus an Hispanus esset obuii passim caederentur; itaque patefacta repente porta frequentes ex oppido sese eiecerunt, scuta prae se tenentes ne tela procul conicerentur, dextras nudas ostentantes ut gladios abiecisse appareret. id utrum parum ex interuallo sit conspectum an dolus aliquis suspectus fuerit incompertum est; impetus hostilis in transfugas factus, nec secus quam aduersa acies caesi; eademque porta signa infesta urbi inlata. et aliis partibus securibus dolabrisque caedebantur portae et refringebantur, et ut quisque intrauerat eques, ad forum occupandum—ita enim praeceptum erat—citato equo pergebat. additum erat et triariorum equiti praesidium; legionarii ceteras partes urbis peruadunt. direptione et caede obuiorum, nisi qui armis se tuebantur, abstinuerunt. Carthaginienses omnes in custodiam dati sunt, oppidanorum quoque trecenti ferme qui clauserant portas; ceteris traditum oppidum, suae redditae res. cecidere in urbis eius oppugnatione hostium duo milia ferme, Romanorum haud amplius nonaginta.

scipio ubi animaduerto dissipatum passim bellum et circumfero ad singulus urbs arma diutinus magis quam magnus sum opus retro uerto iter ne tamen hostis is relinquo regio l scipio frater cum decem mille pedes mille eques ad oppugno opulens in is locus urbs orongin barbaris appello mitto sino in maesessum finis sum hispane gens ager frugifer argentum etiam incola fodio is arx sum hasdrubal ad excursio circa mediterraneus populus facio scipio castrum prope urbs pono priusquam circumvallo urbs mitto ad porta qui ex propinquo alloquium animus tento suadeo ut amicitia potis quam uis experior romanus ubi nihil pacatum respondeo fossa duplex uallum circumdo urbs in tres pars exercitus diuido ut unus semper pars quiesco interim duo oppugno primus pars cum adorior oppugnaris sum atrox sanus et anceps proelium sum non subeo non scala fero ad murus prae incido telum facilis sum etiam qui erigo ad murus scala alius furca ad is ipse facio detrudo in alius lupus supernus ferreus injacio ut in periculum sum ne suspendo in murus extraho qui ubi animaduerto scipio nimius paucitas suus exaequo certamen sum et iam is supero hostis qui ex murus pugno duo simul pars primus recipio urbs sum aggredior qui res tantus pavor injacio fatisco iam cum primus pugno ut et oppidanus moenia repentinus fuga desero et punicus praesidium metus ne prodeo urbs sum relinquo statio in unus sui conligeret timor inde oppidanus incedo ne si hostis urbs intro sine discrimen poenus an hispanus sum obvius passim caedo itaque patefacio repens porto frequens ex oppidum sui eicio scutum prae sui teneo ne telum procul conicio dexter nudo ostento ut gladius abicio appareo is utrum parum ex interuallum sum conspectus an dolus aliquis suspicio sum incompertus sum impetus hostilis in transfuga facio neque secus quam adverso acies caedo idem porto signum infestus urbs infero et alius pars securis dolabra caedo porta et refringo et ut quisque intro eques ad forum occupo ita enim praeceptum sum cito equus pergo addo sum et triarii equio praesidium legionarius ceterus pars urbs pervado direptio et caedes obvius nisi qui arma sui tueor abstineo carthaginiensis omnis in custodia do sum oppidanus quoque trecenti ferme qui claudo porta ceterus trado oppidum suus reddo res cado in urbs is oppugnatio hostis duo mille ferme romanus haud amplus nonaginta


cum Africam nouam prouinciam extra sortem P. Scipioni destinari homines fama ferrent, et ipse nulla iam modica gloria contentus non ad gerendum modo bellum sed ad finiendum diceret se consulem declaratum, neque id aliter fieri posse quam si ipse in Africam exercitum transportasset, et acturum se id per populum aperte ferret si senatus aduersaretur,—id consilium haudquaquam primoribus patrum cum placeret, ceteri per metum aut ambitionem mussarent, Q. Fabius Maximus rogatus sententiam: 'scio multis uestrum uideri, patres conscripti, rem actam hodierno die agi et frustra habiturum orationem qui tamquam de integra re de Africa prouincia sententiam dixerit. ego autem primum illud ignoro quemadmodum iam certa prouincia Africa consulis, uiri fortis ac strenui, sit, quam nec senatus censuit in hunc annum prouinciam esse nec populus iussit. deinde, si est, consulem peccare arbitror qui de re transacta simulando se referre senatum ludibrio habet, non senatorem qui de quo consulitur suo loco dicit sententiam. atque ego certum habeo dissentienti mihi ab ista festinatione in Africam traiciendi duarum rerum subeundam opinionem esse, unius, insitae ingenio meo cunctationis, quam metum pigritiamque homines adulescentes sane appellent, dum ne paeniteat adhuc aliorum speciosiora primo adspectu consilia semper uisa, mea usu meliora; alterius, obtractationis atque inuidiae aduersus crescentem in dies gloriam fortissimi consulis. a qua suspicione si me neque uita acta et mores mei neque dictatura cum quinque consulatibus tantumque gloriae belli domique partae uindicat ut propius fastidium eius sim quam desiderium, aetas saltem liberet. quae enim mihi aemulatio cum eo esse potest qui ne filio quidem meo aequalis sit? me dictatorem cum uigerem adhuc uiribus et in cursu maximarum rerum essem recusantem nemo aut in senatu aut apud populum audiuit quo minus insectanti me magistro equitum, quod fando nunquam ante auditum erat, imperium mecum aequaretur; rebus quam uerbis adsequi malui ut qui aliquorum iudicio mihi comparatus erat sua mox confessione me sibi praeferret; nedum ego perfunctus honoribus certamina mihi atque aemulationem cum adulescente florentissimo proponam; uidelicet ut mihi iam uiuendo non solum rebus gerendis fesso, si huic negata fuerit, Africa prouincia decernatur. cum ea gloria quae parta est uiuendum atque moriendum est. uincere ego prohibui Hannibalem ut a uobis quorum uigent nunc uires etiam uinci posset.

cum africa nouus prouincia extra sors p scipio destinaris homo fama fero et ipse nullus iam modicus gloria contineo non ad gero modo bellum sed ad finio dico sui consul declaro neque is aliter fio possum quam si ipse in africa exercitus transporto et ago sui is per populus apertus fero si senatus adverso is consilium haudquaquam primoris pater cum placeo ceterus per metus aut ambitio musso q fabius magnus rogo sententia scio multus uester uideo pater conscribo res ago hodiernus dies ago et frustra habeo oratio qui tamquam de integer res de africanus prouincia sententia dico ego autem primus ille ignoro quemadmodum iam certus prouincia africanus consul uir fortis atque strenuus sum quam neque senatus censeo in hic annus prouincia sum neque populus iubeo deinde si sum consul peccaris arbitror qui de res transigo simulo sui refero senatus ludibrium habeo non senator qui de quo consulo suus locus dico sententia atque ego certus habeo dissentio ego ab iste festinatio in africa traicio duaris res subeo opinio sum unus inquiro ingenium meus cunctatio quam metus pigritia homo adulescens sanus appello dum ne paeniteo adhuc alius speciosus primus aspectus consilium semper uideo meus usus bonus alter obtractatio atque inuidia aduersus cresco in dies gloria fortis consul ab qui suspicio si ego neque uita ago et mos meus neque dicto cum quinque consulatus tantus gloria bellum domus pario vindico ut propius fastidium is sum quam desiderium aetas saltem libero qui enim ego aemulatio cum is sum possum qui ne filius quidem meus aequalis sum ego dictator cum vigeo adhuc uis et in cursus maximaris res sum recuso nemo aut in senatus aut apud populus audio quo paruus insecto ego magister eques qui for numquam ante audio sum imperium ego aequo res quam uerbum assequor malo ut qui aliqui iudicium ego comparo sum suus mox confessio ego sui praefero nedum ego perfungor honor certamen ego atque aemulatio cum adulescens floreo propono uidelicet ut ego iam vivo non solus res gero fatisco si hic nego sum africanus prouincia decerno cum is gloria qui pario sum uiuo atque morior sum uinco ego prohibeo hannibal ut ab tu qui vigeo nunc uis etiam vinco possum


quadriduo postquam adpulsa classis est, urbem adgressi sunt. id tempus occultis cum Platore, qui a Philippo praepositus urbi erat, conloquiis absumptum est. duas arces urbs habet, unam imminentem mari; altera urbis media est. cuniculo inde uia ad mare ducit, quam a mari turris quinque tabulatorum egregium propugnaculum claudebat. ibi primo atrocissimum contractum est certamen, et turre instructa omni genere telorum et tormentis machinisque ad oppugnandam eam ex nauibus expositis. cum omnium animos oculosque id certamen auertisset, porta maritimae arcis Plator Romanos accepit momentoque arx occupata est. oppidani pulsi inde in mediam urbem ad alteram tendere arcem; et ibi positi erant qui fores portae obicerent. ita exclusi in medio caeduntur capiunturque. Macedonum praesidium conglobatum sub arcis muro stetit, nec fuga effuse petita nec pertinaciter proelio inito. eos Plator uenia ab Sulpicio impetrata in naues impositos ad Demetrium Phthiotidis exposuit; ipse ad Attalum se recepit. Sulpicius tam facili ad Oreum successu elatus Chalcidem inde protinus uictrici classe petit, ubi haudquaquam ad spem euentus respondit. ex patenti utrimque coactum in angustias mare speciem intuenti primo gemini portus in ora duos uersi praebuerit; sed haud facile alia infestior classi statio est. nam et uenti ab utriusque terrae praealtis montibus subiti ac procellosi deiciunt, et fretum ipsum Euripi non septiens die, sicut fama fert, temporibus statis reciprocat, sed temere in modum uenti nunc huc nunc illuc uerso mari, uelut monte praecipiti deuolutus torrens rapitur. ita nec nocte nec die quies nauibus datur. cum classem tam infesta statio accepit, tum et oppidum, alia parte clausum mari, alia ab terra egregie munitum praesidioque ualido firmatum et praecipue fide praefectorum principumque, quae fluxa et uana apud Oreum fuerat, stabile atque inexpugnabile fuit. id prudenter, ut in temere suscepta re, Romanus fecit quod circumspectis difficultatibus ne frustra tempus tereret celeriter abstitit incepto classemque inde ad Cynum Locridis —emporium id est urbis Opuntiorum mille passuum a mari sitae—traiecit.

quadriduum postquam adpello classis sum urbs aggredior sum is tempus occulo cum plator qui ab philippus praepono urbs sum colloquium absumo sum duo arx urbs habeo unus immineo mare alter urbs medius sum cuniculus inde uia ad mare duco quam ab mare turris quinque tabulator egregius propugnaculis claudeo ibi primus atrox contraho sum certamen et turris instruo omnis genus telum et tormentum machina ad oppugno is ex nauis expono cum omnis animus oculus is certamen averto porto maritimus arx plator romanus accipio momentum arx occupo sum oppidanus pello inde in medius urbs ad alter tendo arx et ibi pono sum qui foris porta obicio ita excludo in medium caedo capio macedones praesidium conglobo sub arx murus sto neque fuga effuse peto neque pertinax proelium ineo is plator uenia ab sulpicius impetro in nauis impono ad demetrius phthiotis expono ipse ad attal sui recipio sulpicius tam facilis ad oreus succedo effero chalcis inde protinus uictrix classis peto ubi haudquaquam ad spes euentus respondeo ex pateo utrimque cogo in angustiae mare species intueor primus geminus portus in os duo verro praebeo sed haud facilis alius infestus classis statio sum nam et uentus ab uterque terra praealtus mons subeo atque procellosus deicio et fretus ipse euripus non septies dies sicut fama fero tempus stas reciproco sed temere in modus uentus nunc huc nunc illic verso mare uelut mons praeceps devolvo torreo rapio ita neque nox neque dies quies nauis do cum classis tam infestus statio accipio tum et oppidum alius pars claudo mare alius ab terra egregius munio praesidium validus firmo et praecipuus fides praefector princeps qui fluo et uanus apud oreus sum stabilis atque inexpugnabilis sum is prudens ut in temere suscipio res romanus facio qui circumspicio difficultas ne frustra tempus tero celer absisto inceptum classis inde ad cynos locris emporium is sum urbs opuntius mille passus ab mare sino transiacio


per eosdem dies quibus haec illi consultabant consilium de iis Carthagini erat, certabaturque sententiis utrum in auctores tantum seditionis—erant autem ii numero haud plus quam quinque et triginta—animaduerteretur, an plurium supplicio uindicanda tam foedi exempli defectio magis quam seditio esset. uicit sententia lenior ut unde culpa orta esset ibi poena consisteret: ad multitudinem castigationem satis esse. consilio dimisso, ut id actum uideretur, expeditio aduersus Mandonium Indibilemque edicitur exercitui qui Carthagine erat et cibaria dierum aliquot parare iubentur. tribunis septem qui et antea Sucronem ad leniendam seditionem ierant obuiam exercitui missis quina nomina principum seditionis edita sunt, ut eos per idoneos homines benigno uoltu ac sermone in hospitium inuitatos sopitosque uino uincirent. haud procul iam Carthagine aberant cum ex obuiis auditum postero die omnem exercitum cum M. Silano in Lacetanos proficisci non metu modo omni qui tacitus insidebat animis liberauit eos, sed laetitiam ingentem fecit quod magis habituri solum imperatorem quam ipsi futuri in potestate eius essent. sub occasum solis urbem ingressi sunt exercitumque alterum parantem omnia ad iter uiderunt. excepti sermonibus de industria compositis —laetum opportunumque aduentum eorum imperatori esse quod sub ipsam profectionem alterius exercitus uenissent— corpora curant. ab tribunis sine ullo tumultu auctores seditionis per idoneos homines perducti in hospitia comprensi ac uincti sunt. uigilia quarta impedimenta exercitus cuius simulabatur iter proficisci coepere: sub lucem signa mota, et ad portam retentum agmen custodesque circa omnes portas missi ne quis urbe egrederetur. uocati deinde ad contionem qui pridie uenerant, ferociter in forum ad tribunal imperatoris ut ultro territuri succlamationibus concurrunt. simul et imperator in tribunal escendit et reducti armati a portis inermi contioni se ab tergo circumfuderunt. tum omnis ferocia concidit et, ut postea fatebantur, nihil aeque eos terruit quam praeter spem robur et colos imperatoris, quem adfectum uisuros crediderant, uoltusque qualem ne in acie quidem aiebant meminisse. sedit tacitus paulisper donec nuntiatum est deductos in forum auctores seditionis et parata omnia esse.

per idem dies qui hic ille consulto consilium de is carthago sum certo sententia utrum in auctor tantus seditio sum autem is numerus haud multus quam quinque et triginta animaduerteretur an multus supplicium vindico tam foedus exemplum defectio magis quam seditio sum uinco sententia lenio ut unde culpa orior sum ibi poena consisto ad multitudo castigatio satis sum consilium dimitto ut is ago uideo expeditio aduersus mandonius indibilemque edico exercitus qui carthago sum et cibaria dies aliquot paro jubeo tribunus septem qui et antea sucro ad lenio seditio eo obuiam exercitus mitto quini nomen princeps seditio edo sum ut is per idoneus homo benignus uultus atque sermo in hospitium inuito sopio uinum vincio haud procul iam carthago absum cum ex obvius audio posterus dies omnis exercitus cum m silanus in lacetani proficisco non metus modo omnis qui taceo insideo animus libero is sed laetitia ingens facio qui magis habeo solus imperator quam ipse sum in potestas is sum sub occasus sol urbs ingredior sum exerceo alter paro omnis ad iter uideo excipio sermo de industria compono laetus opportunus aduentus is imperator sum qui sub ipse profectio alter exercitus uenio corpus curo ab tribunus sine ullus tumultus auctor seditio per idoneus homo perduco in hospitium comprensi atque vincio sum uigilia quartus impedimentum exercitus qui simulo iter proficisco coepio sub lux signum moueo et ad porta retendo agmen custos circa omnis porta mitto ne quis urbs egredior uoco deinde ad contio qui pridie uenio ferociter in forum ad tribunal imperator ut ultro terreo succlamatio concurro simul et imperator in tribunal escendo et reduco armatus ab porta inermis contio sui ab tergum circumfundo tum omnis ferocia concido et ut postea fateor nihil aequus is terreo quam praeter spes robur et color imperator qui afficio video credo vultus qual ne in acies quidem aio memini sedeo taceo paulisper donec nuntio sum deduco in forum auctor seditio et paro omnis sum


Scipio cum ad eum fama tanti comparati exercitus perlata esset, neque Romanis legionibus tantae se parem multitudini ratus ut non in speciem saltem opponerentur barbarorum auxilia, neque in iis tamen tantum uirium ponendum ut mutando fidem, quae cladis causa fuisset patri patruoque, magnum momentum facerent, praemisso Silano ad Culcham, duodetriginta oppidis regnantem, ut equites peditesque ab eo quos se per hiemem conscripturum pollicitus erat acciperet, ipse ab Tarracone profectus protinus ab sociis qui accolunt uiam modica contrahendo auxilia Castulonem peruenit. eo adducta ab Silano auxilia, tria milia peditum et quingenti equites. inde ad Baeculam urbem processum cum omni exercitu ciuium, sociorum, peditum equitumque quinque et quadraginta milibus. castra ponentes eos Mago et Masinissa cum omni equitatu adgressi sunt, turbassentque munientes ni abditi post tumulum opportune ad id positum ab Scipione equites improuiso in effusos incurrissent. ii promptissimum quemque et proxime uallum atque in ipsos munitores primum inuectum uixdum proelio inito fuderunt: cum ceteris, qui sub signis atque ordine agminis incesserant, longior et diu ambigua pugna fuit. sed cum ab stationibus primum expeditae cohortes, deinde ex opere deducti milites atque arma capere iussi plures usque et integri fessis subirent magnumque iam agmen armatorum a castris in proelium rueret, terga haud dubie uertunt Poeni Numidaeque. et primo turmatim abibant, nihil propter pauorem festinationemue confusis ordinibus; dein, postquam acrius ultimis incidebat Romanus neque sustineri impetus poterat, nihil iam ordinum memores passim qua cuique proximum fuit in fugam effunduntur. et quamquam eo proelio aliquantum et Romanis aucti et deminuti hostibus animi erant, tamen nunquam per aliquot insequentes dies ab excursionibus equitum leuisque armaturae cessatum est.

scipio cum ad is fama tantus comparo exercitus perfero sum neque romanus legio tantus sui par multitudo reor ut non in species saltem oppono barbarus auxilium neque in is tamen tantus uis pono ut muto fides qui clades causa sum pater patruus magnus momentum facio praemitto silanus ad culcham duodetriginta oppidum regno ut eques pedito ab is qui sui per hiems conscribo polliceor sum accipio ipse ab tarraco proficiscor protinus ab socius qui accolo uia modicus contraho auxilium castulo peruenio is adduco ab silanus auxilium tres mille pedes et quingenti eques inde ad baecula urbs procedo cum omnis exercitus ciuis socius pedes equio quinque et quadraginta mille castrum pono is magus et masinissa cum omnis equitatus aggredior sum turbo munio ni abdo post tumulus opportunus ad is pono ab scipio eques improuisus in effundo incurro is promptus quisque et propior valles atque in ipse munitor primus inveho uix proelium ineo fundo cum ceterus qui sub signum atque ordo agmen incedo longus et diu ambiguus pugno sum sed cum ab statio primus expedio cohors deinde ex opus deduco miles atque arma capio iubeo multus usque et integer fatisco subeo magnus iam agmen armator ab castrum in proelium ruo tergum haud dubius verto poenus numida et primus turmatim abeo nihil propter pauor festinatio confundo ordo deinde postquam acer ulter incido romanus neque sustineo impetus possum nihil iam ordo memor passim qui quisque propior sum in fuga effundo et quamquam is proelium aliquantus et romanus augeo et deminuo hostis animus sum tamen numquam per aliquot insequor dies ab excursio eques levis armo cesso sum


magnificumque id Syphaci—nec erat aliter—uisum duorum opulentissimorum ea tempestate duces populorum uno die suam pacem amicitiamque petentes uenisse. utrumque in hospitium inuitat, et quoniam fors eos sub uno tecto esse atque ad eosdem penates uoluisset, contrahere in conloquium dirimendarum simultatium causa est conatus, Scipione abnuente aut priuatim sibi ullum cum Poeno odium esse quod conloquendo finiret, aut de re publica quicquam se cum hoste agere iniussu senatus posse. illud magno opere tendente rege, ne alter hospitum exclusus mensa uideretur, ut in animum induceret ad easdem uenire epulas haud abnuit, cenatumque simul apud regem est; eodem etiam lecto Scipio atque Hasdrubal quia ita cordi erat regi accubuerunt. tanta autem inerat comitas Scipioni atque ad omnia naturalis ingenii dexteritas ut non Syphacem modo, barbarum insuetumque moribus Romanis, sed hostem etiam infestissimum facunde adloquendo sibi conciliarit. mirabiliorem sibi eum congresso coram uisum prae se ferebat quam bello rebus gestis, nec dubitare quin Syphax regnumque eius iam in Romanorum essent potestate; eam artem illi uiro ad conciliandos animos esse. itaque non quo modo Hispaniae amissae sint quaerendum magis Carthaginiensibus esse quam quo modo Africam retineant cogitandum. non peregrinabundum neque circa amoenas oras uagantem tantum ducem Romanum, relicta prouincia nouae dicionis relictis exercitibus, duabus nauibus in Africam traiecisse et commisisse sese in hostilem terram, in potestatem regiam, in fidem inexpertam, sed potiundae Africae spem adfectantem. hoc eum iam pridem uolutare in animo, hoc palam fremere quod non quemadmodum Hannibal in Italia sic Scipio in Africa bellum gereret. Scipio, foedere icto cum Syphace, profectus ex Africa dubiisque et plerumque saeuis in alto iactatus uentis die quarto Nouae Carthaginis portum tenuit.

magnificus is syphaci neque sum aliter uideo duo opulens is tempestas dux populus unus dies suus pax amicitia peto uenio uterque in hospitium invito et quoniam fors is sub unus tectum sum atque ad idem penates uolo contraho in colloquium dirimendaris simultas causa sum conor scipio abnuo aut priuatim sui ullus cum poenus odium sum qui conloquor finio aut de res publicus quisquam sui cum hostis ago injussus senatus possum ille magnus opus tendo rex ne alter hospes excludo mensa uideo ut in animus induco ad idem uenio epulae haud abnuo ceno simul apud rex sum idem etiam lectus scipio atque hasdrubal quia ita chordus sum rex accumbo tantus autem insum comito scipio atque ad omnis natural ingenium dexteritas ut non syphacem modo barbaris insuetus mos romanus sed hostis etiam infestus facundus alloquor sui concilio mirabilis sui is congredior coram uideo prae sui fero quam bellum res gero neque dubitaris quin syphax regnum is iam in romanus sum potestas is ars ille uir ad concilio animus sum itaque non quo modo hispania amitto sum quaero magis carthaginiensis sum quam quo modo africa retineo cogito non peregrinabundus neque circa amoenus ora vago tantus dux romanus relinquo prouincia nouus dicio relinquo exercitus duo nauis in africa transjacio et committo sui in hostilis terra in potestas regia in fides inexpertus sed potio africa spes adfectantem hic is iam pridem uolutaris in animus hic palam fremo qui non quemadmodum hannibal in italia sic scipio in africanus bellum gero scipio foedus icio cum syphace proficiscor ex africanus dubius et plerusque saeuus in altus jacto uentus dies quartum nouus carthago portus teneo


cum Hannibale nihil eo anno rei gestum est. nam neque ipse se obtulit in tam recenti uolnere publico priuatoque neque lacessierunt quietum Romani; tantam inesse uim etsi omnia alia circa eum ruerent in uno illo duce censebant. ac nescio an mirabilior aduersis quam secundis rebus fuerit, quippe qui cum in hostium terra per annos tredecim, tam procul ab domo, uaria fortuna bellum gereret, exercitu non suo ciuili sed mixto ex conluuione omnium gentium, quibus non lex, non mos, non lingua communis, alius habitus, alia uestis, alia arma, alii ritus, alia sacra, alii prope di essent, ita quodam uno uinculo copulauerit eos ut nulla nec inter ipsos nec aduersus ducem seditio exstiterit, cum et pecunia saepe in stipendium et commeatus in hostium agro deesset, quorum inopia priore Punico bello multa infanda inter duces militesque commissa fuerant. post Hasdrubalis uero exercitum cum duce in quibus spes omnis reposita uictoriae fuerat deletum cedendoque in angulum Bruttium cetera Italia concessum, cui non uideatur mirabile nullum motum in castris factum? nam ad cetera id quoque accesserat ut ne alendi quidem exercitus nisi ex Bruttio agro spes esset, qui ut omnis coleretur exiguus tamen tanto alendo exercitui erat; tum magnam partem iuuentutis abstractam a cultu agrorum bellum occupauerat et mos uitio etiam insitus genti per latrocinia militiam exercendi; nec ab domo quicquam mittebatur, de Hispania retinenda sollicitis tamquam omnia prospera in Italia essent. in Hispania res quadam ex parte eandem fortunam, quadam longe disparem habebant; eandem quod proelio uicti Carthaginienses duce amisso in ultimam Hispaniae oram usque ad Oceanum compulsi erant, disparem autem quod Hispania non quam Italia modo sed quam ulla pars terrarum bello reparando aptior erat locorum hominumque ingeniis. itaque ergo prima Romanis inita prouinciarum, quae quidem continentis sint, postrema omnium nostra demum aetate ductu auspicioque Augusti Caesaris perdomita est. ibi tum Hasdrubal Gisgonis, maximus clarissimusque eo bello secundum Barcinos dux, regressus ab Gadibus rebellandi spe, adiuuante Magone Hamilcaris filio dilectibus per ulteriorem Hispaniam habitis ad quinquaginta milia peditum, quattuor milia et quingentos equites armauit. de equestribus copiis ferme inter auctores conuenit: peditum septuaginta milia quidam adducta ad Silpiam urbem scribunt. ibi super campos patentes duo duces Poeni ea mente ne detractarent certamen consederunt.

cum hannibal nihil is annus res gero sum nam neque ipse sui offero in tam recens vulnus publicus privo neque lacesso quiesco romanus tantus insum uis etsi omnis alius circa is ruo in unus ille dux censeo atque nescio an mirabilis aduerto quam secundus res sum quippe qui cum in hostis terra per annus tredecim tam procul ab domus uarius fortuna bellum gero exercitus non suus ciuilis sed misceo ex conluuio omnis gens qui non lex non mos non lingua communis alius habitus alius uestis alius arma alius ritus alius sacer alius prope deus sum ita quidam unus vinculum copulo is ut nullus neque inter ipse neque aduersus dux seditio exsisto cum et pecunia saepe in stipendium et commeatus in hostis ager desum qui inopia prior punicus bellum multus infer inter dux milito committo sum post hasdrubal uerus exercitus cum dux in qui spes omnis repono uictoria sum deleo cedo in angulis bruttius ceterus italia concedo qui non uideo mirabilis nullus motus in castrum facio nam ad ceterus is quoque accedo ut ne alo quidem exercitus nisi ex bruttius ager spes sum qui ut omnis colo exiguus tamen tantus alo exercitus sum tum magnus pars iuuentus abstraho ab cultus ager bellum occupo et mos vitio etiam inquiro gens per latrocinium militia exerceo neque ab domus quisquam mitto de hispania retineo sollicitus tamquam omnis prosper in italia sum in hispania res quidam ex pars idem fortuna quidam longus disparis habeo idem qui proelium vinco carthaginiensis dux amitto in ulter hispania ora usque ad oceanus compello sum disparis autem qui hispania non quam italia modo sed quam ullus pars terra bellum reparo aptus sum locus homo ingenium itaque ergo primus romanus ineo prouincia qui quidem contineo sum postremo omnis noster demum aetas ductus auspicium augustus caesar perdomo sum ibi tum hasdrubal gisgonis magnus clarus is bellum secundus barcini dux regredior ab gades rebello spes adjuvo mago hamilcaris filius delectus per ulter hispania habeo ad quinquaginta mille pedes quattuor mille et quingenti eques armo de equester copia ferme inter auctor conuenio pedes septuaginta mille quidam adduco ad silpia urbs scribo ibi super campus pateo duo dux poenus is mens ne detracto certamen consido


laeta et ipsis qui rem gessere urbis eius expugnatio fuit et imperatori ceteroque exercitui; et speciosum aduentum suum ingentem turbam captiuorum prae se agentes fecerunt. Scipio conlaudato fratre cum quanto poterat uerborum honore Carthagini ab se captae captam ab eo Orongin aequasset, quia et hiemps instabat ut nec temptare Gades nec disiectum passim per prouinciam exercitum Hasdrubalis consectari posset, in citeriorem Hispaniam omnes suas copias reduxit; dimissisque in hiberna legionibus L. Scipione fratre Romam misso et Hannone hostium imperatore ceterisque nobilibus captiuis ipse Tarraconem concessit. eodem anno classis Romana cum M. Ualerio Laeuino proconsule ex Sicilia in Africam transmissa in Uticensi Carthaginiensique agro late populationes fecit. extremis finibus Carthaginiensium circa ipsa moenia Uticae praedae actae sunt. repetentibus Siciliam classis Punica—septuaginta erant longae naues—occurrit; septemdecim naues ex iis captae sunt, quattuor in alto mersae; cetera fusa ac fugata classis. terra marique uictor Romanus cum magna omnis generis praeda Lilybaeum repetit. tuto inde mari pulsis hostium nauibus magni commeatus frumenti Romam subuecti.

laetus et ipse qui res gero urbs is expugnatio sum et imperator ceter exercitus et speciosus aduentus suus ingens turba captivus prae sui ago facio scipio conlaudo frater cum quantus possum uerbum honor carthago ab sui capio capio ab is orongin aequo quia et hiems insto ut neque tento gades neque disjacio passim per prouincia exercitus hasdrubal consectaris possum in citer hispania omnis suus copia reduco dimitto in hibernus legio l scipio frater roma mitto et hanno hostis imperator ceter nobilis captiuus ipse tarraco concedo idem annus classis romanus cum m valerius laevinus proconsulis ex sicilia in africa transmitto in uticensis carthaginiensis ager latus populatio facio exter finis carthaginiensis circa ipse moenia utica praeda ago sum repeto sicilia classis punicus septuaginta sum longus nauis occurro septendecim nauis ex is capio sum quattuor in altus mergo ceterus fundo atque fugo classis terra mare uictor romanus cum magnus omnis genus praeda lilybaeum repeto tueor inde mare pello hostis nauis magnus commeatus frumentum roma subveho


Scipio cum fide soluendi pariter omnibus noxiis innoxiisque stipendii tum uoltu ac sermone in omnes placato facile reconciliatis militum animis, priusquam castra ab Carthagine moueret contione aduocata multis uerbis in perfidiam rebellantium regulorum inuectus, nequaquam eodem animo se ire professus est ad uindicandum id scelus quo ciuilem errorem nuper sanauerit. tum se haud secus quam uiscera secantem sua cum gemitu et lacrimis triginta hominum capitibus expiasse octo milium seu imprudentiam seu noxam: nunc laeto et erecto animo ad caedem Ilergetum ire. non enim eos neque natos in eadem terra nec ulla secum societate iunctos esse; eam quae sola fuerit fidei atque amicitiae ipsos per scelus rupisse. in exercitu suo se, praeterquam quod omnes ciues aut socios Latinique nominis uideat, etiam eo moueri quod nemo fere sit miles qui non aut a patruo suo Cn. Scipione , qui primus Romani nominis in eam prouinciam uenerit, aut a patre consule aut a se sit ex Italia aduectus. Scipionum nomini auspiciisque omnes adsuetos, quos secum in patriam ad meritum triumphum deducere uelit, quos consulatum petenti uelut si omnium communis agatur honos adfuturos speret. quod ad expeditionem attineat quae instet, immemorem esse rerum suarum gestarum qui id bellum ducat. Magonis hercule sibi qui extra orbem terrarum in circumfusam Oceano insulam cum paucis perfugerit nauibus maiorem curam esse quam Ilergetum; quippe illic et ducem Carthaginiensem et quantumcumque Punicum praesidium esse, hic latrones latronumque duces, quibus ut ad populandos finitimorum agros tectaque urenda et rapienda pecora aliqua uis sit, ita in acie ac signis conlatis nullam esse; magis uelocitate ad fugam quam armis fretos pugnaturos esse. itaque non quod ullum inde periculum aut semen maioris belli uideat, ideo se priusquam prouincia decedat opprimendos Ilergetes duxisse, sed primum ne impunita tam scelerata defectio esset, deinde ne quis in prouincia simul uirtute tanta et felicitate perdomita relictus hostis dici posset. proinde dis bene iuuantibus sequerentur, non tam ad bellum gerendum—neque enim cum pari hoste certamen esse—quam ad expetendas ab hominibus scelestis poenas.

scipio cum fides solvo pariter omnis noxius innoxius stipendium tum uultus atque sermo in omnis placo facilis reconcilio miles animus priusquam castrum ab carthago moveo contio aduoco multus uerbum in perfidia rebello regulus inveho nequaquam idem animus sui eo profiteor sum ad uindico is scelus quo ciuilis error nuper sano tum sui haud secus quam uiscera seco suus cum gemitus et lacrima triginta homo caput expio octo mille seu imprudentia seu noxa nunc laeto et erigo animus ad caedes ilergetes eo non enim is neque nascor in idem terra neque ullus sui societas jungo sum is qui solus sum fides atque amicitia ipse per scelus rumpo in exercitus suus sui praeterquam qui omnis ciuis aut socius latinum nomen uideo etiam is moueo qui nemo fere sum miles qui non aut ab patruus suus cn scipio qui primus romanus nomen in is prouincia uenio aut ab pater consul aut ab sui sum ex italia adveho scipio nomen auspicium omnis assuesco qui sui in patria ad mereo triumphus deduco uolo qui consulatus peto uelut si omnis communis ago honor adsum spero qui ad expeditio attineo qui insto immemor sum res suus gero qui is bellum duco mago herculis sui qui extra orbis terra in circumfundo oceanus insula cum paucus perfugio nauis magnus cura sum quam ilergetes quippe illic et dux carthaginiensis et quantus punicus praesidium sum hic latro latro dux qui ut ad populo finitimus ager tego uro et rapio pecus aliqui uolo sum ita in acies atque signum confero nullus sum magis uelocitas ad fuga quam arma fretus pugno sum itaque non qui ullus inde periculum aut semen magnus bellum uideo ideo sui priusquam prouincia decedo opprimo ilergetes duco sed primus ne impunitus tam scelero defectio sum deinde ne quis in prouincia simul uirtus tantus et felicitas perdomo relinquo hostis dico possum proinde deus bene juvo sequor non tam ad bellum gero neque enim cum par hostis certamen sum quam ad expeto ab homo scelestus poena


cum oratione ad tempus parata Fabius, tum auctoritate et inueteratae prudentiae fama magnam partem senatus et seniores maxime ltcumgt mouisset, pluresque consilium senis quam animum adulescentia ferocem laudarent, Scipio ita locutus fertur: 'et ipse Q. Fabius principio orationis, patres conscripti, commemorauit in sententia sua posse obtractationem suspectam esse; cuius ego rei non tam ipse ausim tantum uirum insimulare quam ea suspicio, uitio orationis an rei, haud sane purgata est. sic enim honores suos et famam rerum gestarum extulit uerbis ad exstinguendum inuidiae crimen tamquam mihi ab infimo quoque periculum sit ne mecum aemuletur, et non ab eo qui, quia super ceteros excellat, quo me quoque niti non dissimulo, me sibi aequari nolit. sic senem se perfunctumque et me infra aetatem filii etiam sui posuit tamquam non longius quam quantum uitae humanae spatium est cupiditas gloriae extendatur maximaque pars eius in memoriam ac posteritatem promineat. maximo cuique id accidere animo certum habeo ut se non cum praesentibus modo sed cum omnis aeui claris uiris comparent. equidem haud dissimulo me tuas, Q. Fabi , laudes non adsequi solum uelle sed—bona uenia tua dixerim—, si possim, etiam exsuperare. illud nec tibi in me nec mihi in minoribus natu animi sit ut nolimus quemquam nostri similem euadere ciuem; id enim non eorum modo quibus inuiderimus sed rei publicae et paene omnis generis humani detrimentum est. 'commemorauit quantum essem periculi aditurus si in Africam traicerem, ut meam quoque, non solum rei publicae et exercitus uicem uideretur sollicitus. unde haec repente cura de me exorta? cum pater patruusque meus interfecti, cum duo exercitus eorum prope occidione occisi essent, cum amissae Hispaniae, cum quattuor exercitus Poenorum quattuorque duces omnia metu armisque tenerent, cum quaesitus ad id bellum imperator nemo se ostenderet praeter me, nemo profiteri nomen ausus esset, cum mihi quattuor et uiginti annos nato detulisset imperium populus Romanus, quid ita tum nemo aetatem meam, uim hostium, difficultatem belli, patris patruique recentem cladem commemorabat? utrum maior aliqua nunc in Africa calamitas accepta est quam tunc in Hispania erat? an maiores nunc sunt exercitus in Africa et duces plures melioresque quam tunc in Hispania fuerunt? an aetas mea tunc maturior bello gerendo fuit quam nunc est? an cum Carthaginiensi hoste in Hispania quam in Africa bellum geri aptius est? facile est post fusos fugatosque quattuor exercitus Punicos, post tot urbes ui captas aut metu subactas in dicionem, post perdomita omnia usque ad Oceanum, tot regulos, tot saeuas gentes, post receptam totam Hispaniam ita ut uestigium belli nullum reliquum sit, eleuare meas res gestas, tam hercule quam, si uictor ex Africa redierim, ea ipsa eleuare quae nunc retinendi mei causa ut terribilia eadem uideantur uerbis extolluntur. 'negat aditum esse in Africam, negat ullos patere portus. M. Atilium captum in Africa commemorat, tamquam M. Atilius primo accessu ad Africam offenderit, neque recordatur illi ipsi tam infelici imperatori patuisse tamen portus Africae, et res egregie primo anno gessisse et quantum ad Carthaginienses duces attinet inuictum ad ultimum permansisse. nihil igitur me isto exemplo terrueris. si hoc bello non priore, si nuper et non annis ante quadraginta ista ita clades accepta foret, qui ego minus in Africam Regulo capto quam Scipionibus occisis in Hispaniam traicerem? nec felicius Xanthippum Lacedaemonium Carthagini quam me patriae meae sinerem natum esse, cresceretque mihi ex eo ipso fiducia quod possit in hominis unius uirtute tantum momenti esse. at etiam Athenienses audiendi sunt temere in Siciliam omisso domi bello transgressi. cur ergo, quoniam Graecas fabulas enarrare uacat, non Agathoclem potius, Syracusanum regem, cum diu Sicilia Punico bello ureretur, transgressum in hanc eandem Africam auertisse eo bellum unde uenerat refers?

cum oratio ad tempus paro fabius tum auctoritas et invetero prudentia fama magnus pars senatus et senex magnus ltcumgt moveo multus consilium senex quam animus adulescentia ferox laudo scipio ita loquor fero et ipse q fabius principium oratio pater conscribo commemoro in sententia suus possum obtractatio suspicio sum qui ego res non tam ipse audeo tantus uir insimularis quam is suspicio vitio oratio an res haud sanus purgo sum sic enim honor suus et fama res gero effero uerbum ad exstinguo inuidia crimen tamquam ego ab infimus quoque periculum sum ne ego aemulo et non ab is qui quia super ceterus excello quo ego quoque nitor non dissimulo ego sui aequaris nolo sic senex sui perfungor et ego infra aetas filius etiam suus pono tamquam non longus quam quantus uita humanus spatium sum cupiditas gloria extendo magnus pars is in memoria atque posteritas promineo maximus quisque is accido animus certus habeo ut sui non cum praesens modo sed cum omnis aeuum claris uir comparo equidem haud dissimulo ego tuus q fabius laus non assequor solus uolo sed bonus uenia tuus dico si possum etiam exsuperaris ille neque tu in ego neque ego in paruus natus animus sum ut nolo quisquam noster similis euado ciuis is enim non is modo qui invideo sed res publicus et paene omnis genus humanus detrimentum sum commemoro quantus sum periculum adeo si in africa traicio ut meus quoque non solus res publicus et exercitus uicis uideo sollicitus unde hic repens cura de ego exorior cum pater patruus meus interfacio cum duo exercitus is prope occidio occido sum cum amitto hispania cum quattuor exercitus poenus quattuor dux omnis metus armus teneo cum quaero ad is bellum imperator nemo sui ostendo praeter ego nemo profiteor nomen audeo sum cum ego quattuor et uiginti annus natus defero imperium populus romanus quis ita tum nemo aetas meus uis hostis difficultas bellum pater patruus recens clades commemoro utrum magnus aliqui nunc in africanus calamitas accipio sum quam tunc in hispania sum an magnus nunc sum exercitus in africanus et dux multus bonus quam tunc in hispania sum an aetas meus tunc maturus bellum gero sum quam nunc sum an cum carthaginiensis hostis in hispania quam in africanus bellum gero aptus sum facilis sum post fundo fugo quattuor exercitus punicus post tot urbs uis capio aut metus subigo in dicio post perdomo omnis usque ad oceanus tot regulus tot saeuus gens post recipio totus hispania ita ut vestigium bellum nullus reliquus sum eleuaris meus res gero tam herculis quam si uictor ex africanus redeo is ipse eleuaris qui nunc retineo meus causa ut terribilis idem uideo uerbum extollo nego aditus sum in africa nego ullus pateo portus m atilius capio in africanus commemoro tamquam m atilius primus accedo ad africa offendo neque recordor ille ipse tam infelix imperator pateo tamen portus africa et res egregius primus annus gero et quantus ad carthaginiensis dux attineo invictus ad ulter permaneo nihil igitur ego iste exemplum terreo si hic bellum non prior si nuper et non annus ante quadraginta iste ita clades accipio sum qui ego paruus in africa regulus capio quam scipio occido in hispania traicio neque felix xanthippus lacedaemonius carthago quam ego patria meus sino natus sum cresco ego ex is ipse fiducia qui possum in homo unus uirtus tantus momentum sum at etiam atheniensis audio sum temere in sicilia omitto domus bellum transgredior cur ergo quoniam graece fabula enarraris uaco non agathocles potis syracusanus rex cum diu sicilia punicus bellum uro transgredior in hic idem africa averto is bellum unde uenio refero


Mago cum Gades repetisset, exclusus inde ad Cimbios —haud procul a Gadibus is locus abest—classe adpulsa, mittendis legatis querendoque quod portae sibi socio atque amico clausae forent, purgantibus iis multitudinis concursu factum infestae ob direpta quaedam ab conscendentibus naues militibus, ad conloquium sufetes eorum, qui summus Poenis est magistratus, cum quaestore elicuit, laceratosque uerberibus cruci adfigi iussit. inde nauibus ad Pityusam insulam centum milia ferme a continenti—Poeni tum eam incolebant—traiecit. itaque classis bona cum pace accepta est, nec commeatus modo benigne praebiti sed in supplementum classis iuuentus armaque data; quorum fiducia Poenus in Baliares insulas—quinquaginta inde milia absunt —tramisit. duae sunt Baliares insulae, maior altera atque opulentior armis uirisque; et portum habet, ubi commode hibernaturum se—et iam extremum autumni erat—censebat. ceterum haud secus quam si Romani eam insulam incolerent hostiliter classi occursum est. fundis ut nunc plurimum, ita tum solo eo telo utebantur, nec quisquam alterius gentis unus tantum ea arte quantum inter omnes alios Baliares excellunt. itaque tanta uis lapidum creberrimae grandinis modo in propinquantem iam terrae classem effusa est ut intrare portum non ausi auerterent in altum naues. in minorem inde Baliarium insulam traiecerunt, fertilem agro, uiris armis haud aeque ualidam. itaque egressi nauibus super portum loco munito castra locant; ac sine certamine urbe agroque potiti, duobus milibus auxiliarium inde conscriptis missisque Carthaginem, ad hibernandum naues subduxerunt. post Magonis ab Oceani ora discessum Gaditani Romanis deduntur.

magus cum gades repeto excludo inde ad cimbios haud procul ab gades is locus absum classis adpello mitto legatus queror qui porta sui socius atque amicus claudo sum purgo is multitudo concursus facio infestus ob direptor quidam ab conscendo nauis miles ad colloquium sufes is qui summus poenus sum magistratus cum quaestor elices lacero uerber crux affigo iubeo inde nauis ad pityusam insula centum mille ferme ab contineo poenus tum is incolo transiacio itaque classis bonus cum pax accipio sum neque commeatus modo benignus praebeo sed in supplementum classis iuuentus armo do qui fiducia poenus in baliaris insula quinquaginta inde mille absum transmitto duo sum baliaris insula magnus alter atque opulens arma vis et portus habeo ubi commodus hiberno sui et iam exter auctumnus sum censeo ceterum haud secus quam si romanus is insula incolo hostilis classis occurro sum fundo ut nunc multus ita tum solum is telum uto neque quisquam alter gens unus tantus is ars quantus inter omnis alius baliaris excello itaque tantus uolo lapis creber grando modo in propinquo iam terra classis effundo sum ut intro portus non audeo averto in altus nauis in paruus inde baliaris insula transjacio fertilis ager uir arma haud aequus validus itaque egredior nauis super portus locus munio castrum loco atque sine certamen urbs ager potior duo mille auxiliaris inde conscribo mitto carthago ad hiberno nauis subduco post mago ab oceanus os discedo gaditani romanus dedo


ab hac oratione dimissos ad iter se comparare in diem posterum iubet profectusque decimis castris peruenit ad Hiberum flumen. inde superato amni die quarto in conspectu hostium posuit castra. campus ante montibus circa saeptus erat. in eam uallem Scipio cum pecora rapta pleraque ex ipsorum hostium agris propelli ad inritandam feritatem barbarorum iussisset, uelites subsidio misit, a quibus ubi per procursationem commissa pugna esset Laelium cum equitatu impetum ex occulto facere iubet. mons opportune prominens equitum insidias texit nec ulla mora pugnae facta est. Hispani in conspecta procul pecora, uelites in Hispanos praeda occupatos incurrere. primo missilibus territauere; deinde missis leuibus telis, quae inritare magis quam decernere pugnam poterant, gladios nudant et conlato pede res coepta geri est; ancepsque pedestre certamen erat ni equites superuenissent. neque ex aduerso tantum inlati obuios obtriuere, sed circumuecti etiam quidam per infima cliui ab tergo se ut plerosque intercluderent obiecerunt, maiorque caedes fuit quam quantam edere leuia per excursiones proelia solent. ira magis accensa aduerso proelio barbaris est quam imminuti animi. itaque ne perculsi uiderentur prima luce postero die in aciem processere. non capiebat omnes copias angusta, sicut ante dictum est, ualles; duae ferme peditum partes omnis equitatus in aciem descendit: quod reliquum peditum erat obliquo constituerunt colle. Scipio pro se esse loci angustias ratus et quod in arto pugna Romano aptior quam Hispano militi futura uidebatur et quod in eum locum detracta hostium acies esset qui non omnem multitudinem eorum caperet, nouo etiam consilio adiecit animum; equitem nec se posse circumdare cornibus in tam angusto spatio, et hosti, quem cum pedite deduxisset inutilem fore. itaque imperat Laelio ut per colles quam occultissimo itinere circumducat equites segregetque quantum possit equestrem a pedestri pugnam: ipse omnia signa peditum in hostes uertit; quattuor cohortes in fronte statuit quia latius pandere aciem non poterat. moram pugnandi nullam fecit ut ipso certamine auerteret ab conspectu transeuntium per colles equitum; neque ante circumductos sensere quam tumultum equestris pugnae ab tergo accepere. ita duo diuersa proelia erant; duae peditum acies, duo equitatus per longitudinem campi, quia misceri ex genere utroque proelium angustiae non patiebantur, pugnabant. Hispanorum cum neque pedes equiti neque eques pediti auxilio esset, pedes fiducia equitis temere commissus campo caederetur, eques circumuentus nec peditem a fronte—iam enim stratae pedestres copiae erant—nec ab tergo equitem sustineret, et ipsi cum diu in orbem sese stantibus equis defendissent ad unum omnes caesi sunt, nec quisquam peditum equitumue superfuit qui in ualle pugnauerunt. tertia pars, quae in colle ad spectaculum magis tutum quam ad partem pugnae capessendam steterat, et locum et tempus ad fugiendum habuit. inter eos et reguli ipsi fugerunt priusquam tota circumueniretur acies inter tumultum elapsi.

ab hic oratio dimitto ad iter sui comparo in dies posterus iubeo proficio decimus castrum peruenio ad hiberus flumen inde supero amnis dies quartum in conspectus hostis pono castrum campus ante mons circa saepio sum in is vallo scipio cum pecus rapio plerusque ex ipse hostis ager propello ad irrito feritas barbarus iubeo veles subsidium mitto ab qui ubi per procursatio committo pugno sum laelius cum equitatus impetus ex occulo facio iubeo mons opportunus promineo eques insidiae tego neque ullus mora pugna facio sum hispanus in conspicio procul pecus veles in hispani praeda occupo incurro primus missilis territo deinde mitto leuis telum qui irrito magis quam decerno pugna possum gladius nudo et confero pes res coepio gero sum anceps pedestre certamen sum ni eques supervenio neque ex aduerto tantus infero obvius obtero sed circumvehor etiam quidam per infimus clivus ab tergum sui ut plerus intercludo objacio magnus caedes sum quam quantus edo levis per excursio proelio soleo ira magis accendo aduerto proelium barbaris sum quam imminuo animus itaque ne percello uideo primus lux posterus dies in acies procedo non capio omnis copia angustus sicut ante dico sum vallo duo ferme pedes pars omnis equito in acies descendo qui reliquus pedes sum obliquus constituo collis scipio pro sui sum locus angustiae reor et qui in artus pugno romanus aptus quam hispanus miles sum uideo et qui in is locus detraho hostis acies sum qui non omnis multitudo is capio nouus etiam consilium adiicio animus eques neque sui possum circumdo cornu in tam angustus spatium et hostis qui cum pedo deduco inutilis sum itaque impero laelius ut per collis quam occulo iter circumduco eques segrego quantus possum equester ab pedestri pugna ipse omnis signum pedes in hostis uerto quattuor cohors in frons statuo quia fero pando acies non possum mora pugno nullus facio ut ipse certamen averto ab conspectus transeo per collis eques neque ante circumduco sentio quam tumultus equester pugna ab tergum accipio ita duo diuerto proelio sum duo pedes acies duo equito per longitudo campus quia misceo ex genus uterque proelium angustia non patior pugno hispanus cum neque pes equio neque eques pedes auxilium sum pes fiducia equio temere committo campus caedo eques circumuenio neque pedito ab frons iam enim sterno pedester copia sum neque ab tergum eques sustineo et ipse cum diu in orbis sui sto equus defendo ad unus omnis caedo sum neque quisquam pedes equio supersum qui in valles pugno tertius pars qui in collis ad spectaculum magis tueor quam ad pars pugna capesso sto et locus et tempus ad fugio habeo inter is et regulis ipse fugio priusquam totus circumvenio acies inter tumultus elabor


tum Saguntinorum legatos in senatum introduxit. ex eis maximus natu: 'etsi nihil ultra malorum est, patres conscripti, quam quod passi sumus ut ad ultimum fidem uobis praestaremus, tamen ea uestra merita imperatorumque uestrorum erga nos fuerunt ut nos cladium nostrarum non paeniteat. bellum propter nos suscepistis; susceptum quartum decimum annum tam pertinaciter geritis ut saepe ad ultimum discrimen et ipsi ueneritis et populum Carthaginiensem adduxeritis. cum in Italia tam atrox bellum et Hannibalem hostem haberetis, consulem cum exercitu in Hispaniam uelut ad conciliandas reliquias naufragii nostri misistis. P. et Cn. Cornelii ex quo in prouinciam uenerunt nullo tempore destiterunt quae nobis secunda quaeque aduersa hostibus nostris essent facere. iam omnium primum oppidum nobis restituerunt; per omnem Hispaniam ciues nostros uenum datos, dimissis qui conquirerent, ex seruitute in libertatem restituerunt. cum iam prope esset ut optabilem ex miserrima fortunam haberemus, P. et Cn. Cornelii imperatores uestri luctuosius nobis prope quam uobis perierunt. 'tum uero ad hoc retracti ex distantibus locis in sedem antiquam uidebamur ut iterum periremus et alterum exci- dium patriae uideremus—nec ad perniciem nostram Carthaginiensi utique aut duce aut exercitu opus esse: ab Turdulis nos ueterrimis hostibus, qui prioris quoque excidii causa nobis fuerant, exstingui posse—cum ex insperato repente misistis nobis hunc P. Scipionem , quem fortunatissimi omnium Saguntinorum uidemur quia consulem declaratum uidemus ac uidisse nos ciuibus nostris renuntiaturi sumus, spem, opem, salutem nostram; qui cum plurimas hostium uestrorum cepisset in Hispania urbes, ubique ex captorum numero excretos Saguntinos in patriam remisit; postremo Turdetaniam, adeo infestam nobis ut illa gente incolumi stare Saguntum non posset, ita bello adflixit ut non modo nobis sed—absit uerbo inuidia—ne posteris quidem timenda nostris esset. deletam urbem cernimus eorum quorum in gratiam Saguntum deleuerat Hannibal; uectigal ex agro eorum capimus quod nobis non fructu iucundius est quam ultione. ob haec, quibus maiora nec sperare nec optare ab dis immortalibus poteramus, gratias actum nos decem legatos Saguntinus senatus populusque ad uos misit; simul gratulatum quod ita res hos annos in Hispania atque Italia gessistis ut Hispaniam non Hibero amne tenus sed qua terrarum ultimas finit Oceanus domitam armis habeatis, Italiae nisi quatenus uallum castrorum cingit nihil reliqueritis Poeno. Ioui optimo maximo, praesidi Capitolinae arcis, non grates tantum ob haec agere iussi sumus sed donum hoc etiam, si uos permitteretis, coronam auream in Capitolium uictoriae ergo ferre. id uti permittatis quaesumus, utique, si uobis ita uidetur, quae nobis imperatores uestri commoda tribuerunt, ea rata atque perpetua auctoritate uestra faciatis.' senatus legatis Saguntinis respondit et dirutum et restitutum Saguntum fidei socialis utrimque seruatae documentum omnibus gentibus fore; suos imperatores recte et ordine et ex uoluntate senatus fecisse quod Saguntum restituerint ciuesque Saguntinos seruitio exemerint; quaeque alia eis benigne fecerint, ea senatum ita uoluisse fieri; donum permittere ut in Capitolio ponerent. locus inde lautiaque legatis praeberi iussa et muneris ergo in singulos dari ne minus dena milia aeris. legationes deinde ceterae in senatum introductae auditaeque; et petentibus Saguntinis ut quatenus tuto possent Italiam spectatum irent, duces dati litteraeque per oppida missae ut Hispanos comiter acciperent. tum de re publica, de exercitibus scribendis, de prouinciis relatum.

tum saguntinus legatus in senatus introduco ex is magnus natus etsi nihil ultra malus sum pater conscribo quam qui patior sum ut ad ulter fides tu praesto tamen is uester mereo impero vester erga nos sum ut nos cladium nostraris non paeniteo bellum propter nos suscipio suscipio quartus decimus annus tam pertinax gero ut saepe ad ulter discrimen et ipse venio et populus carthaginiensis adduco cum in italia tam atrox bellum et hannibal hostis habeo consul cum exercitus in hispania uelut ad concilio reliquiae naufragium noster mitto p et cn cornelius ex quo in prouincia uenio nullus tempus desisto qui nos secundus quisque adverso hostis noster sum facio iam omnis primus oppidum nos restituo per omnis hispania ciuis noster venum do dimitto qui conquaero ex seruitus in libertas restituo cum iam prope sum ut optabilis ex miser fortuna habeo p et cn cornelius imperator vester luctuosus nos prope quam tu pereo tum uerus ad hic retraho ex disto locus in sedes antiquus video ut iterum pereo et alter excio dius patria video neque ad pernicies noster carthaginiensis utique aut dux aut exercitus opus sum ab turdulis nos vetus hostis qui prior quoque excidium causa nos sum exstinguo possum cum ex insperatus repens mitto nos hic p scipio qui fortuno omnis saguntinus uideo quia consul declaro uideo atque uideo nos ciuis noster renuntio sum spes ops salus noster qui cum multus hostis vester capio in hispania urbs ubique ex capio numerus excerno saguntini in patria remitto postremo turdetania adeo infestus nos ut ille gens incolumis sto saguntus non possum ita bellum affligo ut non modo nos sed absum uerbum inuidia ne posterus quidem timeo noster sum deleo urbs cerno is qui in gratia saguntus deleo hannibal vectigal ex ager is capio qui nos non fructus jucundus sum quam ultio ob hic qui magnus neque spero neque optaris ab deus immortalis possum gratia ago nos decem legatus saguntinus senatus populus ad tu mitto simul gratulor qui ita res hic annus in hispania atque italia gero ut hispania non hiberus amnis tenus sed qui terra ulter finio oceanus domo arma habeo italia nisi quatenus valles castrum cingo nihil relinquo poenus iuppiter bonus maximus praesidium capitolinus arx non grates tantus ob hic ago iubeo sum sed donum hic etiam si tu permitto corona aureus in capitolium uictoria ergo fero is uti permittas quaesumus utique si tu ita uideo qui nos imperator vester commodus tribuo is reor atque perpetuus auctoritas uester facio senatus legatus saguntinus respondeo et diruo et restitus saguntus fides social utrimque seruatae documentum omnis gens sum suus imperator rectus et ordo et ex uoluntas senatus facio qui saguntus restituo civis saguntini seruitium eximo quisque alius is benignus facio is senatus ita uolo fio donum permitto ut in capitolium pono locus inde lautia legatus praebeo iubeo et munus ergo in singuli do ne paruus deni mille aer legatio deinde ceterus in senatus introduco audio et peto saguntinus ut quatenus tueor possum italia spectas eo dux do littera per oppidum mitto ut hispani comis accipio tum de res publicus de exercitus scribo de prouincia refero


principio aestatis eius qua haec sunt gesta P. Sulpicius proconsul et Attalus rex cum Aeginae sicut ante dictum est hibernassent, Lemnum inde classe iuncta—Romanae quinque et uiginti quinqueremes, regiae quinque et triginta — transmiserunt. et Philippus ut, seu terra seu mari obuiam eundum hosti foret, paratus ad omnes conatus esset, ipse Demetriadem ad mare descendit, Larisam diem ad conueniendum exercitui edixit. undique ab sociis legationes Demetriadem ad famam regis conuenerunt. sustulerant enim animos Aetoli cum ab Romana societate tum post Attali aduentum finitimosque depopulabantur; nec Acarnanes solum Boeotique et qui Euboeam incolunt in magno metu erant, sed Achaei quoque, quos super Aetolicum bellum Machanidas etiam Lacedaemonius tyrannus haud procul Argiuorum fine positis castris terrebat. hi omnes suis quisque urbibus quae pericula terra marique portenderentur memorantes auxilia regem orabant. ne ex regno quidem ipsius tranquillae nuntiabantur res: et Scerdilaedum Pleuratumque motos esse, et Thracum maxime Maedos, si quod longinquum bellum regem occupasset, proxima Macedoniae incursuros. Boeoti quidem et interiores Graeciae populi Thermopylarum saltum, ubi angustae fauces coartant iter, fossa ualloque intercludi ab Aetolis nuntiabant ne transitum ad sociorum urbes tuendas Philippo darent. uel segnem ducem tot excitare tumultus circumfusi poterant. legationes dimittit pollicitus prout tempus ac res sineret omnibus laturum auxilium. in praesentia quae maxime urgebat res, Peparethum praesidium urbi mittit, unde allatum erat Attalum ab Lemno classe transmissa omnem circum urbem agrum depopulatum. Polyphantam cum modica manu in Boeotiam, Menippum item quendam ex regiis ducibus cum mille peltatis—pelta caetrae haud dissimilis est—Chalcidem mittit; additi quingenti Agrianum ut omnes insulae partes tueri posset. ipse Scotussam est profectus eodemque ab Larisa Macedonum copias traduci iussit. eo nuntiatum est concilium Aetolis Heracleam indictum regemque Attalum ad consultandum de summa belli uenturum. hunc conuentum ut turbaret subito aduentu, magnis itineribus Heracleam duxit. et concilio quidem dimisso [iam] uenit; segetibus tamen, quae iam prope maturitatem erant, maxime in sinu Aenianum euastatis Scotussam copias reducit. ibi exercitu omni relicto, cum cohorte regia Demetriadem sese recepit. inde ut ad omnes hostium motus posset occurrere, in Phocidem atque Euboeam et Peparethum mittit qui loca alta eligerent unde editi ignes apparerent: ipse in Tisaeo —mons est in altitudinem ingentem cacuminis editi—speculam posuit ut ignibus procul sublatis signum, ubi quid molirentur hostes, momento temporis acciperet. Romanus imperator et Attalus rex a Peparetho Nicaeam traiecerunt; inde classem in Euboeam ad urbem Oreum tramittunt, quae ab Demetriaco sinu Chalcidem et Euripum petenti ad laeuam prima urbium Euboeae posita est. ita inter Attalum ac Sulpicium conuenit ut Romani a mari, regii a terra oppugnarent.

principium aestas is qui hic sum gero p sulpicius proconsul et attalus rex cum aegina sicut ante dico sum hiberno lemnos inde classis iungo romanus quinque et uiginti quinqueremis regia quinque et triginta transmitto et philippus ut seu terra seu mare obuiam eo hostis sum paro ad omnis conor sum ipse demetrias ad mare descendo larisam dies ad convenio exercitus edico undique ab socius legatio demetrias ad fama rex convenio tollo enim animus aetolus cum ab romanus societas tum post attal aduentus finitimi depopulor neque acarnanes solus boeotus et qui euboea incolo in magnus metus sum sed achaeus quoque qui super aetolicus bellum machanidas etiam lacedaemonius tyrannus haud procul argivus finis pono castrum terreo hic omnis suus quisque urbs qui periculum terra mare portendo memoro auxilium rex oro ne ex regnum quidem ipse tranquillus nuntio res et scerdilaedum pleuratus moueo sum et thracus magnus maedi si qui longinquus bellum rex occupo propior macedonia incurro boeotus quidem et interior graecia populus thermopylaris saltus ubi angustus fauces coarto iter fossa vallo intercludo ab aetolus nuntio ne transeo ad socius urbs tueor philippus do uel segnis dux tot excitaris tumultus circumfundo possum legatio dimitto polliceor prout tempus atque res sino omnis fero auxilium in praesens qui magnus urgeo res peparethus praesidium urbs mitto unde affero sum attal ab lemnos classis transmitto omnis circum urbs ager depopulor polyphantam cum modicus manus in boeotia menippus item quidam ex regius dux cum mille peltas pelta caetra haud dissimilis sum chalcis mitto addo quingenti agrianes ut omnis insula pars tueor possum ipse scotusa sum proficiscor idem ab larisa macedones copia traduco iubeo is nuntio sum concilium aetolus heraclea indico rex attal ad consulto de summus bellum uenio hic conuentus ut turbo subeo aduentus magnus iter heraclea duco et concilio quidem dimitto iam uenio seges tamen qui iam prope maturitas sum magnus in sinus aenianes euastas scotusa copia reduco ibi exercitus omnis relinquo cum cohors regius demetrias sui recipio inde ut ad omnis hostis moueo possum occurro in phocis atque euboea et peparethus mitto qui locum altus eligo unde edo ignis appareo ipse in tisaeum mons sum in altitudo ingens cacumen edo specula pono ut ignis procul tollo signum ubi quis molio hostis momentum tempus accipio romanus imperator et attalus rex ab peparethus nicaea transjacio inde classis in euboea ad urbs oreus transmitto qui ab demetriacus sinus chalcis et euripus peto ad laeua primus urbs euboea pono sum ita inter attal atque sulpicius conuenio ut romanus ab mare regius ab terra oppugno


Hispaniae sicut a bello Punico quietae erant, ita quasdam ciuitates propter conscientiam culpae metu magis quam fide quietas esse apparebat, quarum maxime insignes et magnitudine et noxa Iliturgi et Castulo erant. Castulo, cum prosperis rebus socii fuissent, post caesos cum exercitibus Scipiones defecerat ad Poenos: Iliturgitani prodendis qui ex illa clade ad eos perfugerant interficiendisque scelus etiam defectioni addiderant. in eos populos primo aduentu cum dubiae Hispaniae essent merito magis quam utiliter saeuitum foret: tunc iam tranquillis rebus quia tempus expetendae poenae uidebatur uenisse, accitum ab Tarracone L. Marcium cum tertia parte copiarum ad Castulonem oppugnandum mittit, ipse cum cetero exercitu quintis fere ad Iliturgin castris peruenit. clausae erant portae omniaque instructa et parata ad oppugnationem arcendam; adeo conscientia quid se meritos scirent pro indicto eis bello fuerat. hinc et hortari milites Scipio orsus est: ipsos claudendo portas indicasse Hispanos quid ut timerent meriti essent. itaque multo infestioribus animis cum eis quam cum Carthaginiensibus bellum gerendum esse; quippe cum illis prope sine ira de imperio et gloria certari, ab his perfidiae et crudelitatis et sceleris poenas expetendas. euenisse tempus quo et nefandam commilitonum necem et in semet ipsos, si eodem fuga delati forent, instructam fraudem ulciscerentur, et in omne tempus graui documento sancirent ne quis unquam Romanum ciuem militemque in ulla fortuna opportunum iniuriae duceret. ab hac cohortatione ducis incitati scalas electis per manipulos uiris diuidunt, partitoque exercitu ita ut parti alteri Laelius praeesset legatus, duobus simul locis ancipiti terrore urbem adgrediuntur. non dux unus aut plures principes oppidanos, sed suus ipsorum ex conscientia culpae metus ad defendendam impigre urbem hortatur. et meminerant et admonebant alios supplicium ex se non uictoriam peti: ubi quisque mortem oppeteret, id referre, utrum in pugna et in acie, ubi Mars communis et uictum saepe erigeret et adfligeret uictorem, an postmodo cremata et diruta urbe, ante ora captarum coniugum liberorumque, inter uerbera et uincula, omnia foeda atque indigna passi exspirarent. igitur non militaris modo aetas aut uiri tantum, sed feminae puerique super animi corporisque uires adsunt, pugnantibus tela ministrant, saxa in muros munientibus gerunt. non libertas solum agebatur, quae uirorum fortium tantum pectora acuit, sed ultima omnibus supplicia et foeda mors ob oculos erat. accendebantur animi et certamine laboris ac periculi atque ipso inter se conspectu. itaque tanto ardore certamen initum est ut domitor ille totius Hispaniae exercitus ab unius oppidi iuuentute saepe repulsus a muris haud satis decoro proelio trepidaret. id ubi uidit Scipio, ueritus ne uanis tot conatibus suorum et hostibus cresceret animus et segnior miles fieret, sibimet conandum ac partem periculi capessendam esse ratus increpita ignauia militum ferri scalas iubet et se ipsum si ceteri cunctentur escensurum minatur. iam subierat haud mediocri periculo moenia cum clamor undique ab sollicitis uicem imperatoris militibus sublatus, scalaeque multis simul partibus erigi coeptae; et ex altera parte Laelius institit. tum uicta oppidanorum uis deiectisque propugnatoribus occupantur muri. arx etiam ab ea parte qua inexpugnabilis uidebatur inter tumultum capta est:

hispania sicut ab bellum punicus quiesco sum ita quidam ciuitas propter conscientia culpa metus magis quam fides quiesco sum appareo qui magnus insignis et magnitudo et noxa iliturgi et castulo sum castulo cum prosper res socius sum post caedo cum exercitus scipio deficio ad poeni iliturgitani prodo qui ex ille clades ad is perfugio interfacio scelus etiam defectio addo in is populus primus aduentus cum dubius hispania sum mereo magis quam utilis saeuio sum tunc iam tranquillus res quia tempus expeto poena uideo uenio accio ab tarraco l marcius cum tertius pars copia ad castulo oppugno mitto ipse cum ceterus exercitus quintus fere ad iliturgin castrum peruenio claudo sum porta omne instruo et paro ad oppugnatio arceo adeo conscientia quis sui mereo scio pro indico is bellum sum hinc et hortor miles scipio ordior sum ipse claudeo porta indico hispani quis ut timeo mereo sum itaque multus infestus animus cum is quam cum carthaginiensis bellum gero sum quippe cum ille prope sine ira de imperium et gloria certaris ab hic perfidia et crudelitas et scelus poena expeto evenio tempus quo et nefandus commilito nex et in sui ipse si idem fuga defero sum instruo fraudo ulciscor et in omnis tempus grauis documentum sancio ne quis umquam romanus ciuis milito in ullus fortuna opportunus iniuria duco ab hic cohortatio dux incitas scala eligo per manipulus uir divido partio exercitus ita ut pario alter laelius praesum legatus duo simul locus anceps terror urbs aggredior non dux unus aut multus princeps oppidanus sed suus ipse ex conscientia culpa metus ad defendo impiger urbs hortor et memini et admoneo alius supplicium ex sui non uictoria peto ubi quisque mors oppeto is refero utrum in pugno et in acies ubi mars communis et uictus saepe erigo et affligo uictor an postmodo cremo et diruo urbs ante os captaris conjunx liber inter verbero et uinculum omnis foedus atque indignus patior exspiro igitur non militaris modo aetas aut uir tantus sed femina puer super animus corpus uis adsum pugno telum ministro saxum in murus munio gero non libertas solus ago qui uir fors tantus pectus acuo sed ulter omnis supplicium et foedus mors ob oculus sum accendo animus et certamen labor atque periculum atque ipse inter sui conspectus itaque tantus ardor certamen ineo sum ut domito ille totus hispania exercitus ab unus oppidum iuuentus saepe repello ab murus haud satis decoro proelium trepido is ubi uideo scipio uereor ne vanus tot conatus suus et hostis cresco animus et segnis miles fio sui conor atque pars periculum capesso sum reor increpo ignauia miles fero scala iubeo et sui ipse si ceterus cuncto escendo mino iam subeo haud mediocris periculum moenia cum clamor undique ab sollicitus uicis imperator miles tollo scala multus simul pars erigo coepio et ex alter pars laelius insto tum uiuo oppidanus uolo deicio propugnator occupo murus arx etiam ab is pars qui inexpugnabilis uideo inter tumultus capio sum


Marcius inde in barbaros si qui nondum perdomiti erant sub ius dicionemque redigendos missus. Scipio Carthaginem ad uota soluenda dis munusque gladiatorium, quod mortis causa patris patruique parauerat, edendum rediit. gladiatorum spectaculum fuit non ex eo genere hominum ex quo lanistis comparare mos est, seruorum de catasta ac liberorum qui uenalem sanguinem habent: uoluntaria omnis et gratuita opera pugnantium fuit. nam alii missi ab regulis sunt ad specimen insitae genti uirtutis ostendendum, alii ipsi professi se pugnaturos in gratiam ducis, alios aemulatio et certamen ut prouocarent prouocatique haud abnuerent traxit; quidam quas disceptando controuersias finire nequierant aut noluerant, pacto inter se ut uictorem res sequeretur, ferro decreuerunt. neque obscuri generis homines sed clari inlustresque, Corbis et Orsua, patrueles fratres, de principatu ciuitatis quam Ibem uocabant ambigentes ferro se certaturos professi sunt. Corbis maior erat aetate: Orsuae pater princeps proxime fuerat a fratre maiore post mortem eius principatu accepto. cum uerbis disceptare Scipio uellet ac sedare iras, negatum id ambo dicere cognatis communibus, nec alium deorum hominumue quam Martem se iudicem habituros esse. robore maior, minor flore aetatis ferox, mortem in certamine quam ut alter alterius imperio subiceretur praeoptantes cum dirimi ab tanta rabie nequirent, insigne spectaculum exercitui praebuere documentumque quantum cupiditas imperii malum inter mortales esset. maior usu armorum et astu facile stolidas uires minoris superauit. huic gladiatorum spectaculo ludi funebres additi pro copia prouinciali et castrensi apparatu.

marcius inde in barbarus si qui nondum perdomo sum sub ius dicio redigo mitto scipio carthago ad uotum solvo deus munus gladiatorius qui mors causa pater patruus paro edo redeo gladiator spectaculum sum non ex is genus homo ex quo lanista comparo mos sum seruus de catasta atque liberi qui uenal sanguis habeo voluntarius omnis et gratuitus opus pugno sum nam alius mitto ab regulis sum ad specimen inquiro gens uirtus ostendo alius ipse profiteor sui pugno in gratia dux alius aemulatio et certamen ut provoco provoco haud abnuo traho quidam qui discepto controversia finio nequeo aut nolo pacisco inter sui ut uictor res sequor ferrum decerno neque obscurus genus homo sed clarus illustris corbis et orsua patruelis frater de principatus ciuitas quam ibem uoco ambago ferrum sui certo profiteor sum corbis magnus sum aetas orsuae pater princeps propior sum ab frater magnus post mors is principatus accipio cum uerbum disceptaris scipio uolo atque sedaris ira nego is ambo dico cognatus communis neque alius deus homo quam mars sui judico habeo sum robur magnus paruus floreo aetas ferox mors in certamen quam ut alter alter imperium subicio praeopto cum dirimo ab tantus rabies nequeo insignis spectaculum exercitus praebeo documentum quantus cupiditas imperium malus inter mortalis sum magnus usus armus et astus facilis stolidus uis paruus supero hic gladiator spectaculum ludo funebris addo pro copia prouincial et castrensis apparatus


et cum ab omni parte haudquaquam par pugna erat, tum quod turba Baliarium tironumque Hispanorum Romano Latinoque militi obiecta erat. et procedente iam die uires etiam deficere Hasdrubalis exercitum coeperant, oppressos matutino tumultu coactosque priusquam cibo corpora firmarent raptim in aciem exire; et ad id sedulo diem extraxerat Scipio ut sera pugna esset; nam ab septima demum hora peditum signa cornibus incucurrerunt; ad medias acies aliquanto serius peruenit pugna, ita ut prius aestus a meridiano sole laborque standi sub armis et simul fames sitisque corpora adficerent quam manus cum hoste consererent. itaque steterunt scutis innixi. iam super cetera elephanti etiam tumultuoso genere pugnae equitum uelitumque et leuis armaturae consternati e cornibus in mediam aciem sese intulerant. fessi igitur corporibus animisque rettulere pedem, ordines tamen seruantes haud secus quam si imperio ducis cederet integra acies. sed cum eo ipso acrius ubi inclinatam sensere rem uictores se undique inueherent, nec facile impetus sustineri posset quamquam retinebat obsistebatque cedentibus Hasdrubal ab tergo esse colles tutumque receptum si modice se reciperent clamitans, tamen uincente metu uerecundiam cum proximus quisque hostem cederet, terga extemplo data, atque in fugam sese omnes effuderunt. ac primo consistere signa in radicibus collium ac reuocare in ordines militem coeperant cunctantibus in aduersum collem erigere aciem Romanis; deinde ut inferri impigre signa uiderunt, integrata fuga in castra pauidi compelluntur. nec procul uallo Romanus aberat; cepissetque tanto impetu castra nisi ex uehementi sole, qualis inter graues imbre nubes effulget, tanta uis aquae deiecta esset ut uix in castra sua receperint se uictores, quosdam etiam religio ceperit ulterius quicquam eo die conandi. Carthaginienses, quamquam fessos labore ac uolneribus nox imberque ad necessariam quietem uocabat, tamen quia metus et periculum cessandi non dabat tempus prima luce oppugnaturis hostibus castra, saxis undique circa ex propinquis uallibus congestis augent uallum, munimento sese quando in armis parum praesidii foret defensuri; sed transitio sociorum fuga ut tutior mora uideretur fecit. principium defectionis ab Attene regulo Turdetanorum factum est; is cum magna popularium manu transfugit; inde duo munita oppida cum praesidiis tradita a praefectis Romano; et ne latius inclinatis semel ad defectionem animis serperet res, silentio proximae noctis Hasdrubal castra mouet.

et cum ab omnis pars haudquaquam par pugno sum tum qui turba baliaris tiro hispanus romanus latinum miles objecto sum et procedo iam dies uis etiam deficio hasdrubal exercitus coepio opprimo matutinus tumultus cogo priusquam cibus corpus firmo raptim in acies exeo et ad is sedulus dies extraho scipio ut serus pugno sum nam ab septimus demum hora pedes signum cornu incurro ad medius acies aliquantus serus peruenio pugno ita ut prior aestus ab meridianus sol labo sto sub arma et simul fames sum corpus afficio quam manus cum hostis consero itaque sto scutum innitor iam super ceterus elephantus etiam tumultuosus genus pugna eques veles et leuis armo consterno e cornu in medius acies sui infero fatisco igitur corpus animus refero pedis ordo tamen servo haud secus quam si imperium dux cedo integer acies sed cum is ipse acer ubi inclino sentio res uictor sui undique inveho neque facilis impetus sustineo possum quamquam retineo obsisto cedo hasdrubal ab tergum sum collis tueor recipio si modicus sui recipio clamito tamen vinco metus uerecundia cum proximus quisque hostis cedo tergum extemplo do atque in fuga sui omnis effundo atque primus consisto signum in radix collis atque reuoco in ordo miles coepio cuncto in adverro collis erigo acies romanus deinde ut infero impiger signum uideo integro fuga in castrum pavidus compello neque procul uallum romanus absum capio tantus impetus castrum nisi ex vehemens sol qualis inter grauis imber nubes effulgeo tantus uolo aqua deicio sum ut uix in castrum suus recipio sui uictor quidam etiam religio capio ultra quisquam is dies conor carthaginiensis quamquam fatisco labor atque uulnus nox imber ad necessaria quies uoco tamen quia metus et periculum cesso non do tempus primus lux oppugno hostis castrum saxum undique circa ex propinquus valles congero augeo valles munimentum sui quando in arma parum praesidium sum defendo sed transitio socius fuga ut tueor mora uideo facio principium defectio ab adteneo regulus turdetani facio sum is cum magnus popularis manus transfugio inde duo munio oppidum cum praesidium trado ab praefectus romanus et ne fero inclino semel ad defectio animus serpo res silentium proximus nox hasdrubal castrum moueo


transfugae Afri, qui tum inter auxilia Romana erant, et oppidanis in ea tuenda unde periculum uidebatur uersis et Romanis subeuntibus qua adire poterant, conspexerunt editissimam urbis partem, quia rupe praealta tegebatur, neque opere ullo munitam et ab defensoribus uacuam. leuium corporum homines et multa exercitatione pernicium, clauos secum ferreos portantes, qua per inaequaliter eminentia rupis poterant scandunt. sicubi nimis arduum et leue saxum occurrebat, clauos per modica interualla figentes cum uelut gradus fecissent, primi insequentes extrahentes manu, postremi subleuantes eos qui prae se irent, in summum euadunt. inde decurrunt cum clamore in urbem iam captam ab Romanis. tum uero apparuit ab ira et ab odio urbem oppugnatam esse. nemo capiendi uiuos, nemo patentibus ad direptionem omnibus praedae memor est; trucidant inermes iuxta atque armatos, feminas pariter ac uiros; usque ad infantium caedem ira crudelis peruenit. ignem deinde tectis iniciunt ac diruunt quae incendio absumi nequeunt; adeo uestigia quoque urbis exstinguere ac delere memoriam hostium sedis cordi est. Castulonem inde Scipio exercitum ducit, quam urbem non Hispani modo conuenae sed Punici etiam exercitus ex dissipata passim fuga reliquiae tutabantur. sed aduentum Scipionis praeuenerat fama cladis Iliturgitanorum terrorque inde ac desperatio inuaserat; et in diuersis causis cum sibi quisque consultum sine alterius respectu uellet, primo tacita suspicio, deinde aperta discordia secessionem inter Carthaginienses atque Hispanos fecit. his Cerdubelus propalam deditionis auctor, Himilco Punicis auxiliaribus praeerat; quos urbemque clam fide accepta Cerdubelus Romano prodit. mitior ea uictoria fuit; nec tantundem noxae admissum erat et aliquantum irae lenierat uoluntaria deditio.

transfuga afri qui tum inter auxilium romanus sum et oppidanus in is tueor unde periculum uideo uerto et romanus subeo qui adeo possum conspicio edo urbs pars quia rupes praealtus tego neque opus ullus munio et ab defensor uacuus levis corpus homo et multus exercitatio pernicium clavus sui ferreus porto qui per inaequalis emineo rupes possum scando sicubi nimis arduus et leuis saxum occurro clavus per modicus intervallum figo cum uelut gradus facio primus insequor extraho manus posterus sublevo is qui prae sui eo in superus evado inde decurro cum clamor in urbs iam capio ab romanus tum uerus appareo ab ira et ab odium urbs oppugno sum nemo capio uiuus nemo pateo ad direptio omnis praeda memor sum trucido inermis iuxta atque armatus femina pariter atque uir usque ad infer caedes ira crudelis peruenio ignis deinde tectum inicio atque diruo qui incendium absumo nequeo adeo uestigium quoque urbs exstinguo atque deleo memoria hostis sedes chordus sum castulo inde scipio exercitus duco quam urbs non hispanus modo convena sed punicus etiam exercitus ex dissipata passim fuga reliquiae tuto sed aduentus scipio praevenio fama clades iliturgitanorum terror inde atque desperatio inuado et in diuorto causa cum sui quisque consulo sine alter respicio uolo primus taceo suspicio deinde apertus discordia secessio inter carthaginiensis atque hispani facio hic cerdubelus propalam deditio auctor himilco punicus auxiliaris praesum qui urbs clam fides accipio cerdubelus romanus prodeo mitis is uictoria sum neque tantus noxa admitto sum et aliquantus ira lenio voluntarius deditio


Philippum et ignes ab Oreo editi monuerant sed serius Platoris fraude ex specula elati; et impari tum maritimis uiribus haud facilis erat in insulam classi accessus; ita re per cunctationem omissa ad Chalcidis auxilium, ubi signum accepit, impigre est motus. nam et ipsa Chalcis, quamquam eiusdem insulae urbs est, tamen adeo arto interscinditur freto, ut ponte continenti iungatur terraque aditum faciliorem quam mari habeat. igitur Philippus ab Demetriade Scotussam, inde de tertia uigilia profectus, deiecto praesidio fusisque Aetolis qui saltum Thermopylarum insidebant cum trepidos hostes Heracleam compulisset, ipse uno die Phocidis Elatiam milia amplius sexaginta contendit. eodem ferme die ab Attalo rege Opuntiorum urbs capta diripiebatur— concesserat eam regi praedam Sulpicius, quia Oreum paucos ante dies ab Romano milite, expertibus regiis, direptum fuerat. cum Romana classis Oreum sese recepisset, Attalus ignarus aduentus Philippi pecuniis a principibus exigendis terebat tempus, adeoque improuisa res fuit ut, nisi Cretensium quidam forte pabulatum ab urbe longius progressi agmen hostium procul conspexissent, opprimi potuerit. Attalus inermis atque incompositus cursu effuso mare ac naues petit, et molientibus ab terra naues Philippus superuenit tumultumque etiam ex terra nauticis praebuit. inde Opuntem rediit, deos hominesque accusans quod tantae rei fortunam ex oculis prope raptam amisisset. Opuntii quoque ab eadem ira increpiti quod, cum trahere obsidionem in aduentum suum potuissent, uiso statim hoste prope in uoluntariam deditionem concessissent. compositis circa Opuntem rebus Toronen est profectus. et Attalus primo Oreum se recepit; inde, cum fama accidisset Prusian Bithyniae regem in fines regni sui transgressum, omissis Romanis rebus atque Aetolico bello in Asiam traiecit. et Sulpicius Aeginam classem recipit, unde initio ueris profectus erat. haud maiore certamine quam Opuntem Attalus ceperat, Philippus Toronen cepit. incolebant urbem eam profugi ab Thebis Phthioticis; urbe sua capta a Philippo cum in fidem Aetolorum perfugissent, sedem iis Aetoli eam dederant urbis uastae ac desertae priore eiusdem Philippi bello. tum ab Torone, sicut paulo ante dictum est, recepta profectus Tithronion et Drumias, Doridis parua atque ignobilia oppida, cepit. inde Elatiam iussis ibi se opperiri Ptolomaei Rhodiorumque legatis uenit. ubi cum de finiendo Aetolico bello ageretur—adfuerant enim legati nuper Heracleae concilio Romanorum Aetolorumque—nuntius adfertur Machanidam Olympiorum sollemne ludicrum parantes Eleos adgredi statuisse. praeuertendum id ratus legatis cum benigno responso dimissis—se neque causam eius belli fuisse nec moram, si modo aequa et honesta condicione liceat, paci facturum—cum expedito agmine profectus per Boeotiam Megara atque inde Corinthum descendit, unde commeatibus sumptis Phliunta Pheneumque petit. et iam cum Heraeam uenisset, audito Machanidam fama aduentus sui territum refugisse Lacedaemonem, Aegium se ad concilium Achaeorum recepit, simul classem Punicam, ut mari quoque aliquid posset accitam, ibi ratus se inuenturum. paucis ante diebus inde †Oxeas traiecerant Poeni, inde portus Acarnanum petierant, cum ab Oreo profectum Attalum Romanosque audissent, ueriti ne in se iretur et intra Rhium—fauces eae sunt Corinthii sinus—opprimerentur.

philippus et ignis ab oreus edo moneo sed serus plator fraus ex speculum effero et imparis tum maritimus uis haud facilis sum in insula classis accedo ita res per cunctatio omitto ad chalcis auxilium ubi signum accipio impiger sum moueo nam et ipse chalcis quamquam idem insula urbs sum tamen adeo artus interscindo fretus ut pons contineo jungo terra aditus facilis quam mare habeo igitur philippus ab demetrias scotusa inde de tertius uigilia proficiscor deicio praesidium fundo aetolus qui saltus thermopylaris insideo cum trepidus hostis heraclea compello ipse unus dies phocis elatiam mille amplus sexaginta contendo idem ferme dies ab attalus rex opuntius urbs capio diripio concedo is rex praeda sulpicius quia oreus paucus ante dies ab romanus miles expers regius disrepo sum cum romanus classis oreus sui recipio attalus ignarus advenio philippus pecunia ab princeps exigo tero tempus adeo improvide res sum ut nisi cretensis quidam fors pabulor ab urbs longus progredior agmen hostis procul conspicio opprimo possum attalus inermis atque incompositus cursus effundo mare atque nauis peto et molio ab terra nauis philippus supervenio tumultus etiam ex terra nauticus praebeo inde opuntem redeo deus homo accuso qui tantus res fortuna ex oculus prope rapio amitto opuntius quoque ab idem ira increpo qui cum traho obsidio in aduentus suus possum uideo statim hostis prope in uoluntarius deditio concedo compono circa opuntem res torone sum proficiscor et attalus primus oreus sui recipio inde cum fama accido prusia bithynia rex in finis regnum suus transgredior omitto romanus res atque aetolicus bellum in asia transiacio et sulpicius aegina classis recipio unde initium uerus proficiscor sum haud magnus certamen quam opuntem attalus capio philippus torone capio incolo urbs is profugio ab thebae phthioticus urbs suus capio ab philippus cum in fides aetolus perfugio sedes is aetolus is do urbs vastus atque desero prior idem philippus bellum tum ab torus sicut paulus ante dico sum recipio proficiscor tithronion et drumias doris paruus atque ignobilis oppidum capio inde elatiam iussum ibi sui opperior ptolomaeus rhodius legatus uenio ubi cum de finio aetolicus bellum ago adsum enim legatus nuper heraclea concilio romanus aetolus nuntius affero machanidam olympius sollemnis ludicrum paro elei aggredior statuo praeverto is reor legatus cum benignus respondeo dimitto sui neque causa is bellum sum neque mora si modo aequus et honestus condicio licet pax facio cum expedio agmen proficiscor per boeotia megara atque inde corinthus descendo unde commeatus sumo phliunta pheneos peto et iam cum heraea uenio audio machanidam fama advenio suus terreo refugio lacedaemon aegium sui ad concilium achaeus recipio simul classis punicus ut mare quoque aliquis possum accio ibi reor sui invenio paucus ante dies inde oxeas transjacio poenus inde portus acarnanum peto cum ab oreus proficiscor attal romanus audio vereor ne in sui iretur et intra rhion fauces is sum corinthius sinus opprimo