'unum est de quo nominatim et nos queri religio infixa animis cogat et uos audire et exsoluere rem publicam uestram religione, si ita uobis uidebitur, uelimus, patres conscripti; uidimus enim cum quanta caerimonia non uestros solum colatis deos sed etiam externos accipiatis. fanum est apud nos Proserpinae, de cuius sanctitate templi credo aliquam famam ad uos peruenisse Pyrrhi bello, qui cum ex Sicilia rediens Locros classe praeterueheretur, inter alia foeda quae propter fidem erga uos in ciuitatem nostram facinora edidit, thesauros quoque Proserpinae intactos ad eam diem spoliauit atque ita pecunia in naues imposita ipse terra est profectus. quid ergo euenit, patres conscripti? classis postero die foedissima tempestate lacerata omnesque naues quae sacram pecuniam habuerunt in litora nostra eiectae sunt; qua tanta clade edoctus tandem deos esse, superbissimus rex pecuniam omnem conquisitam in thesauros Proserpinae referri iussit. nec tamen illi unquam postea prosperi quicquam euenit, pulsusque Italia ignobili atque inhonesta morte temere nocte ingressus Argos occubuit. haec cum audisset legatus uester tribunique militum et mille alia quae non augendae religionis causa sed praesenti deae numine saepe comperta nobis maioribusque nostris referebantur, ausi sunt nihilominus sacrilegas admouere manus intactis illis thesauris et nefanda praeda se ipsos ac domos contaminare suas et milites uestros. quibus per uos fidemque uestram, patres conscripti, priusquam eorum scelus expietis neque in Italia neque in Africa quicquam rei gesseritis, ne quod piaculi commiserunt non suo solum sanguine sed etiam publica clade luant. 'quamquam ne nunc quidem, patres conscripti, aut in ducibus aut in militibus uestris cessat ira deae. aliquotiens iam inter se signis conlatis concurrerunt. dux alterius partis Pleminius, alterius duo tribuni militum erant. non acrius cum Carthaginiensibus quam inter se ipsi ferro dimicauerunt, praebuissentque occasionem furore suo Locros recipiendi Hannibali nisi accitus ab nobis Scipio interuenisset. at hercule milites contactos sacrilegio furor agitat, in ducibus ipsis puniendis nullum deae numen apparuit. immo ibi praesens maxime fuit. uirgis caesi tribuni ab legato sunt: legatus deinde insidiis tribunorum interceptus, praeterquam quod toto corpore laceratus, naso quoque auribusque decisis exsanguis est relictus; recreatus dein legatus ex uolneribus tribunos militum in uincla coniectos, dein uerberatos seruilibus omnibus suppliciis cruciando occidit, mortuos deinde prohibuit sepeliri. 'has dea poenas a templi sui spoliatoribus habet, nec ante desinet omnibus eos agitare furiis quam reposita sacra pecunia in thesauris fuerit. maiores quondam nostri graui Crotoniensium bello, quia extra urbem templum est, transferre in urbem eam pecuniam uoluerunt; noctu audita ex delubro uox est: abstinerent manus, deam sua defensuram. quia mouendi inde thesauros religio incussa erat, muro circumdari templum uoluerunt; ad aliquantum iam altitudinis excitata erant moenia cum subito conlapsa ruina sunt. sed et nunc et tunc et saepe alias dea suam sedem suumque templum aut tutata est aut a uiolatoribus grauia piacula exegit: nostras iniurias nec potest nec possit alius ulcisci quam uos, patres conscripti. ad uos uestramque fidem supplices confugimus. nihil nostra interest utrum sub illo legato sub illo praesidio Locros esse sinatis an irato Hannibali et Poenis ad supplicium dedatis. non postulamus ut extemplo nobis, ut de absente, ut indicta causa credatis: ueniat, coram ipse audiat, ipse diluat. si quicquam sceleris quod homo in homines edere potest in nos praetermisit, non recusamus quin et nos omnia eadem iterum si pati possumus patiamur et ille omni diuino humanoque liberetur scelere.'

unus sum de quo nominatim et nos queror religio infigo animus cogo et tu audio et exsolvo res publicus vester religio si ita tu video volo pater conscribo uideo enim cum quantus caerimonia non uester solus colo deus sed etiam externus accipio fanum sum apud nos proserpina de qui sanctitas templum credo aliqui fama ad tu pervenio pyrrhus bellum qui cum ex sicilia redeo locri classis praetervehor inter alius foedus qui propter fides erga tu in ciuitas noster facinus edo thesaurus quoque proserpina intactus ad is dies spolio atque ita pecunia in nauis impono ipse terra sum proficiscor quis ergo euenio pater conscribo classis posterus dies foedus tempestas lacero omnes nauis qui sacer pecunia habeo in litus noster eicio sum qui tantus clades edoceo tandem deus sum superbus rex pecunia omnis conquaero in thesaurus proserpina refero iubeo neque tamen ille umquam postea prosper quisquam euenio pello italia ignobilis atque inhonestus mors temere nox ingredior argi occumbo hic cum audio legatus uester tribunus miles et mille alius qui non augeo religio causa sed praesens dea numen saepe comperio nos magnus noster refero audeo sum nihilominus sacrilega admoueo manus intactus ille thesaurus et nefandus praeda sui ipse atque domus contaminaris suus et miles uester qui per tu fides vester pater conscribo priusquam is scelus expio neque in italia neque in africanus quisquam res gero ne qui piaculis committo non suus solus sanguis sed etiam publicus clades luo quamquam ne nunc quidem pater conscribo aut in dux aut in miles uester cesso ira dea aliquoties iam inter sui signum confero concurro dux alter pars pleminius alter duo tribunus miles sum non acer cum carthaginiensis quam inter sui ipse ferrum dimico praebeo occasio furor suus locri recipio hannibal nisi accio ab nos scipio intervenio at herculis miles contingo sacrilegium furor agito in dux ipse punior nullus dea numen appareo immo ibi praesens magnus sum uirga caedo tribunus ab legatus sum legatus deinde insidiae tribunus intercipio praeterquam qui totus corpus lacero naso quoque auris decisus exsanguis sum relinquo recreo deinde legatus ex uulnus tribunus miles in uinculum conicio deinde verbero seruilis omnis supplicium crucio occido mortuus deinde prohibeo sepelio hic dea poena ab templum suus spoliator habeo neque ante desino omnis is agito furia quam repono sacer pecunia in thesaurus sum magnus quondam noster grauis crotonienses bellum quia extra urbs templum sum transfero in urbs is pecunia uolo nox audio ex delubrum uox sum abstineo manus dea suus defendo quia moveo inde thesaurus religio incutio sum murus circumdaris templum uolo ad aliquantus iam altitudo excito sum moenia cum subeo collabor ruina sum sed et nunc et tunc et saepe alius dea suus sedes suum templum aut tuto sum aut ab uiolator grauis piaculum exigo noster injuria neque possum neque possum alius ulciscor quam tu pater conscribo ad tu vester fides supplex confugio nihil noster intersum utrum sub ille legatus sub ille praesidium locri sum sino an irascor hannibal et poenus ad supplicium dedo non postulo ut extemplo nos ut de absum ut indico causa credo uenio coram ipse audio ipse diluo si quisquam scelus qui homo in homo edo possum in nos praetermitto non recuso quin et nos omnis idem iterum si patior possum patior et ille omnis divino humanus libero scelus


cum de supplemento legionum quae in prouinciis erant ageretur, tempus esse a quibusdam senatoribus subiectum est quae dubiis in rebus utcumque tolerata essent, ea dempto iam tandem deum benignitate metu non ultra pati. erectis exspectatione patribus subiecerunt colonias Latinas duodecim quae Q. Fabio et Q. Fuluio consulibus abnuissent milites dare, eas annum iam ferme sextum uacationem militiae quasi honoris et beneficii causa habere cum interim boni obedientesque socii pro fide atque obsequio in populum Romanum continuis omnium annorum dilectibus exhausti essent. sub hanc uocem non memoria magis patribus renouata rei prope iam oblitteratae quam ira inritata est. itaque nihil prius referre consules passi, decreuerunt ut consules magistratus denosque principes Nepete Sutrio Ardea Calibus Alba Carseolis Sora Suessa Setia Circeiis Narnia Interamna—hae namque coloniae in ea causa erant—Romam excirent; iis imperarent, quantum quaeque earum coloniarum militum plurimum dedisset populo Romano ex quo hostes in Italia essent, duplicatum eius summae numerum peditum daret et equites centenos uicenos; si qua eum numerum equitum explere non posset pro equite uno tres pedites liceret dare; pedites equitesque quam locupletissimi legerentur mitterenturque ubicumque extra Italiam supplemento opus esset. si qui ex iis recusarent, retineri eius coloniae magistratus legatosque placere neque si postularent senatum dari priusquam imperata fecissent. stipendium praeterea iis coloniis in milia aeris asses singulos imperari exigique quotannis, censumque in iis coloniis agi ex formula ab Romanis censoribus data; dari autem placere eandem quam populo Romano; deferrique Romam ab iuratis censoribus coloniarum priusquam magistratu abirent. ex hoc senatus consulto accitis Romam magistratibus primoribusque earum coloniarum consules cum milites stipendiumque imperassent, alii aliis magis recusare ac reclamare: negare tantum militum effici posse: uix si simplum ex formula imperetur enisuros: orare atque obsecrare ut sibi senatum adire ac deprecari liceret: nihil se quare perire merito deberent admisisse; sed si pereundum etiam foret, neque suum delictum neque iram populi Romani ut plus militum darent quam haberent posse efficere. consules obstinati legatos manere Romae iubent, magistratus ire domum ad dilectus habendos: nisi summa militum quae imperata esset Romam adducta neminem iis senatum daturum. ita praecisa spe senatum adeundi deprecandique dilectus in iis duodecim coloniis per longam uacationem numero iuniorum aucto haud difficulter est perfectus.

cum de supplementum legio qui in prouincia sum ago tempus sum ab quidam senator subicio sum qui dubius in res utcumque tolero sum is dempto iam tandem deus benignitas metus non ultra patior erigo exspectatio pater subjacio colonia latinae duodecim qui q fabius et q fulvius consul abnuo miles do is annus iam ferme sextus uacatio militia quasi honor et beneficium causa habeo cum interim bonus obedientesque socius pro fides atque obsequium in populus romanus continuus omnis annus delectus exhaurio sum sub hic uox non memoria magis pater renovo res prope iam oblittero quam ira irrito sum itaque nihil prior refero consul patior decerno ut consul magistratus deni princeps nepete sutrium ardea cal alba carseoli sora suessa setia circeii narnia interamnus hic namque colonia in is causa sum roma excio is impero quantus quisque is colonia miles multus do populus romanus ex quo hostis in italia sum duplico is summa numerus pedes do et eques centeni viceni si qui is numerus eques expleo non possum pro eques unus tres pedito licet do pedito equito quam locupletissimi lego mitto ubicumque extra italia supplementum opus sum si qui ex is recuso retineo is colonia magistratus lego placeo neque si postulo senatus do priusquam impero facio stipendium praeterea is colonia in mille aer asso singuli imperaris exigo quot censeo in is colonia ago ex formula ab romanus censor do do autem placeo idem quam populus romanus defero roma ab juro censor colonia priusquam magistratus abeo ex hic senatus consultum accio roma magistratus primoris is colonia consul cum miles stipendium impero alius alius magis recusaris atque reclamaris nego tantus miles efficio possum uix si simplum ex formula impero enitor oro atque obsecraris ut sui senatus adeo atque deprecor licet nihil sui quare pereo mereo debeo admitto sed si pereo etiam sum neque suus delinquo neque ira populus romanus ut multus miles do quam habeo possum efficio consul obstinatus legatus maneo roma iubeo magistratus eo domus ad delectus habeo nisi summus miles qui impero sum roma adduco nemo is senatus do ita praecido spes senatus adeo deprecor delectus in is duodecim colonia per longus uacatio numerus iuniorum augeo haud difficilis sum perficio


nullasdum in Asia socias ciuitates habebat populus Romanus; tamen memores Aesculapium quoque ex Graecia quondam hauddum ullo foedere sociata ualetudinis populi causa arcessitum, tunc iam cum Attalo rege propter commune aduersus Philippum bellum coeptam amicitiam esse — facturum eum quae posset populi Romani causa—, legatos ad eum decernunt M. Ualerium Laeuinum qui bis consul fuerat ac res in Graecia gesserat, M. Caecilium Metellum praetorium, Ser. Sulpicium Galbam aedilicium, duos quaestorios Cn. Tremelium Flaccum et M. Ualerium Faltonem . iis quinque naues quinqueremes ut ex dignitate populi Romani adirent eas terras ad quas concilianda maiestas nomini Romano esset decernunt. legati Asiam petentes protinus Delphos cum escendissent, oraculum adierunt consulentes ad quod negotium domo missi essent perficiendi eius quam sibi spem populoque Romano portenderet. responsum esse ferunt per Attalum regem compotes eius fore quod peterent: cum Romam deam deuexissent, tum curarent ut eam qui uir optimus Romae esset hospitio exciperet. Pergamum ad regem uenerunt. is legatos comiter acceptos Pessinuntem in Phrygiam deduxit sacrumque iis lapidem quam matrem deum esse incolae dicebant tradidit ac deportare Romam iussit. praemissus ab legatis M. Ualerius Falto nuntiauit deam apportari; quaerendum uirum optimum in ciuitate esse qui eam rite hospitio acciperet. Q. Caecilius Metellus dictator ab consule in Bruttiis comitiorum causa dictus exercitusque eius dimissus, magister equitum L. Ueturius Philo . comitia per dictatorem habita. consules facti M. Cornelius Cethegus P. Sempronius Tuditanus absens cum prouinciam Graeciam haberet. praetores inde creati Ti. Claudius Nero M. Marcius Ralla L. Scribonius Libo M. Pomponius Matho . comitiis peractis dictator sese magistratu abdicauit. ludi Romani ter, plebeii septiens instaurati. curules erant aediles Cn. et L. Cornelii Lentuli . Lucius Hispaniam prouinciam habebat; absens creatus absens eum honorem gessit. Ti. Claudius Asellus et M. Iunius Pennus plebeii aediles fuerunt. aedem Uirtutis eo anno ad portam Capenam M. Marcellus dedicauit septimo decimo anno postquam a patre eius primo consulatu uota in Gallia ad Clastidium fuerat. et flamen Martialis eo anno est mortuus M. Aemilius Regillus .

nullasdum in asia socio ciuitas habeo populus romanus tamen memor aesculapius quoque ex graecia quondam hauddum ullus foedus socio ualetudo populus causa arcesso tunc iam cum attalus rex propter communis aduersus philippus bellum coepio amicitia sum facio is qui possum populus romanus causa legatus ad is decerno m valerius laevinus qui bis consul sum atque res in graecia gero m caecilius metellus praetorium seruius sulpicius galba aedilicius duo quaestorius cn tremelium flaccus et m valerius faltonem is quinque nauis quinqueremis ut ex dignitas populus romanus adeo is terra ad qui concilio maiestas nomen romanus sum decerno legatus asia peto protinus delphi cum escendo oraculis adeo consulo ad qui negotium domus mitto sum perficio is quam sui spes populo romanus portendo responsum sum fero per attal rex compotor is sum qui peto cum roma dea deveho tum curo ut is qui uir bonus roma sum hospitium excipio pergamum ad rex uenio is legatus comis accipio pessinus in phrygia deduco sacer is lapis quam mater deus sum incola dico trado atque deportaris roma iubeo praemitto ab legatus m valerius falto nuntio dea apportaris quaero uir bonus in ciuitas sum qui is rite hospitium accipio q caecilius metellus dictator ab consul in bruttius comitium causa dico exerceo is dimitto magister eques l veturius philus comitium per dictator habeo consul facio m cornelius cethegus p sempronius tuditanus absum cum prouincia graecia habeo praetor inde creo tiberius claudus nero m marcius rallus l scribonius libo m pomponius matho comitium perago dictator sui magistratus abdico ludo romanus ter plebeius septies instauro curulis sum aedilis cn et l cornelius lentulis lucius hispania prouincia habeo absum creo absum is honor gero tiberius claudus asellus et m junius pennus plebeius aedilis sum aedes uirtus is annus ad porta capena m marcellus dedico septimus decimus annus postquam ab pater is primus consulatus uotum in gallia ad clastidium sum et flamen martial is annus sum mortuus m aemilius regillus


hi cum Carthaginiensi equitatu proelium cum commisissent, paucos in ipso certamine, plerosque fugientes persecuti, in quibus praefectum quoque Hannonem, nobilem iuuenem, occiderunt. Scipio non agros modo circa uastauit sed urbem etiam proximam Afrorum satis opulentam cepit; ubi praeter cetera, quae extemplo in naues onerarias imposita missaque in Siciliam erant, octo milia liberorum seruorumque capitum sunt capta. laetissimus tamen Romanis in principio rerum gerendarum aduentus fuit Masinissae; quem quidam cum ducentis haud amplius equitibus, plerique cum duum milium equitatu tradunt uenisse. ceterum cum longe maximus omnium aetatis suae regum hic fuerit plurimumque rem Romanam iuuerit, operae pretium uidetur excedere paulum ad enarrandum quam uaria fortuna usus sit in amittendo reciperandoque paterno regno. —militanti pro Carthaginiensibus in Hispania pater ei moritur; Galae nomen erat. regnum ad fratrem regis Oezalcem pergrandem natu—ita mos apud Numidas est—peruenit. haud multo post Oezalce quoque mortuo maior ex duobus filiis eius Capussa, puero admodum altero, paternum imperium accepit. ceterum cum magis iure gentis quam auctoritate inter suos aut uiribus obtineret regnum, exstitit quidam Mazaetullus nomine, non alienus sanguine regibus, familiae semper inimicae ac de imperio uaria fortuna cum iis qui tum obtinebant certantis. is concitatis popularibus, apud quos inuidia regum magnae auctoritatis erat, castris palam positis descendere regem in aciem ac dimicare de regno coegit. in eo proelio Capussa cum multis principum cecidit. gens Maesuliorum omnis in dicionem imperiumque Mazaetulli concessit; regio tamen nomine abstinuit contentusque nomine modico tutoris puerum Lacumazen, qui stirpis regiae supererat, regem appellat. Carthaginiensem nobilem feminam, sororis filiam Hannibalis, quae proxime Oezalci regi nupta fuerat, matrimonio sibi iungit spe Carthaginiensium societatis, et cum Syphace hospitium uetustum legatis missis renouat, omnia ea auxilia praeparans aduersus Masinissam.

hic cum carthaginiensis equitatus proelium cum committo paucus in ipse certamen plerus fugio persequor in qui praeficio quoque hanno nobilis iuuenis occido scipio non ager modo circa vasto sed urbs etiam propior afrorum satis opulentus capio ubi praeter ceterus qui extemplo in nauis oneraria impono mitto in sicilia sum octo mille liberi servus caput sum capio laetus tamen romanus in principium res gerendaris advenio sum masinissa qui quidam cum ducenti haud amplus eques plerusque cum duum mille equitatus trado uenio ceterum cum longus magnus omnis aetas suus rex hic sum multus res romanus juvo opera pretium uideo excedo paulus ad enarro quam uarius fortuna utor sum in amitto recipero paternus regnum milito pro carthaginiensis in hispania pater is morior gala nomen sum regnum ad frater rex oezalcem pergrandis natus ita mos apud numida sum peruenio haud multus post oezalce quoque mortuus magnus ex duo filius is capussa puer admodum alter paternus imperium accipio ceterum cum magis ius gens quam auctoritas inter suus aut uis obtineo regnum exsisto quidam mazaetullus nomen non alienus sanguis rex familia semper inimica atque de imperium uarius fortuna cum is qui tum obtineo certo is concitas popularis apud qui inuidia rex magnus auctoritas sum castrum palam pono descendo rex in acies atque dimicaris de regnum cogo in is proelium capussa cum multus princeps cado gens maesuliorum omnis in dicio imperium mazaetulli concedo regius tamen nomen abstineo contendo nomen modicus tutor puer lacumazen qui stirps regia supersum rex appello carthaginiensis nobilis femina soror filia hannibal qui propior oezalci rex nubo sum matrimonium sui jungo spes carthaginiensis societas et cum syphace hospitium vetustus legatus mitto renovo omnis is auxilium praeparo aduersus masinissa


dum haec apud Romanos geruntur, Carthaginienses quoque cum speculis per omnia promunturia positis percontantes pauentesque ad singulos nuntios sollicitam hiemem egissent, haud paruum et ipsi tuendae Africae momentum adiecerunt societatem Syphacis regis, cuius maxime fiducia traiecturum in Africam Romanum crediderant. erat Hasdrubali Gisgonis filio non hospitium modo cum rege, de quo ante dictum est cum ex Hispania forte in idem tempus Scipio atque Hasdrubal conuenerunt, sed mentio quoque incohata adfinitatis ut rex duceret filiam Hasdrubalis. ad eam rem consummandam tempusque nuptiis statuendum—iam enim et nubilis erat uirgo—profectus Hasdrubal ut accensum cupiditate—et sunt ante omnes barbaros Numidae effusi in uenerem—sensit, uirginem a Carthagine arcessit maturatque nuptias; et inter aliam gratulationem ut publicum quoque foedus priuato adiceretur societas inter populum Carthaginiensem regemque, data ultro citroque fide eosdem amicos inimicosque habituros, iure iurando adfirmatur. ceterum Hasdrubal, memor et cum Scipione initae regi societatis et quam uana et mutabilia barbarorum ingenia essent, ueritus ne, si traiecisset in Africam Scipio, paruum uinculum eae nuptiae essent, dum accensum recenti amore Numidam habet perpellit blanditiis quoque puellae adhibitis ut legatos in Siciliam ad Scipionem mittat per quos moneat eum ne prioribus suis promissis fretus in Africam traiciat; se et nuptiis ciuis Carthaginiensis, filiae Hasdrubalis quem uiderit apud se in hospitio, et publico etiam foedere cum populo Carthaginiensi iunctum optare primum ut procul ab Africa, sicut adhuc fecerint, bellum Romani cum Carthaginiensibus gerant, ne sibi interesse certaminibus eorum armaque aut haec aut illa abnuentem alteram societatem sequi necesse sit: si non abstineat Africa Scipio et Carthagini exercitum admoueat, sibi necessarium fore et pro terra Africa in qua et ipse sit genitus et pro patria coniugis suae proque parente ac penatibus dimicare.

dum hic apud romanus gero carthaginiensis quoque cum speculis per omnis promunturium pono perconto paveo ad singuli nuntius sollicitus hiems ago haud paruus et ipse tueor africa momentum adicio societas syphacis rex qui magnus fiducia transjacio in africa romanus credo sum hasdrubal gisgonis filius non hospitium modo cum rex de quo ante dico sum cum ex hispania fors in idem tempus scipio atque hasdrubal convenio sed mentior quoque incoho adfinitas ut rex duco filia hasdrubal ad is res consummo tempus nuptiae statuo iam enim et nubilis sum uirgo proficiscor hasdrubal ut accendo cupiditas et sum ante omnis barbarus numida effundo in uenerem sentio uirgo ab carthago arcesso maturo nuptiae et inter alius gratulatio ut publicus quoque foedus priuo adicio societas inter populus carthaginiensis rex do ultro citer fides idem amicus inimicus habeo ius iuro adfirmo ceterum hasdrubal memor et cum scipio ineo rex societas et quam uanus et mutabilis barbarus ingenium sum uereor ne si transjacio in africa scipio paruus uinculis is nuptiae sum dum accendo recens amor numida habeo perpello blanditia quoque puella adhibeo ut legatus in sicilia ad scipio mitto per qui moneo is ne prior suus promitto fretus in africa traicio sui et nuptiae ciuis carthaginiensis filia hasdrubal qui video apud sui in hospitium et publicus etiam foedus cum populus carthaginiensis jungo optaris primus ut procul ab africanus sicut adhuc facio bellum romanus cum carthaginiensis gero ne sui intersum certamen is armo aut hic aut ille abnuo alter societas sequor necesse sum si non abstineo africanus scipio et carthago exercitus admoveo sui necessarius sum et pro terra africanus in qui et ipse sum gigno et pro patria coniunx suus pro pareo atque penates dimicaris


post reditum ex Africa C. Laeli et Scipione stimulato Masinissae adhortationibus et militibus praedam ex hostium terra cernentibus tota classe efferri accensis ad traiciendum quam primum, interuenit maiori minor cogitatio Locros urbem recipiendi, quae sub defectionem Italiae desciuerat et ipsa ad Poenos. spes autem adfectandae eius rei ex minima re adfulsit. latrociniis magis quam iusto bello in Bruttiis gerebantur res, principio ab Numidis facto et Bruttiis non societate magis Punica quam suopte ingenio congruentibus in eum morem; postremo Romani quoque milites iam contagione quadam rapto gaudentes, quantum per duces licebat, excursiones in hostium agros facere. ab iis egressi quidam urbe Locrenses circumuenti Regiumque abstracti fuerant. in eo captiuorum numero fabri quidam fuere, adsueti forte apud Poenos mercede opus in arce Locrorum facere. hi cogniti ab Locrensium principibus qui pulsi ab aduersa factione, quae Hannibali Locros tradiderat, Regium se contulerant, cum cetera percontantibus, ut mos est qui diu absunt, quae domi agerentur exposuissent, spem fecerunt si redempti ac remissi forent arcem se iis tradituros; ibi se habitare fidemque sibi rerum omnium inter Carthaginienses esse. itaque, ut qui simul desiderio patriae angerentur simul cupiditate inimicos ulciscendi arderent, redemptis extemplo iis remissisque cum ordinem agendae rei composuissent signaque quae procul edita obseruarent, ipsi ad Scipionem Syracusas profecti, apud quem pars exsulum erat, referentes ibi promissa captiuorum cum spem ab effectu haud abhorrentem consuli fecissent, tribuni militum cum iis M. Sergius et P. Matienus missi iussique ab Regio tria milia militum Locros ducere; et Q. Pleminio propraetori scriptum ut rei agendae adesset. profecti ab Regio, scalas ad editam altitudinem arcis fabricatas portantes, media ferme nocte ex eo loco unde conuenerat signum dedere proditoribus arcis; qui parati intentique et ipsi scalas ad id ipsum factas cum demisissent pluribusque simul locis scandentes accepissent, priusquam clamor oreretur in uigiles Poenorum, ut in nullo tali metu sopitos, impetus est factus. quorum gemitus primo morientium exauditus, deinde subita consternatio ex somno et tumultus cum causa ignoraretur, postremo certior res aliis excitantibus alios. iamque ad arma pro se quisque uocabat: hostes in arce esse et caedi uigiles; oppressique forent Romani nequaquam numero pares, ni clamor ab iis qui extra arcem erant sublatus incertum unde accidisset omnia uana augente nocturno tumultu fecisset. itaque uelut plena iam hostium arce territi Poeni omisso certamine in alteram arcem—duae sunt haud multum inter se distantes—confugiunt. oppidani urbem habebant, uictoribus praemium in medio positam; ex arcibus duabus proeliis cottidie leuibus certabatur. Q. Pleminius Romano, Hamilcar Punico praesidio praeerat. arcessentes ex propinquis locis subsidia copias augebant: ipse postremo ueniebat Hannibal, nec sustinuissent Romani nisi Locrensium multitudo, exacerbata superbia atque auaritia Poenorum, ad Romanos inclinasset.

post redeo ex africanus que laelis et scipio stimulo masinissa adhortatio et miles praeda ex hostis terra cerno totus classis effero accendo ad traicio quam primus interuenio magnus paruus cogitatio locri urbs recipio qui sub defectio italia descio et ipse ad poeni spes autem adfectandae is res ex minimus res affulgeo latrocinium magis quam justus bellum in bruttius gero res principium ab numida facio et bruttius non societas magis punicus quam suopte ingenium congruo in is mos postremo romanus quoque miles iam contagio quidam rapio gaudeo quantus per dux licet excursio in hostis ager facio ab is egredior quidam urbs locrensis circumvenio regium abstraho sum in is captivus numerus faber quidam sum assuesco fors apud poeni merces opus in arx locri facio hic cognosco ab locrensis princeps qui pello ab adverso factio qui hannibal locri trado regius sui confero cum ceterus perconto ut mos sum qui diu absum qui domus ago expono spes facio si reemo atque remitto sum arx sui is trado ibi sui habito fides sui res omnis inter carthaginiensis sum itaque ut qui simul desiderium patria ango simul cupiditas inimicus ulciscor ardeo reemo extemplo is remitto cum ordo ago res compono signo qui procul edo observo ipse ad scipio syracusae proficiscor apud qui pars exsulis sum refero ibi promitto captivus cum spes ab effectus haud abhorreo consul facio tribunus miles cum is m sergius et p matienus mitto jubeo ab regium tres mille miles locri duco et q pleminio propraetor scribo ut res ago adsum proficiscor ab regium scala ad edo altitudo arx fabrico porto medius ferme nox ex is locus unde convenio signum do proditor arx qui paro intendo et ipse scala ad is ipse facio cum demitto multus simul locus scando accipio priusquam clamor orior in uigil poenus ut in nullus talis metus sopio impetus sum facio qui gemitus primus morior exaudio deinde subeo consternatio ex somnus et tumultus cum causa ignoro postremo certus res alius excito alius iam ad arma pro sui quisque uoco hostis in arx sum et caedo uigil opprimo sum romanus nequaquam numerus par ni clamor ab is qui extra arx sum tollo incertus unde accido omnis uanus augeo nocturnus tumultus facio itaque uelut plenus iam hostis arx terreo poenus omitto certamen in alter arx duo sum haud multus inter sui disto confugio oppidanus urbs habeo uictor praemium in medium pono ex arx duo proelium cottidie leuis certo q pleminius romanus hamilcar punicus praesidium praesum arcesso ex propinquus locus subsidium copia augeo ipse postremo venio hannibal neque sustineo romanus nisi locrensis multitudo exacerbo superbia atque auaritia poenus ad romanus inclino


dum haec consules diuersis regionibus agunt, censores interim Romae M. Liuius et C. Claudius senatum recitauerunt. princeps iterum lectus Q. Fabius Maximus ; notati septem, nemo tamen qui sella curuli sedisset. sarta tecta acriter et cum summa fide exegerunt. uiam e foro bouario [et] ad Ueneris circa foros publicos et aedem Matris Magnae in Palatio faciendam locauerunt. uectigal etiam nouum ex salaria annona statuerunt. sextante sal et Romae et per totam Italiam erat; Romae pretio eodem, pluris in foris et conciliabulis et alio alibi pretio praebendum locauerunt. id uectigal commentum alterum ex censoribus satis credebant populo iratum quod iniquo iudicio quondam damnatus esset, et in pretio salis maxime oneratas tribus quarum opera damnatus erat [credebant]; inde Salinatori Liuio inditum cognomen. lustrum conditum serius quia per prouincias dimiserunt censores ut ciuium Romanorum in exercitibus quantus ubique esset referretur numerus. censa cum iis ducenta quattuordecim milia hominum. condidit lustrum C. Claudius Nero . duodecim deinde coloniarum, quod nunquam antea factum erat, deferentibus ipsarum coloniarum censoribus censum acceperunt ut quantum numero militum, quantum pecunia ualerent in publicis tabulis monumenta exstarent. equitum deinde census agi coeptus est; et ambo forte censores equum publicum habebant. cum ad tribum Polliam uentum esset in qua M. Liui nomen erat, et praeco cunctaretur citare ipsum censorem, 'cita' inquit Nero ' M. Liuium '; et siue ex residua uetere simultate siue intempestiua iactatione seueritatis inflatus M. Liuium quia populi iudicio esset damnatus equum uendere iussit. item M. Liuius cum ad tribum Arniensem et nomen collegae uentum est, uendere equum C. Claudium iussit duarum rerum causa, unius quod falsum aduersus se testimonium dixisset, alterius quod non sincera fide secum in gratiam redisset. aeque foedum certamen inquinandi famam alterius cum suae famae damno factum est exitu censurae. cum in leges iurasset C. Claudius et in aerarium escendisset, inter nomina eorum quos aerarios relinquebat dedit collegae nomen. deinde M. Liuius in aerarium uenit; praeter Maeciam tribum, quae se neque condemnasset neque condemnatum aut consulem aut censorem fecisset, populum Romanum omnem, quattuor et triginta tribus, aerarios reliquit, quod et innocentem se condemnassent et condemnatum consulem et censorem fecissent neque infitiari possent aut iudicio semel aut comitiis bis ab se peccatum esse: inter quattuor et triginta tribus et C. Claudium aerarium fore; quod si exemplum haberet bis eundem aerarium relinquendi, C. Claudium nominatim se inter aerarios fuisse relicturum. prauum certamen notarum inter censores; castigatio inconstantiae populi censoria et grauitate temporum illorum digna. in inuidia censores cum essent, crescendi ex iis ratus esse occasionem Cn. Baebius tribunus plebis diem ad populum utrique dixit. ea res consensu patrum discussa est ne postea obnoxia populari aurae censura esset.

dum hic consul diuorto regio ago censor interim roma m livius et que claudus senatus recito princeps iterum lego q fabius magnus notas septem nemo tamen qui sella curulis sedeo sarcio tectum acer et cum summus fides exigo uia e forum boarius et ad venus circa fori publicus et aedes matrae magnus in palatium facio loco vectigal etiam nouus ex salarius annona statuo sextante sal et roma et per totus italia sum roma pretium idem multus in foris et conciliabulis et alius alibi pretium praebeo loco is vectigal commentus alter ex censor satis credo populus irascor qui iniquus iudicium quondam damno sum et in pretium sal magnus onero tres qui opus damno sum credo inde salinator livius indo cognomen lustrum condio serus quia per prouincia dimitto censor ut ciuis romanus in exercitus quantus ubique sum refero numerus censeo cum is ducenti quattuordecim mille homo condo lustrum que claudus nero duodecim deinde colonia qui numquam antea facio sum defero ipsaris colonia censor census accipio ut quantus numerus miles quantus pecunia valeo in publicus tabula monumentum exsto eques deinde census ago coepio sum et ambo fors censor equus publicus habeo cum ad tribus polliam uenio sum in qui m livius nomen sum et praeco cuncto citaris ipse censor cieo inquam nero m livius et siue ex residuus uetus simultas siue intempestivus iactatio seueritas inflo m livius quia populus iudicium sum damno equus uendo iubeo item m livius cum ad tribus arniensis et nomen collega uenio sum uendo equus que claudius iubeo duaris res causa unus qui falsus aduersus sui testimonium dico alter qui non sincerus fides sui in gratia redeo aequus foedus certamen inquino fama alter cum suus fama damnum facio sum exeo censeo cum in lex juro que claudus et in aerarius escendo inter nomen is qui aerarius relinquo do collega nomen deinde m livius in aerarius uenio praeter maecia tribus qui sui neque condemno neque condemno aut consul aut censor facio populus romanus omnis quattuor et triginta tres aerarius relinquo qui et innocens sui condemno et condemno consul et censor facio neque infitior possum aut iudicium semel aut comitium bis ab sui peccatum sum inter quattuor et triginta tres et que claudius aerarius sum qui si exemplum habeo bis idem aerarius relinquo que claudius nominatim sui inter aerarius sum relinquo pravus certamen notaris inter censor castigatio inconstantia populus censorius et grauitas tempus ille dignus in inuidia censor cum sum cresco ex is reor sum occasio cn baebius tribunus plebs dies ad populus uterque dico is res consensus pater discutio sum ne postea obnoxius populor aura censeo sum


M. Cornelio P. Sempronio consulibus—quintus decimus is annus belli Punici erat—prouinciae Cornelio Etruria cum uetere exercitu, Sempronio Bruttii ut nouas scriberet legiones decretae: praetoribus M. Marcio urbana, L. Scribonio Liboni peregrina et eidem Gallia, M. Pomponio Mathoni Sicilia, Ti. Claudio Neroni Sardinia euenit. P. Scipioni cum eo exercitu, cum ea classe quam habebat, prorogatum in annum imperium est; item P. Licinio ut Bruttios duabus legionibus obtineret quoad eum in prouincia cum imperio morari consuli e re publica uisum esset. et M. Liuio et Sp. Lucretio cum binis legionibus quibus aduersus Magonem Galliae praesidio fuissent prorogatum imperium est, et Cn. Octauio ut cum Sardiniam legionemque Ti. Claudio tradidisset ipse nauibus longis quadraginta maritimam oram, quibus finibus senatus censuisset, tutaretur. M. Pomponio praetori in Sicilia Cannensis exercitus duae legiones decretae; T. Quinctius Tarentum, C. Hostilius Tubulus Capuam pro praetoribus, sicut priore anno, cum uetere uterque praesidio obtinerent. de Hispaniae imperio, quos in eam prouinciam duos pro consulibus mitti placeret latum ad populum est. omnes tribus eosdem L. Cornelium Lentulum et L. Manlium Acidinum pro consulibus, sicut priore anno tenuissent, obtinere eas prouincias iusserunt. consules dilectum habere instituerunt et ad nouas scribendas in Bruttios legiones et in ceterorum—ita enim iussi ab senatu erant—exercituum supplementum.

m cornelius p sempronius consul quintus decimus is annus bellum punicus sum prouincia cornelius etruria cum uetus exercitus sempronius bruttius ut nouus scribo legio decerno praetor m marcius urbanus l scribonius libo peregrinus et idem gallia m pomponius matho sicilia tiberius claudius nero sardinia euenio p scipio cum is exercitus cum is classis quam habeo prorogo in annus imperium sum item p licinius ut bruttii duo legio obtineo quoad is in prouincia cum imperium moraris consul e res publicus uideo sum et m livius et spurius lucretius cum bini legio qui aduersus mago gallia praesidium sum prorogo imperium sum et cn octavius ut cum sardinia legio tiberius claudius trado ipse nauis longus quadraginta maritimus ora qui finis senatus censeo tuto m pomponius praetor in sicilia cannensis exercitus duo legio decerno t quintius tarentus que hostilis tubulus capua pro praetor sicut prior annus cum uetus uterque praesidium obtineo de hispania imperium qui in is prouincia duo pro consul mitto placeo latus ad populus sum omnis tres idem l cornelius lentulis et l manlius acido pro consul sicut prior annus teneo obtineo is prouincia jubeo consul dilectus habeo instituo et ad nouus scribo in bruttii legio et in ceterus ita enim iubeo ab senatus sum exercitus supplementum


Carthaginienses ala equitum cum praefecto amissa, alio equitatu per nouum dilectum comparato Hannonem Hamilcaris filium praeficiunt. Hasdrubalem subinde ac Syphacem per litteras nuntiosque, postremo etiam per legatos arcessunt; Hasdrubalem opem ferre prope circumsessae patriae iubent; Syphacem orant ut Carthagini, ut uniuersae Africae subueniat. ad Uticam tum castra Scipio ferme mille passus ab urbe habebat translata a mari, ubi paucos dies statiua coniuncta classi fuerant. Hanno nequaquam satis ualido non modo ad lacessendum hostem sed ne ad tuendos quidem a populationibus agros equitatu accepto id omnium primum egit ut per conquisitionem numerum equitum augeret; nec aliarum gentium aspernatus, maxime tamen Numidas—id longe primum equitum in Africa est genus — conducit. iam ad quattuor milia equitum habebat, cum Salaecam nomine urbem occupauit quindecim ferme milia ab Romanis castris. quod ubi Scipioni relatum est, 'aestiua sub tectis equitatus.' inquit 'sint uel plures, dum talem ducem habeant.' eo minus sibi cessandum ratus quo illi segnius rem agerent, Masinissam cum equitatu praemissum portis obequitare atque hostem ad pugnam elicere iubet: ubi omnis multitudo se effudisset grauiorque iam in certamine esset quam ut facile sustineri posset, cederet paulatim; se in tempore pugnae obuenturum. tantum moratus quantum satis temporis praegresso uisum ad eliciendos hostes, cum Romano equitatu secutus tegentibus tumulis, qui peropportune circa uiae flexus oppositi erant, occultus processit. Masinissa ex composito nunc terrentis, nunc timentis modo aut ipsis obequitabat portis aut cedendo, cum timoris simulatio audaciam hosti faceret, ad insequendum temere eliciebat. nondum omnes egressi erant uarieque dux fatigabatur, alios uino et somno graues arma capere et frenare equos cogendo, aliis ne sparsi et inconditi sine ordine sine signis omnibus portis excurrerent obsistendo. primo incaute se inuehentes Masinissa excipiebat; mox plures simul conferti porta effusi aequauerant certamen; postremo iam omnis equitatus proelio cum adesset, sustineri ultra nequiere; non tamen effusa fuga Masinissa sed cedendo sensim impetus eorum accipiebat donec ad tumulos tegentes Romanum equitatum pertraxit. inde exorti equites et ipsi integris uiribus et recentibus equis Hannoni Afrisque pugnando ac sequendo fessis se circumfudere; et Masinissa flexis subito equis in pugnam rediit. mille fere qui primi agminis fuerant, quibus haud facilis receptus fuit, cum ipso duce Hannone interclusi atque interfecti sunt: ceteros ducis praecipue territos caede effuse fugientes per triginta milia passuum uictores secuti ad duo praeterea milia equitum aut ceperunt aut occiderunt. inter eos satis constabat non minus ducentos Carthaginiensium equites fuisse, et diuitiis quosdam et genere inlustres.

carthaginiensis ala eques cum praeficio amitto alius equitatus per nouus dilectus comparo hanno hamilcaris filius praeficio hasdrubal subinde atque syphacem per littera nuntius postremo etiam per legatus arcesso hasdrubal ops fero prope circumsedeo patria iubeo syphacem oro ut carthago ut universus africa subvenio ad utica tum castrum scipio ferme mille patior ab urbs habeo transfero ab mare ubi paucus dies stativus conjungo classis sum hanno nequaquam satis validus non modo ad lacesso hostis sed ne ad tueor quidem ab populatio ager equitatus accipio is omnis primus ago ut per conquisitio numerus eques augeo neque alius gens aspernor magnus tamen numida is longus primus eques in africanus sum genus conduco iam ad quattuor mille eques habeo cum salaecam nomen urbs occupo quindecim ferme mille ab romanus castrum qui ubi scipio refero sum aestiuus sub tectum equito inquam sum uel multus dum talis dux habeo is paruus sui cesso reor quo ille segnis res ago masinissa cum equitatus praemitto porta obequitaris atque hostis ad pugna elices iubeo ubi omnis multitudo sui effundo gravis iam in certamen sum quam ut facilis sustineo possum cedo paulatim sui in tempus pugna obvenio tantus moror quantus satis tempus praegredior uideo ad elicio hostis cum romanus equitatus sequor tego tumulus qui peropportunus circa uia flecto oppono sum occulo procedo masinissa ex compono nunc terreo nunc timeo modo aut ipse obequito porta aut cedo cum timor simulatio audacia hostis facio ad insequor temere elicio nondum omnis egredior sum varius dux fatigo alius uinum et somnus grauis arma capio et frenaris equus cogo alius ne spargo et inconditus sine ordo sine signum omnis porta excurro obsisto primus incautus sui inveho masinissa excipio mox multus simul confercio porto effundo aequo certamen postremo iam omnis equito proelium cum adsum sustineo ultra nequeo non tamen effundo fuga masinissa sed cedo sensim impetus is accipio donec ad tumulus tego romanus equitas pertraho inde exorior eques et ipse integer uis et recens equus hanno afrisque pugno atque sequor fatisco sui circumfundo et masinissa flecto subeo equus in pugna redeo mille fere qui primus agmen sum qui haud facilis recipio sum cum ipse dux hanno intercludo atque interfacio sum ceterus dux praecipuus terreo caedes effuse fugio per triginta mille passus uictor sequor ad duo praeterea mille eques aut capio aut occido inter is satis consto non paruus ducenti carthaginiensis eques sum et diuitiae quidam et genus illustris


expositis copiis Romani castra in proximis tumulis metantur. iam non in maritimos modo agros conspectu primum classis dein tumultu egredientium in terram pauor terrorque peruenerat, sed in ipsas urbes; neque enim hominum modo turba mulierum puerorumque agminibus immixta omnes passim compleuerat uias, sed pecora quoque prae se agrestes agebant, ut relinqui subito Africam diceres. urbibus uero ipsis maiorem quam quem secum attulerant terrorem inferebant; praecipue Carthagini prope ut captae tumultus fuit. nam post M. Atilium Regulum et L. Manlium consules, annis prope quinquaginta, nullum Romanum exercitum uiderant praeter praedatorias classes quibus escensiones in agros maritimos factae erant, raptisque quae obuia fors fecerat prius recursum semper ad naues quam clamor agrestes conciret fuerat. eo maior tum fuga pauorque in urbe fuit. et hercule neque exercitus domi ualidus neque dux quem opponerent erat. Hasdrubal Gisgonis filius genere, fama, diuitiis, regia tum etiam adfinitate, longe primus ciuitatis erat; sed eum ab ipso illo Scipione aliquot proeliis fusum pulsumque in Hispania meminerant nec magis ducem duci parem quam tumultuarium exercitum suum Romano exercitui esse. itaque uelut si urbem extemplo adgressurus Scipio foret, ita conclamatum ad arma est portaeque raptim clausae et armati in muris uigiliaeque et stationes dispositae ac nocte insequenti uigilatum est. postero die quingenti equites, speculatum ad mare turbandosque egredientes ex nauibus missi, in stationes Romanorum inciderunt. iam enim Scipio, classe Uticam missa, ipse haud ita multum progressus a mari tumulos proximos ceperat; equites et in stationibus locis idoneis posuerat et per agros miserat praedatum.

expono copia romanus castrum in propior tumulus meto iam non in maritimus modo ager conspectus primus classis deinde tumultus egredior in terra pavor terror pervenio sed in ipse urbs neque enim homo modo turba mulier puer agmen immisceo omnis passim compleo uia sed pecus quoque prae sui agrestis ago ut relinquo subeo africa dico urbs uerus ipse magnus quam qui sui affero terror infero praecipuus carthago prope ut capio tumultus sum nam post m atilius regulis et l manlius consul annus prope quinquaginta nullus romanus exercitus video praeter praedatorius classis qui escensio in ager maritimus facio sum rapio qui obuius fors facio prior recursus semper ad nauis quam clamor agrestis concieo sum is magnus tum fuga pavor in urbs sum et herculis neque exercitus domus validus neque dux qui oppono sum hasdrubal gisgonis filius genus fama diuitiae regius tum etiam adfinitas longus primus ciuitas sum sed is ab ipse ille scipio aliquot proelium fundo pello in hispania memini neque magis dux duco par quam tumultuarius exercitus suus romanus exercitus sum itaque uelut si urbs extemplo aggredior scipio sum ita conclamo ad arma sum porta raptim claudo et armatus in murus vigilia et statio dispono atque nox insequor vigilo sum posterus dies quingenti eques speculor ad mare turbo egredior ex nauis mitto in statio romanus incido iam enim scipio classis utica mitto ipse haud ita multus progredior ab mare tumulus propior capio eques et in statio locus idoneus pono et per ager mitto praedor


senatu dato, maximus natu ex iis: 'scio, quanti aestimentur nostrae apud uos querellae, patres conscripti, plurimum in eo momenti esse si probe sciatis et quomodo proditi Locri Hannibali sint et quomodo pulso Hannibalis praesidio restituti in dicionem uestram; quippe si et culpa defectionis procul a publico consilio absit, et reditum in uestram dicionem appareat non uoluntate solum sed ope etiam ac uirtute nostra, magis indignemini bonis ac fidelibus sociis tam indignas tam atroces iniurias ab legato uestro militibusque fieri. sed ego causam utriusque defectionis nostrae in aliud tempus differendam arbitror esse duarum rerum gratia; unius ut coram P. Scipione , qui Locros recepit <et> omnium nobis recte perperamque factorum est testis, agatur; alterius quod qualescumque sumus tamen haec quae passi sumus pati non debuimus. non possumus dissimulare, patres conscripti, nos cum praesidium Punicum in arce nostra haberemus, multa foeda et indigna et a praefecto praesidii Hamilcare et ab Numidis Afrisque passos esse; sed quid illa sunt, conlata cum iis quae hodie patimur? cum bona uenia, quaeso, audiatis, patres conscripti, id quod inuitus eloquar. in discrimine est nunc humanum omne genus, utrum uos an Carthaginienses principes orbis terrarum uideat. si ex iis quae Locrenses aut ab illis passi sumus aut a uestro praesidio nunc cum maxime patimur aestimandum Romanum ac Punicum imperium sit, nemo non illos sibi quam uos dominos praeoptet. et tamen uidete quemadmodum in uos Locrenses animati sint. cum a Carthaginiensibus iniurias tanto minores acciperemus, ad uestrum imperatorem confugimus: cum a uestro praesidio plus quam hostilia patiamur, nusquam alio quam ad uos querellas detulimus. aut uos respicietis perditas res nostras, patres conscripti, aut ne ab dis quidem immortalibus quod precemur quicquam superest. ' Q. Pleminius legatus missus est cum praesidio ad recipiendos a Carthaginiensibus Locros et cum eodem ibi relictus est praesidio. in hoc legato uestro—dant enim animum ad loquendum libere ultimae miseriae—nec hominis quicquam est, patres conscripti, praeter figuram et speciem neque Romani ciuis praeter habitum uestitumque et sonum Latinae linguae; pestis ac belua immanis, quales fretum quondam quo ab Sicilia diuidimur ad perniciem nauigantium circumsedisse fabulae ferunt. ac si scelus libidinemque et auaritiam solus ipse exercere in socios uestros satis haberet, unam profundam quidem uoraginem tamen patientia nostra expleremus: nunc omnes centuriones militesque uestros—adeo in promiscuo licentiam atque improbitatem esse uoluit—Pleminios fecit; omnes rapiunt, spoliant, uerberant, uolnerant, occidunt; constuprant matronas, uirgines, ingenuos raptos ex complexu parentium. cottidie capitur urbs nostra, cottidie diripitur; dies noctesque omnia passim mulierum puerorumque qui rapiuntur atque asportantur ploratibus sonant. miretur qui sciat, quomodo aut nos ad patiendum sufficiamus aut illos qui faciunt nondum tantarum iniuriarum satietas ceperit. neque ego exsequi possum nec uobis operae est audire singula quae passi sumus: communiter omnia amplectar. nego domum ullam Locris, nego quemquam hominem expertem iniuriae esse; nego ullum genus sceleris, libidinis, auaritiae superesse quod in ullo qui pati potuerit praetermissum sit. uix ratio iniri potest uter casus ciuitati sit detestabilior, cum hostes bello urbem cepere an cum exitiabilis tyrannus ui atque armis oppressit. omnia quae captae urbes patiuntur passi sumus et cum maxime patimur, patres conscripti; omnia quae crudelissimi atque importunissimi tyranni scelera in oppressos ciues edunt Pleminius in nos liberosque nostros et coniuges edidit.

senatus do magnus natus ex is scio quantus aestimo noster apud tu querela pater conscribo multus in is momentum sum si probus scio et quomodo prodeo locri hannibal sum et quomodo pulso hannibal praesidium restitus in dicio vester quippe si et culpa defectio procul ab publicus consilium absum et redeo in vester dicio appareo non uoluntas solus sed ops etiam atque uirtus noster magis indignor bonus atque fidelis socius tam indignus tam atrox injuria ab legatus uester miles fio sed ego causa uterque defectio noster in alius tempus differo arbitror sum duaris res gratia unus ut coram p scipio qui locri recipio et omnis nos rectus perperus factor sum testis ago alter qui qualis sum tamen hic qui patior sum patior non debeo non possum dissimulo pater conscribo nos cum praesidium punicus in arx noster habeo multus foedus et indignus et ab praeficio praesidium hamilcaris et ab numida afrisque patior sum sed quis ille sum confero cum is qui hodie patior cum bonus uenia quaeso audio pater conscribo is qui inuitus eloquor in discrimen sum nunc humanus omnis genus utrum tu an carthaginiensis princeps orbis terra uideo si ex is qui locrensis aut ab ille patior sum aut ab uester praesidium nunc cum magnus patior aestimo romanus atque punicus imperium sum nemo non ille sui quam tu dominus praeopto et tamen uideo quemadmodum in tu locrensis animo sum cum ab carthaginiensis injuria tantus paruus accipio ad uester imperator confugio cum ab uester praesidium multus quam hostilis patior nusquam alius quam ad tu querela defero aut tu respicio perdo res noster pater conscribo aut ne ab deus quidem immortalis qui preco quisquam supersum q pleminius legatus mitto sum cum praesidium ad recipio ab carthaginiensis locri et cum idem ibi relinquo sum praesidium in hic legatus uester do enim animus ad loquor libo ulter miseria neque homo quisquam sum pater conscribo praeter figura et species neque romanus ciuis praeter habitus vestio et sonus latinus lingua pestis atque belua immanis qualis fretus quondam quo ab sicilia divido ad pernicies navigo circumsedeo fabula fero atque si scelus libido et auaritia solus ipse exerceo in socius uester satis habeo unus profundo quidem uorago tamen patientia noster expleo nunc omnis centurio milito uester adeo in promiscuus licentia atque improbitas sum uolo pleminios facio omnis rapio spolio verbero vulnero occaedes constupro matrona uirgo ingenuus rapio ex complexus pareo cottidie capio urbs noster cottidie diripio dies nox omnis passim mulier puer qui rapio atque asporto ploratus sono miro qui scio quomodo aut nos ad patior sufficio aut ille qui facio nondum tantaris iniuriaris satietas capio neque ego exsequor possum neque tu opera sum audio singulus qui patior sum communis omnis amplector nego domus ullus locri nego quisquam homo expers iniuria sum nego ullus genus scelus libido avaritia supersum qui in ullus qui patior possum praetermitto sum uix ratio ineo possum uter casus ciuitas sum detestabilis cum hostis bellum urbs capio an cum exitiabilis tyrannus uis atque arma opprimo omnis qui capio urbs patior patior sum et cum magnus patior pater conscribo omnis qui crudelis atque importunus tyrannus scelus in opprimo ciuis edo pleminius in nos liber noster et coniunx edo


haec quamquam partim uera partim mixta eoque similia ueris iactabantur, tamen uicit Q. Metelli sententia qui de ceteris Maximo adsensus de Scipionis causa dissensit: qui enim conuenire quem modo ciuitas iuuenem admodum unum reciperandae Hispaniae delegerit ducem, quem recepta ab hostibus Hispania ad imponendum Punico bello finem creauerit consulem, spe destinauerit Hannibalem ex Italia retracturum, Africam subacturum, eum repente, tamquam Q. Pleminium , indicta causa prope damnatum ex prouincia reuocari, cum ea quae in se nefarie facta Locrenses quererentur ne praesente quidem Scipione facta dicerent, neque aliud quam patientia aut pudor quod legato pepercisset insimulari posset? sibi placere M. Pomponium praetorem, cui Sicilia prouincia sorti euenisset, triduo proximo in prouinciam proficisci: consules decem legatos quos iis uideretur ex senatu legere quos cum praetore mitterent, et duos tribunos plebei atque aedilem; cum eo consilio praetorem cognoscere; si ea quae Locrenses facta quererentur iussu aut uoluntate P. Scipionis facta essent, ut eum de prouincia decedere iuberent; si P. Scipio iam in Africam traiecisset, tribuni plebis atque aedilis cum duobus legatis quos maxime idoneos praetor censuisset in Africam proficiscerentur, tribuni atque aedilis qui reducerent inde Scipionem, legati qui exercitui praeessent donec nouus imperator ad eum exercitum uenisset: si M. Pomponius et decem legati comperissent neque iussu neque uoluntate P. Scipionis ea facta esse, ut ad exercitum Scipio maneret bellumque ut proposuisset gereret. hoc facto senatus consulto, cum tribunis plebis actum est aut compararent inter se aut sorte legerent qui duo cum praetore ac legatis irent: ad collegium pontificum relatum de expiandis quae Locris in templo Proserpinae tacta ac uiolata elataque inde essent. tribuni plebis cum praetore et decem legatis profecti M. Claudius Marcellus et M. Cincius Alimentus ; aedilis plebis datus est quem, si aut in Sicilia praetori dicto audiens non esset Scipio aut iam in Africam traiecisset, prendere tribuni iuberent, ac iure sacrosanctae potestatis reducerent. prius Locros ire quam Messanam consilium erat.

hic quamquam pars uerus pars misceo eo similis uerus jacto tamen uinco q metellus sententia qui de ceterus maximus assensus de scipio causa dissentio qui enim conuenio qui modo ciuitas iuuenis admodum unus recipero hispania deligo dux qui recipio ab hostis hispania ad impono punicus bellum finis creo consul spes destino hannibal ex italia retraho africa subigo is repens tamquam q pleminium indico causa prope damno ex prouincia reuocaris cum is qui in sui nefarius facio locrensis queror ne praesens quidem scipio facio dico neque alius quam patientia aut pudor qui legatus parco insimularis possum sui placeo m pomponius praetor qui sicilia prouincia sortio evenio triduum propior in prouincia proficisco consul decem legatus qui is uideo ex senatus lego qui cum praetor mitto et duo tribunus plebes atque aedilis cum is consilium praetor cognosco si is qui locrensis facio queror iussus aut uoluntas p scipio facio sum ut is de prouincia decedo iubeo si p scipio iam in africa transjacio tribunus plebs atque aedilis cum duo legatus qui magnus idoneus praetor censeo in africa proficisco tribunus atque aedilis qui reduco inde scipio legatus qui exercitus praesum donec nouus imperator ad is exercitus uenio si m pomponius et decem legatus comperio neque iussus neque uoluntas p scipio is facio sum ut ad exercitus scipio maneo bellus ut propono gero hic facio senatus consultum cum tribunus plebs ago sum aut comparo inter sui aut sors lego qui duo cum praetor atque legatus eo ad collegium pontifex refero de expio qui locri in templum proserpina tango atque violo effero inde sum tribunus plebs cum praetor et decem legatus proficiscor m claudus marcellus et m cincius alimentus aedilis plebs do sum qui si aut in sicilia praetor dico audio non sum scipio aut iam in africa transjacio prehendo tribunus iubeo atque ius sacrosanctus potestas reduco prior locri eo quam messana consilium sum


Scipioni ut nuntiatum est in maiore discrimine Locris rem uerti ipsumque Hannibalem aduentare, ne praesidio etiam periclitaretur haud facili inde receptu, et ipse a Messana L. Scipione fratre in praesidio ibi relicto cum primum aestu fretum inclinatum est †naues mari secundo misit. et Hannibal a Buloto amni—haud procul is ab urbe Locris abest—nuntio praemisso ut sui luce prima summa ui proelium cum Romanis ac Locrensibus consererent dum ipse auersis omnibus in eum tumultum ab tergo urbem incautam adgrederetur, ubi luce coeptam inuenit pugnam, ipse nec in arcem se includere, turba locum artum impediturus, uoluit, neque scalas quibus scanderet muros attulerat. sarcinis in aceruum coniectis cum haud procul muris ad terrorem hostium aciem ostendisset, cum equitibus Numidis circumequitabat urbem, dum scalae quaeque alia ad oppugnandum opus erant parantur, ad uisendum qua maxime parte adgrederetur: progressus ad murum scorpione icto qui proximus eum forte steterat, territus inde tam periculoso casu receptui canere cum iussisset, castra procul ab ictu teli communit. classis Romana a Messana Locros aliquot horis multo die superante accessit; expositi omnes e nauibus et ante occasum solis urbem ingressi sunt. postero die coepta ex arce a Poenis pugna, et Hannibal iam scalis aliisque omnibus ad oppugnationem paratis subibat muros cum repente in eum nihil minus quam tale quicquam timentem patefacta porta erumpunt Romani. ad ducentos, improuidos cum inuasissent, occidunt: ceteros Hannibal, ut consulem adesse sensit, in castra recipit, nuntioque misso ad eos qui in arce erant ut sibimet ipsi consulerent nocte motis castris abiit. et qui in arce erant igni iniecto tectis quae tenebant ut is tumultus hostem moraretur, agmen suorum fugae simili cursu ante noctem adsecuti sunt.

scipio ut nuntio sum in magnus discrimen locri res uerto ipse hannibal aduentaris ne praesidium etiam periclitor haud facilis inde recipio et ipse ab messana l scipio frater in praesidium ibi relinquo cum primus aestus fretus inclino sum nauis mare secundus mitto et hannibal ab buloto amnis haud procul is ab urbs locri absum nuntio praemitto ut suus lux primus summus uis proelium cum romanus atque locrensis consero dum ipse averto omnis in is tumultus ab tergum urbs incautus aggredior ubi lux coepio inuenio pugna ipse neque in arx sui includo turba locus artus impedio uolo neque scala qui scando murus affero sarcina in acervus conicio cum haud procul murus ad terror hostis acies ostendo cum eques numida circumequito urbs dum scala quisque alius ad oppugno opus sum paro ad viso qui magnus pars aggredior progredior ad murus scorpio icio qui proximus is fors sto terreo inde tam periculosus casus receptus cano cum iubeo castrum procul ab ictus telis communio classis romanus ab messana locri aliquot hora multus dies supero accedo expono omnis e nauis et ante occasus sol urbs ingredior sum posterus dies coepio ex arx ab poenus pugno et hannibal iam scalae alius omnis ad oppugnatio paro subeo murus cum repens in is nihil paruus quam talis quisquam timeo patefacio porto erumpo romanus ad ducenti improvidus cum invado occaedes ceterus hannibal ut consul adsum sentio in castrum recipio nuntio mitto ad is qui in arx sum ut sui ipse consulo nox moveo castrum abeo et qui in arx sum ignis injecto tectum qui teneo ut is tumultus hostis moror agmen suus fuga similis cursus ante nox adsequor sum


Scipio ut et arcem relictam ab hostibus et uacua uidit castra, uocatos ad contionem Locrenses grauiter ob defectionem incusauit; de auctoribus supplicium sumpsit bonaque eorum alterius factionis principibus ob egregiam fidem aduersus Romanos concessit. publice nec dare nec eripere se quicquam Locrensibus dixit; Romam mitterent legatos; quam senatus aequum censuisset, eam fortunam habituros. illud satis scire, etsi male de populo Romano meriti essent, in meliore statu sub iratis Romanis futuros quam sub amicis Carthaginiensibus fuerint. ipse Pleminio legato praesidioque quod arcem ceperat ad tuendam urbem relicto, cum quibus uenerat copiis Messanam traiecit. ita superbe et crudeliter habiti Locrenses ab Carthaginiensibus post defectionem ab Romanis fuerant ut modicas iniurias non aequo modo animo pati sed prope libenti possent; uerum enimuero tantum Pleminius Hamilcarem praesidii praefectum, tantum praesidiarii milites Romani Poenos scelere atque auaritia superauerunt ut non armis sed uitiis uideretur certari. nihil omnium quae inopi inuisas opes potentioris faciunt praetermissum in oppidanos est ab duce aut a militibus; in corpora ipsorum, in liberos, in coniuges infandae contumeliae editae. iam auaritia ne sacrorum quidem spoliatione abstinuit; nec alia modo templa uiolata sed Proserpinae etiam intacti omni aetate thesauri, praeterquam quod a Pyrrho, qui cum magno piaculo sacrilegii sui manubias rettulit, spoliati dicebantur. ergo sicut ante regiae naues laceratae naufragiis nihil in terram integri praeter sacram pecuniam deae quam asportabant extulerant, tum quoque alio genere cladis eadem illa pecunia omnibus contactis ea uiolatione templi furorem obiecit atque inter se ducem in ducem, militem in militem rabie hostili uertit.

scipio ut et arx relinquo ab hostis et uacuus uideo castrum uoco ad contio locrensis grauis ob defectio incuso de auctor supplicium sumo bonus is alter factio princeps ob egregius fides aduersus romanus concedo publicus neque do neque eripio sui quisquam locrensis dico roma mitto legatus quam senatus aequus censeo is fortuna habeo ille satis scio etsi malus de populus romanus mereo sum in bonus status sub irascor romanus sum quam sub amicus carthaginiensis sum ipse pleminio legatus praesidium qui arx capio ad tueor urbs relinquo cum qui uenio copia messana transiacio ita superbus et crudeliter habeo locrensis ab carthaginiensis post defectio ab romanus sum ut modicus injuria non aequus modo animus patior sed prope libet possum uerus enimuero tantus pleminius hamilcaris praesidium praeficio tantus praesidiarius miles romanus poeni scelus atque auaritia supero ut non arma sed uitium uideo certaris nihil omnis qui inops invideo ops potens facio praetermitto in oppidanus sum ab dux aut ab miles in corpus ipse in liber in coniunx infer contumelia edo iam auaritia ne sacer quidem spoliatio abstineo neque alius modo templum violo sed proserpina etiam intactus omnis aetas thesaurus praeterquam qui ab pyrrhus qui cum magnus piaculum sacrilegium suus manubiae refero spolio dico ergo sicut ante regia nauis lacero naufragium nihil in terra integer praeter sacer pecunia dea quam asporto effero tum quoque alius genus clades idem ille pecunia omnis contingo is uiolatio templum furor obiacio atque inter sui dux in dux miles in miles rabies hostilis uerto


quantum militum in Africam transportatum sit non paruo numero inter auctores discrepat. alibi decem milia peditum duo milia et ducentos equites, alibi sedecim milia peditum mille et sescentos equites, alibi parte plus dimidia rem auctam, quinque et triginta milia peditum equitumque in naues imposita <inuenio>. quidam non adiecere numerum, inter quos me ipse in re dubia poni malim. Coelius ut abstinet numero, ita ad immensum multitudinis speciem auget: uolucres ad terram delapsas clamore militum ait tantamque multitudinem conscendisse naues ut nemo mortalium aut in Italia aut in Sicilia relinqui uideretur. milites ut naues ordine ac sine tumultu conscenderent ipse eam sibi curam sumpsit: nauticos C. Laelius , qui classis praefectus erat, in nauibus ante conscendere coactos continuit: commeatus imponendi M. Pomponio praetori cura data: quinque et quadraginta dierum cibaria, e quibus quindecim dierum cocta, imposita. ut omnes iam in nauibus erant, scaphas circummisit ut ex omnibus nauibus gubernatoresque et magistri nauium et bini milites in forum conuenirent ad imperia accipienda. postquam conuenerunt, primum ab iis quaesiuit si aquam hominibus iumentisque in totidem dies quot frumentum imposuissent. ubi responderunt aquam dierum quinque et quadraginta in nauibus esse, tum edixit militibus ut silentium quieti nautis sine certamine ad ministeria exsequenda bene oboedientes praestarent. cum uiginti rostratis se ac L. Scipionem ab dextro cornu, ab laeuo totidem rostratas et C. Laelium praefectum classis cum M. Porcio Catone —quaestor is tum erat—onerariis futurum praesidio. lumina in nauibus singula rostratae, bina onerariae haberent: in praetoria naue insigne nocturnum trium luminum fore. Emporia ut peterent gubernatoribus edixit. — fertilissimus ager eoque abundans omnium copia rerum est regio, et imbelles—quod plerumque in uberi agro euenit —barbari sunt priusque quam ab Carthagine subueniretur opprimi uidebantur posse. —iis editis imperiis redire ad naues iussi et postero die bis bene iuuantibus signo dato soluere naues.

quantus miles in africa transportas sum non parvus numerus inter auctor discrepo alibi decem mille pedes duo mille et ducenti eques alibi sedecim mille pedes mille et sescenti eques alibi pars multus dimidio res augeo quinque et triginta mille pedes equio in nauis impono inuenio quidam non adicio numerus inter qui ego ipse in res dubius pono malo caelius ut abstineo numerus ita ad immensus multitudo species augeo uolucris ad terra delabor clamor miles aio tantus multitudo conscendo nauis ut nemo mortalis aut in italia aut in sicilia relinquo uideo miles ut nauis ordo atque sine tumultus conscendo ipse is sui cura sumo nautici que laelius qui classis praefectus sum in nauis ante conscendo cogo contineo commeatus impono m pomponius praetor cura do quinque et quadraginta dies cibaria e qui quindecim dies coquo impono ut omnis iam in nauis sum scapha circummitto ut ex omnis nauis gubernator et magister nauis et bini miles in forum convenio ad imperium accipio postquam convenio primus ab is quaero si aqua homo jumentum in totidem dies quot frumentum impono ubi respondeo aqua dies quinque et quadraginta in nauis sum tum edico miles ut silentium quiesco nauta sine certamen ad ministerium exsequor bene oboedio praesto cum uiginti rostratus sui atque l scipio ab dexter cornu ab laevus totidem rostratus et que laelius praeficio classis cum m porcius cato quaestor is tum sum oneraria sum praesidium lumen in nauis singulus rostratus bini oneraria habeo in praetorius nauis insignis nocturnus tres lumen sum emporium ut peto gubernator edico fertilis ager eo abundo omnis copia res sum regius et imbellis qui plerusque in uber ager euenio barbaris sum prior quam ab carthago subvenio opprimo uideo possum is edo imperium redeo ad nauis iubeo et posterus dies bis bene juvo signum do soluo nauis