Ab urbe condita, books 26-30 - 29

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


neglectae eo biennio res in Graecia erant. itaque Philippus Aetolos desertos ab Romanis, cui uni fidebant auxilio, quibus uoluit condicionibus ad petendam et paciscendam subegit pacem. quod nisi omni ui perficere maturasset, bellantem eum cum Aetolis P. Sempronius proconsul, successor imperii missus Sulpicio cum decem milibus peditum et mille equitibus et triginta quinque rostratis nauibus, haud paruum momentum ad opem ferendam sociis, oppressisset. uixdum pace facta nuntius regi uenit Romanos Dyrrachium uenisse Parthinosque et propinquas alias gentes motas esse ad spem nouandi res Dimallumque oppugnari. eo se auerterant Romani ab Aetolorum quo missi erant auxilio, irati quod sine auctoritate sua aduersus foedus cum rege pacem fecissent. ea cum audisset Philippus ne qui motus maior in finitimis gentibus populisque oreretur magnis itineribus Apolloniam contendit, quo Sempronius se receperat misso Laetorio legato cum parte copiarum et quindecim nauibus in Aetoliam ad uisendas res pacemque si posset turbandam. Philippus agros Apolloniatium uastauit et ad urbem admotis copiis potestatem pugnae Romano fecit; quem postquam quietum muros tantummodo tueri uidit, nec satis fidens uiribus ut urbem oppugnaret et cum Romanis quoque, sicut cum Aetolis, cupiens pacem si posset, si minus, indutias facere, nihil ultra inritatis nouo certamine odiis in regnum se recepit. per idem tempus taedio diutini belli Epirotae temptata prius Romanorum uoluntate legatos de pace communi ad Philippum misere, satis confidere conuenturam eam adfirmantes si ad conloquium cum P. Sempronio imperatore Romano uenisset. facile impetratum—neque enim ne ipsius quidem regis abhorrebat animus—ut in Epirum transiret. Phoenice urbs est Epiri; ibi prius conlocutus rex cum Aeropo et Derda et Philippo, Epirotarum praetoribus, postea cum P. Sempronio congreditur. adfuit conloquio Amynander Athamanum rex, et magistratus alii Epirotarum et Acarnanum. primus Philippus praetor uerba facit et petit simul ab rege et ab imperatore Romano ut finem belli facerent darentque eam Epirotis ueniam. P. Sempronius condiciones pacis dixit ut Parthini et Dimallum et Bargullum et Eugenium Romanorum essent, Atintania, si missis Romam legatis ab senatu impetrasset, ut Macedoniae accederet. in eas condiciones cum pax conueniret, ab rege foederi adscripti Prusia Bithyniae rex, Achaei Boeoti Thessali Acarnanes Epirotae: ab Romanis Ilienses, Attalus rex, Pleuratus, Nabis Lacedaemoniorum tyrannus, Elei Messenii Athenienses. haec conscripta consignataque sunt, et in duos menses indutiae factae donec Romam mitterentur legati ut populus in has condiciones pacem iuberet; iusseruntque omnes tribus, quia uerso in Africam bello omnibus aliis in praesentia leuari bellis uolebant. P. Sempronius pace facta ad consulatum Romam decessit.

neglego is biennium res in graecia sum itaque philippus aetoli desero ab romanus qui unus fido auxilium qui uolo condicio ad peto et pacisco subigo pax qui nisi omnis uis perficio maturo bellor is cum aetolus p sempronius proconsul successor imperium mitto sulpicius cum decem mille pedes et mille eques et triginta quinque rostratus nauis haud paruus momentum ad ops fero socius opprimo uix pax facio nuntius rex uenio romanus dyrrachium uenio partheni et propinquo alius gens moveo sum ad spes nouo res dimallumque oppugnaris is sui averto romanus ab aetolus quo mitto sum auxilium irascor qui sine auctoritas suus aduersus foedus cum rex pax facio is cum audio philippus ne qui moueo magnus in finitimus gens populus orior magnus iter apollonia contendo quo sempronius sui recipio mitto laetorius legatus cum pars copia et quindecim nauis in aetolia ad viso res pax si possum turbo philippus ager apolloniatium vasto et ad urbs admoueo copia potestas pugna romanus facio qui postquam quiesco murus tantummodo tueor uideo neque satis fido uis ut urbs oppugno et cum romanus quoque sicut cum aetolus cupio pax si possum si paruus indutiae facio nihil ultra inritas nouus certamen odium in regnum sui recipio per idem tempus taedium diutinus bellum epirotes tento prior romanus uoluntas legatus de pax communis ad philippus mitto satis confido convenio is adfirmo si ad colloquium cum p sempronius imperator romanus uenio facilis impetro neque enim ne ipse quidem rex abhorreo animus ut in epirus transeo phoenix urbs sum epirus ibi prior conloquor rex cum aeropo et derda et philippus epirotaris praetor postea cum p sempronius congredior adsum colloquium amynander athamanes rex et magistratus alius epirotaris et acarnanum primus philippus praetor uerbum facio et peto simul ab rex et ab imperator romanus ut finis bellum facio do is epirotes uenia p sempronius condicio pax dico ut partheni et dimallum et bargullum et eugenium romanus sum atintania si mitto roma legatus ab senatus impetro ut macedonia accedo in is condicio cum pax convenio ab rex foedus adscribo prusia bithynia rex achaeus boeotus thessal acarnanes epirotes ab romanus ilienses attalus rex pleuratus no lacedaemonius tyrannus elei messenius atheniensis hic conscribo consigno sum et in duo mensis indutiae facio donec roma mitto legatus ut populus in hic condicio pax iubeo jubeo omnis tres quia verso in africa bellum omnis alius in praesens leuaris bellum uolo p sempronius pax facio ad consulatus roma decedo


maiorem igitur iam rem Syphax ratus quam ut per praefectos ageret, cum filio iuuene—nomen Uermina erat—parte exercitus missa imperat ut circumducto agmine in se intentum hostem ab tergo inuadat. nocte profectus Uermina qui ex occulto adgressurus erat; Syphax autem interdiu aperto itinere ut qui signis conlatis acie dimicaturus esset mouit castra. ubi tempus uisum est quo peruenisse iam circummissi uideri poterant, et ipse leni cliuo ferente ad hostem cum multitudine fretus tum praeparatis ab tergo insidiis per aduersum montem erectam aciem ducit. Masinissa fiducia maxime loci, quo multo aequiore pugnaturus erat, et ipse dirigit suos. atrox proelium et diu anceps fuit, loco et uirtute militum Masinissam, multitudine quae nimio maior erat Syphacem iuuante. ea multitudo diuisa cum pars a fronte urgeret pars ab tergo se circumfudisset, uictoriam haud dubiam Syphaci dedit, et ne effugium quidem patebat hinc a fronte hinc ab tergo inclusis. itaque ceteri pedites equitesque caesi aut capti: ducentos ferme equites Masinissa circa se conglobatos diuisosque turmatim in tres partes erumpere iubet, loco praedicto in quem ex dissipata conuenirent fuga. ipse qua intenderat inter media tela hostium euasit: duae turmae haesere; altera metu dedita hosti, pertinacior altera in repugnando telis obruta et confixa est. Uerminam prope uestigiis instantem in alia atque alia flectendo itinera eludens, taedio et desperatione tandem fessum absistere sequendo coegit; ipse cum sexaginta equitibus ad minorem Syrtim peruenit. ibi cum conscientia egregia saepe repetiti regni paterni inter Punica Emporia gentemque Garamantum omne tempus usque ad C. Laeli classisque Romanae aduentum in Africam consumpsit. haec animum inclinant ut cum modico potius quam cum magno praesidio equitum ad Scipionem quoque postea uenisse Masinissam credam; quippe illa regnanti multitudo, haec paucitas exsulis fortunae conueniens est.

magnus igitur iam res syphax reor quam ut per praeficio ago cum filius juvenis nomen vermino sum pars exercitus mitto impero ut circumduco agmen in sui intentus hostis ab tergum invado nox proficiscor vermino qui ex occulo aggredior sum syphax autem interdiu aperio iter ut qui signum confero acies dimico sum moueo castrum ubi tempus uideo sum quo pervenio iam circummitto uideo possum et ipse lenis cliuus fero ad hostis cum multitudo fretus tum praeparo ab tergum insidiae per adverro mons erigo acies duco masinissa fiducia magnus locus quo multus aequus pugno sum et ipse dirigo suus atrox proelium et diu anceps sum locus et uirtus miles masinissa multitudo qui nimius magnus sum syphacem juvo is multitudo diuido cum pars ab frons urgeo pars ab tergum sui circumfundo uictoria haud dubius syphaci do et ne effugius quidem pateo hinc ab frons hinc ab tergum includo itaque ceterus pedito equito caedo aut capio ducenti ferme eques masinissa circa sui conglobo divido turmatim in tres pars erumpo iubeo locus praedico in qui ex dissipata convenio fuga ipse qui intendo inter medius telum hostis euado duo turma haereo alter metus dedo hostis pertinax alter in repugno telum obruo et configo sum uerminam prope vestigium insto in alius atque alius flecto iter eludo taedium et desperatio tandem fatisco absisto sequor cogo ipse cum sexaginta eques ad paruus syrtis peruenio ibi cum conscientia egregius saepe repeto regnum paternus inter punicus emporium gens garamantes omnis tempus usque ad que laelis classis romanus aduentus in africa consumo hic animus inclino ut cum modicus potis quam cum magnus praesidium eques ad scipio quoque postea uenio masinissa credo quippe ille regno multitudo hic paucitas exsulis fortuna conuenio sum


Scipio postquam in Siciliam uenit, uoluntarios milites ordinauit centuriauitque. ex iis trecentos iuuenes, florentes aetate et uirium robore insignes, inermes circa se habebat, ignorantes quem ad usum neque centuriati neque armati seruarentur. tum ex totius Siciliae iuniorum numero principes genere et fortuna trecentos equites qui secum in Africam traicerent legit, diemque iis qua equis armisque instructi atque ornati adessent edixit. grauis ea militia, procul domo, terra marique multos labores magna pericula allatura uidebatur; neque ipsos modo sed parentes cognatosque eorum ea cura angebat. ubi dies quae dicta erat aduenit, arma equosque ostenderunt. tum Scipio renuntiari sibi dixit quosdam equites Siculorum tamquam grauem et duram horrere eam militiam: si qui ita animati essent, malle eos sibi iam tum fateri quam postmodo querentes segnes atque inutiles milites rei publicae esse; expromerent quid sentirent; cum bona uenia se auditurum. ubi ex iis unus ausus est dicere se prorsus, si sibi utrum uellet liberum esset, nolle militare, tum Scipio ei: 'quoniam igitur, adulescens, quid sentires non dissimulasti, uicarium tibi expediam cui tu arma equumque et cetera instrumenta militiae tradas et tecum hinc extemplo domum ducas exerceas docendum cures equo armisque.' laeto condicionem accipienti unum ex trecentis quos inermes habebat tradit. ubi hoc modo exauctoratum equitem cum gratia imperatoris ceteri uiderunt, se quisque excusare et uicarium accipere. ita trecentis Siculis Romani equites substituti sine publica impensa. docendorum atque exercendorum curam Siculi habuerunt, quia edictum imperatoris erat ipsum militaturum qui ita non fecisset. egregiam hanc alam equitum euasisse ferunt multisque proeliis rem publicam adiuuisse. legiones inde cum inspiceret, plurimorum stipendiorum ex iis milites delegit, maxime qui sub duce Marcello militauerant, quos cum optima disciplina institutos credebat tum etiam ab longa Syracusarum obsidione peritissimos esse urbium oppugnandarum; nihil enim paruum sed Carthaginis iam excidia agitabat animo. inde exercitum per oppida dispertit; frumentum Siculorum ciuitatibus imperat, ex Italia aduecto parcit; ueteres naues reficit et cum iis C. Laelium in Africam praedatum mittit; nouas Panhormi subducit, quia ex uiridi materia raptim factae erant, ut in sicco hibernarent. praeparatis omnibus ad bellum Syracusas, nondum ex magnis belli motibus satis tranquillas, uenit. Graeci res a quibusdam Italici generis eadem ui qua per bellum ceperant retinentibus, concessas sibi ab senatu repetebant. omnium primum ratus tueri publicam fidem, partim edicto, partim iudiciis etiam in pertinaces ad obtinendam iniuriam redditis suas res Syracusanis restituit. non ipsis tantum ea res sed omnibus Siciliae populis grata fuit, eoque enixius ad bellum adiuuerunt. eadem aestate in Hispania coortum ingens bellum conciente Ilergete Indibili nulla alia de causa quam per admirationem Scipionis contemptu imperatorum aliorum orto: eum superesse unum ducem Romanis ceteris ab Hannibale interfectis [rebantur]; eo nec in Hispaniam caesis Scipionibus alium quem mitterent habuisse, et postquam in Italia grauius bellum urgeret, aduersus Hannibalem eum arcessitum. praeterquam quod nomina tantum ducum in Hispania Romani habeant, exercitum quoque inde ueterem deductum; trepida omnia et inconditam turbam tironum esse. nunquam talem occasionem liberandae Hispaniae fore. seruitum ad eam diem aut Carthaginiensibus aut Romanis, nec in uicem his aut illis sed interdum utrisque simul. pulsos ab Romanis Carthaginienses: ab Hispanis, si consentirent, pelli Romanos posse, ut ab omni externo imperio soluta in perpetuum Hispania in patrios rediret mores ritusque. haec taliaque dicendo non populares modo sed Ausetanos quoque, uicinam gentem, concitat et alios finitimos sibi atque illis populos. itaque intra paucos dies triginta milia peditum quattuor ferme equitum in Sedetanum agrum, quo edictum erat, conuenerunt.

scipio postquam in sicilia uenio voluntarii miles ordino centurio ex is trecenti iuuenis floreo aetas et uis robur insignis inermis circa sui habeo ignoro qui ad usus neque centurio neque armatus servo tum ex totus sicilia iuniorum numerus princeps genus et fortuna trecenti eques qui sui in africa traicio lego dies is qui equus armus instruo atque orno adsum edico grauis is militia procul domus terra mare multus labor magnus periculum affero uideo neque ipse modo sed parens cognatus is is cura ango ubi dies qui dictum sum aduenio arma equus ostendo tum scipio renuntiaris sui dico quidam eques siculus tamquam grauis et durus horreo is militia si qui ita animo sum malo is sui iam tum fateor quam postmodo queror segnis atque inutilis miles res publicus sum expromo quis sentio cum bonus uenia sui audio ubi ex is unus audeo sum dico sui prorsus si sui utrum uolo liber sum nolo militaris tum scipio is quoniam igitur adulescens quis sentio non dissimulo vicarius tu expedio qui tu arma equus et ceterus instrumentum militia trado et tu hinc extemplo domus duco exerceo doceo curo equus armus laeto condicio accipio unus ex trecenti qui inermis habeo trado ubi hic modo exauctoro eques cum gratia imperator ceterus uideo sui quisque excuso et vicarius accipio ita trecenti siculis romanus eques substituo sine publicus impensa doceo atque exerceo cura siculis habeo quia edictum imperator sum ipse milito qui ita non facio egregius hic alo eques evado fero multa proelium res publicus adjuvo legio inde cum inspicio multus stipendium ex is miles deligo magnus qui sub dux marcellus milito qui cum bonus disciplina instituo credo tum etiam ab longus syracusaris obsidio pereo sum urbs oppugnandaris nihil enim paruus sed carthago iam excidium agito animus inde exercitus per oppidum dispertit frumentum siculus ciuitas impero ex italia adveho parco ueteres nauis reficio et cum is que laelius in africa praedor mitto nouus panhormus subduco quia ex uiridis materia raptim facio sum ut in sicco hiberno praeparo omnis ad bellum syracusae nondum ex magnus bellum motus satis tranquillus uenio graecum res ab quidam italicus genus idem uis qui per bellum capio retineo concedo sui ab senatus repeto omnis primus reor tueor publicus fides pars edictum pars iudicium etiam in pertinax ad obtineo iniuria reddo suus res syracusanus restituo non ipse tantus is res sed omnis sicilia populus gratus sum eo enitor ad bellum adjuvo idem aestas in hispania coorior ingens bellum concieo ilergete indibilis nullus alius de causa quam per admiratio scipio contemptus imperator alius orior is supersum unus dux romanus ceterus ab hannibal interficio reor is neque in hispania caedo scipio alius qui mitto habeo et postquam in italia grauis bellum urgeo aduersus hannibal is arcesso praeterquam qui nomen tantus dux in hispania romanus habeo exercitus quoque inde uetus deduco trepido omnis et inconditus turba tiro sum numquam talis occasio libero hispania sum servio ad is dies aut carthaginiensis aut romanus neque in uicis hic aut ille sed interdum uterque simul pello ab romanus carthaginiensis ab hispanus si consentio pello romanus possum ut ab omnis externus imperium solvo in perpetuus hispania in patrius redeo mos ritus hic talis dico non popularis modo sed ausetani quoque uicinus gens concito et alius finitimi sui atque ille populus itaque intra paucus dies triginta mille pedes quattuor ferme eques in sedetanum ager quo edictum sum convenio


Hasdrubal tum forte cum haec gerebantur apud Syphacem erat; qui Numidae, haud sane multum ad se pertinere credenti utrum penes Lacumazen an Masinissam regnum Maesuliorum esset, falli eum magno opere ait si Masinissam eisdem contentum fore quibus patrem Galam aut patruum eius Oezalcem credat: multo maiorem indolem in eo animi ingeniique esse quam in ullo gentis eius unquam fuisset; saepe eum in Hispania rarae inter homines uirtutis specimen dedisse sociis pariter hostibusque; et Syphacem et Carthaginienses nisi orientem illum ignem oppressissent ingenti mox incendio cum iam nullam opem ferre possent arsuros; adhuc teneras et fragiles uires eius esse uixdum coalescens fouentis regnum. instando stimulandoque peruincit ut exercitum ad fines Maesuliorum admoueat atque in agro de quo saepe cum Gala non uerbis modo disceptatum sed etiam armis certatum fuerat, tamquam haud dubie iuris sui, castra locet. si quis arceat, id quod maxime opus sit, acie dimicaturum: sin per metum agro cedatur, in medium regni eundum. aut sine certamine concessuros in dicionem eius Maesulios aut nequaquam pares futuros armis. his uocibus incitatus Syphax Masinissae bellum infert. et primo certamine Maesulios fundit fugatque; Masinissa cum paucis equitibus ex acie in montem—Bellum incolae uocant—perfugit. familiae aliquot cum mapalibus pecoribusque suis—ea pecunia illis est—persecuti sunt regem: cetera Maesuliorum multitudo in dicionem Syphacis concessit. quem ceperant exsules montem herbidus aquosusque est; et quia pecori bonus alendo erat, hominum quoque carne ac lacte uescentium abunde sufficiebat alimentis. inde nocturnis primo ac furtiuis incursionibus, deinde aperto latrocinio infesta omnia circa esse; maxime uri Carthaginiensis ager, quia et plus praedae quam inter Numidas et latrocinium tutius erat. iamque adeo licenter eludebant ut ad mare deuectam praedam uenderent mercatoribus adpellentibus naues ad id ipsum, pluresque quam iusto saepe in bello Carthaginienses caderent caperenturque. deplorabant ea apud Syphacem Carthaginienses infensumque et ipsum ad reliquias belli persequendas instigabant; sed uix regium uidebatur latronem uagum in montibus consectari;

hasdrubal tum fors cum hic gero apud syphacem sum qui numida haud sanus multus ad sui pertineo credo utrum penis lacumazen an masinissa regnum maesuliorum sum fallo is magnus opus aio si masinissa idem contineo sum qui pater gala aut patruus is oezalcem credo multus magnus indoles in is animus ingenium sum quam in ullus gens is umquam sum saepe is in hispania rarus inter homo uirtus specimen do socius pariter hostis et syphacem et carthaginiensis nisi orior ille ignis opprimo ingens mox incendium cum iam nullus ops fero possum ardeo adhuc tener et fragilis uis is sum uix coalesco foveo regnum insto stimulo pervinco ut exercitus ad finis maesuliorum admoveo atque in ager de quo saepe cum galeo non uerbum modo disceptas sed etiam arma certas sum tamquam haud dubius ius suus castrum loco si quis arceo is qui magnus opus sum acies dimico sin per metus ager cedo in medius regnum eo aut sine certamen concedo in dicio is maesulios aut nequaquam par sum arma hic uox incito syphax masinissa bellum infero et primus certamen maesulios fundo fugo masinissa cum paucus eques ex acies in mons bellum incola uoco perfugio familia aliquot cum mapal pecus suus is pecunia ille sum persequor sum rex ceterus maesuliorum multitudo in dicio syphacis concedo qui capio exsulis mons herbidus aquosus sum et quia pecus bonus alo sum homo quoque carnis atque lac vesco abunde sufficio alimentum inde nocturnus primus atque furtivus incursio deinde aperio latrocinium infestus omnis circa sum magnus uro carthaginiensis ager quia et multus praeda quam inter numida et latrocinium tueor sum iam adeo licenter eludo ut ad mare deveho praeda vendo mercator adpello nauis ad is ipse multus quam justus saepe in bellum carthaginiensis cado capio deploro is apud syphacem carthaginiensis infensus et ipse ad reliquiae bellum persequor instigo sed uix regius uideo latro vagus in mons consectaris


altera item res prope aeque longo neglecta silentio relata a M. Ualerio Laeuino est qui priuatis conlatas pecunias se ac M. Claudio consulibus reddi tandem aequum esse dixit; nec mirari quemquam debere in publica obligata fide suam praecipuam curam esse; nam praeterquam quod aliquid proprie ad consulem eius anni quo conlatae pecuniae essent pertineret, etiam se auctorem ita conferendi fuisse inopi aerario nec plebe ad tributum sufficiente. grata ea patribus admonitio fuit; iussisque referre consulibus decreuerunt ut tribus pensionibus ea pecunia solueretur; primam praesentem ii qui tum essent, duas tertii et quinti consules numerarent. omnes deinde alias curas una occupauit postquam Locrensium clades, quae ignoratae ad eam diem fuerant, legatorum aduentu uolgatae sunt; nec tam Plemini scelus quam Scipionis in eo aut ambitio aut neglegentia iras hominum inritauit. decem legati Locrensium obsiti squalore et sordibus in comitio sedentibus consulibus uelamenta supplicum, ramos oleae, ut Graecis mos est, porgentes ante tribunal cum flebili uociferatione humi procubuerunt. quaerentibus consulibus Locrenses se dixerunt esse, ea passos a Q. Pleminio legato Romanisque militibus quae pati ne Carthaginienses quidem uelit populus Romanus; orare uti sibi patres adeundi deplorandique aerumnas suas potestatem facerent.

alter item res prope aequus longus neglego silentium refero ab m valerius laevinus sum qui priuo confero pecunia sui atque m claudius consul reddo tandem aequus sum dico neque miror quisquam debeo in publicus obligo fides suus praecipuus cura sum nam praeterquam qui aliquis proprius ad consul is annus quo confero pecunia sum pertineo etiam sui auctor ita confero sum inops aerarius neque plebs ad tribuo sufficio gratus is pater admonitio sum jubeo refero consul decerno ut tres pensio is pecunia solvo primus praesens is qui tum sum duo tertius et quintus consul numero omnis deinde alius cura unus occupo postquam locrensis clades qui ignoro ad is dies sum legatus aduentus vulgo sum neque tam pleo scelus quam scipio in is aut ambitio aut neglegentia ira homo irrito decem legatus locrensis obsero squalor et sordes in comitium sedeo consul velamentum supplex ramus olea ut graecum mos sum porgentes ante tribunal cum flebilis uociferatio humus procumbo quaero consul locrensis sui dico sum is patior ab q pleminio legatus romanus miles qui patior ne carthaginiensis quidem uolo populus romanus oro uti sui pater adeo deploro aerumna suus potestas facio


multae classes Romanae e Sicilia atque ipso illo portu profectae erant; ceterum non eo bello solum—nec id mirum; praedatum enim tantummodo pleraeque classes ierant—sed ne priore quidem ulla profectio tanti spectaculi fuit; quamquam, si magnitudine classis aestimares, et bini consules cum binis exercitibus ante traiecerant et prope totidem rostratae in illis classibus fuerant quot onerariis Scipio tum traiciebat; nam praeter quadraginta longas naues quadringentis ferme onerariis exercitum trauexit. sed et bellum bello secundum priore ut atrocius Romanis uideretur, cum quod in Italia bellabatur tum ingentes strages tot exercituum simul caesis ducibus effecerant, et Scipio dux partim factis fortibus partim suapte fortuna quadam †ingenti† ad incrementa gloriae celebratus conuerterat animos, simul et mens ipsa traiciendi, nulli ante eo bello duci temptata, quod ad Hannibalem detrahendum ex Italia transferendumque et finiendum in Africa bellum se transire uolgauerat. concurrerat ad spectaculum in portum omnis turba non habitantium modo Lilybaei sed legationum omnium ex Sicilia quae et ad prosequendum Scipionem officii causa conuenerant et praetorem prouinciae M. Pomponium secutae fuerant; ad hoc legiones quae in Sicilia relinquebantur ad prosequendos commilitones processerant; nec classis modo prospectantibus e terra, sed terra etiam omnis circa referta turba spectaculo nauigantibus erat.

multus classis romanus e sicilia atque ipse ille portus proficio sum ceterum non is bellum solus neque is mirus praedor enim tantummodo plerus classis eo sed ne prior quidem ullus profectio tantus spectaculum sum quamquam si magnitudo classis aestimaris et bini consul cum bini exercitus ante transjacio et prope totidem rostratus in ille classis sum quot oneraria scipio tum traicio nam praeter quadraginta longus nauis quadringenti ferme oneraria exercitus trauexit sed et bellum bellum secundus prior ut atrox romanus uideo cum qui in italia bellor tum ingens strages tot exercitus simul caedo dux efficio et scipio dux pars facio fortis pars suapte fortuna quidam ingens ad incrementum gloria celebro converto animus simul et mens ipse traicio nullus ante is bellum duco tento qui ad hannibal detraho ex italia transfero et finio in africanus bellum sui transeo vulgo concurro ad spectaculum in portus omnis turba non habito modo lilybaeum sed legatio omnis ex sicilia qui et ad prosequor scipio officium causa conuenio et praetor prouincia m pomponius sequor sum ad hic legio qui in sicilia relinquo ad prosequor commilito procedo neque classis modo prospecto e terra sed terra etiam omnis circa refercio turba spectaculum navigo sum


iam comitiorum appetebat tempus cum a P. Licinio consule litterae Romam allatae se exercitumque suum graui morbo adflictari, nec sisti potuisse ni eadem uis mali aut grauior etiam in hostes ingruisset; itaque quoniam ipse uenire ad comitia non posset, si ita patribus uideretur, se Q. Caecilium Metellum dictatorem comitiorum causa dicturum. exercitum Q. Caecili dimitti e re publica esse; [nam] neque usum eius ullum in praesentia esse, cum Hannibal iam in hiberna suos receperit, et tanta incesserit in ea castra uis morbi ut nisi mature dimittantur nemo omnium superfuturus uideatur. ea consuli a patribus facienda ut e re publica fideque sua duceret permissa. ciuitatem eo tempore repens religio inuaserat inuento carmine in libris Sibyllinis propter crebrius eo anno de caelo lapidatum inspectis, quandoque hostis alienigena terrae Italiae bellum intulisset eum pelli Italia uincique posse si mater Idaea a Pessinunte Romam aduecta foret. id carmen ab decemuiris inuentum eo magis patres mouit quod et legati qui donum Delphos portauerant referebant et sacrificantibus ipsis Pythio Apollini omnia laeta fuisse et responsum oraculo editum maiorem multo uictoriam quam cuius ex spoliis dona portarent adesse populo Romano. in eiusdem spei summam conferebant P. Scipionis uelut praesagientem animum de fine belli quod depoposcisset prouinciam Africam. itaque quo maturius fatis ominibus oraculisque portendentis sese uictoriae compotes fierent, id cogitare atque agitare quae ratio transportandae Romam deae esset.

iam comitium appeto tempus cum ab p licinius consul littera roma affero sui exerceo suus grauis morbus adflictaris neque sino possum ni idem uolo malus aut gravis etiam in hostis ingruisset itaque quoniam ipse uenio ad comitium non possum si ita pater uideo sui q caecilius metellus dictator comitium causa dico exercitus q caecilis dimitto e res publicus sum nam neque usus is ullus in praesens sum cum hannibal iam in hibernus suus recipio et tantus incedo in is castrum uolo morbus ut nisi maturus dimitto nemo omnis supersum uideo is consul ab pater facio ut e res publicus fido suus duco permitto ciuitas is tempus repo religio inuado invenio carmen in liber sibyllinus propter creber is annus de caelum lapido inspicio quandoque hostis alienigenus terra italia bellum infero is pello italia vinco possum si mater idaeus ab pessinus roma adveho sum is carmen ab decemviri inuenio is magis pater moueo qui et legatus qui donum delphi porto refero et sacrifico ipse pythius apollo omnis laetus sum et responsum oraculum edo magnus multus uictoria quam qui ex spolium donum porto adsum populus romanus in idem spes summa confero p scipio uelut praesagio animus de finis bellum qui deposco prouincia africa itaque quo maturus fatum omen oraculum portendo sui uictoria compotor fio is cogito atque agito qui ratio transporto roma dea sum


in haec deflenda prolapsos ab recenti nuntio animos rursus terror instans reuocauit ad consultandum quonam modo obuiam praesentibus periculis iretur. dilectus raptim in urbe agrisque haberi placet; mittere ad conducenda Afrorum auxilia; munire urbem, frumentum conuehere, tela arma parare; instruere naues ac mittere ad Hipponem aduersus Romanam classem. iam haec agentibus nuntius tandem uenit Laelium non Scipionem, copiasque quantae ad incursiones agrorum satis sint transuectas; summae belli molem adhuc in Sicilia esse. ita respiratum mittique ad Syphacem legationes aliosque regulos firmandae societatis causa coeptae. ad Philippum quoque missi qui ducenta argenti talenta pollicerentur ut in Siciliam aut in Italiam traiceret. missi et ad suos imperatores in Italiam ut omni terrore Scipionem retinerent; ad Magonem non legati modo sed uiginti quinque longae naues, sex milia peditum, octingenti equites, septem elephanti, ad hoc magna pecunia ad conducenda auxilia quibus fretus propius urbem Romanam exercitum admoueret coniungeretque se Hannibali. haec Carthagini parabant agitabantque, cum ad Laelium praedas ingentes ex agro inermi ac nudo praesidiis agentem Masinissa fama Romanae classis excitus cum equitibus paucis uenit. is segniter rem agi ab Scipione questus, quod non exercitum iam in Africam traiecisset perculsis Carthaginiensibus, Syphace impedito finitimis bellis; quem certum habere, si spatium ad sua ut uelit componenda detur, nihil sincera fide cum Romanis acturum. hortaretur stimularet Scipionem ne cessaret; se, quamquam regno pulsus esset, cum haud contemnendis copiis adfuturum peditum equitumque. nec ipsi Laelio morandum in Africa esse; classem credere profectam a Carthagine cum qua absente Scipione non satis tutum esset contrahi certamen.

in hic defleo prolabor ab recens nuntio animus rursus terror insto reuoco ad consulto quonam modo obuiam praesens periculum iretur delectus raptim in urbs ager habeo placeo mitto ad conduco afrorum auxilium munio urbs frumentum conveho telum arma paro instruo nauis atque mitto ad hippo aduersus romanus classis iam hic ago nuntius tandem uenio laelius non scipio copia quantus ad incursio ager satis sum transveho summa bellum moles adhuc in sicilia sum ita respiro mitto ad syphacem legatio alius regulus firmo societas causa coepio ad philippus quoque mitto qui ducenti argentum talentum polliceor ut in sicilia aut in italia traicio mitto et ad suus imperator in italia ut omnis terror scipio retineo ad mago non legatus modo sed uiginti quinque longus nauis sex mille pedes octingenti eques septem elephantus ad hic magnus pecunia ad conduco auxilium qui fretus propius urbs romanus exercitus admoveo conjungo sui hannibal hic carthago paro agito cum ad laelius praeda ingens ex ager inermis atque nudus praesidium ago masinissa fama romanus classis excio cum eques paucus uenio is segnis res ago ab scipio queror qui non exercitus iam in africa transjacio percello carthaginiensis syphace impedio finitimus bellum qui certus habeo si spatium ad suus ut uolo compono do nihil sincerus fides cum romanus ago horto stimulo scipio ne cesso sui quamquam regnum pello sum cum haud contemno copia adsum pedes equio neque ipse laelius moror in africanus sum classis credo proficio ab carthago cum qui absum scipio non satis tueor sum contraho certamen


Bucar ex praefectis regis, uir acer et impiger, ad id delectus. ei data quattuor milia peditum duo equitum, praemiorumque ingentium spe oneratus si caput Masinissae rettulisset aut uiuum—id uero inaestimabile gaudium fore— cepisset. palatos incurioseque agentes improuiso adortus, pecorum hominumque ingenti multitudine a praesidio armatorum exclusa Masinissam ipsum cum paucis in uerticem montis compellit. inde prope iam ut debellato nec praeda modo pecorum hominumque captorum missa ad regem sed copiis etiam, ut aliquanto maioribus quam pro reliquiis belli, remissis, cum quingentis haud amplius peditibus ducentisque equitibus degressum iugis Masinissam persecutus in ualle arta faucibus utrimque obsessis inclusit. ibi ingens caedes Maesuliorum facta: Masinissa cum quinquaginta haud amplius equitibus per anfractus montis ignotos sequentibus se eripuit. tenuit tamen uestigia Bucar, adeptusque eum patentibus prope Clupeam urbem campis ita circumuenit ut praeter quattuor equites omnes ad unum interfecerit. cum iis ipsum quoque Masinissam saucium prope e manibus inter tumultum amisit. in conspectu erant fugientes; ala equitum dispersa lato campo quibusdam ut occurrerent per obliqua tendentibus quinque hostes sequebatur. amnis ingens fugientes accepit—neque enim cunctanter, ut quos maior metus urgeret, immiserant equos—raptique gurgite in obliquum praelati. duobus in conspectu hostium in praerapidum gurgitem haustis, ipse perisse creditus ac duo reliqui equites cum eo inter uirgulta ulterioris ripae emerserunt. is finis Bucari sequendi fuit, nec ingredi flumen auso nec habere credenti se iam quem sequeretur. inde uanus auctor absumpti Masinissae ad regem rediit, missique qui Carthaginem gaudium ingens nuntiarent; totaque Africa fama mortis Masinissae repleta uarie animos adfecit. Masinissa in spelunca occulta cum herbis curaret uolnus duorum equitum latrocinio per dies aliquot uixit. ubi primum ducta cicatrix patique posse uisus iactationem, audacia ingenti pergit ire ad regnum repetendum; atque in ipso itinere haud plus quadraginta equitibus conlectis cum in Maesulios palam iam quis esset ferens uenisset, tantum motum cum fauore pristino tum gaudio insperato quod quem perisse crediderant incolumem cernebant fecit ut intra paucos dies sex milia peditum armatorum quattuor equitum ad eum confluerent, iamque non in possessione modo paterni regni esset sed etiam socios Carthaginiensium populos Masaesuliorumque fines—id Syphacis regnum erat— uastaret. inde inritato ad bellum Syphace, inter Cirtam Hipponemque in iugis opportunorum ad omnia montium consedit.

bucar ex praefectus rex uir acer et impiger ad is deligo is do quattuor mille pedes duo eques praemium ingens spes onero si caput masinissa refero aut uiuus is uerus inaestimabilis gaudium sum capio palo incuriosus ago improuisus adorior pecus homo ingens multitudo ab praesidium armator excludo masinissa ipse cum paucus in vertex mons compello inde prope iam ut debello neque praeda modo pecus homo capio mitto ad rex sed copia etiam ut aliquantus magnus quam pro reliquiae bellum remitto cum quingenti haud amplus pedes duco eques degredior iugum masinissa persequor in valles artus fauces utrimque obsedeo includo ibi ingens caedes maesuliorum facio masinissa cum quinquaginta haud amplus eques per anfractus mons ignotus sequor sui eripio teneo tamen uestigium bucar adeptusque is pateo prope clupea urbs campus ita circumuenio ut praeter quattuor eques omnis ad unus interfacio cum is ipse quoque masinissa saucius prope e manus inter tumultus amitto in conspectus sum fugio ala eques dispergo fero campus quidam ut occurro per obliquus tendo quinque hostis sequor amnis ingens fugio accipio neque enim cunctanter ut qui magnus metus urgeo immitto equus rapio gurges in obliquus praefero duo in conspectus hostis in praerapidus gurges haurio ipse pereo credo atque duo reliquus eques cum is inter virgultus ulter ripa emergo is finis bucaris sequor sum neque ingredior flumen audeo neque habeo credo sui iam qui sequor inde vanus auctor absumo masinissa ad rex redeo mitto qui carthago gaudium ingens nuntio totus africanus fama mors masinissa repleo uarius animus afficio masinissa in spelunca occulo cum herba curo vulnus duo eques latrocinium per dies aliquot uiuo ubi primus duco cicatrix patior possum uideo iactatio audacia ingens pergo eo ad regnum repeto atque in ipse iter haud multus quadraginta eques collecta cum in maesulios palam iam quis sum fero uenio tantus motus cum fauor pristinus tum gaudium insperatus qui qui pereo credo incolumis cerno facio ut intra paucus dies sex mille pedes armator quattuor eques ad is confluo iam non in possessio modo paternus regnum sum sed etiam socius carthaginiensis populus masaesuliorumque finis is syphacis regnum sum vasto inde irrito ad bellum syphace inter cirta hippo in iugum opportunus ad omnis mons consido


cum his mandatis ab rege legati ad Scipionem missi Syracusis eum conuenerunt. Scipio quamquam magno momento rerum in Africa gerendarum magnaque spe destitutus erat, legatis propere priusquam res uolgaretur remissis in Africam litteras dat ad regem quibus etiam atque etiam monet eum ne iura hospitii secum neu cum populo Romano initae societatis neu fas fidem dexteras deos testes atque arbitros conuentorum fallat. ceterum quando neque celari aduentus Numidarum poterat—uagati enim in urbe obuersatique praetorio erant—et, si sileretur quid petentes uenissent, periculum erat ne uera eo ipso quod celarentur sua sponte magis emanarent, timorque in exercitum incederet ne simul cum rege et Carthaginiensibus foret bellandum, auertit a uero falsis praeoccupando mentes hominum, et uocatis ad contionem militibus non ultra esse cunctandum ait; instare ut in Africam quam primum traiciat socios reges. Masinissam prius ipsum ad C. Laelium uenisse querentem quod cunctando tempus tereretur: nunc Syphacem mittere legatos idem admirantem quae tam diuturnae morae sit causa postulantemque ut aut traiciatur tandem in Africam exercitus aut, si mutata consilia sint, certior fiat ut et ipse sibi ac regno suo possit consulere. itaque satis iam omnibus instructis apparatisque et re iam non ultra recipiente cunctationem, in animo sibi esse Lilybaeum classe traducta eodemque omnibus peditum equitumque copiis contractis quae prima dies cursum nauibus daret dis bene iuuantibus in Africam traicere. litteras ad M. Pomponium mittit ut, si ei uideretur, Lilybaeum ueniret ut communiter consulerent quas potissimum legiones et quantum militum numerum in Africam traiceret. item circum oram omnem maritimam misit ut naues onerariae comprensae Lilybaeum omnes contraherentur. quicquid militum nauiumque in Sicilia erat cum Lilybaeum conuenisset et nec urbs multitudinem hominum neque portus naues caperet, tantus omnibus ardor erat in Africam traiciendi ut non ad bellum duci uiderentur sed ad certa uictoriae praemia. praecipue qui superabant ex Cannensi exercitu milites illo non alio duce credebant nauata rei publicae opera finire se militiam ignominiosam posse. et Scipio minime id genus militum aspernabatur, ut qui neque ad Cannas ignauia eorum cladem acceptam sciret neque ullos aeque ueteres milites in exercitu Romano esse expertosque non uariis proeliis modo sed urbibus etiam oppugnandis. quinta et sexta Cannenses erant legiones. eas se traiecturum in Africam cum dixisset, singulos milites inspexit, relictisque quos non idoneos credebat in locum eorum subiecit quos secum ex Italia adduxerat, suppleuitque ita eas legiones ut singulae sena milia et ducenos pedites, trecenos haberent equites. sociorum item Latini nominis pedites equitesque de exercitu Cannensi legit.

cum hic mandatum ab rex legatus ad scipio mitto syracusae is convenio scipio quamquam magnus momentum res in africanus gerendaris magnus spes destituo sum legatus properus priusquam res vulgo remitto in africa littera do ad rex qui etiam atque etiam moneo is ne ius hospitium sui neu cum populus romanus ineo societas neu fas fides dexter deus testis atque arbiter conuentor fallo ceterum quando neque celaris advenio numidaris possum vago enim in urbs obverso praetorius sum et si sileo quis peto uenio periculum sum ne uerus is ipse qui celo suus sponte magis emano timor in exercitus incedo ne simul cum rex et carthaginiensis sum bellor averto ab uerus falsum praeoccupo mens homo et voco ad contio miles non ultra sum cuncto aio insto ut in africa quam primus traicio socius rex masinissa prior ipse ad que laelius uenio queror qui cuncto tempus tero nunc syphacem mitto legatus idem admiror qui tam diuturnus mora sum causa postulo ut aut traicio tandem in africa exercitus aut si muto consilium sum certus fio ut et ipse sui atque regnum suus possum consulo itaque satis iam omnis instruo appario et res iam non ultra recipio cunctatio in animus sui sum lilybaeum classis traduco idem omnis pedes equio copia contraho qui primus dies cursus nauis do deus bene juvo in africa traicio littera ad m pomponius mitto ut si is uideo lilybaeum venio ut communis consulo qui potis legio et quantus miles numerus in africa traicio item circum ora omnis maritimus mitto ut nauis oneraria comprensae lilybaeum omnis contraho quisquis miles navis in sicilia sum cum lilybaeum convenio et neque urbs multitudo homo neque portus nauis capio tantus omnis ardor sum in africa traicio ut non ad bellum duco uideo sed ad certus uictoria praemium praecipuus qui supero ex cannensis exercitus miles ille non alius dux credo navo res publicus opus finio sui militia ignominiosus possum et scipio paruus is genus miles aspernor ut qui neque ad cannae ignauia is clades accipio scio neque ullus aequus ueteres miles in exercitus romanus sum experior non uarius proelium modo sed urbs etiam oppugno quintus et sextus cannensis sum legio is sui transjacio in africa cum dico singuli miles inspicio relinquo qui non idoneus credo in locus is subicio qui sui ex italia adduco suppleo ita is legio ut singulus seni mille et duceni pedito treceni habeo eques socius item latinum nomen pedito equito de exercitus cannensis lego


summae rei Pleminius praeerat; militum pars sub eo quam ipse ab Regio adduxerat, pars sub tribunis erat. rapto poculo argenteo ex oppidani domo Plemini miles fugiens sequentibus quorum erat, obuius forte Sergio et Matieno tribunis militum fuit; cui cum iussu tribunorum ademptum poculum esset, iurgium inde et clamor, pugna postremo orta inter Plemini milites tribunorumque, ut suis quisque opportunus aduenerat multitudine simul ac tumultu crescente. uicti Plemini milites cum ad Pleminium cruorem ac uolnera ostentantes non sine uociferatione atque indignatione concurrissent probra in eum ipsum iactata in iurgiis referentes, accensus ira domo sese proripuit uocatosque tribunos nudari ac uirgas expediri iubet. dum spoliandis iis—repugnabant enim militumque fidem implorabant—tempus teritur, repente milites feroces recenti uictoria ex omnibus locis, uelut aduersus hostes ad arma conclamatum esset, concurrerunt; et cum uiolata iam uirgis corpora tribunorum uidissent, tum uero in multo impotentiorem subito rabiem accensi sine respectu non maiestatis modo sed etiam humanitatis, in legatum impetum lictoribus prius indignum in modum mulcatis faciunt. tum ipsum ab suis interceptum et seclusum hostiliter lacerant et prope exsanguem naso auribusque mutilatis relinquunt. his Messanam nuntiatis Scipio post paucos dies Locros hexere aduectus cum causam Plemini et tribunorum audisset, Pleminio noxa liberato relictoque in eiusdem loci praesidio, tribunis sontibus iudicatis et in uincla coniectis ut Romam ad senatum mitterentur, Messanam atque inde Syracusas rediit. Pleminius impotens irae, neglectam ab Scipione et nimis leuiter latam suam iniuriam ratus nec quemquam aestimare alium eam litem posse nisi qui atrocitatem eius patiendo sensisset, tribunos attrahi ad se iussit, laceratosque omnibus quae pati corpus ullum potest suppliciis interfecit, nec satiatus uiuorum poena insepultos proiecit. simili crudelitate et in Locrensium principes est usus quos ad conquerendas iniurias ad P. Scipionem profectos audiuit; et quae antea per libidinem atque auaritiam foeda exempla in socios ediderat, tunc ab ira multiplicia edere, infamiae atque inuidiae non sibi modo sed etiam imperatori esse.

summa res pleminius praesum miles pars sub is quam ipse ab regium adduco pars sub tribunus sum rapio poculum argenteus ex oppidanus domus pleo miles fugio sequor qui sum obuius fors sergius et matieno tribunus miles sum qui cum iussus tribunus adimo poculum sum iurgium inde et clamor pugno postremo orior inter pleo miles tribunus ut suus quisque opportunus advenio multitudo simul atque tumultus cresco vinco pleo miles cum ad pleminium cruor atque vulnero ostento non sine uociferatio atque indignatio concurro probrum in is ipse jacto in jurgium refero accendo ira domus sui proripio voco tribunus nudaris atque virga expedio iubeo dum spolio is repugno enim miles fides imploro tempus tero repens miles ferox recens uictoria ex omnis locus uelut aduersus hostis ad arma conclamo sum concurro et cum violo iam uirga corpus tribunus uideo tum uerus in multus impotens subeo rabies accendo sine respicio non maiestas modo sed etiam humanitas in legatus impetus lictor prior indignus in modus mulco facio tum ipse ab suus intercipio et secludo hostilis lacero et prope exsanguis naso auris mutilo relinquo hic messana nuntio scipio post paucus dies locri hexeris adveho cum causa pleo et tribunus audio pleminio noxa libero relinquo in idem locus praesidium tribunus sons judico et in uinculum conicio ut roma ad senatus mitto messana atque inde syracusae redeo pleminius impotens ira neglego ab scipio et nimis leuis fero suus iniuria reor neque quisquam aestimaris alius is lito possum nisi qui atrocitas is patior sentio tribunus attraho ad sui iubeo lacero omnis qui patior corpus ullus possum supplicium interfacio neque satio uiuus poena insepultus proicio similis crudelitas et in locrensis princeps sum utor qui ad conqueror injuria ad p scipio proficio audio et qui antea per libido atque auaritia foedus exemplum in socius edo tunc ab ira multiplicia edo infamia atque inuidia non sui modo sed etiam imperator sum


haec cum ab legatis dicta essent quaesissetque ab iis Q. Fabius detulissentne eas querellas ad P. Scipionem , responderunt missos legatos esse sed eum belli apparatu occupatum esse et in Africam aut iam traiecisse aut intra paucos dies traiecturum; et legati gratia quanta esset apud imperatorem expertos esse cum inter eum et tribunos cognita causa tribunos in uincla coniecerit, legatum aeque sontem aut magis etiam in ea potestate reliquerit. iussis excedere templo legatis, non Pleminius modo sed etiam Scipio principum orationibus lacerari. ante omnes Q. Fabius natum eum ad corrumpendam disciplinam militarem arguere: sic et in Hispania plus prope per seditionem militum quam bello amissum; externo et regio more et indulgere licentiae militum et saeuire in eos. sententiam deinde aeque trucem orationi adiecit: Pleminium legatum uinctum Romam deportari placere et ex uinculis causam dicere ac, si uera forent quae Locrenses quererentur, in carcere necari bonaque eius publicari: P. Scipionem quod de prouincia decessisset iniussu senatus reuocari, agique cum tribunis plebis ut de imperio eius abrogando ferrent ad populum: Locrensibus coram senatum respondere quas iniurias sibi factas quererentur eas neque senatum neque populum Romanum factas uelle; uiros bonos sociosque et amicos eos appellari; liberos coniuges quaeque alia erepta essent restitui: pecuniam quanta ex thesauris Proserpinae sublata esset conquiri duplamque pecuniam in thesauros reponi, et sacrum piaculare fieri ita ut prius ad collegium pontificum referretur, quod sacri thesauri moti aperti uiolati essent, quae piacula, quibus dis, quibus hostiis fieri placeret: milites qui Locris essent omnes in Siciliam transportari: quattuor cohortes sociorum Latini nominis in praesidium Locros adduci. perrogari eo die sententiae accensis studiis pro Scipione et aduersus Scipionem non potuere. praeter Plemini facinus Locrensiumque cladem ipsius etiam imperatoris non Romanus modo sed ne militaris quidem cultus iactabatur: cum pallio crepidisque inambulare in gymnasio; libellis eum palaestraeque operam dare; aeque [segniter] molliter cohortem totam Syracusarum amoenitate frui; Carthaginem atque Hannibalem excidisse de memoria; exercitum omnem licentia corruptum, qualis Sucrone in Hispania fuerit, qualis nunc Locris, sociis magis quam hosti metuendum.

hic cum ab legatus dictum sum quaero ab is q fabius defero is querela ad p scipio respondeo mitto legatus sum sed is bellum apparatus occupo sum et in africa aut iam transjacio aut intra paucus dies transjacio et legatus gratia quantus sum apud imperator experior sum cum inter is et tribunus cognosco causa tribunus in uinculum conicio legatus aequus sons aut magis etiam in is potestas relinquo iussum excedo templum legatus non pleminius modo sed etiam scipio princeps oratio lacero ante omnis q fabius natus is ad corrumpo disciplina militaris arguo sic et in hispania multus prope per seditio miles quam bellum amitto externus et regius mos et indulgeo licentia miles et saevio in is sententia deinde aequus trux oratio adiicio pleminium legatus vincio roma deportaris placeo et ex uinculum causa dico atque si uerus sum qui locrensis queror in carcer neco bonus is publicaris p scipio qui de prouincia decedo injussus senatus reuocaris ago cum tribunus plebs ut de imperium is abrogo fero ad populus locrensis coram senatus respondeo qui injuria sui facio queror is neque senatus neque populus romanus facio uolo uir bonus socius et amicus is appello liber coniunx quisque alius eripio sum restituo pecunia quantus ex thesaurus proserpina tollo sum conquaero dupla pecunia in thesaurus repono et sacer piacularis fio ita ut prior ad collegium pontifex refero qui sacer thesaurus moveo aperio violo sum qui piaculum qui deus qui hostia fio placeo miles qui locri sum omnis in sicilia transportaris quattuor cohors socius latinum nomen in praesidium locri adduco perrogaris is dies sententia accendo studium pro scipio et aduersus scipio non possum praeter pleo facinus locrensis clades ipse etiam imperator non romanus modo sed ne militaris quidem cultus jacto cum pallium crepida inambularis in gymnasium libellus is palaestra opera do aequus segnis mollis cohors totus syracusaris amoenitas fruor carthago atque hannibal excido de memoria exercitus omnis licentia corrumpo qualis sucro in hispania sum qualis nunc locri socius magis quam hostis metuo


eodem forte quo haec gesta sunt die naues quae praedam in Siciliam uexerant cum commeatu rediere, uelut ominatae ad praedam alteram repetendam sese uenisse. duos eodem nomine Carthaginiensium duces duobus equestribus proeliis interfectos non omnes auctores sunt, ueriti, credo, ne falleret bis relata eadem res: Coelius quidem et Ualerius captum etiam Hannonem tradunt. Scipio praefectos equitesque prout cuiusque opera fuerat et ante omnes Masinissam insignibus donis donat; et firmo praesidio Salaecae imposito ipse cum cetero exercitu profectus, non agris modo quacumque incedebat populatis sed urbibus etiam quibusdam uicisque expugnatis late fuso terrore belli septimo die quam profectus erat magnam uim hominum et pecoris et omnis generis praedae trahens in castra redit, grauesque iterum hostilibus spoliis naues dimittit. inde omissis expeditionibus paruis populationibusque ad oppugnandam Uticam omnes belli uires conuertit, eam deinde si cepisset sedem ad cetera exsequenda habiturus. simul et a classe nauales socii, qua ex parte urbs mari adluitur, simul et terrestris exercitus ab imminente prope ipsis moenibus tumulo est admotus. tormenta machinasque et aduexerat secum, et ex Sicilia missa cum commeatu erant; et noua in armamentario multis talium operum artificibus de industria inclusis fiebant. Uticensibus tanta undique mole circumsessis in Carthaginiensi populo, Carthaginiensibus in Hasdrubale ita si is mouisset Syphacem, spes omnis erat; sed desiderio indigentium auxilii tardius cuncta mouebantur. Hasdrubal intentissima conquisitione cum ad triginta milia peditum, tria equitum confecisset, non tamen ante aduentum Syphacis castra propius hostem mouere est ausus. Syphax cum quinquaginta milibus peditum, decem equitum aduenit confestimque motis a Carthagine castris, haud procul Utica munitionibusque Romanis consedit. quorum aduentus hoc tamen momenti fecit ut Scipio, cum quadraginta ferme dies nequiquam omnia experiens obsedisset Uticam, abscederet inde inrito incepto. et—iam enim hiemps instabat— castra hiberna in promunturio, quod tenui iugo continenti adhaerens in aliquantum maris spatium extenditur, communit. uno uallo et naualia et castra amplectitur; iugo medio legionum castris impositis, latus ad septentrionem uersum subductae naues naualesque socii tenebant, meridianam uallem ad alterum litus deuexam equitatus. haec in Africa usque ad extremum autumni gesta.

idem fors quo hic gero sum dies nauis qui praeda in sicilia veho cum commeatus redeo uelut ominor ad praeda alter repeto sui uenio duo idem nomen carthaginiensis dux duo equester proelium interfacio non omnis auctor sum vereor credo ne fallo bis refero idem res caelius quidem et valerius capio etiam hanno trado scipio praeficio equito prout quisque opus sum et ante omnis masinissa insignis donum dono et firmus praesidium salaecae impono ipse cum ceterus exercitus proficiscor non ager modo quicumque incedo populo sed urbs etiam quidam vicus expugno latus fundo terror bellum septimus dies quam proficiscor sum magnus uis homo et pecus et omnis genus praeda traho in castrum redeo gravis iterum hostilis spolium nauis dimitto inde omitto expeditio paruus populatio ad oppugno utica omnis bellum uis conuerto is deinde si capio sedes ad ceterus exsequor habeo simul et ab classis naual socius qui ex pars urbs mare adluo simul et terrestris exercitus ab immineo prope ipse moenia tumulus sum admoveo tormentum machina et adveho sui et ex sicilia mitto cum commeatus sum et nouus in armamentarium multus talis opus artifex de industria includo fio uticensis tantus undique moles circumsedeo in carthaginiensis populus carthaginiensis in hasdrubal ita si is moveo syphacem spes omnis sum sed desiderium indigeo auxilium tardus cunctus moveo hasdrubal intendo conquisitio cum ad triginta mille pedes tres eques confacio non tamen ante aduentus syphacis castrum propius hostis moueo sum audeo syphax cum quinquaginta mille pedes decem eques aduenio confestim moveo ab carthago castrum haud procul utica munitio romanus consido qui advenio hic tamen momentum facio ut scipio cum quadraginta ferme dies nequiquam omnis experior obsedeo utica abscedo inde irrito inceptum et iam enim hiems insto castrum hibernus in promunturium qui tenuis iugum contineo adhaereo in aliquantus mare spatium extendo communio unus uallum et navale et castrum amplector iugum medium legio castrum impono latus ad septentrio uersus subduco nauis navalis socius teneo meridianus vallo ad alter litus devexus equito hic in africanus usque ad exter auctumnus gero


et Masinissa audita morte patrui, dein nece fratris patruelis, ex Hispania in Mauretaniam—Baga ea tempestate rex Maurorum erat—traiecit. ab eo supplex infimis precibus auxilium itineri, quoniam bello non poterat, quattuor milia Maurorum impetrauit. cum iis praemisso nuntio ad paternos suosque amicos cum ad fines regni peruenisset, quingenti ferme Numidae ad eum conuenerunt. igitur Mauris inde sicut conuenerat retro ad regem remissis, quamquam aliquanto minor spe multitudo †conueniret†, nec cum qua tantam rem adgredi satis auderet, ratus agendo ac moliendo uires quoque ad agendum aliquid conlecturum, proficiscenti ad Syphacem Lacumazae regulo ad Thapsum occurrit. trepidum agmen cum in urbem refugisset, urbem Masinissa primo impetu capit et ex regiis alios tradentes se recipit, alios uim parantes occidit; pars maxima cum ipso puero inter tumultum ad Syphacem quo primum intenderant iter peruenerunt. fama huius modicae rei in principio rerum prospere actae conuertit ad Masinissam Numidas, adfluebantque undique ex agris uicisque ueteres milites Galae et incitabant iuuenem ad reciperandum paternum regnum. numero militum aliquantum Mazaetullus superabat; nam et ipse eum exercitum quo Capussam uicerat et ex receptis post caedem regis aliquot habebat, et puer Lacumazes ab Syphace auxilia ingentia adduxerat. quindecim milia peditum Mazaetullo decem milia equitum erant, quibus cum Masinissa nequaquam tantum peditum equitumue habente acie conflixit. uicit tamen et ueterum militum uirtus et prudentia inter Romana et Punica arma exercitati ducis; regulus cum tutore et exigua Masaesuliorum manu in Carthaginiensem agrum perfugit. ita reciperato regno paterno Masinissa, quia sibi aduersus Syphacem haud paulo maiorem restare dimicationem cernebat, optimum ratus cum fratre patruele gratiam reconciliare, missis qui et puero spem facerent si in fidem Masinissae sese permisisset futurum eum in eodem honore quo apud Galam Oezalces quondam fuisset, et qui Mazaetullo praeter impunitatem sua omnia cum fide restitui sponderent, ambo praeoptantes exsilio modicam domi fortunam, omnia ne id fieret Carthaginiensibus de industria agentibus, ad sese perduxit.

et masinissa audio mors patruus deinde nex frater patruelis ex hispania in mauretania baga is tempestas rex maurus sum transiacio ab is supplex infimus prex auxilium iter quoniam bellum non possum quattuor mille maurus impetro cum is praemitto nuntio ad paternus suus amicus cum ad finis regnum pervenio quingenti ferme numida ad is convenio igitur maurus inde sicut convenio retro ad rex remitto quamquam aliquantus paruus spes multitudo convenio neque cum qui tantus res aggredior satis audeo reor ago atque molio uis quoque ad ago aliquis conlego proficisco ad syphacem lacumazae regulus ad thapsus occurro trepidus agmen cum in urbs refugio urbs masinissa primus impetus capio et ex regius alius trado sui recipio alius uis paro occido pars maximus cum ipse puer inter tumultus ad syphacem quo primus intendo iter peruenio fama hic modicus res in principium res prosperus ago conuerto ad masinissa numida affluo undique ex ager vicus ueteres miles gala et incito iuuenis ad recipero paternus regnum numerus miles aliquantus mazaetullus supero nam et ipse is exercitus quo capussam uinco et ex recipio post caedes rex aliquot habeo et puer lacumazes ab syphace auxilium ingens adduco quindecim mille pedes mazaetullo decem mille eques sum qui cum masinissa nequaquam tantus pedes equio habeo acies confligo uinco tamen et uetus miles uirtus et prudentia inter romanus et punicus arma exercitas dux regulus cum tutor et exiguus masaesuliorum manus in carthaginiensis ager perfugio ita recipero regnum paternus masinissa quia sui aduersus syphacem haud paulus magnus resto dimicatio cerno bonus reor cum frater patruelis gratia reconciliaris mitto qui et puer spes facio si in fides masinissa sui permitto sum is in idem honor quo apud gala oezalces quondam sum et qui mazaetullo praeter impunitas suus omnis cum fides restituo spondeo ambo praeopto exsilium modicus domus fortuna omnis ne is fio carthaginiensis de industria ago ad sui perduco


quamquam nondum aperte Africa prouincia decreta erat occultantibus id, credo, patribus ne praesciscerent Carthaginienses, tamen in eam spem erecta ciuitas erat in Africa eo anno bellatum iri finemque bello Punico adesse. impleuerat ea res superstitionum animos, pronique et ad nuntianda et ad credenda prodigia erant; eo plura uolgabantur: duos soles uisos, et nocte interluxisse, et facem Setiae ab ortu solis ad occidentem porrigi uisam: Tarracinae portam, Anagniae et portam et multis locis murum de caelo tactum: in aede Iunonis Sospitae Lanuui cum horrendo fragore strepitum editum. eorum procurandorum causa diem unum supplicatio fuit, et nouendiale sacrum quod de caelo lapidatum esset factum. eo accessit consultatio de matre Idaea accipienda, quam, praeterquam quod M. Ualerius unus ex legatis praegressus actutum in Italia fore nuntiauerat, recens nuntius aderat Tarracinae iam esse. haud paruae rei iudicium senatum tenebat qui uir optimus in ciuitate esset; ueram certe uictoriam eius rei sibi quisque mallet quam ulla imperia honoresue suffragio seu patrum seu plebis delatos. P. Scipionem Cn. filium eius qui in Hispania ceciderat, adulescentem nondum quaestorium, iudicauerunt in tota ciuitate uirum bonorum optimum esse. —id quibus uirtutibus inducti ita iudicarint, sicut traditum a proximis memoriae temporum illorum scriptoribus libens posteris traderem, ita meas opiniones coniectando rem uetustate obrutam non interponam. P. Cornelius cum omnibus matronis Ostiam obuiam ire deae iussus; isque eam de naue acciperet et in terram elatam traderet ferendam matronis. postquam nauis ad ostium amnis Tiberini accessit, sicut erat iussus, in salum naue euectus ab sacerdotibus deam accepit extulitque in terram. matronae primores ciuitatis, inter quas unius Claudiae Quintae insigne est nomen, accepere; cui dubia, ut traditur, antea fama clariorem ad posteros tam religioso ministerio pudicitiam fecit. eae per manus, succedentes deinde aliae aliis, omni obuiam effusa ciuitate, turibulis ante ianuas positis qua praeferebatur atque accenso ture precantibus ut uolens propitiaque urbem Romanam iniret, in aedem Uictoriae quae est in Palatio pertulere deam pridie idus Apriles; isque dies festus fuit. populus frequens dona deae in Palatium tulit, lectisterniumque et ludi fuere, Megalesia appellata.

quamquam nondum apertus africanus prouincia decretum sum occulto is credo pater ne praescisco carthaginiensis tamen in is spes erigo ciuitas sum in africanus is annus bello eo finis bellum punicus adsum impleo is res superstitio animus pronus et ad nuntio et ad credo prodigium sum is multus vulgo duo soleo video et nox interluceo et fax setia ab ortus sol ad occaedes porrigo video tarracina porta anagnia et porta et multus locus murus de caelum tango in aedes juno sospitae lanuui cum horreo fragor strepitus edo is procuro causa dies unus supplicatio sum et nouendialus sacer qui de caelum lapido sum facio is accedo consultatio de mater idaeus accipio quam praeterquam qui m valerius unus ex legatus praegredior actus in italia sum nuntio recens nuntius adsum tarracina iam sum haud paruus res iudicium senatus teneo qui uir bonus in ciuitas sum uerus certus uictoria is res sui quisque malo quam ullus imperium honoro suffragium seu pater seu plebs defero p scipio cn filius is qui in hispania caedo adulescens nondum quaestorius judico in totus ciuitas uir bonus bonus sum is qui uirtus induco ita judico sicut trado ab propior memoria tempus ille scriptor libet posterus trado ita meus opinio conjecto res uetustas obruo non interpono p cornelius cum omnis matrona ostia obuiam eo dea iubeo eo is de nauis accipio et in terra effero trado fero matrona postquam nauis ad ostium amnis tiberinus accedo sicut sum iubeo in sal nauis eveho ab sacerdos dea accipio effero in terra matrona primoris ciuitas inter qui unus claudia quinta insignis sum nomen accipio qui dubius ut trado antea fama clarus ad posterus tam religiosus ministerium pudicitia facio is per manus succedo deinde alius alius omnis obuiam effundo ciuitas turibulis ante janua pono qui praefero atque accendo tus preco ut uolo propitio urbs romanus ineo in aedes uictoria qui sum in palatium perfero dea pridie idus aprilis eo dies festus sum populus frequens donum dea in palatium fero lectisternium et ludo sum megalesia appello


tum a Mandonio euocati in concilium conquestique ibi clades suas increpitis auctoribus belli legatos mittendos ad arma tradenda deditionemque faciendam censuere. quibus culpam in auctorem belli Indibilem ceterosque principes quorum plerique in acie cecidissent conferentibus tradentibusque arma et dedentibus sese, responsum est in deditionem ita accipi eos si Mandonium ceterosque belli concitores tradidissent uiuos; si minus, exercitum se in agrum Ilergetum Ausetanorumque et deinceps aliorum populorum inducturos. haec dicta legatis renuntiataque in concilium. ibi Mandonius ceterique principes comprehensi et traditi ad supplicium. Hispaniae populis reddita pax; stipendium eius anni duplex et frumentum sex mensum imperatum sagaque et togae exercitui, et obsides ab triginta ferme populis accepti. ita Hispaniae rebellantis tumultu haud magno motu intra paucos dies concito et compresso, in Africam omnis terror uersus. C. Laelius nocte ad Hipponem Regium cum accessisset, luce prima ad populandum agrum sub signis milites sociosque in auxilium nauales duxit. omnibus pacis modo incuriose agentibus magna clades inlata; nuntiique trepidi Carthaginem terrore ingenti compleuere classem Romanam Scipionemque imperatorem—et fama fuerat iam in Siciliam transgressum—aduenisse. nec quot naues uidissent nec quanta manus agros popularetur satis gnari omnia in maius metu augente accipiebant. itaque primo terror pauorque, dein maestitia animos incessit: tantum fortunam mutasse ut qui modo ipsi exercitum ante moenia Romana habuissent uictores stratisque tot hostium exercitibus omnes Italiae populos aut ui aut uoluntate in deditionem accepissent, ii uerso Marte Africae populationes et obsidionem Carthaginis uisuri forent, nequaquam pari ad patienda ea robore ac Romani fuissent. illis Romanam plebem, illis Latium iuuentutem praebuisse maiorem semper frequentioremque pro tot caesis exercitibus subolescentem: suam plebem imbellem in urbe, imbellem in agris esse; mercede parari auxilia ex Afris, gente ad omnem auram spei mobili atque infida. iam reges, Syphacem post conloquium cum Scipione alienatum, Masinissam aperta defectione infestissimum hostem. nihil usquam spei, nihil auxilii esse. nec Magonem ex Gallia mouere tumultus quicquam nec coniungere sese Hannibali, et Hannibalem ipsum iam et fama senescere et uiribus.

tum ab mandonius evoco in concilium conqueror ibi clades suus increpo auctor bellum legatus mitto ad arma trado deditio facio censeo qui culpa in auctor bellum indibilis ceter princeps qui plerusque in acies caedo confero trado arma et dedo sui responsum sum in deditio ita accipio is si mandonius ceter bellum concitor trado uiuus si paruus exercitus sui in ager ilergetes ausetanus et deinceps alius populus induco hic dictum legatus renuntio in concilium ibi mandonius ceter princeps comprehendo et trado ad supplicium hispania populus reddo pax stipendium is annus duplex et frumentum sex metior impero sagum et toga exercitus et obses ab triginta ferme populus accipio ita hispania rebello tumultus haud magnus motus intra paucus dies concieo et comprimo in africa omnis terror uersus que laelius nox ad hippo regius cum accedo lux primus ad populo ager sub signum miles socius in auxilium naual duco omnis pax modo incuriosus ago magnus clades infero nuntius trepidus carthago terror ingens compleo classis romanus scipio imperator et fama sum iam in sicilia transgredior advenio neque quot nauis uideo neque quantus manus ager populo satis gnaris omnis in magnus metus augeo accipio itaque primus terror pavor deinde maestitia animus incedo tantus fortuna muto ut qui modo ipse exercitus ante moenia romanus habeo uictor sterno tot hostis exercitus omnis italia populus aut uis aut uoluntas in deditio accipio is verso mars africa populatio et obsidio carthago video sum nequaquam par ad patior is robur atque romanus sum ille romanus plebs ille latius iuuentus praebeo magnus semper frequens pro tot caedo exercitus subolesco suus plebs imbellis in urbs imbellis in ager sum merces paro auxilium ex afris gens ad omnis auris spes mobilis atque infidus iam rex syphacem post colloquium cum scipio alieno masinissa apertus defectio infestus hostis nihil usquam spes nihil auxilium sum neque mago ex gallia moueo tumultus quisquam neque coniungo sui hannibal et hannibal ipse iam et fama senesco et uis


ceterum duplex fama est quod ad Pleminium attinet. alii auditis quae Romae acta essent in exsilium Neapolim euntem forte in Q. Metellum unum ex legatis incidisse et ab eo Regium ui retractum tradunt: alii ab ipso Scipione legatum cum triginta nobilissimis equitum missum qui Q. Pleminium in catenas et cum eo seditionis principes conicerent. ii omnes seu ante Scipionis seu tum praetoris iussu traditi in custodiam Reginis sunt. praetor legatique Locros profecti primam, sicuti mandatum erat, religionis curam habuere; omnem enim sacram pecuniam quaeque apud Pleminium quaeque apud milites erat conquisitam, cum ea quam ipsi secum attulerant, in thesauris reposuerunt ac piaculare sacrum fecerunt. tum uocatos ad contionem milites praetor signa extra urbem efferre iubet castraque in campo locat cum graui edicto si quis miles aut in urbe restitisset aut secum extulisset quod suum non esset: Locrensibus se permittere ut quod sui quisque cognosset prenderet, si quid non compareret repeteret; ante omnia libera corpora placere sine mora Locrensibus restitui; non leui defuncturum poena qui non restituisset. Locrensium deinde contionem habuit atque iis libertatem legesque suas populum Romanum senatumque restituere dixit; si qui Pleminium aliumue quem accusare uellet, Regium se sequeretur: si de P. Scipione publice queri uellent ea quae Locris nefarie in deos hominesque facta essent iussu aut uoluntate P. Scipionis facta esse, legatos mitterent Messanam; ibi se cum consilio cogniturum. Locrenses praetori legatisque, senatui ac populo Romano gratias egerunt: se ad Pleminium accusandum ituros: Scipionem, quamquam parum iniuriis ciuitatis suae doluerit, eum esse uirum quem amicum sibi quam inimicum malint esse; pro certo se habere neque iussu neque uoluntate P. Scipionis tot tam nefanda commissa, sed aut Pleminio nimium [aut] sibi parum creditum, aut natura insitum quibusdam esse ut magis peccari nolint quam satis animi ad uindicanda peccata habeant. et praetori et consilio haud mediocre onus demptum erat de Scipione cognoscendi. Pleminium et ad duo et triginta homines cum eo damnauerunt atque in catenis Romam miserunt. ipsi ad Scipionem profecti sunt ut ea quoque quae uolgata sermonibus erant de cultu ac desidia imperatoris solutaque disciplina militiae comperta oculis referrent Romam.

ceterum duplex fama sum qui ad pleminium attineo alius audio qui roma ago sum in exsilium neapolis eo fors in q metellus unus ex legatus incido et ab is regius uis retraho trado alius ab ipse scipio legatus cum triginta nobilis eques mitto qui q pleminium in cateno et cum is seditio princeps conicio is omnis seu ante scipio seu tum praetor iussus trado in custodia rego sum praetor lego locri proficiscor primus sicut mando sum religio cura habeo omnis enim sacer pecunia quisque apud pleminium quisque apud miles sum conquaero cum is quam ipse sui affero in thesaurus repono atque piacularis sacer facio tum uoco ad contio miles praetor signum extra urbs effero iubeo castro in campus loco cum grauis edictum si quis miles aut in urbs resto aut sui effero qui suus non sum locrensis sui permitto ut qui suus quisque cognosco prehendo si quis non compareo repeto ante omnis liber corpus placeo sine mora locrensis restituo non leuis defungor poena qui non restituo locrensis deinde contio habeo atque is libertas lego suus populus romanus senatus restituo dico si qui pleminium alius qui accuso uolo regius sui sequor si de p scipio publicus queror uolo is qui locri nefarius in deus homo facio sum iussus aut uoluntas p scipio facio sum legatus mitto messana ibi sui cum consilium cognosco locrensis praetor lego senatus atque populus romanus gratia egero sui ad pleminium accuso eo scipio quamquam parum iniuria ciuitas suus doleo is sum uir qui amicus sui quam inimicus malo sum pro certus sui habeo neque iussus neque uoluntas p scipio tot tam nefandus committo sed aut pleminio nimium aut sui parum credo aut natura inquiro quidam sum ut magis peccaris nolo quam satis animus ad vindico pecco habeo et praetor et consilium haud mediocris onus demptum sum de scipio cognosco pleminium et ad duo et triginta homo cum is damno atque in catena roma mitto ipse ad scipio proficiscor sum ut is quoque qui vulgo sermo sum de cultus atque desidia imperator solvo disciplina militia comperio oculus refero roma


ab hoc sermone dimisso Masinissa Laelius postero die naues praeda onustas ab Hippone soluit, reuectusque in Siciliam mandata Masinissae Scipioni exposuit. iisdem ferme diebus naues quae ab Carthagine ad Magonem missae erant inter Albingaunos Ligures Genuamque accesserunt. in iis locis tum forte Mago tenebat classem; qui legatorum auditis uerbis iubentium exercitus quam maximos comparare, extemplo Gallorum et Ligurum—namque utriusque gentis ingens ibi multitudo erat—concilium habuit; et missum se ad eos uindicandos in libertatem ait et, ut ipsi cernant, mitti sibi ab domo praesidia; sed quantis uiribus quanto exercitu id bellum geratur, in eorum potestate esse. duos exercitus Romanos, unum in Gallia, alterum in Etruria esse; satis scire Sp. Lucretium se cum M. Liuio iuncturum; multa milia armanda esse ut duobus ducibus duobus exercitibus Romanis resistatur. Galli summam ad id suam uoluntatem esse dicere; sed cum una castra Romana intra fines, altera in finitima terra Etruria prope in conspectu habeant, si palam fiat auxiliis adiutum ab sese Poenum, extemplo infestos utrimque exercitus in agrum suum incursuros. ea ab Gallis desideraret quibus occulte adiuuari posset: Liguribus, quod procul agro urbibusque eorum castra Romana sint, libera consilia esse; illos armare iuuentutem et capessere pro parte bellum aequum esse. Ligures haud abnuere: tempus modo duorum mensum petere ad dilectus habendos. interim Mago milites Gallos dimissis clam per agros eorum mercede conducere; commeatus quoque omnis generis occulte ad eum a Gallicis populis mittebantur. M. Liuius exercitum uolonum ex Etruria in Galliam traducit, iunctusque Lucretio, si se Mago ex Liguribus propius urbem moueat, obuiam ire parat, si Poenus sub angulo Alpium quietus se contineat, et ipse in eadem statione circa Ariminum Italiae praesidio futurus.

ab hic sermo dimitto masinissa laelius posterus dies nauis praeda onustus ab hippo soluo reveho in sicilia mandatum masinissa scipio expono idem ferme dies nauis qui ab carthago ad mago mitto sum inter albingaunos ligur genua accedo in is locus tum fors magus teneo classis qui legatus audio uerbum jubeo exercitus quam magnus comparo extemplo gallus et ligur namque uterque gens ingens ibi multitudo sum concilium habeo et mitto sui ad is vindico in libertas aio et ut ipse cerno mitto sui ab domus praesidium sed quantus uis quantus exercitus is bellum gero in is potestas sum duo exercitus romanus unus in gallia alter in etruria sum satis scio spurius lucretius sui cum m livius jungo multus mille armo sum ut duo dux duo exercitus romanus resisto gallus summa ad is suus uoluntas sum dico sed cum unus castrum romanus intra finis alter in finitimus terra etruria prope in conspectus habeo si palam fio auxilium adjuvo ab sui poenus extemplo infestus utrimque exercitus in ager suus incurro is ab gallus desidero qui occulte adiuuaris possum ligur qui procul ager urbs is castrum romanus sum liber consilium sum ille armaris iuuentus et capesso pro pars bellum aequus sum ligur haud abnuo tempus modo duo metior peto ad delectus habeo interim magus miles galli dimitto clam per ager is merces conduco commeatus quoque omnis genus occulte ad is ab gallicus populus mitto m livius exercitus volo ex etruria in gallia traduco jungo lucretius si sui magus ex ligur propius urbs moveo obuiam eo paro si poenus sub angulus alpis quiesco sui contineo et ipse in idem statio circa ariminum italia praesidium sum


ubi inluxit, Scipio e praetoria naue silentio per praeconem facto 'diui diuaeque' inquit 'qui maria terrasque colitis, uos precor quaesoque uti quae in meo imperio gesta sunt geruntur postque gerentur, ea mihi populo plebique Romanae sociis nominique Latino qui populi Romani quique meam sectam imperium auspiciumque terra mari amnibusque sequuntur bene uerruncent, eaque uos omnia bene iuuetis, bonis auctibus auxitis; saluos incolumesque uictis perduellibus uictores spoliis decoratos praeda onustos triumphantesque mecum domos reduces sistatis; inimicorum hostiumque ulciscendorum copiam faxitis; quaeque populus Carthaginiensis in ciuitatem nostram facere molitus est, ea ut mihi populoque Romano in ciuitatem Carthaginiensium exempla edendi facultatem detis.' secundum has preces cruda exta caesa uictima, uti mos est, in mare proiecit tubaque signum dedit proficiscendi. uento secundo uehementi satis prouecti celeriter e conspectu terrae ablati sunt; et a meridie nebula occepit ita uix ut concursus nauium inter se uitarent; lenior uentus in alto factus. noctem insequentem eadem caligo obtinuit: sole orto est discussa, et addita uis uento. iam terram cernebant. haud ita multo post gubernator Scipioni ait non plus quinque milia passuum Africam abesse; Mercuri promunturium se cernere; si iubeat eo dirigi, iam in portu fore omnem classem. Scipio, ut in conspectu terra fuit, precatus deos uti bono rei publicae suoque Africam uiderit, dare uela et alium infra nauibus accessum petere iubet. uento eodem ferebantur; ceterum nebula sub idem ferme tempus quo pridie exorta conspectum terrae ademit et uentus premente nebula cecidit. nox deinde incertiora omnia fecit; itaque ancoras ne aut inter se concurrerent naues aut terrae inferrentur iecere. ubi inluxit, uentus idem coortus nebula disiecta aperuit omnia Africae litora. Scipio quod esset proximum promuntorium percontatus cum Pulchri promunturium id uocari audisset, 'placet omen;' inquit 'huc dirigite naues.' eo classis decurrit, copiaeque omnes in terram expositae sunt. prosperam nauigationem sine terrore ac tumultu fuisse permultis Graecis Latinisque auctoribus credidi. Coelius unus praeterquam quod non mersas fluctibus naues ceteros omnes caelestes maritimosque terrores, postremo abreptam tempestate ab Africa classem ad insulam Aegimurum, inde aegre correctum cursum exponit, et prope obrutis nauibus iniussu imperatoris scaphis, haud secus quam naufragos, milites sine armis cum ingenti tumultu in terram euasisse.

ubi inluceo scipio e praetorius nauis silentium per praeco facio diuus diva inquam qui mare terra colo tu precor quaeso uti qui in meus imperium gero sum gero post gero is ego populus plebs romanus socius nomen latinum qui populus romanus quisque meus seco imperium auspicium terra mare amnis sequor bene verrunco is tu omnis bene juvo bonus auctus auxitis salvus incolumis uinco perduellis uictor spolium decoro praeda onustus triumpho ego domus reduco sistas inimicus hostis ulciscor copia faxitis quisque populus carthaginiensis in ciuitas noster facio molio sum is ut ego populo romanus in ciuitas carthaginiensis exemplum edo facultas do secundus hic prex crudus exta caedo uictima uti mos sum in mare proicio tuba signum do proficisco uentus secundus vehemens satis proveho celer e conspectus terra aufero sum et ab meridies nebula occipio ita uix ut concursus nauis inter sui vito lenio uentus in altus facio nox insequor idem caligo obtineo sol orior sum discutio et addo uolo uentus iam terra cerno haud ita multus post gubernator scipio aio non multus quinque mille passus africa absum mercurius promunturium sui cerno si jubeo is dirigo iam in portus sum omnis classis scipio ut in conspectus terra sum preco deus uti bonus res publicus suo africa video do uelum et alius infra nauis accedo peto iubeo uentus idem fero ceterum nebula sub idem ferme tempus quo pridie exorior conspectus terra adimo et uentus premo nebula cado nox deinde incertus omnis facio itaque ancora ne aut inter sui concurro nauis aut terra infero jacio ubi inluceo uentus idem coorior nebula disjecto aperio omnis africa litus scipio qui sum propior promuntorium percontor cum pulcher promunturium is uoco audio placeo omen inquam huc dirigo nauis is classis decurro copia omnis in terra expono sum prosper nauigatio sine terror atque tumultus sum permultus graecum latinum auctor credo caelius unus praeterquam qui non mergo fluctus nauis ceterus omnis caelestis maritimus terror postremo arrepo tempestas ab africanus classis ad insula aegimurus inde aeger corrigo cursus expono et prope obruo nauis injussus imperator scapha haud secus quam naufragus miles sine arma cum ingens tumultus in terra evado


praeter conuectum undique ex populatis circa agris frumentum commeatusque ex Sicilia atque Italia aduectos, Cn. Octauius propraetor ex Sardinia ab Ti. Claudio praetore cuius ea prouincia erat ingentem uim frumenti aduexit; horreaque non solum ea quae iam facta erant repleta, sed noua aedificata. uestimenta exercitui deerant; id mandatum Octauio ut cum praetore ageret si quid ex ea prouincia comparari ac mitti posset. ea quoque haud segniter curata res; mille ducentae togae breui spatio, duodecim milia tunicarum missa. aestate ea qua haec in Africa gesta sunt P. Sempronius consul cui Bruttii prouincia erat in agro Crotoniensi cum Hannibale in ipso itinere tumultuario proelio conflixit. agminibus magis quam acie pugnatum est. Romani pulsi, et tumultu uerius quam pugna ad mille et ducenti de exercitu consulis interfecti; in castra trepide reditum, neque oppugnare tamen ea hostes ausi. ceterum silentio proximae noctis profectus inde consul praemisso nuntio ad P. Licinium proconsulem ut suas legiones admoueret copias coniunxit. ita duo duces duo exercitus ad Hannibalem redierunt; nec mora dimicandi facta, cum consuli duplicatae uires, Poeno recens uictoria animos faceret. in primam aciem suas legiones Sempronius induxit; in subsidiis locatae P. Licini legiones. consul principio pugnae aedem Fortunae Primigeniae uouit si eo die hostes fudisset; composque eius uoti fuit. fusi ac fugati Poeni; supra quattuor milia armatorum caesa, paulo minus trecenti uiui capti et equi quadraginta undecim militaria signa. perculsus aduerso proelio Hannibal Crotonem exercitum reduxit. eodem tempore M. Cornelius consul in altera parte Italiae non tam armis quam iudiciorum terrore Etruriam continuit, totam ferme ad Magonem ac per eum ad spem nouandi res uersam. eas quaestiones ex senatus consulto minime ambitiose habuit; multique nobiles Etrusci qui aut ipsi ierant aut miserant ad Magonem de populorum suorum defectione, primo praesentes erant condemnati, postea conscientia sibimet ipsi exsilium consciscentes cum absentes damnati essent, corporibus subtractis bona tantum quae publicari poterant pigneranda poenae praebebant.

praeter conveho undique ex populo circa ager frumentum commeatus ex sicilia atque italia adveho cn octavius propraetor ex sardinia ab tiberius claudius praetor qui is prouincia sum ingens uis frumentum adveho horreum non solus is qui iam facio sum repleo sed nouus aedifico uestimentum exercitus desum is mando octavius ut cum praetor ago si quis ex is prouincia compararis atque mitto possum is quoque haud segnis curo res mille ducenti toga breuis spatium duodecim mille tunicaris mitto aestas is qui hic in africanus gero sum p sempronius consul qui bruttius prouincia sum in ager crotoniensi cum hannibal in ipse iter tumultuarius proelium confligo agmen magis quam acies pugno sum romanus pello et tumultus verus quam pugno ad mille et ducenti de exercitus consul interfacio in castrum trepidus redeo neque oppugnaris tamen is hostis audeo ceterum silentium proximus nox proficiscor inde consul praemitto nuntio ad p licinius proconsulis ut suus legio admoveo copia conjungo ita duo dux duo exercitus ad hannibal redeo neque mora dimico facio cum consul duplico uis poenus recens uictoria animus facio in primus acies suus legio sempronius induco in subsidium loco p licinius legio consul principium pugna aedes fortuna primigenia uoueo si is dies hostis fundo compos is uotum sum fundo atque fugo poenus supra quattuor mille armator caedo paulus paruus trecenti uiuus capio et equus quadraginta undecim militaris signum percello aduerto proelium hannibal croto exercitus reduco idem tempus m cornelius consul in alter pars italia non tam arma quam iudicium terror etruria contineo totus ferme ad mago atque per is ad spes nouo res verro is quaestio ex senatus consultum paruus ambitiosus habeo multus nobilis etruscus qui aut ipse eo aut mitto ad mago de populus suus defectio primus praesens sum condemno postea conscientia sui ipse exsilium conscisco cum absum damno sum corpus subtraho bonus tantus qui publicaris possum pignero poena praebeo


eadem aestate in Bruttiis Clampetia a consule ui capta, Consentia et Pandosia et ignobiles aliae ciuitates uoluntate in dicionem uenerunt. et cum comitiorum iam appeteret tempus, Cornelium potius ex Etruria ubi nihil belli erat Romam acciri placuit. is consules Cn. Seruilium Caepionem et C. Seruilium Geminum creauit. inde praetoria comitia habita. creati P. Cornelius Lentulus P. Quinctilius Uarus P. Aelius Paetus P. Uillius Tappulus ; hi duo cum aediles plebis essent, praetores creati sunt. consul comitiis perfectis ad exercitum in Etruriam redit. sacerdotes eo anno mortui atque in locum eorum suffecti: Ti. Ueturius Philo flamen Martialis in locum M. Aemili Regilli , qui priore anno mortuus erat, creatus inauguratusque; in M. Pomponi Mathonis auguris et decemuiri locum creati decemuir M. Aurelius Cotta , augur Ti. Sempronius Gracchus admodum adulescens, quod tum perrarum in mandandis sacerdotiis erat. quadrigae aureae eo anno in Capitolio positae ab aedilibus curulibus C. Liuio et M. Seruilio Gemino , et ludi Romani biduum instaurati; item per biduum plebeii ab aedilibus P. Aelio P. Uillio ; et Iouis epulum fuit ludorum causa.

idem aestas in bruttius clampetia ab consul uis capio consentia et pandosia et ignobilis alius ciuitas uoluntas in dicio uenio et cum comitium iam appeto tempus cornelius potis ex etruria ubi nihil bellum sum roma accio placeo is consul cn seruilius caepio et que seruilius geminus creo inde praetorius comitium habeo creo p cornelius lentulus p quintilius varus p aelius paetus p villius tappulus hic duo cum aedilis plebs sum praetor creo sum consul comitium perficio ad exercitus in etruria redeo sacerdos is annus mortuus atque in locus is sufficio tiberius veturius philus flamen martial in locus m aemilis regillus qui prior annus mortuus sum creo inauguro in m pomponius matho augur et decemuiri locus creo decemuir m aurelius cotta augur tiberius sempronius gracchus admodum adulescens qui tum perraris in mando sacerdotium sum quadrigae aureus is annus in capitolium pono ab aedilis curulis que livius et m seruilio geminus et ludo romanus biduus instauro item per biduus plebeius ab aedilis p aelius p villius et iuppiter epulum sum ludus causa


uenientibus iis Syracusas Scipio res, non uerba ad purgandum sese parauit. exercitum omnem eo conuenire, classem expediri iussit, tamquam dimicandum eo die terra marique cum Carthaginiensibus esset. quo die uenerunt hospitio comiter acceptis, postero die terrestrem naualemque exercitum, non instructos modo sed hos decurrentes, classem in portu simulacrum et ipsam edentem naualis pugnae ostendit; tum circa armamentaria et horrea bellique alium apparatum uisendum praetor legatique ducti. tantaque admiratio singularum uniuersarumque rerum incussa ut satis crederent aut illo duce atque exercitu uinci Carthaginiensem populum aut alio nullo posse, iuberentque quod di bene uerterent traicere et spei conceptae quo die illum omnes centuriae priorem consulem dixissent primo quoque tempore compotem populum Romanum facere; adeoque laetis inde animis profecti sunt, tamquam uictoriam non belli magnificum apparatum nuntiaturi Romam essent. Pleminius quique in eadem causa erant postquam Romam est uentum extemplo in carcerem conditi. ac primo producti ad populum ab tribunis apud praeoccupatos Locrensium clade animos nullum misericordiae locum habuerunt: postea cum saepius producerentur, iam senescente inuidia molliebantur irae; et ipsa deformitas Plemini memoriaque absentis Scipionis fauorem ad uolgum conciliabat. mortuus tamen prius in uinclis est quam iudicium de eo populi perficeretur. hunc Pleminium Clodius Licinus in libro tertio rerum Romanarum refert ludis uotiuis quos Romae Africanus iterum consul faciebat conatum per quosdam quos pretio corruperat aliquot locis urbem incendere ut effringendi carceris fugiendique haberet occasionem; patefacto dein scelere delegatum in Tullianum ex senatus consulto. de Scipione nusquam nisi in senatu actum, ubi omnes legatique et tribuni classem exercitum ducemque uerbis extollentes effecerunt ut senatus censeret primo quoque tempore in Africam traiciendum Scipionique permitteretur ut ex iis exercitibus qui in Sicilia essent ipse eligeret quos in Africam secum traiceret, quos prouinciae relinqueret praesidio.

uenio is syracusae scipio res non uerbum ad purgo sui paro exercitus omnis is conuenio classis expedio iubeo tamquam dimico is dies terra mare cum carthaginiensis sum quo dies uenio hospitium comis accipio posterus dies terrestris navalis exercitus non instruo modo sed hic decurro classis in portus simulacrum et ipse edo naualis pugna ostendo tum circa armamentarium et horreum bellus alius appario viso praetor lego duco tantus admiratio singularis universus res incutio ut satis credo aut ille dux atque exercitus vinco carthaginiensis populus aut alius nullus possum jubeo qui deus bene uerto traicio et spes concipio quo dies ille omnis centuria prior consul dico primus quoque tempus compos populus romanus facio adeo laetus inde animus proficiscor sum tamquam uictoria non bellum magnificus appario nuntio roma sum pleminius quisque in idem causa sum postquam roma sum uenio extemplo in carcer condio atque primus produco ad populus ab tribunus apud praeoccupo locrensis clades animus nullus misericordia locus habeo postea cum saepis produco iam senesco inuidia mollio ira et ipse deformitas pleo memor absum scipio fauor ad vulgus concilio mortuus tamen prior in vinclum sum quam iudicium de is populus perficio hic pleminium claudius licinus in liber tertius res romanaris refero ludus votivus qui roma africanus iterum consul facio conor per quidam qui pretium conrumpo aliquot locus urbs incendo ut effringo carcer fugio habeo occasio patefacio deinde scelus delego in tullianus ex senatus consultum de scipio nusquam nisi in senatus ago ubi omnis lego et tribunus classis exercitus dux uerbum extollo efficio ut senatus censeo primus quoque tempus in africa traicio scipio permitto ut ex is exercitus qui in sicilia sum ipse eligo qui in africa sui traicio qui prouincia relinquo praesidium


Romani quoque imperatores L. Lentulus et L. Manlius Acidinus , ne glisceret prima neglegendo bellum, iunctis et ipsi exercitibus per agrum Ausetanum hostico tamquam pacato clementer ductis militibus ad sedem hostium peruenere et trium milium spatio procul a castris eorum posuerunt castra. primo per legatos nequiquam temptatum ut discederetur ab armis; dein cum in pabulatores Romanos impetus repente ab equitibus Hispanis factus esset, summisso ab statione Romana equitatu equestre proelium fuit haud sane memorando in partem ullam euentu. sole oriente postero die armati instructique omnes mille ferme passus procul a castris Romanis aciem ostendere. medii Ausetani erant; cornua dextrum Ilergetes, laeuum ignobiles tenebant Hispani populi; inter cornua et mediam aciem interualla patentia satis late fecerant qua equitatum, ubi tempus esset, emitterent. et Romani more suo exercitum cum instruxissent, id modo hostium imitati sunt ut inter legiones et ipsi patentes equiti relinquerent uias. ceterum Lentulus ei parti usum equitis fore ratus quae prior in dehiscentem interuallis hostium aciem equites emisisset, Ser. Cornelio tribuno militum imperat equites per patentes in hostium acie uias permittere equos iubeat. ipse coepta parum prospere pedestri pugna tantum moratus dum cedenti duodecimae legioni, quae in laeuo cornu aduersus Ilergetes locata erat, tertiam decimam legionem ex subsidiis in primam aciem firmamentum ducit, postquam aequata ibi pugna est, ad L. Manlium inter prima signa hortantem ac subsidia quibus res postulabat locis inducentem uenit; indicat tuta ab laeuo cornu esse; iam missum ab se Cornelium procella equestri hostes circumfusurum. uix haec dicta dederat cum Romani equites in medios inuecti hostes simul pedestres acies turbarunt, simul equitibus Hispanorum uiam immittendi equos clauserunt. itaque omissa pugna equestri ad pedes Hispani descenderunt. Romani imperatores ut turbatos hostium ordines et trepidationem pauoremque et fluctuantia uiderunt signa, hortantur orant milites ut perculsos inuadant neu restitui aciem patiantur. non sustinuissent tam infestum impetum barbari, ni regulus ipse Indibilis cum equitibus ad pedes degressis ante prima signa peditum se obiecisset. ibi aliquamdiu atrox pugna stetit; tandem postquam ii qui circa regem seminecem restantem deinde pilo terrae adfixum pugnabant obruti telis occubuerunt, tum fuga passim coepta. plures caesi, quia equos conscendendi equitibus spatium non fuerat, et quia perculsis acriter institerunt Romani; nec ante abscessum est quam castris quoque exuerunt hostem. tredecim milia Hispanorum caesa eo die, mille octingenti ferme capti: Romanorum sociorumque paulo amplius ducenti, maxime in laeuo cornu, ceciderunt. pulsi castris Hispani aut qui ex proelio effugerant, sparsi primo per agros, deinde in suas quisque ciuitates redierunt.

romanus quoque imperator l lentulus et l manlius acidinus ne glisco primus neglego bellum iungo et ipse exercitus per ager ausetanus hosticus tamquam pacatum clemens duco miles ad sedes hostis pervenio et tres mille spatium procul ab castrum is pono castrum primus per legatus nequiquam temptas ut discedo ab arma deinde cum in pabulator romanus impetus repens ab eques hispanus facio sum summitto ab statio romanus equitatus equester proelium sum haud sanus memoro in pars ullus euentus sol orior posterus dies armatus instruo omnis mille ferme patior procul ab castrum romanus acies ostendo medius ausetanus sum cornu dexter ilergetes laevus ignobilis teneo hispanus populus inter cornu et medius acies intervallum pateo satis latus facio qui equitas ubi tempus sum emitto et romanus mos suus exercitus cum instruo is modo hostis imitor sum ut inter legio et ipse pateo equio relinquo uia ceterum lentulus is pario usus equio sum reor qui prior in dehisco interuallum hostis acies eques emitto seruius cornelius tribunus miles impero eques per pateo in hostis acies uia permitto equus jubeo ipse coepio parum prosperus pedestri pugno tantus moror dum cedo duodecimus legio qui in laevus cornu aduersus ilergetes loco sum tertius decimus legio ex subsidium in primus acies firmamentum duco postquam aequo ibi pugno sum ad l manlius inter primus signum horto atque subsidium qui res postulo locus induco uenio indico tueor ab laevus cornu sum iam mitto ab sui cornelius procella equester hostis circumfundo uix hic dictum do cum romanus eques in medius inveho hostis simul pedester acies turbo simul eques hispanus uia immitto equus claudo itaque omitto pugno equester ad pes hispanus descendo romanus imperator ut turbo hostis ordo et trepidatio pavor et fluctuo uideo signum hortor oro miles ut percello invado neu restituo acies patior non sustineo tam infestus impetus barbaris ni regulus ipse indibilis cum eques ad pes degredior ante primus signum pedes sui objacio ibi aliquamdiu atrox pugno sto tandem postquam is qui circa rex seminecis resto deinde pilo terra affigo pugno obruo telum occumbo tum fuga passim coepio multus caedo quia equus conscendo eques spatium non sum et quia percello acer insto romanus neque ante abscedo sum quam castrum quoque exuo hostis tredecim mille hispanus caedo is dies mille octingenti ferme capio romanus socius paulus amplus ducenti magnus in laevus cornu cado pello castrum hispanus aut qui ex proelium effugio spargo primus per ager deinde in suus quisque ciuitas redeo