ab externis bellis quietus annus fuit, quietior insequens P. Curiatio et Sex. Quinctilio consulibus, perpetuo silentio tribunorum, quod primo legatorum qui Athenas ierant legumque peregrinarum exspectatio praebuit, dein duo simul mala ingentia exorta, fames pestilentiaque, foeda homini, foeda pecori. uastati agri sunt, urbs adsiduis exhausta funeribus; multae et clarae lugubres domus. flamen Quirinalis Ser. Cornelius mortuus, augur C. Horatius Puluillus , in cuius locum C. Ueturium , eo cupidius quia damnatus a plebe erat, augures legere. mortuus consul Quinctilius, quattuor tribuni plebi. multiplici clade foedatus annus; ab hoste otium fuit. inde consules C. Menenius P. Sestius Capitolinus . neque eo anno quicquam belli externi fuit: domi motus orti. iam redierant legati cum Atticis legibus. eo intentius instabant tribuni ut tandem scribendarum legum initium fieret. placet creari decemuiros sine prouocatione, et ne quis eo anno alius magistratus esset. admiscerenturne plebeii controuersia aliquamdiu fuit; postremo concessum patribus, modo ne lex Icilia de Auentino aliaeque sacratae leges abrogarentur.

ab externus bellum quiesco annus sum quiesco insequor p curiatius et sex quintilius consul perpetuus silentium tribunus qui primus legatus qui athenae eo lex peregrinaris exspectatio praebeo deinde duo simul malus ingens exorior fames pestilens foedus homo foedus pecus uastas ager sum urbs assiduus exhaurio funus multus et clarus lugubris domus flamen quirinal seruius cornelius mortuus augur que horatius puluillus in qui locus que veturius is cupidus quia damno ab plebs sum auguro lego mortuus consul quintilius quattuor tribunus plebs multiplex clades foedo annus ab hostis otium sum inde consul que menenius p sestius capitolinus neque is annus quisquam bellum externus sum domus moueo orior iam redeo legatus cum atticus lex is intendo insto tribunus ut tandem scribendaris lex initium fio placeo creo decemviri sine prouocatio et ne quis is annus alius magistratus sum admisceo plebeius controuersia aliquamdiu sum postremo concedo pater modo ne lex icilius de aventinus alius sacro lex abrogo


Lucretius cum ingenti praeda, maiore multo gloria rediit. et auget gloriam adueniens exposita omni in campo Martio praeda, ut suum quisque per triduum cognitum abduceret. reliqua uendita, quibus domini non exstitere. debebatur omnium consensu consuli triumphus; sed dilata res est, tribuno de lege agente; id antiquius consuli fuit. iactata per aliquot dies cum in senatu res tum apud populum est; cessit ad ultimum maiestati consulis tribunus et destitit. tum imperatori exercituique honos suus redditus. triumphauit de Uolscis Aequisque; triumphantem secutae suae legiones. alteri consuli datum ut ouans sine militibus urbem iniret. anno deinde insequenti lex Terentilia ab toto relata collegio nouos adgressa consules est; erant consules P. Uolumnius Ser. Sulpicius . eo anno caelum ardere uisum, terra ingenti concussa motu est. bouem locutam, cui rei priore anno fides non fuerat, creditum. inter alia prodigia et carne pluit, quem imbrem ingens numerus auium interuolitando rapuisse fertur; quod intercidit, sparsum ita iacuisse per aliquot dies ut nihil odor mutaret. libri per duumuiros sacrorum aditi; pericula a conuentu alienigenarum praedicta, ne qui in loca summa urbis impetus caedesque inde fierent; inter cetera monitum ut seditionibus abstineretur. id factum ad impediendam legem tribuni criminabantur, ingensque aderat certamen. ecce, ut idem in singulos annos orbis uolueretur, Hernici nuntiant Uolscos et Aequos, etsi abscisae res sint, reficere exercitus; Antii summam rei positam; Ecetrae Antiates colonos palam concilia facere; id caput, eas uires belli esse. ut haec dicta in senatu sunt, dilectus edicitur; consules belli administrationem inter se dispertiri iussi, alteri ut Uolsci, alteri ut Aequi prouincia esset. tribuni coram in foro personare, fabulam compositam Uolsci belli, Hernicos ad partes paratos. iam ne uirtute quidem premi libertatem populi Romani sed arte eludi. quia occidione prope occisos Uolscos et Aequos mouere sua sponte arma posse iam fides abierit, nouos hostes quaeri; coloniam fidam propinquam infamem fieri. bellum innoxiis Antiatibus indici, geri cum plebe Romana, quam oneratam armis ex urbe praecipiti agmine acturi essent, exsilio et relegatione ciuium ulciscentes tribunos. sic, ne quid aliud actum putent, uictam legem esse, nisi dum in integro res sit, dum domi, dum togati sint, caueant ne possessione urbis pellantur, ne iugum accipiant. si animus sit, non defore auxilium; consentire omnes tribunos. nullum terrorem externum, nullum periculum esse; cauisse deos priore anno ut tuto libertas defendi posset. haec tribuni.

lucretius cum ingens praeda magnus multus gloria redeo et augeo gloria advenio expono omnis in campus martius praeda ut suus quisque per triduum cognosco abduco reliquus vendo qui dominus non exsisto debeo omnis consensus consul triumphus sed differo res sum tribunus de lex ago is antiquus consul sum jacto per aliquot dies cum in senatus res tum apud populus sum cedo ad ulter maiestas consul tribunus et desisto tum imperator exercitus honor suus reddo triumpho de volscus aequi triumpho sequor suus legio alter consul do ut ouo sine miles urbs ineo annus deinde insequor lex terentilia ab totus refero collegium nouus aggredior consul sum sum consul p volumnius seruius sulpicius is annus caelum ardeo uideo terra ingens concutio motus sum bos loquor qui res prior annus fides non sum credo inter alius prodigium et carnis pluo qui imber ingens numerus auis intervolito rapio fero qui intercisi spargo ita jaceo per aliquot dies ut nihil odor muto liber per duumuiros sacer adeo periculum ab conuentus alienigenaris praedico ne qui in locum summus urbs impetus caedo inde fio inter ceterus moneo ut seditio abstineo is facio ad impedio lex tribunus crimino ingens adsum certamen ecce ut idem in singuli annus orbis volvo hernicus nuntio volsci et aequi etsi abscido res sum reficio exercitus antius summa res pono ecetra antias colonus palam concilio facio is caput is uis bellum sum ut hic dictum in senatus sum delectus edico consul bellum administratio inter sui dispertior iubeo alter ut volscus alter ut aequum prouincia sum tribunus coram in forum personaris fabula compono volscus bellum hernici ad pars paro iam ne uirtus quidem premo libertas populus romanus sed ars eludo quia occidio prope occido volsci et aequi moueo suus sponte arma possum iam fides abeo nouus hostis quaero colonia fido propinqua infamo fio bellum innoxius antias indico gero cum plebs romanus quam onero arma ex urbs praeceps agmen ago sum exsilium et relegatio ciuis ulciscor tribunus sic ne quis alius ago puto vinco lex sum nisi dum in integer res sum dum domus dum togatus sum caueant ne possessio urbs pello ne iugum accipio si animus sum non desum auxilium consentio omnis tribunus nullus terror externus nullus periculum sum caveo deus prior annus ut tueor libertas defendo possum hic tribunus


raro alias tribuni popularis oratio acceptior plebi quam tunc seuerissimi consulis fuit. iuuentus quoque, quae inter tales metus detractationem militiae telum acerrimum aduersus patres habere solita erat, arma et bellum spectabat. et agrestium fuga spoliatique in agris et uolnerati, foediora iis quae subiciebantur oculis nuntiantes, totam urbem ira impleuere. in senatum ubi uentum est, ibi uero in Quinctium omnes uersi ut unum uindicem maiestatis Romanae intueri, et primores patrum dignam dicere contionem imperio consulari, dignam tot consulatibus ante actis, dignam uita omni, plena honorum saepe gestorum, saepius meritorum. alios consules aut per proditionem dignitatis patrum plebi adulatos aut acerbe tuendo iura ordinis asperiorem domando multitudinem fecisse: T. Quinctium orationem memorem maiestatis patrum concordiaeque ordinum et temporum in primis habuisse. orare eum collegamque ut capesserent rem publicam; orare tribunos ut uno animo cum consulibus bellum ab urbe ac moenibus propulsari uellent plebemque oboedientem in re tam trepida patribus praeberent; appellare tribunos communem patriam auxiliumque eorum implorare uastatis agris, urbe prope oppugnata. consensu omnium dilectus decernitur habeturque. cum in contione pronuntiassent tempus non esse causas cognoscendi, omnes iuniores postero die prima luce in campo Martio adessent; cognoscendis causis eorum qui nomina non dedissent bello perfecto se daturos tempus; pro desertore futurum, cuius non probassent causam,—omnis iuuentus adfuit postero die. cohortes sibi quaeque centuriones legerunt; bini senatores singulis cohortibus praepositi. haec omnia adeo mature perfecta accepimus ut signa, eo ipso die a quaestoribus ex aerario prompta delataque in campum, quarta diei hora mota ex campo sint, exercitusque nouus, paucis cohortibus ueterum militum uoluntate sequentibus, manserit ad decimum lapidem. insequens dies hostem in conspectum dedit, castraque ad Corbionem castris sunt coniuncta. tertio die, cum ira Romanos, illos, cum totiens rebellassent, conscientia culpae ac desperatio inritaret, mora dimicandi nulla est facta.

rarus alius tribunus popularis oratio accipio plebs quam tunc severus consul sum iuuentus quoque qui inter talis metus detractatio militia telis acer aduersus pater habeo soleo sum arma et bellum specto et agrestis fuga spolio in ager et vulnero foedus is qui subicio oculus nuntio totus urbs ira impleo in senatus ubi uenio sum ibi uerus in quintius omnis verro ut unus vindico maiestas romanus intueor et primoris pater dignus dico contio imperium consularis dignus tot consulatus ante ago dignus uita omnis plenus honor saepe gestor saepis meritor alius consul aut per proditio dignitas pater plebs adulo aut acerbus tueor ius ordo asper domo multitudo facio t quintius oratio memoro maiestas pater concordia ordo et tempus in primus habeo oro is collega ut capesso res publicus oro tribunus ut unus animus cum consul bellum ab urbs atque moenia propulsaris uolo plebs oboedio in res tam trepido pater praebeo appello tribunus communis patria auxilium is imploraris uastas ager urbs prope oppugno consensus omnis delectus decerno habeo cum in contio pronuntio tempus non sum causa cognosco omnis iuniores posterus dies primus lux in campus martius adsum cognosco causa is qui nomen non do bellum perficio sui do tempus pro desertor sum qui non probo causa omnis iuuentus adsum posterus dies cohors sui quisque centurio lego bini senator singuli cohors praepono hic omnis adeo maturus perficio accipio ut signum is ipse dies ab quaestor ex aerarius promptus defero in campus quartus dies hora moueo ex campus sum exerceo nouus paucus cohors uetus miles uoluntas sequor maneo ad decimus lapis insequor dies hostis in conspectus do castro ad corbio castrum sum conjungo tertius dies cum ira romanus ille cum totiens rebello conscientia culpa atque desperatio irrito mora dimico nullus sum facio


L. Minucius inde et C. Nautius consules facti duas residuas anni prioris causas exceperunt. eodem modo consules legem, tribuni iudicium de Uolscio impediebant; sed in quaestoribus nouis maior uis, maior auctoritas erat. cum M. Ualerio Mani filio Uolesi nepote quaestor erat T. Quinctius Capitolinus qui ter consul fuerat. is, quoniam neque Quinctiae familiae Caeso neque rei publicae maximus iuuenum restitui posset, falsum testem qui dicendae causae innoxio potestatem ademisset, iusto ac pio bello persequebatur. cum Uerginius maxime ex tribunis de lege ageret, duum mensum spatium consulibus datum est ad inspiciendam legem ut cum edocuissent populum quid fraudis occultae ferretur, sinerent deinde suffragium inire. hoc interualli datum res tranquillas in urbe fecit. nec diuturnam quietem Aequi dederunt, qui rupto foedere quod ictum erat priore anno cum Romanis, imperium ad Gracchum Cloelium deferunt; is tum longe princeps in Aequis erat. Graccho duce in Labicanum agrum, inde in Tusculanum hostili populatione ueniunt, plenique praedae in Algido castra locant. in ea castra Q. Fabius , P. Uolumnius , A. Postumius legati ab Roma uenerunt questum iniurias et ex eo foedere res repetitum. eos Aequorum imperator, quae mandata habeant ab senatu Romano, ad quercum iubet dicere; se alia interim acturum. quercus ingens arbor praetorio imminebat, cuius umbra opaca sedes erat. tum ex legatis unus abiens 'et haec' inquit, 'sacrata quercus et quidquid deorum est audiant foedus a uobis ruptum, nostrisque et nunc querellis adsint et mox armis, cum deorum hominumque simul uiolata iura exsequemur.' Romam ut rediere legati, senatus iussit alterum consulem contra Gracchum in Algidum exercitum ducere, alteri populationem finium Aequorum prouinciam dedit. tribuni suo more impedire dilectum, et forsitan ad ultimum impedissent; sed nouus subito additus terror est.

l minucius inde et que nautius consul facio duo residuae annus prior causa excipio idem modo consul lex tribunus iudicium de volscius impedio sed in quaestor nouus magnus uolo magnus auctoritas sum cum m valerius manius filius volesus nepos quaestor sum t quintius capitolinus qui ter consul sum is quoniam neque quintius familia caedo neque res publicus magnus iuuenis restituo possum falsus testo qui dico causa innoxius potestas adimo justus atque pius bellum persequor cum uerginius magnus ex tribunus de lex ago duum metior spatium consul do sum ad inspicio lex ut cum edoceo populus quis fraus occulo fero sino deinde suffragium ineo hic intervallum do res tranquillus in urbs facio neque diuturnus quies aequum do qui rumpo foedus qui ictus sum prior annus cum romanus imperium ad gracchus cloelium defero is tum longus princeps in aequi sum gracchus dux in labicani ager inde in tusculanus hostilis populatio uenio plenus praeda in algidus castrum loco in is castrum q fabius p volumnius ab postumus legatus ab roma uenio queror injuria et ex is foedus res repeto is aequi imperator qui mandatum habeo ab senatus romanus ad quercus iubeo dico sui alius interim ago quercus ingens arbor praetorius immineo qui umbra opacus sedes sum tum ex legatus unus abeo et hic inquam sacro quercus et quisquis deus sum audio foedus ab tu rumpo noster et nunc querela adsum et mox arma cum deus homo simul violo ius exsequor roma ut redeo legatus senatus iubeo alter consul contra gracchus in algidus exercitus duco alter populatio finis aequi prouincia do tribunus suus mos impedio dilectus et forsitan ad ulter impedio sed nouus subeo addo terror sum


uis Sabinorum ingens prope ad moenia urbis infesta populatione uenit; foedati agri, terror iniectus urbi est. tum plebs benigne arma cepit; reclamantibus frustra tribunis magni duo exercitus scripti. alterum Nautius contra Sabinos duxit, castrisque ad Eretum positis, per expeditiones paruas, plerumque nocturnis incursionibus, tantam uastitatem in Sabino agro reddidit ut comparati ad eam prope intacti bello fines Romani uiderentur. Minucio neque fortuna nec uis animi eadem in gerendo negotio fuit; nam cum haud procul ab hoste castra posuisset, nulla magnopere clade accepta castris se pauidus tenebat. quod ubi senserant hostes, creuit ex metu alieno, ut fit, audacia, et nocte adorti castra postquam parum uis aperta profecerat, munitiones postero die circumdant. quae priusquam undique uallo obiectae clauderent exitus quinque equites inter stationes hostium emissi Romam pertulere consulem exercitumque obsideri. nihil tam inopinatum nec tam insperatum accidere potuit. itaque tantus pauor, tanta trepidatio fuit quanta si urbem, non castra hostes obsiderent. Nautium consulem arcessunt. in quo cum parum praesidii uideretur dictatoremque dici placeret qui rem perculsam restitueret, L. Quinctius Cincinnatus consensu omnium dicitur. operae pretium est audire qui omnia prae diuitiis humana spernunt neque honori magno locum neque uirtuti putant esse, nisi ubi effuse afluant opes. spes unica imperii populi Romani, L. Quinctius trans Tiberim, contra eum ipsum locum ubi nunc naualia sunt, quattuor iugerum colebat agrum, quae prata Quinctia uocantur. ibi ab legatis—seu fossam fodiens palae innixus, seu cum araret, operi certe, id quod constat, agresti intentus—salute data in uicem redditaque rogatus ut, quod bene uerteret ipsi reique publicae, togatus mandata senatus audiret, admiratus rogitansque 'satin salue?' togam propere e tugurio proferre uxorem Raciliam iubet. qua simul absterso puluere ac sudore uelatus processit, dictatorem eum legati gratulantes consalutant, in urbem uocant; qui terror sit in exercitu exponunt. nauis Quinctio publice parata fuit, transuectumque tres obuiam egressi filii excipiunt, inde alii propinqui atque amici, tum patrum maior pars. ea frequentia stipatus antecedentibus lictoribus deductus est domum. et plebis concursus ingens fuit; sed ea nequaquam tam laeta Quinctium uidit, et imperium nimium et uirum ipso imperio uehementiorem rata. et illa quidem nocte nihil praeterquam uigilatum est in urbe.

uolo sabinum ingens prope ad moenia urbs infestus populatio uenio foedo ager terror injectus urbs sum tum plebs benignus arma capio reclamo frustra tribunus magnus duo exercitus scribo alter nautius contra sabini duco castra ad exrepleo pono per expeditio parvus plerusque nocturnus incursio tantus uastitas in sabinum ager reddo ut comparo ad is prope intactus bellum finis romanus uideo minucius neque fortuna neque uolo animus idem in gero negotium sum nam cum haud procul ab hostis castrum pono nullus magnopere clades accipio castrum sui pavidus teneo qui ubi sentio hostis cerno ex metus alienus ut fio audacia et nox adorior castrum postquam parum uolo apertus proficio munitio posterus dies circumdo qui priusquam undique uallum objacio claudeo exitus quinque eques inter statio hostis emitto roma perfero consul exerceo obsideri nihil tam inopinor neque tam insperatus accido possum itaque tantus pavor tantus trepidatio sum quantus si urbs non castrum hostis obsido nautius consul arcesso in quo cum parum praesidium uideo dictator dico placeo qui res percello restituo l quintius cincinnatus consensus omnis dico opera pretium sum audio qui omnis prae diuitiae humanus sperno neque honor magnus locus neque uirtus puto sum nisi ubi effuse afluo ops spes unicus imperium populus romanus l quintius trans tiberis contra is ipse locus ubi nunc navale sum quattuor jugerum colo ager qui pratum quintius voco ibi ab legatus seu fodio fodio pala innitor seu cum aro operio certus is qui consto agrestis intendo salus do in uicis reddo rogo ut qui bene verto ipse redeo publicus togatus mandatum senatus audio admiror rogito sero salueo toga properus e tugurium profero uxor racilia iubeo qui simul abstergeo puluis atque sudor velo procedo dictator is legatus gratulor consaluto in urbs uoco qui terror sum in exercitus expono nauis quintius publicus paro sum transveho tres obuiam egredior filius excipio inde alius propinquus atque amicus tum pater magnus pars is frequentia stipo antecedo lictor deduco sum domus et plebs concursus ingens sum sed is nequaquam tam laetus quintius uideo et imperium nimium et uir ipse imperium vehemens reor et ille quidem nox nihil praeterquam vigilo sum in urbs


facerent ut uellent permittentibus cunctis, mox redituros se legati rebus perfectis adfirmant. profecti cum mandata plebis patribus exposuissent, alii decemuiri, quando quidem praeter spem ipsorum supplicii sui nulla mentio fieret, haud quicquam abnuere: Appius truci ingenio et inuidia praecipua odium in se aliorum suo in eos metiens odio, 'haud ignaro' inquit, 'imminet fortuna. uideo donec arma aduersariis tradantur diferri aduersus nos certamen. dandus inuidiae est sanguis. nihil ne ego quidem moror quo minus decemuiratu abeam.' factum senatus consultum ut decemuiri se primo quoque tempore magistratu abdicarent, Q. Furius pontifex maximus tribunos plebis crearet; et ne cui fraudi esset secessio militum plebisque. his senatus consultis perfectis dimisso senatu, decemuiri prodeunt in contionem abdicantque se magistratu, ingenti hominum laetitia. nuntiantur haec plebi. legatos quidquid in urbe hominum supererat prosequitur. huic multitudini laeta alia turba ex castris occurrit. congratulantur libertatem concordiamque ciuitati restitutam. legati pro contione: 'quod bonum faustum felixque sit uobis reique publicae, redite in patriam ad penates coniuges liberosque uestros; sed qua hic modestia fuistis, ubi nullius ager in tot rerum usu necessario tantae multitudini est uiolatus, eam modestiam ferte in urbem. in Auentinum ite, unde profecti estis; ibi felici loco, ubi prima initia incohastis libertatis uestrae, tribunos plebi creabitis. praesto erit pontifex maximus qui comitia habeat.' ingens adsensus alacritasque cuncta adprobantium fuit. conuellunt inde signa profectique Romam certant cum obuiis gaudio. armati per urbem silentio in Auentinum perueniunt. ibi extemplo pontifice maximo comitia habente tribunos plebis creauerunt, omnium primum L. Uerginium , inde L. Icilium et P. Numitorium , auunculum Uerginiae, auctores secessionis, tum C. Sicinium , progeniem eius quem primum tribunum plebis creatum in Sacro monte proditum memoriae est, et M. Duillium , qui tribunatum insignem ante decemuiros creatos gesserat nec in decemuiralibus certaminibus plebi defuerat. spe deinde magis quam meritis electi M. Titinius M. Pomponius C. Apronius P. Uillius C. Oppius . tribunatu inito L. Icilius extemplo plebem rogauit et plebs sciuit ne cui fraudi esset secessio ab decemuiris facta. confestim de consulibus creandis cum prouocatione M. Duillius rogationem pertulit. ea omnia in pratis Flaminiis concilio plebis acta, quem nunc circum Flaminium appellant.

facio ut uolo permitto cunctus mox redeo sui legatus res perficio adfirmo proficiscor cum mandatum plebs pater expono alius decemuiri quando quidem praeter spes ipse supplicium suus nullus mentior fio haud quisquam abnuo appius trux ingenium et inuidia praecipuus odium in sui alius suus in is metior odium haud ignarus inquam immineo fortuna uideo donec arma adversarius trado diferri aduersus nos certamen do inuidia sum sanguis nihil ne ego quidem moror quo paruus decemuiratu abeo facio senatus consulo ut decemuiri sui primus quoque tempus magistratus abdico q furius pontifex magnus tribunus plebs creo et ne qui fraus sum secessio miles pleo hic senatus consulo perficio dimitto senatus decemuiri proeo in contio abdico sui magistratus ingens homo laetitia nuntio hic plebs legatus quisquis in urbs homo supersum prosequor hic multitudo laetus alius turba ex castrum occurro congratulor libertas concordia ciuitas restituo legatus pro contio qui bonus faustus felix sum tu redeo publicus redeo in patria ad penates coniunx liber uester sed qui hic modestia sum ubi nullus ager in tot res usus necessarius tantus multitudo sum violo is modestia fero in urbs in aventinus eo unde proficiscor sum ibi felix locus ubi primus initium incoho libertas uester tribunus plebs creo praesto sum pontifex magnus qui comitium habeo ingens assensus alacritas cunctus adprobo sum convello inde signum proficio roma certo cum obvius gaudium armatus per urbs silentium in aventinus pervenio ibi extemplo pontifex maximus comitium habeo tribunus plebs creo omnis primus l uerginius inde l icilius et p numitorius auunculus uerginiae auctor secessio tum que sicinius progenies is qui primus tribunus plebs creo in sacro mons prodeo memoria sum et m duellius qui tribunatus insignis ante decemviri creo gero neque in decemuiral certamen plebs desum spes deinde magis quam meritum eligo m titinius m pomponius que apronius p villius que oppius tribunatus ineo l icilius extemplo plebs rogo et plebs scio ne qui fraus sum secessio ab decemviri facio confestim de consul creo cum prouocatio m duellius rogatio perfero is omnis in pratum flaminius concilio plebs ago qui nunc circum flaminius appello


contra ea Uerginius unum Ap. Claudium et legum expertem et ciuilis et humani foederis esse aiebat: respicerent tribunal homines, castellum omnium scelerum, ubi decemuir ille perpetuus, bonis, tergo, sanguini ciuium infestus, uirgas securesque omnibus minitans, deorum hominumque contemptor, carnificibus, non lictoribus stipatus, iam ab rapinis et caedibus animo ad libidinem uerso uirginem ingenuam in oculis populi Romani, uelut bello captam, ab complexu patris abreptam ministro cubiculi sui clienti dono dederit; ubi crudeli decreto nefandisque uindiciis dextram patris in filiam armauerit; ubi tollentes corpus semianime uirginis sponsum auumque in carcerem duci iusserit, stupro interpellato magis quam caede motus. et illi carcerem aedificatum esse quod domicilium plebis Romanae uocare sit solitus. proinde ut ille iterum ac saepius prouocet, sic se iterum ac saepius iudicem illi ferre ni uindicias ab libertate in seruitutem dederit; si ad iudicem non eat, pro damnato in uincla duci iubere. ut haud quoquam improbante, sic magno motu animorum, cum tanti uiri supplicio suamet plebi iam nimia libertas uideretur, in carcerem est coniectus; tribunus ei diem prodixit. inter haec ab Latinis et Hernicis legati gratulatum de concordia patrum ac plebis Romam uenerunt, donumque ob eam Ioui optumo maximo coronam auream in Capitolium tulere parui ponderis, prout res haud opulentae erant colebanturque religiones pie magis quam magnifice. iisdem auctoribus cognitum est Aequos Uolscosque summa ui bellum apparare. itaque partiri prouincias consules iussi. Horatio Sabini, Ualerio Aequi euenere. cum ad ea bella dilectum edixissent, fauore plebis non iuniores modo sed emeritis etiam stipendiis pars magna uoluntariorum ad nomina danda praesto fuere, eoque non copia modo sed genere etiam militum, ueteranis admixtis, firmior exercitus fuit. priusquam urbe egrederentur, leges decemuirales, quibus tabulis duodecim est nomen, in aes incisas in publico proposuerunt. sunt qui iussu tribunorum aediles functos eo ministerio scribant.

contra is uerginius unus ap claudius et lex expers et ciuilis et humanus foedo sum aio respicio tribunal homo castellum omnis scelus ubi decemuir ille perpetuus bonus tergum sanguis ciuis infestus virga securis omnis minito deus homo contemptor carnifex non lictor stipo iam ab rapina et caedes animus ad libido verso uirgo ingenua in oculus populus romanus uelut bellum capio ab complexus pater arrepo ministro cubiculum suus cliens donum do ubi crudelis decretum nefandus vindicia dexter pater in filia armo ubi tollo corpus semianimis uirgo sponsum avus in carcer duco iubeo stuprum interpello magis quam caedes moueo et ille carcer aedifico sum qui domicilium plebs romanus uoco sum soleo proinde ut ille iterum atque saepis provoco sic sui iterum atque saepis judico ille fero ni vindicia ab libertas in seruitus do si ad judico non eo pro damno in uinculum duco iubeo ut haud quoquam improbo sic magnus motus animus cum tantus uir supplicium suus plebs iam nimius libertas uideo in carcer sum coniectus tribunus is dies prodico inter hic ab latinum et hernicus legatus gratulor de concordia pater atque plebs roma uenio donum ob is iuppiter bonus maximus corona aureus in capitolium fero paruus pondus prout res haud opulentus sum colo religio pius magis quam magnificus idem auctor cognosco sum aequi volsci summus uis bellum appararis itaque partio prouincia consul iubeo horatius sabinum valerius aequum evenio cum ad is bellum dilectus edico fauor plebs non iuniores modo sed emereo etiam stipendium pars magnus voluntarius ad nomen do praesto sum eo non copia modo sed genus etiam miles ueteranus admisceo firmus exercitus sum priusquam urbs egredior lex decemuiral qui tabula duodecim sum nomen in aes incido in publicus propono sum qui iussus tribunus aedilis fungor is ministerium scribo


postquam arma poni et discedere homines ab stationibus nuntiatum est, P. Ualerius , collega senatum retinente, se ex curia proripit, inde in templum ad tribunos uenit. 'quid hoc rei est' inquit, 'tribuni? Appi Herdoni ductu et auspicio rem publicam euersuri estis? tam felix uobis corrumpendis fuit qui seruitia non commouit auctor? cum hostes supra caput sint, discedi ab armis legesque ferri placet?' inde ad multitudinem oratione uersa: 'si uos urbis, Quirites, si uestri nulla cura tangit, at uos ueremini deos uestros ab hostibus captos. Iuppiter optimus maximus, Iuno regina et Minerua, alii di deaeque obsidentur; castra seruorum publicos uestros penates tenent; haec uobis forma sanae ciuitatis uidetur? tantum hostium non solum intra muros est sed in arce supra forum curiamque; comitia interim in foro sunt, senatus in curia est; uelut cum otium superat, senator sententiam dicit, alii Quirites suffragium ineunt. non quidquid patrum plebisque est, consules, tribunos, deos hominesque omnes armatos opem ferre, in Capitolium currere, liberare ac pacare augustissimam illam domum Iouis optimi maximi decuit? Romule pater, tu mentem tuam, qua quondam arcem ab his iisdem Sabinis auro captam recepisti, da stirpi tuae; iube hanc ingredi uiam, quam tu dux, quam tuus ingressus exercitus est. primus en ego consul, quantum mortalis deum possum, te ac tua uestigia sequar.' ultimum orationis fuit, se arma capere, uocare omnes Quirites ad arma; si qui impediat, iam se consularis imperii, iam tribuniciae potestatis sacratarumque legum oblitum, quisquis ille sit, ubicumque sit, in Capitolio, in foro, pro hoste habiturum. iuberent tribuni, quoniam in Appium Herdonium uetarent, in P. Ualerium consulem sumi arma; ausurum se in tribunis, quod princeps familiae suae ausus in regibus esset. uim ultimam apparebat futuram spectaculoque seditionem Romanam hostibus fore. nec lex tamen ferri nec ire in Capitolium consul potuit; nox certamina coepta oppressit; tribuni cessere nocti, timentes consulum arma. amotis inde seditionis auctoribus patres circumire plebem inserentesque se in circulos sermones tempori aptos serere; admonere ut uiderent in quod discrimen rem publicam adducerent. non inter patres ac plebem certamen esse, sed simul patres plebemque, arcem urbis, templa deorum, penates publicos priuatosque hostibus dedi. dum haec in foro sedandae discordiae causa aguntur, consules interim, ne Sabini neue Ueiens hostis moueretur, circa portas murosque discesserant.

postquam arma pono et discedo homo ab statio nuntio sum p valerius collega senatus retineo sui ex curia proripio inde in templum ad tribunus uenio quis hic res sum inquam tribunus appius herdonius ductus et auspicium res publicus everro sum tam felix tu corrumpo sum qui seruitium non commoveo auctor cum hostis supra caput sum discedo ab arma lego fero placeo inde ad multitudo oratio uerto si tu urbs quiris si vester nullus cura tango at tu vereor deus uester ab hostis capio iuppiter bonus magnus juno regina et minerva alius deus defervesco obsido castrum seruus publicus uester penates teneo hic tu forma sanus ciuitas uideo tantus hostis non solus intra murus sum sed in arx supra forum curia comitium interim in forum sum senatus in curia sum uelut cum otium supero senator sententia dico alius quiris suffragium ineo non quisquis pater pleo sum consul tribunus deus homo omnis armatus ops fero in capitolium curro liberaris atque pacaris augustus ille domus iuppiter bonus magnus decet romulis pater tu mens tuus qui quondam arx ab hic idem sabinum aurum capio recipio do stirps tuus jubeo hic ingredior uia quam tu dux quam tuus ingredior exercitus sum primus en ego consul quantus mortalis deus possum tu atque tuus uestigium sequor ulter oratio sum sui arma capio uoco omnis quiris ad arma si qui impedio iam sui consularis imperium iam tribunicius potestas sacro lex obliuiscor quisquis ille sum ubicumque sum in capitolium in forum pro hostis habeo iubeo tribunus quoniam in appius herdonius veto in p valerius consul sumo arma audeo sui in tribunus qui princeps familia suus audeo in rex sum uis ulter appareo sum spectaculum seditio romanus hostis sum neque lex tamen fero neque eo in capitolium consul possum nox certamen coepio opprimo tribunus cedo nox timeo consul arma amoueo inde seditio auctor pater circumeo plebs insero sui in circulus sermo tempus aptus sero admoneo ut video in qui discrimen res publicus adduco non inter pater atque plebs certamen sum sed simul pater plebs arx urbs templum deus penates publicus privo hostis do dum hic in forum sedo discordia causa ago consul interim ne sabinum neue veiens hostis moveo circa porta murus discedo


deserta omnia, sine capite, sine uiribus, di praesides ac fortuna urbis tutata est, quae Uolscis Aequisque praedonum potius mentem quam hostium dedit. adeo enim nullam spem non potiundi modo sed ne adeundi quidem Romana moenia animus eorum cepit tectaque procul uisa atque imminentes tumuli auertere mentes eorum, ut totis passim castris fremitu orto quid in uasto ac deserto agro inter tabem pecorum hominumque desides sine praeda tempus tererent, cum integra loca, Tusculanum agrum opimum copiis, petere possent, signa repente conuellerent transuersisque itineribus per Labicanos agros in Tusculanos colles transirent. eo uis omnis tempestasque belli conuersa est. interim Hernici Latinique pudore etiam, non misericordia solum, moti si nec obstitissent communibus hostibus infesto agmine Romanam urbem petentibus nec opem ullam obsessis sociis ferrent, coniuncto exercitu Romam pergunt. ubi cum hostes non inuenissent, secuti famam ac uestigia obuii fiunt descendentibus ab Tusculana in Albanam uallem. ibi haudquaquam aequo proelio pugnatum est, fidesque sua sociis parum felix in praesentia fuit. haud minor Romae fit morbo strages quam quanta ferro sociorum facta erat. consul qui unus supererat moritur; mortui et alii clari uiri, M. Ualerius , T. Uerginius Rutulus augures, Ser. Sulpicius curio maximus; et per ignota capita late uagata est uis morbi, inopsque senatus auxilii humani ad deos populum ac uota uertit. iussi cum coniugibus ac liberis supplicatum ire pacemque exposcere deum, ad id quod sua quemque mala cogebant auctoritate publica euocati omnia delubra implent. stratae passim matres, crinibus templa uerrentes, ueniam irarum caelestium finemque pesti exposcunt.

desero omnis sine caput sine uis deus praesideo atque fortuna urbs tuto sum qui volscus aequi praedo potis mens quam hostis do adeo enim nullus spes non potior modo sed ne adeo quidem romanus moenia animus is capio tego procul uideo atque immineo tumulis averto mens is ut totus passim castrum fremo orior quis in uastus atque desero ager inter tabes pecus homo desideo sine praeda tempus tero cum integer locum tusculanus ager opimus copia peto possum signum repens convello transverto iter per labicani ager in tusculani collis transeo is uolo omnis tempestas bellum converro sum interim hernicus latinum pudor etiam non misericordia solus moveo si neque obsto communis hostis infesto agmen romanus urbs peto neque ops ullus obsedeo socius fero conjungo exercitus roma pergo ubi cum hostis non invenio sequor fama atque uestigium obvius fio descendo ab tusculanus in albana vallo ibi haudquaquam aequus proelium pugno sum fido suus socius parum felix in praesens sum haud paruus roma fio morbus strages quam quantus ferrum socius facio sum consul qui unus supersum morior mortuus et alius clarus uir m valerius t uerginius rutulus auguro seruius sulpicius curio magnus et per ignotus caput latus vago sum uolo morbus inops senatus auxilium humanus ad deus populus atque uotum uerto iubeo cum conjunx atque liber supplico eo pax exposco deus ad is qui suus quisque malus cogo auctoritas publicus evoco omnis delubrum impleo sterno passim mater crinis templum verro uenia ira caelestis finis pestis exposco


at ex parte altera consules in conspectu eorum positis sellis dilectum habebant. eo decurrunt tribuni contionemque secum trahunt. citati pauci uelut rei experiundae causa, et statim uis coorta. quemcumque lictor iussu consulis prendisset, tribunus mitti iubebat; neque suum cuique ius modum faciebat sed uirium spes, et manu obtinendum erat quod intenderes. quemadmodum se tribuni gessissent in prohibendo dilectu, sic patres se in lege, quae per omnes comitiales dies ferebatur, impedienda gerebant. initium erat rixae, cum discedere populum iussissent tribuni, quod patres se submoueri haud sinebant. nec fere seniores rei intererant, quippe quae non consilio regenda sed permissa temeritati audaciaeque esset. multum et consules se abstinebant, ne cui in conluuione rerum maiestatem suam contumeliae offerrent. Caeso erat Quinctius, ferox iuuenis qua nobilitate gentis, qua corporis magnitudine et uiribus. ad ea munera data a dis et ipse addiderat multa belli decora facundiamque in foro, ut nemo, non lingua, non manu promptior in ciuitate haberetur. hic cum in medio patrum agmine constitisset, eminens inter alios, uelut omnes dictaturas consulatusque gerens in uoce ac uiribus suis, unus impetus tribunicios popularesque procellas sustinebat. hoc duce saepe pulsi foro tribuni, fusa ac fugata plebes est; qui obuius fuerat, mulcatus nudatusque abibat, ut satis appareret, si sic agi liceret, uictam legem esse. tum prope iam perculsis aliis tribunis A. Uerginius , ex collegio unus, Caesoni capitis diem dicit. atrox ingenium accenderat eo facto magis quam conterruerat; eo acrius obstare legi, agitare plebem, tribunos uelut iusto persequi bello. accusator pati reum ruere inuidiaeque flammam ac materiam criminibus suis suggerere; legem interim non tam ad spem perferendi quam ad lacessendam Caesonis temeritatem ferre. ibi multa saepe ab iuuentute inconsulte dicta factaque in unius Caesonis suspectum incidunt ingenium. tamen legi resistebat. et A. Uerginius identidem plebi: 'ecquid sentitis iam, uos, Quirites, Caesonem simul ciuem et legem quam cupitis habere non posse? quamquam quid ego legem loquor? libertati obstat; omnes Tarquinios superbia exsuperat. exspectate dum consul aut dictator fiat, quem priuatum uiribus et audacia regnantem uidetis.' adsentiebantur multi pulsatos se querentes, et tribunum ad rem peragendam ultro incitabant.

at ex pars alter consul in conspectus is pono sella dilectus habeo is decurro tribunus contio sui traho citas paucus uelut res experior causa et statim uolo coorior quicumque lictor iussus consul prendisset tribunus mitto jubeo neque suus quisque ius modus facio sed uis spes et manus obtineo sum qui intendo quemadmodum sui tribunus gero in prohibeo delectus sic pater sui in lex qui per omnis comitial dies fero impedio gero initium sum rixa cum discedo populus jubeo tribunus qui pater sui submoveo haud sino neque fere senex res intersum quippe qui non consilium rego sed permitto temeritas audacia sum multus et consul sui abstineo ne qui in conluuio res maiestas suus contumelia offertor caedo sum quintius ferox iuuenis qui nobilitas gens qui corpus magnitudo et uis ad is munus do ab deus et ipse addo multus bellum decus facundia in forum ut nemo non lingua non manus promptus in ciuitas habeo hic cum in medium pater agmen consto emineo inter alius uelut omnis dicto consulatus gero in uox atque uis suus unus impetus tribunicius populo procella sustineo hic dux saepe pello forum tribunus fundo atque fugo plebs sum qui obuius sum mulco nudo abeo ut satis appareo si sic ago licet vinco lex sum tum prope iam percello alius tribunus ab uerginius ex collegium unus caeso capio dies dico atrox ingenium accendo is facio magis quam conterreo is acer obstaris lego agito plebs tribunus uelut justus persequor bellum accusator patior reus ruo invidia flamma atque materia crimen suus suggero lex interim non tam ad spes perfero quam ad lacesso caeso temeritas fero ibi multus saepe ab iuuentus inconsultus dictum facio in unus caeso suspicio incido ingenium tamen lego resisto et ab uerginius identidem plebs ecquis sentio iam tu quiris caeso simul ciuis et lex quam cupio habeo non possum quamquam quis ego lex loquor libertas obsto omnis tarquinii superbia exsupero exspectas dum consul aut dictator fio qui priuo uis et audacia regno uideo adsentio multus pulso sui queror et tribunus ad res perago ultro incito


inde paulatim, seu pace deum impetrata seu grauiore tempore anni iam circumacto, defuncta morbis corpora salubriora esse incipere, uersisque animis iam ad publicam curam, cum aliquot interregna exissent, P. Ualerius Publicola tertio die quam interregnum inierat consules creat L. Lucretium Tricipitinum et T. Ueturium Geminum , siue ille Uetusius fuit. ante diem tertium idus Sextiles consulatum ineunt, iam satis ualida ciuitate ut non solum arcere bellum sed ultro etiam inferre posset. igitur nuntiantibus Hernicis in fines suos transcendisse hostes impigre promissum auxilium. duo consulares exercitus scripti. Ueturius missus in Uolscos ad bellum ultro inferendum: Tricipitinus populationibus arcendis sociorum agro oppositus non ultra quam in Hernicos procedit. Ueturius primo proelio hostes fundit fugatque: Lucretium dum in Hernicis sedet praedonum agmen fefellit supra montes Praenestinos ductum, inde demissum in campos. uastauere agros Praenestinum Gabinumque; ex Gabino in Tusculanos flexere colles. urbi quoque Romae ingens praebitus terror, magis in re subita quam quod ad arcendam uim parum uirium esset. Q. Fabius praeerat urbi; is armata iuuentute dispositisque praesidiis tuta omnia ac tranquilla fecit. itaque hostes praeda ex proximis locis rapta adpropinquare urbi non ausi, cum circumacto agmine redirent quanto longius ab urbe hostium abscederent eo solutiore cura, in Lucretium incidunt consulem iam ante exploratis itineribus suis instructum et ad certamen intentum. igitur praeparatis animis repentino pauore perculsos adorti aliquanto pauciores multitudinem ingentem fundunt fugantque et compulsos in cauas ualles, cum exitus haud in facili essent, circumueniunt. ibi Uolscum nomen prope deletum est. tredecim milia quadringentos septuaginta cecidisse in acie ac fuga, mille septingentos quinquaginta uiuos captos, signa uiginti septem militaria relata in quibusdam annalibus inuenio, ubi etsi adiectum aliquid numero sit, magna certe caedes fuit. uictor consul ingenti praeda potitus eodem in statiua rediit. tum consules castra coniungunt, et Uolsci Aequique adflictas uires suas in unum contulere. tertia illa pugna eo anno fuit. eadem fortuna uictoriam dedit; fusis hostibus etiam castra capta.

inde paulatim seu pax deus impetro seu grauis tempus annus iam circumago defungor morbus corpus salubris sum incipio verro animus iam ad publicus cura cum aliquot interregnum exeo p valerius poplicula tertius dies quam interregnum ineo consul creo l lucretius tricipitinus et t veturius geminus siue ille uetusius sum ante dies tertius idus sextilis consulatus ineo iam satis validus ciuitas ut non solus arceo bellum sed ultro etiam infero possum igitur nuntio hernicus in finis suus transcendo hostis impiger promitto auxilium duo consularis exercitus scribo veturius mitto in volsci ad bellum ultro infero tricipitinus populatio arceo socius ager oppono non ultra quam in hernici procedo veturius primus proelium hostis fundo fugo lucretius dum in hernicus sedeo praedo agmen fallo supra mons praenestini duco inde demitto in campus vasto ager praenestinus gabinus ex gabinus in tusculani flecto collis urbs quoque roma ingens praebeo terror magis in res subeo quam qui ad arceo uis parum uis sum q fabius praesum urbs is armo iuuentus dispono praesidium tueor omnis atque tranquillus facio itaque hostis praeda ex propior locus rapio adpropinquaris urbs non audeo cum circumago agmen redeo quantus longus ab urbs hostis abscedo is solvo cura in lucretius incido consul iam ante exploro iter suus instruo et ad certamen intentus igitur praeparo animus repentinus pavor percello adorior aliquantus paucus multitudo ingens fundo fugo et compello in caveo vallo cum exitus haud in facilis sum circumvenio ibi volscus nomen prope deleo sum tredecim mille quadringenti septuaginta cado in acies atque fuga mille septingenti quinquaginta uiuus capio signum uiginti septem militaris refero in quidam annal inuenio ubi etsi adiectus aliquis numerus sum magnus certus caedes sum uictor consul ingens praeda potior idem in stativus redeo tum consul castrum conjungo et volscus aequi affligo uis suus in unus confero tertius ille pugno is annus sum idem fortuna uictoria do fundo hostis etiam castrum capio


sequuntur consules Q. Minucius M. Horatius Puluillus . cuius initio anni cum foris otium esset, domi seditiones iidem tribuni, eadem lex faciebat; ulteriusque uentum foret —adeo exarserant animis—ni, uelut dedita opera, nocturno impetu Aequorum Corbione amissum praesidium nuntiatum esset. senatum consules uocant; iubentur subitarium scribere exercitum atque in Algidum ducere. inde posito legis certamine noua de dilectu contentio orta; uincebaturque consulare imperium tribunicio auxilio cum alius additur terror, Sabinum exercitum praedatum descendisse in agros Romanos, inde ad urbem uenire. is metus perculit ut scribi militem tribuni sinerent, non sine pactione tamen ut quoniam ipsi quinquennium elusi essent paruumque id plebi praesidium foret, decem deinde tribuni plebis crearentur. expressit hoc necessitas patribus: id modo excepere ne postea eosdem tribunos uiderent. tribunicia comitia, ne id quoque post bellum ut cetera uanum esset, extemplo habita. tricensimo sexto anno a primis tribuni plebis decem creati sunt, bini ex singulis classibus; itaque cautum est ut postea crearentur. dilectu deinde habito Minucius contra Sabinos profectus non inuenit hostem. Horatius, cum iam Aequi Corbione interfecto praesidio Ortonam etiam cepissent, in Algido pugnat; multos mortales occidit; fugat hostem non ex Algido modo sed a Corbione Ortonaque. Corbionem etiam diruit propter proditum praesidium.

sequor consul q minucius m horatius puluillus qui initium annus cum foris otium sum domus seditio eo tribunus idem lex facio ulteriusque uenio sum adeo exardeo animus ni uelut dedo opus nocturnus impetus aequi corbio amitto praesidium nuntio sum senatus consul uoco jubeo subitarius scribo exercitus atque in algidus duco inde pono lex certamen nouus de delectus contentio orior vinco consularis imperium tribunicius auxilium cum alius addo terror sabinus exercitus praedor descendo in ager romanus inde ad urbs uenio is metus percello ut scribo miles tribunus sino non sine pactio tamen ut quoniam ipse quinquennium eludo sum parvus is plebs praesidium sum decem deinde tribunus plebs creo exprimo hic necessitas pater is modo excipio ne postea idem tribunus video tribunicius comitium ne is quoque post bellum ut ceterus uanum sum extemplo habeo tricesimus sextus annus ab primus tribunus plebs decem creo sum bini ex singuli classis itaque caueo sum ut postea creo delectus deinde habeo minucius contra sabini proficiscor non inuenio hostis horatius cum iam aequum corbio interficio praesidium ortona etiam capio in algidus pugno multus mortalis occido fugo hostis non ex algidus modo sed ab corbio ortona corbio etiam diruo propter prodeo praesidium


haec uictoria tribunorum plebisque prope in haud salubrem luxuriam uertit, conspiratione inter tribunos facta ut iidem tribuni reficerentur, et, quo sua minus cupiditas emineret, consulibus quoque continuarent magistratum. consensum patrum causabantur, quo per contumeliam consulum iura plebis labefactata essent. quid futurum nondum firmatis legibus, si nouos tribunos per factionis suae consules adorti essent? non enim semper Ualerios Horatiosque consules fore, qui libertati plebis suas opes postferrent. forte quadam utili ad tempus, ut comitiis praeesset potissimum M. Duillio sorte euenit, uiro prudenti et ex continuatione magistratus inuidiam imminentem cernenti. qui cum ex ueteribus tribunis negaret se ullius rationem habiturum, pugnarentque collegae ut liberas tribus in suffragium mitteret aut concederet sortem comitiorum collegis, habituris e lege potius comitia quam ex uoluntate patrum, iniecta contentione Duillius consules ad subsellia accitos cum interrogasset quid de comitiis consularibus in animo haberent, respondissentque se nouos consules creaturos, auctores populares sententiae haud popularis nactus in contionem cum iis processit. ubi cum consules producti ad populum interrogatique, si eos populus Romanus, memor libertatis per illos receptae domi, memor militiae rerum gestarum, consules iterum faceret, quidnam facturi essent, nihil sententiae suae mutassent, conlaudatis consulibus quod perseuerarent ad ultimum dissimiles decemuirorum esse, comitia habuit; et quinque tribunis plebi creatis cum prae studiis aperte petentium nouem tribunorum alii candidati tribus non explerent, concilium dimisit nec deinde comitiorum causa habuit. satisfactum legi aiebat, quae numero nusquam praefinito tribuni modo ut relinquerentur sanciret et ab iis qui creati essent cooptari collegas iuberet; recitabatque rogationis carmen in quo <sic esset:> 'si tribunos plebei decem rogabo, si qui uos minus hodie decem tribunos plebei feceritis, tum ut ii quos hi sibi collegas cooptassint legitimi eadem lege tribuni plebei sint ut illi quos hodie tribunos plebei feceritis.' Duillius cum ad ultimum perseuerasset negando quindecim tribunos plebei rem publicam habere posse, uicta collegarum cupiditate pariter patribus plebeique acceptus magistratu abiit.

hic uictoria tribunus pleo prope in haud salubris luxuria uerto conspiratio inter tribunus facio ut eo tribunus reficio et quo suus paruus cupiditas emineo consul quoque continuo magistratus consensus pater causor quo per contumelia consul ius plebs labefacto sum quis sum nondum firmo lex si nouus tribunus per factio suus consul adorior sum non enim semper valerius horatius consul sum qui libertas plebs suus ops postferrent fors quidam utilis ad tempus ut comitium praesum potis m duellius sors euenio uir prudens et ex continuatio magistratus inuidia immineo cerno qui cum ex vetus tribunus nego sui ullus ratio habeo pugno collega ut libero tres in suffragium mitto aut concedo sors comitium collega habeo e lex potis comitium quam ex uoluntas pater inicio contentio duellius consul ad subsellium accio cum interrogo quis de comitium consularis in animus habeo respondeo sui nouus consul creo auctor popularis sententia haud popularis nanciscor in contio cum is procedo ubi cum consul produco ad populus interrogo si is populus romanus memor libertas per ille recipio domus memor militia res gero consul iterum facio quisnam facio sum nihil sententia suus muto conlaudo consul qui persevero ad ulter dissimilis decemviri sum comitium habeo et quinque tribunus plebs creo cum prae studium apertus peto nouem tribunus alius candidatus tres non expleo concilium dimitto neque deinde comitium causa habeo satisfactum lego aio qui numerus nusquam praefinio tribunus modo ut relinquo sancio et ab is qui creo sum cooptaris collega iubeo recito rogatio carmen in quo sic sum si tribunus plebes decem rogo si qui tu paruus hodie decem tribunus plebes facio tum ut is qui hic sui collega cooptassint legitimus idem lex tribunus plebes sum ut ille qui hodie tribunus plebes facio duellius cum ad ulter persevero nego quindecim tribunus plebes res publicus habeo possum uiuo collega cupiditas pariter pater plebeius accipio magistratus abeo


ille finis Appio alienae personae ferendae fuit. suo iam inde uiuere ingenio coepit nouosque collegas, iam priusquam inirent magistratum, in suos mores formare. cottidie coibant remotis arbitris; inde impotentibus instructi consiliis, quae secreto ab aliis coquebant, iam haud dissimulando superbiam, rari aditus, conloquentibus difficiles, ad idus Maias rem perduxere. idus tum Maiae sollemnes ineundis magistratibus erant. inito igitur magistratu primum honoris diem denuntiatione ingentis terroris insignem fecere. nam cum ita priores decemuiri seruassent ut unus fasces haberet et hoc insigne regium in orbem, suam cuiusque uicem, per omnes iret, subito omnes cum duodenis fascibus prodiere. centum uiginti lictores forum impleuerant et cum fascibus secures inligatas praeferebant; nec attinuisse demi securem, cum sine prouocatione creati essent, interpretabantur. decem regum species erat, multiplicatusque terror non infimis solum sed primoribus patrum, ratis caedis causam ac principium quaeri, ut si quis memorem libertatis uocem aut in senatu aut in populo misisset statim uirgae securesque etiam ad ceterorum metum expedirentur. nam praeterquam quod in populo nihil erat praesidii sublata prouocatione, intercessionem quoque consensu sustulerant, cum priores decemuiri appellatione collegae corrigi reddita ab se iura tulissent et quaedam, quae sui iudicii uideri possent, ad populum reiecissent. aliquamdiu aequatus inter omnes terror fuit; paulatim totus uertere in plebem coepit; abstinebatur a patribus; in humiliores libidinose crudeliterque consulebatur. hominum, non causarum toti erant, ut apud quos gratia uim aequi haberet. iudicia domi conflabant, pronuntiabant in foro. si quis collegam appellasset, ab eo ad quem uenerat ita discedebat ut paeniteret non prioris decreto stetisse. opinio etiam sine auctore exierat non in praesentis modo temporis eos iniuriam conspirasse, sed foedus clandestinum inter ipsos iure iurando ictum, ne comitia haberent perpetuoque decemuiratu possessum semel obtinerent imperium.

ille finis appius alienus persona fero sum suus iam inde uiuo ingenium coepio novi collega iam priusquam ineo magistratus in suus mos formo cottidie coeo remoueo arbiter inde impotens instruo consilium qui secretum ab alius coquo iam haud dissimulo superbia raris aditus conloquor difficilis ad idus maia res perduco idus tum maia sollemnis ineo magistratus sum ineo igitur magistratus primus honor dies denuntiatio ingens terror insignis facio nam cum ita prior decemuiri servo ut unus fascis habeo et hic insignis regius in orbis suus quisque uicis per omnis eo subeo omnis cum duodenis fascis prodeo centum uiginti lictor forum impleo et cum fascis securis inligo praefero neque attineo demo securis cum sine prouocatio creo sum interpretor decem rex species sum multiplico terror non infimus solus sed primoris pater ratis caedes causa atque principium quaero ut si quis memoro libertas uox aut in senatus aut in populus mitto statim uirga securis etiam ad ceterus metus expedio nam praeterquam qui in populus nihil sum praesidium tollo prouocatio intercessio quoque consensus tollo cum prior decemuiri appellatio collega corrigo reddo ab sui ius fero et quidam qui suus iudicium uideo possum ad populus reicio aliquamdiu aequo inter omnis terror sum paulatim totus verto in plebs coepio abstineo ab pater in humilis libidinosus crudelis consulo homo non causaris totus sum ut apud qui gratia uis aequum habeo iudicium domus conflo pronuntio in forum si quis collega appello ab is ad qui uenio ita discedo ut paeniteo non prior decretum sto opinio etiam sine auctor exeo non in praesum modo tempus is iniuria conspiro sed foedus clandestinus inter ipse ius iuro ictus ne comitium habeo perpetuus decemuiratu possessus semel obtineo imperium


eadem nocte et Tusculum de arce capta Capitolioque occupato et alio turbatae urbis statu nuntii ueniunt. L. Mamilius Tusculi tum dictator erat. is confestim conuocato senatu atque introductis nuntiis magnopere censet, ne exspectent dum ab Roma legati auxilium petentes ueniant; periculum ipsum discrimenque ac sociales deos fidemque foederum id poscere; demerendi beneficio tam potentem, tam propinquam ciuitatem nunquam parem occasionem daturos deos. placet ferri auxilium; iuuentus conscribitur, arma dantur. Romam prima luce uenientes procul speciem hostium praebuere; Aequi aut Uolsci uenire uisi sunt; deinde ubi uanus terror abiit, accepti in urbem agmine in forum descendunt. ibi iam P. Ualerius relicto ad portarum praesidia collega instruebat aciem. auctoritas uiri mouerat, adfirmantis Capitolio reciperato et urbe pacata si edoceri se sissent quae fraus ab tribunis occulta in lege ferretur, memorem se maiorum suorum, memorem cognominis quo populi colendi uelut hereditaria cura sibi a maioribus tradita esset, concilium plebis non impediturum. hunc ducem secuti nequiquam reclamantibus tribunis in cliuum Capitolinum erigunt aciem. adiungitur et Tusculana legio. certare socii ciuesque utri reciperatae arcis suum decus facerent; dux uterque suos adhortatur. trepidare tum hostes nec ulli satis rei praeterquam loco fidere; trepidantibus inferunt signa Romani sociique. iam in uestibulum perruperant templi cum P. Ualerius inter primores pugnam ciens interficitur. P. Uolumnius consularis uidit cadentem. is dato negotio suis ut corpus obtegerent, ipse in locum uicemque consulis prouolat. prae ardore impetuque tantae rei sensus non peruenit ad militem; prius uicit quam se pugnare sine duce sentiret. multi exsulum caede sua foedauere templum, multi uiui capti, Herdonius interfectus. ita Capitolium reciperatum. de captiuis, ut quisque liber aut seruus esset, suae fortunae a quoque sumptum supplicium est. Tusculanis gratiae actae, Capitolium purgatum atque lustratum. in consulis domum plebes quadrantes ut funere ampliore efferretur iactasse fertur.

idem nox et tusculis de arx capio capitolium occupo et alius turbo urbs status nuntius uenio l mamilius tusculis tum dictator sum is confestim conuoco senatus atque introduco nuntius magnopere censeo ne exspecto dum ab roma legatus auxilium peto uenio periculum ipse discrimen atque social deus fides foedus is posco demereo beneficium tam potens tam propinqua ciuitas numquam par occasio do deus placeo fero auxilium iuuentus conscribo arma do roma primus lux venio procul species hostis praebeo aequum aut volscus uenio video sum deinde ubi vanus terror abeo accipio in urbs agmen in forum descendo ibi iam p valerius relinquo ad portaris praesidium collega instruo acies auctoritas uir moveo adfirmo capitolium recipero et urbs paco si edoceo sui sino qui fraus ab tribunus occulo in lex fero memoro sui magnus suus memoro cognomen quo populus colo uelut hereditarius cura sui ab magnus trado sum concilium plebs non impedio hic dux sequor nequiquam reclamo tribunus in clivus capitolinus erigo acies adjungo et tusculanus legio certo socius civis uter recipero arx suus decus facio dux uterque suus adhortor trepido tum hostis neque ullus satis res praeterquam locus findo trepido infero signum romanus socius iam in uestibulum perrumpo templum cum p valerius inter primoris pugna cieo interfacio p volumnius consularis uideo cado is do negotium suus ut corpus obtego ipse in locus vicis consul prouolo prae ardor impetus tantus res sensus non peruenio ad miles prior uinco quam sui pugno sine dux sentio multus exsulis caedes suus foedo templum multus uiuus capio herdonius interficio ita capitolium recipero de captiuus ut quisque liber aut seruus sum suus fortuna ab quoque sumo supplicium sum tusculanus gratia ago capitolium purgo atque lustro in consul domus plebs quadro ut funus amplus effero jacto fero


iam aderat iudicio dies apparebatque uolgo homines in damnatione Caesonis libertatem agi credere. tum demum coactus cum multa indignitate prensabat singulos. sequebantur necessarii, principes ciuitatis. T. Quinctius Capitolinus , qui ter consul fuerat, cum multa referret sua familiaeque decora, adfirmabat neque in Quinctia gente neque in ciuitate Romana tantam indolem tam maturae uirtutis unquam exstitisse; suum primum militem fuisse, se saepe uidente pugnasse in hostem. Sp. Furius , missum ab Quinctio Capitolino sibi eum in dubiis suis rebus uenisse subsidio; neminem unum esse cuius magis opera putet rem restitutam. L. Lucretius , consul anni prioris, recenti gloria nitens, suas laudes participare cum Caesone, memorare pugnas, referre egregia facinora nunc in expeditionibus, nunc in acie; suadere et monere iuuenem egregium, instructum naturae fortunaeque omnibus bonis, maximum momentum rerum eius ciuitatis in quamcumque uenisset, suum quam alienum mallent ciuem esse. quod offendat in eo, feruorem et audaciam, aetatem cottidie auferre: quod desideretur, consilium, id in dies crescere. senescentibus uitiis, maturescente uirtute, sinerent tantum uirum senem in ciuitate fieri. pater inter hos L. Quinctius , cui Cincinnato cognomen erat, non iterando laudes, ne cumularet inuidiam, sed ueniam errori atque adulescentiae petendo, sibi qui non dicto, non facto quemquam offendisset, ut condonarent filium orabat. sed alii auersabantur preces aut uerecundia aut metu, alii se suosque mulcatos querentes atroci responso iudicium suum praeferebant.

iam adsum iudicium dies appareo vulgo homo in damnatio caeso libertas ago credo tum demum cogo cum multus indignitas prehenso singuli sequor necessarius princeps ciuitas t quintius capitolinus qui ter consul sum cum multus refero suus familia decus adfirmo neque in quintius gens neque in ciuitas romanus tantus indoles tam maturus uirtus umquam exsisto suus primus miles sum sui saepe video pugno in hostis spurius furius mitto ab quintius capitolinus sui is in dubius suus res uenio subsidium nemo unus sum qui magis opus puto res restituo l lucretius consul annus prior recens gloria niteo suus laus participaris cum caeso memoro pugna refero egregius facinus nunc in expeditio nunc in acies suadeo et moneo iuuenis egregius instruo natura fortuna omnis bonus magnus momentum res is ciuitas in quicumque uenio suus quam alienus malo ciuis sum qui offendo in is fervor et audacia aetas cottidie aufero qui desidero consilium is in dies cresco senesco uitium maturesco uirtus sino tantus uir senex in ciuitas fio pater inter hic l quintius qui cincinnatus cognomen sum non itero laus ne cumulo inuidia sed uenia error atque adulescentia peto sui qui non dico non facio quisquam offendo ut condono filius oro sed alius aversor prex aut verecundia aut metus alius sui suus mulco queror atrox respondeo iudicium suus praefero


circumspectare tum patriciorum uoltus plebeii et inde libertatis captare auram, unde seruitutem timendo in eum statum rem publicam adduxerant. primores patrum odisse decemuiros, odisse plebem; nec probare quae fierent, et credere haud indignis accidere; auide ruendo ad libertatem in seruitutem elapsos iuuare nolle; cumulari quoque iniurias, ut taedio praesentium consules duo tandem et status pristinus rerum in desiderium ueniant. iam et processerat pars maior anni et duae tabulae legum ad prioris anni decem tabulas erant adiectae, nec quicquam iam supererat, si eae quoque leges centuriatis comitiis perlatae essent, cur eo magistratu rei publicae opus esset. exspectabant quam mox consulibus creandis comitia edicerentur; id modo plebes agitabat quonam modo tribuniciam potestatem, munimentum libertati, rem intermissam, repararent; cum interim mentio comitiorum nulla fieri. et decemuiri, qui primo tribunicios homines, quia id populare habebatur, circum se ostentauerant plebi, patriciis iuuenibus saepserant latera. eorum cateruae tribunalia obsederant; hi ferre agere plebem plebisque res, cum fortuna, qua quidquid cupitum foret, potentioris esset. et iam ne tergo quidem abstinebatur; uirgis caedi, alii securi subici; et, ne gratuita crudelitas esset, bonorum donatio sequi domini supplicium. hac mercede iuuentus nobilis corrupta non modo non ire obuiam iniuriae, sed propalam licentiam suam malle quam omnium libertatem.

circumspectaris tum patricius uultus plebeius et inde libertas captaris auris unde seruitus timeo in is status res publicus adduco primoris pater odi decemviri odi plebs neque probaris qui fio et credo haud indignus accido avidus ruo ad libertas in seruitus elabor iuuo nolo cumularis quoque injuria ut taedium praesens consul duo tandem et status pristinus res in desiderium uenio iam et procedo pars magnus annus et duo tabula lex ad prior annus decem tabula sum adicio neque quisquam iam supersum si is quoque lex centurio comitium perfero sum cur is magistratus res publicus opus sum exspecto quam mox consul creo comitium edico is modo plebs agito quonam modo tribunicius potestas munimentum libertas res intermitto reparo cum interim mentior comitium nullus fio et decemuiri qui primus tribunicius homo quia is popularis habeo circum sui ostento plebs patricius juvenis saepio latus is caterva tribunalia obsedeo hic fero ago plebs pleo res cum fortuna qui quisquis cupio sum potens sum et iam ne tergum quidem abstineo uirga caedo alius securus subicio et ne gratuitus crudelitas sum bonus donatio sequor dominus supplicium hic merces iuuentus nobilis corrumpo non modo non eo obuiam iniuria sed propalam licentia suus malo quam omnis libertas


itaque missi iuniores patrum in castra, quae tum in monte Uecilio erant, nuntiant decemuiris ut omni ope ab seditione milites contineant. ibi Uerginius maiorem quam reliquerat in urbe motum exciuit. nam praeterquam quod agmine prope quadringentorum hominum ueniens, qui ab urbe indignitate rei accensi comites ei se dederant, conspectus est, strictum etiam telum respersusque ipse cruore tota in se castra conuertit. et togae multifariam in castris uisae maioris aliquanto quam erat speciem urbanae multitudinis fecerant. quaerentibus quid rei esset, flens diu uocem non misit; tandem, ut iam ex trepidatione concurrentium turba constitit ac silentium fuit, ordine cuncta, ut gesta erant, exposuit. supinas deinde tendens manus, commilitones appellans orabat ne quod scelus Ap. Claudi esset sibi attribuerent neu se ut parricidam liberum auersarentur. sibi uitam filiae sua cariorem fuisse, si liberae ac pudicae uiuere licitum fuisset: cum uelut seruam ad stuprum rapi uideret, morte amitti melius ratum quam contumelia liberos, misericordia se in speciem crudelitatis lapsum; nec superstitem filiae futurum fuisse, nisi spem ulciscendae mortis eius in auxilio commilitonum habuisset. illis quoque filias sorores coniugesque esse, nec cum filia sua libidinem Ap. Claudi exstinctam esse, sed quo impunitior sit eo effrenatiorem fore. aliena calamitate documentum datum illis cauendae similis iniuriae. quod ad se attineat, uxorem sibi fato ereptam, filiam, quia non ultra pudica uictura fuerit, miseram sed honestam mortem occubuisse; non esse iam Appi libidini locum in domo sua: ab alia uiolentia eius eodem se animo suum corpus uindicaturum quo uindicauerit filiae: ceteri sibi ac liberis suis consulerent. haec Uerginio uociferanti succlamabat multitudo nec illius dolori nec suae libertati se defuturos. et immixti turbae militum togati, eadem illa querendo docendoque quanto uisa quam audita indigniora potuerint uideri, simul profligatam iam rem nuntiando Romae esse, insecutis qui Appium prope interemptum in exsilium abisse dicerent, perpulerunt ut ad arma conclamaretur uellerentque signa et Romam proficiscerentur. decemuiri simul iis quae uidebant iisque quae acta Romae audierant perturbati, alius in aliam partem castrorum ad sedandos motus discurrunt. et leniter agentibus responsum non redditur: imperium si quis inhiberet, et uiros et armatos se esse respondetur. eunt agmine ad urbem et Auentinum insidunt, ut quisque occurrerat plebem ad repetendam libertatem creandosque tribunos plebis adhortantes. alia uox nulla uiolenta audita est. senatum Sp. Oppius habet. nihil placet aspere agi; quippe ab ipsis datum locum seditioni esse. mittuntur tres legati consulares, Sp. Tarpeius C. Iulius P. Sulpicius , qui quaererent senatus uerbis cuius iussu castra deseruissent aut quid sibi uellent qui armati Auentinum obsedissent belloque auerso ab hostibus patriam suam cepissent. non defuit quod responderetur: deerat qui daret responsum, nullodum certo duce nec satis audentibus singulis inuidiae se offerre. id modo a multitudine conclamatum est ut L. Ualerium et M. Horatium ad se mitterent: his se daturos responsum.

itaque mitto iuniores pater in castrum qui tum in mons vecilius sum nuntio decemviri ut omnis ops ab seditio miles contineo ibi uerginius magnus quam relinquo in urbs motus excio nam praeterquam qui agmen prope quadringentor homo venio qui ab urbs indignitas res accendo comes is sui do conspicio sum stringo etiam telis respergo ipse cruor totus in sui castrum conuerto et toga multifarius in castrum uideo magnus aliquantus quam sum species urbanus multitudo facio quaero quis res sum fleo diu uox non mitto tandem ut iam ex trepidatio concurro turba consto atque silentium sum ordo cunctus ut gero sum expono supinus deinde tendo manus commilito appello oro ne qui scelus ap claudius sum sui attribuo neu sui ut parricida liber aversor sui uita filia suus carus sum si liber atque pudicus uiuo liceo sum cum uelut serva ad stuprum rapio video mors amitto bonus reor quam contumelia liber misericordia sui in species crudelitas labor neque superstito filia sum sum nisi spes ulciscor mors is in auxilium commilito habeo ille quoque filia soror conjunx sum neque cum filia suus libido ap claudius exstinguo sum sed quo impunis sum is effreno sum alienus calamitas documentum do ille caveo similis iniuria qui ad sui attineo uxor sui fatum eripio filia quia non ultra pudicus vinco sum miser sed honestus mors occumbo non sum iam appius libido locus in domus suus ab alius uiolentia is idem sui animus suus corpus vindico quo vindico filia ceterus sui atque liber suus consulo hic uerginius vocifero succlamo multitudo neque ille dolor neque suus libertas sui desum et immisceo turba miles togatus idem ille queror doceo quantus uideo quam audio indignus possum uideo simul profligo iam res nuntio roma sum insequor qui appius prope interimo in exsilium abeo dico perpello ut ad arma conclamo vello signum et roma proficisco decemuiri simul is qui uideo is qui ago roma audio perturbo alius in alius pars castrum ad sedo moueo discurro et lenis ago responsum non reddo imperium si quis inhibeo et uir et armatus sui sum respondeo eo agmen ad urbs et aventinus insido ut quisque occurro plebs ad repeto libertas creo tribunus plebs adhortor alius uox nullus violentus audio sum senatus spurius oppius habeo nihil placeo asper ago quippe ab ipse do locus seditio sum mitto tres legatus consularis spurius tarpeius que iulius p sulpicius qui quaero senatus uerbum qui iussus castrum desero aut quis sui uolo qui armatus aventinus obsedeo bellus averto ab hostis patria suus capio non desum qui respondeo desum qui do responsum nullodum certus dux neque satis audeo singuli inuidia sui offero is modo ab multitudo conclamo sum ut l valerius et m horatius ad sui mitto hic sui do responsum


mouerat plebem oratio consulis; erecti patres restitutam credebant rem publicam. consul alter, comes animosior quam auctor, suscepisse collegam priorem actiones tam graues facile passus, in peragendis consularis officii partem ad se uindicabat. tum tribuni, eludentes uelut uana dicta, persequi quaerendo quonam modo exercitum educturi consules essent quos dilectum habere nemo passurus sit. 'nobis uero' inquit Quinctius, nihil dilectu opus est, cum, quo tempore P. Ualerius ad recipiundum Capitolium arma plebi dedit, omnes in uerba iurauerint conuenturos se iussu consulis nec iniussu abituros. edicimus itaque, omnes qui in uerba iurastis crastina die armati ad lacum Regillum adsitis.' cauillari tum tribuni et populum exsoluere religione uelle: priuatum eo tempore Quinctium fuisse cum sacramento adacti sint. sed nondum haec quae nunc tenet saeculum neglegentia deum uenerat, nec interpretando sibi quisque ius iurandum et leges aptas faciebat, sed suos potius mores ad ea accommodabat. igitur tribuni, ut impediendae rei nulla spes erat, de proferendo exitu agere, eo magis quod et augures iussos adesse ad Regillum lacum fama exierat, locumque inaugurari ubi auspicato cum populo agi posset, ut quidquid Romae ui tribunicia rogatum esset id comitiis ibi abrogaretur: omnes id iussuros quod consules uelint; neque enim prouocationem esse longius ab urbe mille passuum, et tribunos, si eo ueniant, in alia turba Quiritium subiectos fore consulari imperio. terrebant haec; sed ille maximus terror animos agitabat, quod saepius Quinctius dictitabat se consulum comitia non habiturum; non ita ciuitatem aegram esse ut consuetis remediis sisti possit; dictatore opus esse rei publicae, ut, qui se mouerit ad sollicitandum statum ciuitatis, sentiat sine prouocatione dictaturam esse.

moveo plebs oratio consul erigo pater restituo credo res publicus consul alter comes animosus quam auctor suscipio collega prior actio tam grauis facilis patior in perago consularis officium pars ad sui vindico tum tribunus eludo uelut uanus dictum persequor quaero quonam modo exercitus educo consul sum qui dilectus habeo nemo patior sum nos uerus inquam quintius nihil delectus opus sum cum quo tempus p valerius ad recipio capitolium arma plebs do omnis in uerbum juro convenio sui iussus consul neque injussus abeo edico itaque omnis qui in uerbum juro crastinus dies armatus ad lacus regillus adsum cauillaris tum tribunus et populus exsolvo religio uolo priuo is tempus quintius sum cum sacramentum adigo sum sed nondum hic qui nunc teneo saeculis neglegentia deus uenio neque interpretor sui quisque ius iuro et lex apto facio sed suus potis mos ad is accommodo igitur tribunus ut impedio res nullus spes sum de profero exeo ago is magis qui et auguro iubeo adsum ad regillus lacus fama exeo locus inauguraris ubi auspico cum populus ago possum ut quisquis roma uis tribunicius rogo sum is comitium ibi abrogo omnis is jubeo qui consul uolo neque enim prouocatio sum longus ab urbs mille passus et tribunus si is uenio in alius turba quiris subicio sum consularis imperium terreo hic sed ille magnus terror animus agito qui saepis quintius dictito sui consul comitium non habeo non ita ciuitas aeger sum ut consuo remedium sino possum dictator opus sum res publicus ut qui sui moveo ad sollicito status ciuitas sentio sine prouocatio dictatura sum