Ab urbe condita, books 1-5 - 3

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


agitedum, ubi hic curiam circumsederitis et forum infestum feceritis et carcerem impleueritis principibus, iisdem istis ferocibus animis egredimini extra portam Esquilinam, aut, si ne hoc quidem audetis, ex muris uisite agros uestros ferro ignique uastatos, praedam abigi, fumare incensa passim tecta. at enim communis res per haec loco est peiore; ager uritur, urbs obsidetur, belli gloria penes hostes est. quid tandem? priuatae res uestrae quo statu sunt? iam unicuique ex agris sua damna nuntiabuntur. quid est tandem domi unde ea expleatis? tribuni uobis amissa reddent ac restituent? uocis uerborumque quantum uoletis ingerent, et criminum in principes et legum aliarum super alias ut contionum; sed ex illis contionibus nunquam uestrum quisquam re [fortuna] domum auctior rediit. ecquis rettulit aliquid ad coniugem ac liberos praeter odia offensiones simultates publicas priuatasque, a quibus semper non uestra uirtute innocentiaque, sed auxilio alieno tuti sitis? at hercules, cum stipendia nobis consulibus, non tribunis ducibus, et in castris, non in foro faciebatis, et in acie uestrum clamorem hostes, non in contione patres Romani horrebant, praeda parta agro ex hoste capto pleni fortunarum gloriaeque simul publicae simul priuatae triumphantes domum ad penates redibatis: nunc oneratum uestris fortunis hostem abire sinitis. haerete adfixi contionibus et in foro uiuite: sequitur uos necessitas militandi quam fugitis. graue erat in Aequos et Uolscos proficisci: ante portas est bellum. si inde non pellitur, iam intra moenia erit et arcem et Capitolium scandet et in domos uestras uos persequetur. biennio ante senatus dilectum haberi et educi exercitum in Algidum iussit: sedemus desides domi mulierum ritu inter nos altercantes, praesenti pace laeti nec cernentes ex otio illo breui multiplex bellum rediturum. his ego gratiora dictu alia esse scio; sed me uera pro gratis loqui, etsi meum ingenium non moneret, necessitas cogit. uellem equidem uobis placere, Quirites; sed multo malo uos saluos esse, qualicumque erga me animo futuri estis. natura hoc ita comparatum est, ut qui apud multitudinem sua causa loquitur gratior eo sit cuius mens nihil praeter publicum commodum uidet; nisi forte adsentatores publicos, plebicolas istos, qui uos nec in armis nec in otio esse sinunt, uestra uos causa incitare et stimulare putatis. concitati aut honori aut quaestui illis estis; et quia in concordia ordinum nullos se usquam esse uident, malae rei se quam nullius, turbarum ac seditionum duces esse uolunt. quarum rerum si uos taedium tandem capere potest et patrum uestroque antiquos mores uoltis pro his nouis sumere, nulla supplicia recuso, nisi paucis diebus hos populatores agrorum nostrorum fusos fugatosque castris exuero et a portis nostris moenibusque ad illorum urbes hunc belli terrorem quo nunc uos attoniti estis transtulero.'

agitedum ubi hic curia circumsedeo et forum infestus facio et carcer impleo princeps idem iste ferox animus egredior extra porta esquilina aut si ne hic quidem audeo ex murus viso ager uester ferrum ignis vasto praeda abigo fumaris incensum passim tectum at enim communis res per hic locus sum malus ager uro urbs obsido bellum gloria penis hostis sum quis tandem privo res uester quo status sum iam uniquique ex ager suus damno nuntio quis sum tandem domus unde is expleo tribunus tu amitto reddo atque restituo uox verbum quantus volo ingero et crimen in princeps et lex alius super alius ut contio sed ex ille contio numquam uester quisquam res fortuna domus augeo redeo ecquis refero aliquis ad coniunx atque liber praeter odium offensio simultas publicus privo ab qui semper non uester uirtus innocens sed auxilium alienus tueor sum at herculis cum stipendium nos consul non tribunus dux et in castrum non in forum facio et in acies uester clamor hostis non in contio pater romanus horreo praeda pario ager ex hostis capio plenus fortuna gloria simul publicus simul privo triumpho domus ad penates redeo nunc onero uester fortuna hostis abeo sino haereo affigo contio et in forum vivo sequor tu necessitas milito quam fugio grauis sum in aequi et volsci proficisco ante porta sum bellum si inde non pello iam intra moenia sum et arx et capitolium scando et in domus uester tu persequor biennium ante senatus dilectus habeo et educo exercitus in algidus iubeo sedeo desideo domus mulier ritus inter nos alterco praesens pax laetus neque cerno ex otium ille breuis multiplex bellum redeo hic ego gratus dico alius sum scio sed ego uerus pro gratus loquor etsi meus ingenium non moneo necessitas cogo uolo equidem tu placeo quiris sed multus malus tu salvus sum qualiscumque erga ego animus sum sum natura hic ita comparo sum ut qui apud multitudo suus causa loquor gratus is sum qui mens nihil praeter publicus commodus uideo nisi fors adsentator publicus plebicola iste qui tu neque in arma neque in otium sum sino uester tu causa incitaris et stimularis puto concitas aut honor aut quaestus ille sum et quia in concordia ordo nullus sui usquam sum uideo malus res sui quam nullus turba atque seditio dux sum uolo qui res si tu taedium tandem capio possum et pater vester antiqui mos uolo pro hic nouus sumo nullus supplicium recuso nisi paucus dies hic populator ager noster fundo fugo castrum exuo et ab porta noster moenia ad ille urbs hic bellum terror quo nunc tu attono sum transfero


sic res Romana in antiquum statum rediit, secundaeque belli res extemplo urbanos motus excitauerunt. C. Terentilius Harsa tribunus plebis eo anno fuit. is consulibus absentibus ratus locum tribuniciis actionibus datum, per aliquot dies patrum superbiam ad plebem criminatus, maxime in consulare imperium tamquam nimium nec tolerabile liberae ciuitati inuehebatur: nomine enim tantum minus inuidiosum, re ipsa prope atrocius quam regium esse; quippe duos pro uno dominos acceptos, immoderata, infinita potestate, qui soluti atque effrenati ipsi omnes metus legum omniaque supplicia uerterent in plebem. quae ne aeterna illis licentia sit, legem se promulgaturum ut quinque uiri creentur legibus de imperio consulari scribendis; quod populus in se ius dederit, eo consulem usurum, non ipsos libidinem ac licentiam suam pro lege habituros. qua promulgata lege cum timerent patres ne absentibus consulibus iugum acciperent, senatus a praefecto urbis Q. Fabio uocatur, qui adeo atrociter in rogationem latoremque ipsum est inuectus ut nihil, si ambo consules infesti circumstarent tribunum, relictum minarum atque terroris sit: insidiatum eum et tempore capto adortum rem publicam. si quem similem eius priore anno inter morbum bellumque irati di tribunum dedissent, non potuisse sisti. mortuis duobus consulibus, iacente aegra ciuitate, in conluuione omnium rerum, ad tollendum rei publicae consulare imperium laturum leges fuisse, ducem Uolscis Aequisque ad oppugnandam urbem futurum. quid tandem? illi non licere, si quid consules superbe in aliquem ciuium aut crudeliter fecerint, diem dicere, accusare iis ipsis iudicibus quorum in aliquem saeuitum sit? non illum consulare imperium sed tribuniciam potestatem inuisam intolerandamque facere; quam placatam reconciliatamque patribus de integro in antiqua redigi mala. neque illum se deprecari quo minus pergat ut coeperit. 'uos' inquit Fabius, 'ceteri tribuni, oramus, ut primum omnium cogitetis potestatem istam ad singulorum auxilium, non ad perniciem uniuersorum comparatam esse; tribunos plebis uos creatos, non hostes patribus. nobis miserum, inuidiosum uobis est, desertam rem publicam inuadi. non ius uestrum, sed inuidiam minueritis. agite cum collega ut rem integram in aduentum consulum differat. ne Aequi quidem ac Uolsci, morbo absumptis priore anno consulibus, crudeli superboque nobis bello institere.' agunt cum Terentilio tribuni, dilataque in speciem actione, re ipsa sublata, consules extemplo arcessiti.

sic res romanus in antiquus status redeo secundus bellum res extemplo urbanus moueo excito que terentilius harsa tribunus plebs is annus sum is consul absum reor locus tribunicius actio do per aliquot dies pater superbia ad plebs crimino magnus in consularis imperium tamquam nimium neque tolerabilis liber ciuitas inveho nomen enim tantus paruus inuidiosus res ipse prope atrox quam regius sum quippe duo pro unus dominus accipio immoderatus infinitus potestas qui soluo atque effreno ipse omnis metus lex omne supplicium uerto in plebs qui ne aeternus ille licentia sum lex sui promulgo ut quinque uir creo lex de imperium consularis scribo qui populus in sui ius do is consul utor non ipse libido atque licentia suus pro lex habeo qui promulgo lex cum timeo pater ne absum consul iugum accipio senatus ab praeficio urbs q fabius uoco qui adeo atrociter in rogatio lator ipse sum inveho ut nihil si ambo consul infestus circumsto tribunus relinquo minaris atque terror sum insidior is et tempus capio adorior res publicus si qui similis is prior annus inter morbus bellus irascor deus tribunus do non possum sino morior duo consul jaceo aeger ciuitas in conluuio omnis res ad tollo res publicus consularis imperium fero lex sum dux volscus aequi ad oppugno urbs sum quis tandem ille non licet si quis consul superbus in aliquis ciuis aut crudeliter facio dies dico accuso is ipse judex qui in aliquis saeuio sum non ille consularis imperium sed tribunicius potestas invideo intolero facio quam placo reconcilio pater de integer in antiquus redigo malus neque ille sui deprecor quo paruus pergo ut coepio tu inquam fabius ceterus tribunus oro ut primus omnis cogito potestas iste ad singulus auxilium non ad pernicies uniuersus comparo sum tribunus plebs tu creo non hostis pater nos miser inuidiosus tu sum desero res publicus invado non ius uester sed inuidia minuo ago cum collega ut res integer in aduentus consul differo ne aequum quidem atque volscus morbus absumo prior annus consul crudelis superbus nos bellum insto ago cum terentilio tribunus differo in species actio res ipse tollo consul extemplo arcesso


concitatur multitudo partim atrocitate sceleris, partim spe per occasionem repetendae libertatis. Appius nunc uocari Icilium, nunc retractantem arripi, postremo, cum locus adeundi apparitoribus non daretur, ipse cum agmine patriciorum iuuenum per turbam uadens, in uincula duci iubet. iam circa Icilium non solum multitudo sed duces quoque multitudinis erant, L. Ualerius et M. Horatius , qui repulso lictore, si iure ageret, uindicare se a priuato Icilium aiebant; si uim adferre conaretur, ibi quoque haud impares fore. hinc atrox rixa oritur. Ualerium Horatiumque lictor decemuiri inuadit: franguntur a multitudine fasces. in contionem Appius escendit: sequuntur Horatius Ualeriusque. eos contio audit: decemuiro obstrepitur. iam pro imperio Ualerius discedere a priuato lictores iubebat, cum fractis animis Appius, uitae metuens, in domum se propinquam foro insciis aduersariis capite obuoluto recipit. Sp. Oppius , ut auxilio collegae esset, in forum ex altera parte inrumpit. uidet imperium ui uictum. agitatus deinde consiliis ad quae ex omni parte adsentiendo multis auctoribus trepidauerat, senatum postremo uocari iussit. ea res, quod magnae parti patrum displicere acta decemuirorum uidebantur, spe per senatum finiendae potestatis eius multitudinem sedauit. senatus nec plebem inritandam censuit et multo magis prouidendum ne quid Uergini aduentus in exercitu motus faceret.

concito multitudo pars atrocitas scelus pars spes per occasio repeto libertas appius nunc uoco icilius nunc retracto arripio postremo cum locus adeo apparitor non do ipse cum agmen patricius iuuenis per turba vado in uinculum duco iubeo iam circa icilius non solus multitudo sed dux quoque multitudo sum l valerius et m horatius qui repello lictor si ius ago uindico sui ab priuo icilius aio si uis affero conor ibi quoque haud imparis sum hinc atrox rixo orior valerius horatius lictor decemuiri invado frango ab multitudo fascis in contio appius escendo sequor horatius valerius is contio audio decemuiro obstrepo iam pro imperium valerius discedo ab priuo lictor jubeo cum frango animus appius uita metuo in domus sui propinqua forum inscius adversarius caput obvolvo recipio spurius oppius ut auxilium collega sum in forum ex alter pars irrumpo uideo imperium uis uictus agito deinde consilium ad qui ex omnis pars adsentio multus auctor trepido senatus postremo uoco iubeo is res qui magnus pario pater displiceo ago decemviri uideo spes per senatus finio potestas is multitudo sedo senatus neque plebs irrito censeo et multus magis prouideo ne quis uergo advenio in exercitus moueo facio


dimissis legatis, admonet milites Uerginius in re non maxima paulo ante trepidatum esse, quia sine capite multitudo fuerit, responsumque, quamquam non inutiliter, fortuito tamen magis consensu quam communi consilio esse; placere decem creari qui summae rei praeessent militarique honore tribunos militum appellari. cum ad eum ipsum primum is honos deferretur, 'melioribus meis uestrisque rebus reseruate' inquit, 'ista de me iudicia. nec mihi filia inulta honorem ullum iucundum esse patitur, nec in perturbata re publica eos utile est praeesse uobis qui proximi inuidiae sint. si quis usus mei est, nihilo minor ex priuato capietur.' ita decem numero tribunos militares creant. neque in Sabinis quieuit exercitus. ibi quoque auctore Icilio Numitorioque secessio ab decemuiris facta est, non minore motu animorum Sicci caedis memoria renouata quam quem noua fama de uirgine adeo foede ad libidinem petita accenderat. Icilius ubi audiuit tribunos militum in Auentino creatos, ne comitiorum militarium praerogatiuam urbana comitia iisdem tribunis plebis creandis sequerentur, peritus rerum popularium imminensque ei potestati et ipse, priusquam iretur ad urbem, pari potestate eundem numerum ab suis creandum curat. porta Collina urbem intrauere sub signis, mediaque urbe agmine in Auentinum pergunt. ibi coniuncti alteri exercitui uiginti tribunis militum negotium dederunt ut ex suo numero duos crearent qui summae rerum praeessent. M. Oppium Sex. Manilium creant. patres solliciti de summa rerum cum senatus cottidie esset iurgiis saepius terunt tempus quam consiliis. Sicci caedes decemuiris et Appiana libido et dedecora militiae obiciebantur. placebat Ualerium Horatiumque ire in Auentinum. illi negabant se aliter ituros quam si decemuiri deponerent insignia magistratus eius quo anno iam ante abissent. decemuiri querentes se in ordinem cogi, non ante quam perlatis legibus quarum causa creati essent deposituros imperium se aiebant.

dimitto legatus admoneo miles uerginius in res non maximus paulus ante trepido sum quia sine caput multitudo sum respondeo quamquam non inutilis fortuitus tamen magis consensus quam communis consilium sum placeo decem creo qui summa res praesum milito honor tribunus miles appello cum ad is ipse primus is honor defero bonus meus vester res reservo inquam iste de ego iudicium neque ego filia inultus honor ullus iucundus sum patior neque in perturbo res publicus is utilis sum praesum tu qui propior inuidia sum si quis utor meus sum nihilum paruus ex priuo capio ita decem numerus tribunus militaris creo neque in sabinum quiesco exercitus ibi quoque auctor icilius numitorius secessio ab decemviri facio sum non paruus motus animus siccus caedes memoria renovo quam qui nouus fama de uirgo adeo foedus ad libido peto accendo icilius ubi audio tribunus miles in aventinus creo ne comitium militaris praerogativa urbanus comitium idem tribunus plebs creo sequor pereo res popularis immineo is potestas et ipse priusquam iretur ad urbs par potestas idem numerus ab suus creo curo porto collina urbs intro sub signum medius urbs agmen in aventinus pergo ibi conjungo alter exercitus uiginti tribunus miles negotium do ut ex suus numerus duo creo qui summa res praesum m oppius sex manilius creo pater sollicitus de summus res cum senatus cottidie sum jurgium saepis tero tempus quam consilium siccus caedes decemviri et appianus libido et dedecus militia obicio placeo valerius horatius eo in aventinus ille nego sui aliter eo quam si decemuiri depono insigne magistratus is quo annus iam ante abeo decemuiri queror sui in ordo cogo non ante quam perfero lex qui causa creo sum depono imperium sui aio


multi per eos dies motus multique impetus hinc atque illinc facti, quia superante multitudine hostes carpere multifariam uires Romanas, ut non suffecturas ad omnia, adgressi sunt; simul castra oppugnabantur, simul pars exercitus ad populandum agrum Romanum missa urbemque ipsam, si qua fortuna daret, temptandam. L. Ualerius ad praesidium urbis relictus, consul Postumius ad arcendas populationes finium missus. nihil remissum ab ulla parte curae aut laboris; uigiliae in urbe, stationes ante portas praesidiaque in muris disposita, et, quod necesse erat in tanto tumultu, iustitium per aliquot dies seruatum. interim in castris Furius consul, cum primo quietus obsidionem passus esset, in incautum hostem decumana porta erupit et, cum persequi posset, metu substitit ne qua ex parte altera in castra uis fieret. Furium legatum—frater idem consulis erat—longius extulit cursus; nec suos ille redeuntes persequendi studio neque hostium ab tergo incursum uidit. ita exclusus multis saepe frustra conatibus captis ut uiam sibi ad castra faceret, acriter dimicans cecidit. et consul nuntio circumuenti fratris conuersus ad pugnam, dum se temere magis quam satis caute in mediam dimicationem infert, uolnere accepto aegre ab circumstantibus ereptus et suorum animos turbauit et ferociores hostes fecit; qui caede legati et consulis uolnere accensi nulla deinde ui sustineri potuere, ut compulsi in castra Romani rursus obsiderentur nec spe nec uiribus pares; uenissetque in periculum summa rerum, ni T. Quinctius peregrinis copiis, †cum Latino Hernicoque exercitu, subuenisset. is intentos in castra Romana Aequos legatique caput ferociter ostentantes ab tergo adortus simul ad signum ab se procul editum ex castris eruptione facta, magnam uim hostium circumuenit. minor caedis, fuga effusior Aequorum in agro fuit Romano, in quos palatos praedam agentes Postumius aliquot locis, quibus opportuna imposuerat praesidia, impetum dedit. hi uagi dissipato agmine fugientes in Quinctium uictorem cum saucio consule reuertentem incidere; tum consularis exercitus egregia pugna consulis uolnus, legati et cohortium ultus est caedem. magnae clades ultro citroque illis diebus et inlatae et acceptae. difficile ad fidem est in tam antiqua re quot pugnauerint ceciderintue exacto adfirmare numero; audet tamen Antias Ualerius concipere summas: Romanos cecidisse in Hernico agro quinque milia octingentos: ex praedatoribus Aequorum qui populabundi in finibus Romanis uagabantur ab A. Postumio consule duo milia et quadringentos caesos: ceteram multitudinem praedam agentem quae inciderit in Quinctium nequaquam pari defunctam esse caede: interfecta inde quattuor milia et, exsequendo subtiliter numerum, ducentos ait et triginta. ut Romam reditum est et iustitium remissum, caelum uisum est ardere plurimo igni, portentaque alia aut obuersata oculis aut uanas exterritis ostentauere species. his auertendis terroribus in triduum feriae indictae, per quas omnia delubra pacem deum exposcentium uirorum mulierumque turba implebantur. cohortes inde Latinae Hernicaeque ab senatu gratiis ob impigram militiam actis remissae domos. Antiates mille milites, quia serum auxilium post proelium uenerant, prope cum ignominia dimissi.

multus per is dies moueo multus impetus hinc atque illinc facio quia supero multitudo hostis carpo multifarius uis romanus ut non sufficio ad omnis aggredior sum simul castrum oppugno simul pars exercitus ad populo ager romanus mitto urbs ipse si qui fortuna do tento l valerius ad praesidium urbs relinquo consul postumus ad arceo populatio finis mitto nihil remitto ab ullus pars cura aut labor uigilia in urbs statio ante porta praesidium in murus dispono et qui necesse sum in tantus tumultus justitium per aliquot dies seruatum interim in castrum furius consul cum primus quiesco obsidio patior sum in incautus hostis decimanus porto erumpo et cum persequor possum metus substo ne qui ex pars alter in castrum uolo fio furius legatus frater idem consul sum longus effero curro neque suus ille redeo persequor studium neque hostis ab tergum incursus uideo ita excludo multus saepe frustra conatus capio ut uia sui ad castrum facio acer dimico cado et consul nuntio circumvenio frater conuerto ad pugna dum sui temere magis quam satis caveo in medius dimicatio infero vulnus accipio aeger ab circumsto eripio et suus animus turbo et ferox hostis facio qui caedes legatus et consul vulnus accendo nullus deinde uis sustineo possum ut compello in castrum romanus rursus obsido neque spes neque uis par venio in periculum summus res ni t quintius peregrinus copia cum latinum hernicus exercitus subvenio is intendo in castrum romanus aequi lego caput ferociter ostento ab tergum adorior simul ad signum ab sui procul edo ex castrum eruptio facio magnus uis hostis circumuenio paruus caedes fuga effundo aequi in ager sum romanus in qui palo praeda ago postumus aliquot locus qui opportunus impono praesidium impetus do hic vagus dissipato agmen fugio in quintius uictor cum saucius consul revorto incido tum consularis exercitus egregius pugno consul vulnus legatus et cohors ulciscor sum caedes magnus clades ultro citer ille dies et infero et accipio difficilis ad fides sum in tam antiquus res quot pugno cado exigo adfirmaris numerus audeo tamen antius valerius concipio superus romanus cado in hernicus ager quinque mille octingenti ex praedator aequi qui populabundus in finis romanus uagor ab ab postumius consul duo mille et quadringenti caedo ceter multitudo praeda ago qui incido in quintius nequaquam par defungor sum caedes interfacio inde quattuor mille et exsequor subtilis numerus ducenti aio et triginta ut roma redeo sum et justitium remitto caelum uideo sum ardeo multus ignis portendo alius aut obverso oculus aut uanus exterreo ostento species hic averto terror in triduum feriae indico per qui omnis delubrum pax deus exposco uir mulier turba impleo cohors inde latinus hernicus ab senatus gratia ob impiger militia ago remitto domus antias mille miles quia serus auxilium post proelium uenio prope cum ignominia dimitto


ingens metus incesserat patres, uoltusque iam iidem tribunorum erant qui decemuirorum fuerant, cum M. Duillius tribunus plebis, inhibito salubriter modo nimiae potestati, 'et libertatis' inquit, 'nostrae et poenarum ex inimicis satis est; itaque hoc anno nec diem dici cuiquam nec in uincla duci quemquam sum passurus. nam neque uetera peccata repeti iam oblitterata placet, cum noua expiata sint decemuirorum suppliciis, et nihil admissum iri quod uim tribuniciam desideret spondet perpetua consulum amborum in libertate uestra tuenda cura.' ea primum moderatio tribuni metum patribus dempsit, eademque auxit consulum inuidiam, quod adeo toti plebis fuissent ut patrum salutis libertatisque prior plebeio magistratui quam patricio cura fuisset, et ante inimicos satietas poenarum suarum cepisset quam obuiam ituros licentiae eorum consules appareret. multique erant qui mollius consultum dicerent, quod legum ab iis latarum patres auctores fuissent; neque erat dubium quin turbato rei publicae statu tempori succubuissent.

ingens metus incedo pater vultus iam eo tribunus sum qui decemviri sum cum m duellius tribunus plebs inhibeo salubris modo nimius potestas et libertas inquam noster et poena ex inimicus satis sum itaque hic annus neque dies dico quisquam neque in uinculum duco quisquam sum patior nam neque uetus pecco repeto iam oblittero placeo cum nouus expio sum decemviri supplicium et nihil admitto eo qui uis tribunicius desidero spondeo perpetuus consul ambo in libertas uester tueor cura is primus moderatio tribunus metus pater demo idem augeo consul inuidia qui adeo totus plebs sum ut pater salus libertas prior plebeius magistratus quam patricius cura sum et ante inimicus satietas poena suus capio quam obuiam eo licentia is consul appareo multus sum qui mollis consulo dico qui lex ab is lataris pater auctor sum neque sum dubius quin turbo res publicus status tempus succumbo


postquam uero comitia decemuiris creandis in trinum nundinum indicta sunt, tanta exarsit ambitio, ut primores quoque ciuitatis—metu, credo, ne tanti possessio imperii, uacuo ab se relicto loco, haud satis dignis pateret—prensarent homines, honorem summa ope a se impugnatum ab ea plebe, cum qua contenderant, suppliciter petentes. demissa iam in discrimen dignitas ea aetate iisque honoribus actis stimulabat Ap. Claudium . nescires utrum inter decemuiros an inter candidatos numerares; propior interdum petendo quam gerendo magistratui erat. criminari optimates, extollere candidatorum leuissimum quemque humillimumque, ipse medius inter tribunicios, Duillios Iciliosque, in foro uolitare, per illos se plebi uenditare, donec collegae quoque, qui unice illi dediti fuerant ad id tempus, coniecere in eum oculos, mirantes quid sibi uellet: apparere nihil sinceri esse; profecto haud gratuitam in tanta superbia comitatem fore; nimium in ordinem se ipsum cogere et uolgari cum priuatis non tam properantis abire magistratu quam uiam ad continuandum magistratum quaerentis esse. propalam obuiam ire cupiditati parum ausi, obsecundando mollire impetum adgrediuntur. comitiorum illi habendorum, quando minimus natu sit, munus consensu iniungunt. ars haec erat, ne semet ipse creare posset, quod praeter tribunos plebi—et id ipsum pessimo exemplo—nemo unquam fecisset. ille enimuero, quod bene uertat, habiturum se comitia professus, impedimentum pro occasione arripuit; deiectisque honore per coitionem duobus Quinctiis, Capitolino et Cincinnato, et patruo suo C. Claudio , constantissimo uiro in optimatium causa, et aliis eiusdem fastigii ciuibus, nequaquam splendore uitae pares decemuiros creat, se in primis, quod haud secus factum improbabant boni quam nemo facere ausurum crediderat. creati cum eo M. Cornelius Maluginensis M. Sergius L. Minucius Q. Fabius Uibulanus Q. Poetelius T. Antonius Merenda K. Duillius Sp. Oppius Cornicen M'. Rabuleius .

postquam uerus comitium decemviri creo in terni nundo indico sum tantus exardeo ambitio ut primoris quoque ciuitas metus credo ne tantus possessio imperium uacuus ab sui relinquo locus haud satis dignus pateo prehenso homo honor summus ops ab sui impugno ab is plebs cum qui contendo supplex peto demitto iam in discrimen dignitas is aetas is honor ago stimulo ap claudius nescio utrum inter decemviri an inter candido numeraris propior interdum peto quam gero magistratus sum criminaris optimas extollo candidator levis quisque humilis ipse medius inter tribunicius duellius icilius in forum uolito per ille sui plebs uenditaris donec collega quoque qui unicus ille dedo sum ad is tempus conicio in is oculus miror quis sui uolo appareo nihil sincerus sum profecto haud gratuitus in tantus superbia comitas sum nimium in ordo sui ipse cogo et uolgaris cum priuo non tam propero abeo magistratus quam uia ad continuo magistratus quaero sum propalam obuiam eo cupiditas parum audeo obsecundo mollio impetus aggredior comitium ille habeo quando minimus natus sum munus consensus injungo ars hic sum ne sui ipse crearis possum qui praeter tribunus plebs et is ipse malus exemplum nemo umquam facio ille enimuero qui bene uerto habeo sui comitium profiteor impedimentum pro occasio arripio deicio honor per coitio duo quintius capitolinus et cincinnatus et patruus suus que claudius consto uir in optimas causa et alius idem fastigium ciuis nequaquam splendor uita par decemviri creo sui in primus qui haud secus facio improbo bonus quam nemo facio audeo credo creo cum is m cornelius maluginensis m sergius l minucius q fabius uibulanus q poetelius t antonius merenda k duellius spurius oppius cornix m rabuleius


T. Quinctius Capitolinus quartum et Agrippa Furius consules inde facti nec seditionem domi nec foris bellum acceperunt; sed imminebat utrumque. iam non ultra discordia ciuium reprimi poterat, et tribunis et plebe incitata in patres, cum dies alicui nobilium dicta nouis semper certaminibus contiones turbaret. ad quarum primum strepitum, uelut signo accepto, arma cepere Aequi ac Uolsci, simul quod persuaserant iis duces, cupidi praedarum, biennio ante dilectum indictum haberi non potuisse, abnuente iam plebe imperium: eo aduersus se non esse missos exercitus. dissolui licentia militandi morem, nec pro communi iam patria Romam esse. quicquid irarum simultatiumque cum externis fuerit in ipsos uerti. occaecatos lupos intestina rabie opprimendi occasionem esse. coniunctis exercitibus Latinum primum agrum perpopulati sunt; deinde postquam ibi nemo uindex occurrebat, tum uero exsultantibus belli auctoribus ad moenia ipsa Romae populabundi regione portae Esquilinae accessere, uastationem agrorum per contumeliam urbi ostentantes. unde postquam inulti, praedam prae se agentes, retro ad Corbionem agmine iere, Quinctius consul ad contionem populum uocauit.

t quintius capitolinus quartus et agrippa furius consul inde facio neque seditio domus neque foris bellum accipio sed immineo uterque iam non ultra discordia ciuis reprimo possum et tribunus et plebs incito in pater cum dies aliqui nobilis dictum nouus semper certamen contio turbo ad qui primus strepitus uelut signum accipio arma capio aequum atque volscus simul qui persuadeo is dux cupidus praedaris biennium ante dilectus indico habeo non possum abnuo iam plebs imperium is aduersus sui non sum mitto exercitus dissoluo licentia milito mos neque pro communis iam patria roma sum quisquis ira simultas cum externus sum in ipse uerto occaeco lupus intestinum rabies opprimo occasio sum conjungo exercitus latinus primus ager perpopulor sum deinde postquam ibi nemo uindex occurro tum uerus exsulto bellum auctor ad moenia ipse roma populabundus regio porta esquilina accedo uastatio ager per contumelia urbs ostento unde postquam inultus praeda prae sui ago retro ad corbio agmen eo quintius consul ad contio populus voco


Q. Seruilius insequenti anno—is enim cum Sp. Postumio consul fuit—in Aequos missus in Latino agro statiua habuit. quies necessaria morbo implicitum exercitum tenuit. extractum in tertium annum bellum est Q. Fabio et T. Quinctio consulibus. Fabio extra ordinem, quia is uictor pacem Aequis dederat, ea prouincia data. qui haud dubia spe profectus famam nominis sui pacaturam Aequos, legatos in concilium gentis missos nuntiare iussit Q. Fabium consulem dicere se ex Aequis pacem Romam tulisse, ab Roma Aequis bellum adferre eadem dextera armata quam pacatam illis antea dederat. quorum id perfidia et periurio fiat, deos nunc testes esse, mox fore ultores. se tamen, utcumque sit, etiam nunc paenitere sua sponte Aequos quam pati hostilia malle. si paeniteat, tutum receptum ad expertam clementiam fore: sin periurio gaudeant, dis magis iratis quam hostibus gesturos bellum. haec dicta adeo nihil mouerunt quemquam ut legati prope uiolati sint exercitusque in Algidum aduersus Romanos missus. quae ubi Romam sunt nuntiata, indignitas rei magis quam periculum consulem alterum ab urbe exciuit. ita duo consulares exercitus ad hostem accessere acie instructa ut confestim dimicarent. sed cum forte haud multum diei superesset, unus ab statione hostium exclamat: 'ostentare hoc est, Romani, non gerere bellum. in noctem imminentem aciem instruitis; longiore luce ad id certamen quod instat nobis opus est. crastino die oriente sole redite in aciem; erit copia pugnandi; ne timete.' his uocibus inritatus miles in diem posterum in castra reducitur, longam uenire noctem ratus quae moram certamini faceret. tum quidem corpora cibo somnoque curant; ubi inluxit postero die, prior aliquanto constitit Romana acies; tandem et Aequi processere. proelium fuit utrimque uehemens, quod et Romanus ira odioque pugnabat et Aequos conscientia contracti culpa periculi et desperatio futurae sibi postea fidei ultima audere et experiri cogebat. non tamen sustinuere aciem Romanam Aequi; pulsique cum in fines suos se recepissent, nihilo inclinatioribus ad pacem animis ferox multitudo increpare duces quod in aciem, qua pugnandi arte Romanus excellat, commissa res sit; Aequos populationibus incursionibusque meliores esse et multas passim manus quam magnam molem unius exercitus rectius bella gerere.

q seruilius insequor annus is enim cum spurius postumius consul sum in aequi mitto in latinum ager stativus habeo quies necessarius morbus implico exercitus teneo extraho in tertius annus bellum sum q fabius et t quintius consul fabius extra ordo quia is uictor pax aequi do is prouincia do qui haud dubius spes proficiscor fama nomen suus pacaturam aequi legatus in concilium gens mitto nuntiaris iubeo q fabius consul dico sui ex aequi pax roma fero ab roma aequi bellum affero idem dextera armo quam pacatam ille antea do qui is perfidia et periurium fio deus nunc testis sum mox sum ultor sui tamen utcumque sum etiam nunc paeniteo suus sponte aequi quam patior hostilis malo si paeniteo tueor recipio ad experior clementia sum sin periurium gaudeo deus magis irascor quam hostis gero bellum hic dictum adeo nihil moueo quisquam ut legatus prope violo sum exerceo in algidus aduersus romanus mitto qui ubi roma sum nuntio indignitas res magis quam periculum consul alter ab urbs excio ita duo consularis exercitus ad hostis accedo acies instruo ut confestim dimico sed cum fors haud multus dies supersum unus ab statio hostis exclamo ostentaris hic sum romanus non gero bellum in nox immineo acies instruo longus lux ad is certamen qui insto nos opus sum crastinus dies orior sol redeo in acies sum copia pugno ne timeo hic uox irrito miles in dies posterus in castrum reduco longus uenio nox reor qui mora certamen facio tum quidem corpus cibus somnus curo ubi inluceo posterus dies prior aliquantus consto romanus acies tandem et aequum procedo proelium sum utrimque uehemens qui et romanus ira odium pugno et aequi conscientia contraho culpa periculum et desperatio sum sui postea fides ulter audeo et experior cogo non tamen sustineo acies romanus aequum pello cum in finis suus sui recipio nihilum inclino ad pax animus ferox multitudo increparis dux qui in acies qui pugno ars romanus excello committo res sum aequi populatio incursio bonus sum et multus passim manus quam magnus moles unus exercitus rectus bellum gero


comitia inde habita; creati consules L. Aebutius P. Seruilius . kalendis Sextilibus, ut tunc principium anni agebatur, consulatum ineunt. graue tempus et forte annus pestilens erat urbi agrisque, nec hominibus magis quam pecori, et auxere uim morbi terrore populationis pecoribus agrestibusque in urbem acceptis. ea conluuio mixtorum omnis generis animantium et odore insolito urbanos et agrestem confertum in arta tecta aestu ac uigiliis angebat, ministeriaque in uicem ac contagio ipsa uolgabant morbos. uix instantes sustinentibus clades repente legati Hernici nuntiant in agro suo Aequos Uolscosque coniunctis copiis castra posuisse, inde exercitu ingenti fines suos depopulari. praeterquam quod infrequens senatus indicio erat sociis adflictam ciuitatem pestilentia esse, maestum etiam responsum tulere, ut per se ipsi Hernici cum Latinis res suas tutarentur; urbem Romanam subita deum ira morbo populari; si qua eius mali quies ueniat, ut anno ante, ut semper alias, sociis opem laturos. discessere socii, pro tristi nuntio tristiorem domum referentes, quippe quibus per se sustinendum bellum erat quod uix Romanis fulti uiribus sustinuissent. non diutius se in Hernico hostis continuit; pergit inde infestus in agros Romanos, etiam sine belli iniuria uastatos. ubi cum obuius nemo ne inermis quidem fieret, perque omnia non praesidiis modo deserta sed etiam cultu agresti transirent, peruenere ad tertium lapidem Gabina uia. mortuus Aebutius erat Romanus consul; collega eius Seruilius exigua in spe trahebat animam; adfecti plerique principum, patrum maior pars, militaris fere aetas omnis, ut non modo ad expeditiones quas in tanto tumultu res poscebat, sed uix ad quietas stationes uiribus sufficerent. munus uigiliarum senatores, qui per aetatem ac ualetudinem poterant, per se ipsi obibant; circumitio ac cura aedilium plebi erat; ad eos summa rerum ac maiestas consularis imperii uenerat.

comitium inde habeo creo consul l aebutius p seruilius kalendae sextilis ut tunc principium annus ago consulatus ineo grauis tempus et fors annus pestilens sum urbs ager neque homo magis quam pecus et augeo uis morbus terror populatio pecus agrestis in urbs accipio is conluuio mixtor omnis genus animo et odor insolitus urbanus et agrestis confercio in artus tectum aestus atque uigilia ango ministerium in uicis atque contagio ipse vulgo morbus uix insto sustineo clades repens legatus hernicus nuntio in ager suus aequi volsci conjungo copia castrum pono inde exercitus ingens finis suus depopularis praeterquam qui infrequens senatus indicium sum socius affligo ciuitas pestilentia sum maestus etiam responsum fero ut per sui ipse hernicus cum latinum res suus tuto urbs romanus subeo deus ira morbus populor si qui is malus quies uenio ut annus ante ut semper alius socius ops fero discedo socius pro tristis nuntio tristis domus refero quippe qui per sui sustineo bellum sum qui uix romanus fulcio uis sustineo non diu sui in hernicus hostis contineo pergo inde infestus in ager romanus etiam sine bellum iniuria vasto ubi cum obuius nemo ne inermis quidem fio per omnis non praesidium modo desero sed etiam cultus agrestis transeo pervenio ad tertius lapis gabinus uia mortuus aebutius sum romanus consul collega is seruilius exiguus in spes traho anima afficio plerusque princeps pater magnus pars militaris fere aetas omnis ut non modo ad expeditio qui in tantus tumultus res posco sed uix ad quiesco statio uis sufficio munus uigiliaris senator qui per aetas atque ualetudo possum per sui ipse obeo circuitio atque cura aedilis plebs sum ad is summus res atque maiestas consularis imperium uenio


uadunt igitur in proelium ab sua parte omissum et locum ex quo cesserant repetunt; momentoque non restituta modo pugna, sed inclinatur etiam Sabinis cornu. eques inter ordines peditum tectus se ad equos recipit; transuolat inde in partem alteram suis uictoriae nuntius; simul et in hostes iam pauidos, quippe fuso suae partis ualidiore cornu, impetum facit. non aliorum eo proelio uirtus magis enituit. consul prouidere omnia, laudare fortes, increpare sicubi segnior pugna esset. castigati fortium statim uirorum opera edebant tantumque hos pudor quantum alios laudes excitabant. redintegrato clamore undique omnes conisi hostem auertunt, nec deinde Romana uis sustineri potuit. Sabini fusi passim per agros castra hosti ad praedam relinquunt. ibi non sociorum sicut in Algido res, sed suas Romanus populationibus agrorum amissas recipit. gemina uictoria duobus bifariam proeliis parta, maligne senatus in unum diem supplicationes consulum nomine decreuit. populus iniussu et altero die frequens iit supplicatum; et haec uaga popularisque supplicatio studiis prope celebratior fuit. consules ex composito eodem biduo ad urbem accessere senatumque in Martium campum euocauere. ubi cum de rebus ab se gestis agerent, questi primores patrum senatum inter milites dedita opera terroris causa haberi. itaque inde consules, ne criminationi locus esset, in prata Flaminia, ubi nunc aedes Apollinis est—iam tum Apollinare appellabant—, auocauere senatum. ubi cum ingenti consensu patrum negaretur triumphus, L. Icilius tribunus plebis tulit ad populum de triumpho consulum, multis dissuasum prodeuntibus, maxime C. Claudio uociferante de patribus, non de hostibus consules triumphare uelle gratiamque pro priuato merito in tribunum, non pro uirtute honorem peti. nunquam ante de triumpho per populum actum; semper aestimationem arbitriumque eius honoris penes senatum fuisse; ne reges quidem maiestatem summi ordinis imminuisse. ne ita omnia tribuni potestatis suae implerent, ut nullum publicum consilium sinerent esse. ita demum liberam ciuitatem fore, ita aequatas leges, si sua quisque iura ordo, suam maiestatem teneat. in eandem sententiam multa et a ceteris senioribus patrum cum essent dicta, omnes tribus eam rogationem acceperunt. tum primum sine auctoritate senatus populi iussu triumphatum est.

vado igitur in proelium ab suus pars omitto et locus ex quo cedo repeto momentum non restituo modo pugno sed inclino etiam sabinum cornu eques inter ordo pedes tego sui ad equus recipio transvolo inde in pars alter suus uictoria nuntius simul et in hostis iam pavidus quippe fundo suus pars validus cornu impetus facio non alius is proelium uirtus magis eniteo consul prouideo omnis laudo fortis increparis sicubi segnis pugno sum castigo fors statim uir opus edo tantus hic pudor quantus alius laus excito redintegro clamor undique omnis conitor hostis averto neque deinde romanus uolo sustineo possum sabinum fundo passim per ager castrum hostis ad praeda relinquo ibi non socius sicut in algidus res sed suus romanus populatio ager amitto recipio gemino uictoria duo bifarius proelium pario malignus senatus in unus dies supplicatio consul nomen decerno populus injussus et alter dies frequens eo supplico et hic uagus populo supplicatio studium prope celebro sum consul ex compono idem biduus ad urbs accedo senatus in martius campus evoco ubi cum de res ab sui gero ago queror primoris pater senatus inter miles dedo opus terror causa habeo itaque inde consul ne criminatio locus sum in pratum flaminius ubi nunc aedes apollo sum iam tum apollinaris appello avoco senatus ubi cum ingens consensus pater nego triumphus l icilius tribunus plebs fero ad populus de triumphus consul multus dissuadeo proeo magnus que claudius vocifero de pater non de hostis consul triumpharis uolo gratia pro priuo mereo in tribunus non pro uirtus honor peto numquam ante de triumphus per populus ago semper aestimatio arbitrium is honor penis senatus sum ne rex quidem maiestas superus ordo imminuo ne ita omnis tribunus potestas suus impleo ut nullus publicus consilium sino sum ita demum liber ciuitas sum ita aequo lex si suus quisque ius ordo suus maiestas teneo in idem sententia multus et ab ceterus senex pater cum sum dictum omnis tres is rogatio accipio tum primus sine auctoritas senatus populus iussus triumpho sum


consules rebus urbanis compositis fundatoque plebis statu, in prouincias diuersi abiere. Ualerius aduersus coniunctos iam in Algido exercitus Aequorum Uolscorumque sustinuit consilio bellum; quod si extemplo rem fortunae commisisset, haud scio an, qui tum animi ab decemuirorum infelicibus auspiciis Romanis hostibusque erant, magno detrimento certamen staturum fuerit. castris mille passuum ab hoste positis copias continebat. hostes medium inter bina castra spatium acie instructa complebant, prouocantibusque ad proelium responsum Romanus nemo reddebat. tandem fatigati stando ac nequiquam exspectando certamen Aequi Uolscique, postquam concessum propemodum de uictoria credebant, pars in Hernicos, pars in Latinos praedatum abeunt; relinquitur magis castris praesidium quam satis uirium ad certamen. quod ubi consul sensit, reddit inlatum antea terrorem, instructaque acie ultro hostem lacessit. ubi illi, conscientia quid abesset uirium, detractauere pugnam, creuit extemplo Romanis animus, et pro uictis habebant pauentes intra uallum. cum per totum diem stetissent intenti ad certamen, nocti cessere. et Romani quidem pleni spei corpora curabant: haudquaquam pari hostes animo nuntios passim trepidi ad reuocandos praedatores dimittunt. recurritur ex proximis locis: ulteriores non inuenti. ubi inluxit, egreditur castris Romanus, uallum inuasurus ni copia pugnae fieret. et postquam multa iam dies erat neque mouebatur quicquam ab hoste, iubet signa inferri consul; motaque acie, indignatio Aequos et Uolscos incessit, si uictores exercitus uallum potius quam uirtus et arma tegerent. igitur et ipsi efflagitatum ab ducibus signum pugnae accepere. iamque pars egressa portis erat deincepsque alii seruabant ordinem, in suum quisque locum descendentes, cum consul Romanus, priusquam totis uiribus fulta constaret hostium acies, intulit signa; adortusque nec omnes dum eductos nec, qui erant, satis explicatis ordinibus, prope fluctuantem turbam trepidantium huc atque illuc circumspectantiumque se ac suos, addito turbatis mentibus clamore atque impetu inuadit. rettulere primo pedem hostes; deinde cum animos collegissent et undique duces uictisne cessuri essent increparent, restituitur pugna.

consul res urbanus compono fundo plebs status in prouincia diverto abeo valerius aduersus coniungo iam in algidus exercitus aequi volscus sustineo consilium bellum qui si extemplo res fortuna committo haud scio an qui tum animus ab decemviri infelix auspicium romanus hostis sum magnus detrimentum certamen sto sum castrum mille passus ab hostis pono copia contineo hostis medius inter bini castrum spatium acies instruo compleo provoco ad proelium responsum romanus nemo reddo tandem fatigo sto atque nequiquam exspecto certamen aequum volscus postquam concedo propemodum de uictoria credo pars in hernici pars in latini praedor abeo relinquo magis castrum praesidium quam satis uis ad certamen qui ubi consul sentio reddo infero antea terror instruo acies ultro hostis lacesso ubi ille conscientia quis absum uis detracto pugna cerno extemplo romanus animus et pro uinco habeo paueo intra valles cum per totus dies sto intendo ad certamen nox cedo et romanus quidem plenus spes corpus curo haudquaquam par hostis animus nuntius passim trepidus ad revoco praedator dimitto recurro ex propior locus ulteriores non inuenio ubi inluceo egredior castrum romanus valles invado ni copia pugna fio et postquam multus iam dies sum neque moveo quisquam ab hostis iubeo signum infero consul moveo acies indignatio aequi et volsci incedo si uictor exercitus valles potis quam uirtus et arma tego igitur et ipse efflagitas ab dux signum pugna accipio iam pars egredior porta sum deinceps alius seruo ordo in suus quisque locus descendo cum consul romanus priusquam totus uis fulcio consto hostis acies infero signum adorior neque omnis dum educo neque qui sum satis explico ordo prope fluctuo turba trepido huc atque illic circumspecto sui atque suus addo turbo mens clamor atque impetus invado refero primus pedis hostis deinde cum animus colligo et undique dux vinco cedo sum increpo restituo pugno


in exercitu Romano cum duo consules essent potestate pari, quod saluberrimum in administratione magnarum rerum est, summa imperii concedente Agrippa penes collegam erat; et praelatus ille facilitati submittentis se comiter respondebat communicando consilia laudesque et aequando imparem sibi. in acie Quinctius dextrum cornu, Agrippa sinistrum tenuit; Sp. Postumio Albo legato datur media acies tuenda; legatum alterum P. Sulpicium equitibus praeficiunt. pedites ab dextro cornu egregie pugnauere, haud segniter resistentibus Uolscis. P. Sulpicius per mediam hostium aciem cum equitatu perrupit. unde cum eadem reuerti posset ad suos, priusquam hostis turbatos ordines reficeret terga impugnare hostium satius uisum est; momentoque temporis in auersam incursando aciem ancipiti terrore dissipasset hostes, ni suo proprio eum proelio equites Uolscorum et Aequorum exceptum aliquamdiu tenuissent. ibi uero Sulpicius negare cunctandi tempus esse, circumuentos interclusosque ab suis uociferans, ni equestre proelium conixi omni ui perficerent; nec fugare equitem integrum satis esse: conficerent equos uirosque, ne quis reueheretur inde ad proelium aut integraret pugnam; non posse illos resistere sibi, quibus conferta peditum acies cessisset. haud surdis auribus dicta. impressione una totum equitatum fudere, magnam uim ex equis praecipitauere, ipsos equosque spiculis confodere. is finis pugnae equestris fuit. tunc adorti peditum aciem, nuntios ad consules rei gestae mittunt, ubi iam inclinabatur hostium acies. nuntius deinde et uincentibus Romanis animos auxit et referentes gradum perculit Aequos. in media primum acie uinci coepti, qua permissus equitatus turbauerat ordines; sinistrum deinde cornu ab Quinctio consule pelli coeptum; in dextro plurimum laboris fuit. ibi Agrippa, aetate uiribusque ferox, cum omni parte pugnae melius rem geri quam apud se uideret, arrepta signa ab signiferis ipse inferre, quaedam iacere etiam in confertos hostes coepit; cuius ignominiae metu concitati milites inuasere hostem. ita aequata ex omni parte uictoria est. nuntius tum a Quinctio uenit uictorem iam se imminere hostium castris; nolle inrumpere antequam sciat debellatum et in sinistro cornu esse: si iam fudisset hostes, conferret ad se signa, ut simul omnis exercitus praeda potiretur. uictor Agrippa cum mutua gratulatione ad uictorem collegam castraque hostium uenit. ibi paucis defendentibus momentoque fusis, sine certamine in munitiones inrumpunt, praedaque ingenti compotem exercitum suis etiam rebus reciperatis quae populatione agrorum amissae erant reducunt. triumphum nec ipsos postulasse nec delatum iis ab senatu accipio, nec traditur causa spreti aut non sperati honoris. ego quantum in tanto interuallo temporum conicio, cum Ualerio atque Horatio consulibus qui praeter Uolscos et Aequos Sabini etiam belli perfecti gloriam pepererant negatus ab senatu triumphus esset, uerecundiae fuit pro parte dimidia rerum consulibus petere triumphum, ne etiamsi impetrassent magis hominum ratio quam meritorum habita uideretur.

in exercitus romanus cum duo consul sum potestas par qui saluber in administratio magnaris res sum summus imperium concedo agrippa penis collega sum et praefero ille facilitas summitto sui comis respondeo communico consilium laudo et aequo imparis sui in acies quintius dexter cornu agrippa sinister teneo spurius postumius album legatus do medius acies tueor legatus alter p sulpicius eques praeficio pedito ab dexter cornu egregius pugno haud segnis resisto volscus p sulpicius per medius hostis acies cum equitatus perrumpo unde cum idem revorto possum ad suus priusquam hostis turbo ordo reficio tergum impugnaris hostis sero uideo sum momentum tempus in averto incurso acies anceps terror dissipasset hostis ni suus proprius is proelium eques volscus et aequi excipio aliquamdiu teneo ibi uerus sulpicius nego cuncto tempus sum circumvenio intercludo ab suus uociferor ni equester proelium conitor omnis uis perficio neque fugaris eques integer satis sum confacio equus vir ne quis reveho inde ad proelium aut integro pugna non possum ille resisto sui qui confercio pedes acies cedo haud surdus auris dictum impressio unus totus equitas fundo magnus uis ex equus praecipito ipse equus spiculis confodio is finis pugna equester sum tunc adorior pedes acies nuntius ad consul res gero mitto ubi iam inclino hostis acies nuntius deinde et vinco romanus animus augeo et refero gradus percello aequi in medius primus acies vinco coepio qui permitto equito turbo ordo sinister deinde cornu ab quintius consul pello coepio in dexter multus labor sum ibi agrippa aetas vis ferox cum omnis pars pugna bonus res gero quam apud sui video arrepo signum ab signifer ipse infero quidam iacio etiam in confercio hostis coepio qui ignominia metus concitas miles inuado hostis ita aequo ex omnis pars uictoria sum nuntius tum ab quintius uenio uictor iam sui immineo hostis castrum nolo irrumpo antequam scio debello et in sinister cornu sum si iam fundo hostis confero ad sui signum ut simul omnis exercitus praeda potio uictor agrippa cum mutuus gratulatio ad uictor collega castro hostis uenio ibi paucus defendo momentum fundo sine certamen in munitio irrumpo praeda ingens compos exercitus suus etiam res recipero qui populatio ager amitto sum reduco triumphus neque ipse postulo neque defero is ab senatus accipio neque trado causa sperno aut non spero honor ego quantus in tantus interuallum tempus conicio cum valerius atque horatius consul qui praeter volsci et aequi sabinum etiam bellum perficio gloria pario nego ab senatus triumphus sum verecundia sum pro pars dimidio res consul peto triumphus ne etiamsi impetro magis homo ratio quam meritor habeo uideo


ibi in hanc sententiam locutum accipio: 'etsi mihi nullius noxae conscius, Quirites, sum, tamen cum pudore summo in contionem in conspectum uestrum processi. hoc uos scire, hoc posteris memoriae traditum iri Aequos et Uolscos, uix Hernicis modo pares, T. Quinctio quartum consule ad moenia urbis Romae impune armatos uenisse. hanc ego ignominiam, quamquam iam diu ita uiuitur [is status rerum est] ut nihil boni diuinet animus, si huic potissimum imminere anno scissem, uel exsilio uel morte, si alia fuga honoris non esset, uitassem. ergo si uiri arma illa habuissent quae in portis fuere nostris, capi Roma me consule potuit? satis honorum, satis superque uitae erat; mori consulem tertium oportuit. quem tandem ignauissimi hostium contempsere? nos consules an uos Quirites? si culpa in nobis est, auferte imperium indignis et, si id parum est, insuper poenas expetite: si in uobis, nemo deorum nec hominum sit, qui uestra puniat peccata, Quirites: uosmet tantum eorum paeniteat. non illi uestram ignauiam contempsere nec suae uirtuti confisi sunt; quippe totiens fusi fugatique, castris exuti, agro multati, sub iugum missi, et se et uos nouere: discordia ordinum et uenenum urbis huius, patrum ac plebis certamina, dum nec nobis imperii nec uobis libertatis est modus, dum taedet uos patriciorum, nos plebeiorum magistratuum, sustulere illis animos. pro deum fidem, quid uobis uoltis? tribunos plebis concupistis; concordiae causa concessimus. decemuiros desiderastis; creari passi sumus. decemuirorum uos pertaesum est; coegimus abire magistratu. manente in eosdem priuatos ira uestra, mori atque exulare nobilissimos uiros honoratissimosque passi sumus. tribunos plebis creare iterum uoluistis; creastis. consules facere uestrarum partium; etsi patribus uidebamus iniquos, patricium quoque magistratum plebi donum fieri uidimus. auxilium tribunicium, prouocationem ad populum, scita plebis iniuncta patribus, sub titulo aequandarum legum nostra iura oppressa tulimus et ferimus. qui finis erit discordiarum? ecquando unam urbem habere, ecquando communem hanc esse patriam licebit? uicti nos aequiore animo quiescimus quam uos uictores. satisne est nobis uos metuendos esse? aduersus nos Auentinum capitur, aduersus nos Sacer occupatur mons; Esquilias uidimus ab hoste prope captas et scandentem in aggerem Uolscum. hostem nemo submouit: in nos uiri, in nos armati estis.

ibi in hic sententia loquor accipio etsi ego nullus noxa conscius quiris sum tamen cum pudor superus in contio in conspectus uester procedo hic tu scio hic posterus memoria trado eo aequi et volsci uix hernicus modo par t quintius quartus consul ad moenia urbs roma impunis armatus uenio hic ego ignominia quamquam iam diu ita vivo is status res sum ut nihil bonus divino animus si hic potis immineo annus scio uel exsilium uel mors si alius fuga honor non sum vito ergo si uir arma ille habeo qui in porta sum noster capio roma ego consul possum satis honor satis supo uita sum morior consul tertius oportet qui tandem ignavus hostis contemno nos consul an tu quiris si culpa in nos sum aufero imperium indignus et si is parum sum insuper poena expeto si in tu nemo deus neque homo sum qui uester punior pecco quiris tu tantus is paeniteo non ille vester ignauia contemno neque suus uirtus confido sum quippe totiens fundo fugo castrum exuo ager multas sub iugum mitto et sui et tu nosco discordia ordo et uenenum urbs hic pater atque plebs certamen dum neque nos imperium neque tu libertas sum modus dum taedet tu patricius nos plebeius magistratus tollo ille animus pro deus fides quis tu uolo tribunus plebs concupio concordia causa concedo decemviri desidero creo patior sum decemviri tu pertaedet sum cogo abeo magistratus maneo in idem privo ira uester morior atque exularis nobilis uir honoro patior sum tribunus plebs crearis iterum uoluistis creo consul facio uestraris pars etsi pater video iniquus patricius quoque magistratus plebs donum fio uideo auxilium tribunicius prouocatio ad populus scio plebs injungo pater sub titulus aequandaris lex noster ius opprimo fero et ferio qui finis sum discordiaris ecquando unus urbs habeo ecquando communis hic sum patria liceo vinco nos aequus animus quiesco quam tu uictor sero sum nos tu metuo sum aduersus nos aventinus capio aduersus nos sacer occupo mons esquiliae uideo ab hostis prope capio et scando in aggero volscus hostis nemo submoveo in nos uir in nos armatus sum


fundata deinde et potestate tribunicia et plebis libertate, tum tribuni adgredi singulos tutum maturumque iam rati, accusatorem primum Uerginium et Appium reum deligunt. cum diem Appio Uerginius dixisset et Appius stipatus patriciis iuuenibus in forum descendisset, redintegrata extemplo est omnibus memoria foedissimae potestatis, cum ipsum satellitesque eius uidissent. tum Uerginius 'oratio' inquit, 'rebus dubiis inuenta est; itaque neque ego accusando apud uos eum tempus teram, a cuius crudelitate uosmet ipsi armis uindicastis, nec istum ad cetera scelera impudentiam in defendendo se adicere patiar. omnium igitur tibi, Appi Claudi, quae impie nefarieque per biennium alia super alia es ausus, gratiam facio. unius tantum criminis nisi iudicem dices, te ab libertate in seruitutem contra leges uindicias non dedisse, in uincla te duci iubebo.' nec in tribunicio auxilio Appius nec in iudicio populi ullam spem habebat; tamen et tribunos appellauit et, nullo morante arreptus a uiatore, 'prouoco' inquit. audita uox una uindex libertatis, ex eo missa ore quo uindiciae nuper ab libertate dictae erant, silentium fecit. et dum pro se quisque deos tandem esse et non neglegere humana fremunt et superbiae crudelitatique etsi seras, non leues tamen uenire poenas— prouocare qui prouocationem sustulisset, et implorare praesidium populi qui omnia iura populi obtrisset, rapique in uincla egentem iure libertatis qui liberum corpus in seruitutem addixisset,—ipsius Appi inter contionis murmur fidem populi Romani implorantis uox audiebatur: maiorum merita in rem publicam domi militiaeque commemorabat, suum infelix erga plebem Romanam studium, quo aequandarum legum causa cum maxima offensione patrum consulatu abisset, suas leges, quibus manentibus lator earum in uincla ducatur. ceterum sua propria bona malaque, cum causae dicendae data facultas sit, tum se experturum; in praesentia se communi iure ciuitatis ciuem Romanum die dicta postulare ut dicere liceat, ut iudicium populi Romani experiri. non ita se inuidiam pertimuisse, ut nihil in aequitate et misericordia ciuium suorum spei habeat. quod si indicta causa in uincla ducatur, iterum se tribunos plebei appellare et monere ne imitentur quos oderint. quod si tribuni eodem foedere obligatos se fateantur tollendae appellationis in quod conspirasse decemuiros criminati sint, at se prouocare ad populum, implorare leges de prouocatione et consulares et tribunicias, eo ipso anno latas. quem enim prouocaturum, si hoc indemnato indicta causa non liceat? cui plebeio et humili praesidium in legibus fore, si Ap. Claudio non sit? se documento futurum utrum nouis legibus dominatio an libertas firmata sit, et appellatio prouocatioque aduersus iniuriam magistratuum ostentata tantum inanibus litteris an uere data sit.

fundo deinde et potestas tribunicius et plebs libertas tum tribunus aggredior singuli tueor maturus iam reor accusator primus uerginius et appius reus deligo cum dies appius uerginius dico et appius stipo patricius juvenis in forum descendo redintegro extemplo sum omnis memoria foedus potestas cum ipse satelles is uideo tum uerginius oratio inquam res dubius inuenio sum itaque neque ego accuso apud tu is tempus tero ab qui crudelitas tu ipse arma vindico neque iste ad ceterus scelus impudentia in defendo sui adicio patior omnis igitur tu appius claudius qui impius nefarius per biennium alius super alius sum audeo gratia facio unus tantus crimen nisi judico dico tu ab libertas in seruitus contra lex vindicia non do in uinculum tu duco iubeo neque in tribunicius auxilium appius neque in iudicium populus ullus spes habeo tamen et tribunus appello et nullus moror arrepo ab uiator provoco inquam audio uox unus uindex libertas ex is mitto os quo vindicia nuper ab libertas dico sum silentium facio et dum pro sui quisque deus tandem sum et non neglego humanus fremo et superbia crudelitas etsi serus non leuis tamen uenio poena prouoco qui prouocatio tollo et imploraris praesidium populus qui omnis ius populus obtero rapio in uinculum egeo ius libertas qui liber corpus in seruitus addico ipse appius inter contio murmur fides populus romanus imploro uox audio magnus mereo in res publicus domus militia commemoro suus infelix erga plebs romanus studium quo aequandaris lex causa cum maximus offensio pater consulatus abeo suus lex qui maneo lator is in uinculum duco ceterum suus proprius bonus malum cum causa dico do facultas sum tum sui experior in praesens sui communis ius ciuitas ciuis romanus dies dictum postulo ut dico licet ut iudicium populus romanus experior non ita sui inuidia pertimeo ut nihil in aequitas et misericordia ciuis suus spes habeo qui si indico causa in uinculum duco iterum sui tribunus plebes appello et moneo ne imito qui odi qui si tribunus idem foedus obligo sui fateor tollo appellatio in qui conspiro decemviri crimino sum at sui prouoco ad populus imploraris lex de prouocatio et consularis et tribunicius is ipse annus latus qui enim provoco si hic indemnatus indico causa non licet qui plebeius et humilis praesidium in lex sum si ap claudius non sum sui documentum sum utrum nouus lex dominatio an libertas firmo sum et appellatio provocatio aduersus iniuria magistratus ostento tantus inanis littera an uerus do sum


concitata multitudo erat certamenque instare uidebatur. lictores Icilium circumsteterant; nec ultra minas tamen processum est, cum Appius non Uerginiam defendi ab Icilio, sed inquietum hominem et tribunatum etiam nunc spirantem locum seditionis quaerere diceret. non praebiturum se illi eo die materiam, sed, ut iam sciret non id petulantiae suae sed Uerginio absenti et patrio nomini et libertati datum, ius eo die se non dicturum neque decretum interpositurum: a M. Claudio petiturum ut decederet iure suo uindicarique puellam in posterum diem pateretur; quod nisi pater postero die adfuisset, denuntiare se Icilio similibusque Icili neque legi suae latorem neque decemuiro constantiam defore; nec se utique collegarum lictores conuocaturum ad coercendos seditionis auctores: contentum se suis lictoribus fore. cum dilatum tempus iniuriae esset secessissentque aduocati puellae, placuit omnium primum fratrem Icili filiumque Numitori, impigros iuuenes, pergere inde recta ad portam, et quantum adcelerari posset Uerginium acciri e castris; in eo uerti puellae salutem, si postero die uindex iniuriae ad tempus praesto esset. iussi pergunt citatisque equis nuntium ad patrem perferunt. cum instaret adsertor puellae ut uindicaret sponsoresque daret, atque id ipsum agi diceret Icilius, sedulo tempus terrens dum praeciperent iter nuntii missi in castra, manus tollere undique multitudo et se quisque paratum ad spondendum Icilio ostendere. atque ille lacrimabundus 'gratum est' inquit; 'crastina die uestra opera utar; sponsorum nunc satis est.' ita uindicatur Uerginia spondentibus propinquis. Appius paulisper moratus ne eius rei causa sedisse uideretur, postquam omissis rebus aliis prae cura unius nemo adibat, domum se recepit collegisque in castra scribit, ne Uerginio commeatum dent atque etiam in custodia habeant. improbum consilium serum, ut debuit, fuit et iam commeatu sumpto profectus Uerginius prima uigilia erat, cum postero die mane de retinendo eo nequiquam litterae redduntur.

concito multitudo sum certamen insto uideo lictor icilius circumsto neque ultra minae tamen procedo sum cum appius non uerginiam defendo ab icilius sed inquietus homo et tribunatus etiam nunc spiro locus seditio quaero dico non praebeo sui ille is dies materia sed ut iam scio non is petulantia suus sed uerginius absum et patrius nomen et libertas do ius is dies sui non dico neque decretum interpono ab m claudius peto ut decedo ius suus vindico puella in posterus dies pateo qui nisi pater posterus dies adsum denuntiaris sui icilius similis icilis neque lego suus lator neque decemuiro constantia desum neque sui utique collega lictor convoco ad coerceo seditio auctor contineo sui suus lictor sum cum differo tempus iniuria sum secedo advoco puella placeo omnis primus frater icilis filius numitor impiger iuuenis pergo inde recta ad porta et quantus adceleraris possum uerginius accio e castrum in is uerto puella salus si posterus dies uindex iniuria ad tempus praesto sum iubeo pergo cito equus nuntius ad pater perfero cum insto assertor puella ut vindico sponsor do atque is ipse ago dico icilius sedulus tempus terreo dum praecipio iter nuntius mitto in castrum manus tollo undique multitudo et sui quisque paro ad spondeo icilius ostendo atque ille lacrimabundus gratus sum inquam crastinus dies uester opus uto sponsor nunc satis sum ita vindico uerginia spondeo propinquus appius paulisper moror ne is res causa sedeo uideo postquam omitto res alius prae cura unus nemo adeo domus sui recipio collega in castrum scribo ne uerginius commeatus do atque etiam in custodia habeo improbus consilium serus ut debeo sum et iam commeatus sumo proficiscor uerginius primus uigilia sum cum posterus dies mane de retineo is nequiquam littera reddo


relicto itaque castris praesidio egressi tanto cum tumultu inuasere fines Romanos, ut ad urbem quoque terrorem pertulerint. necopinata etiam res plus trepidationis fecit, quod nihil minus quam ne uictus ac prope in castris obsessus hostis memor populationis esset timeri poterat; agrestesque pauidi incidentes portis non populationem nec praedonum paruas manus, sed omnia uano augentes timore exercitus et legiones adesse hostium et infesto agmine ruere ad urbem clamabant. ab his proximi audita incerta eoque uaniora ferre ad alios. cursus clamorque uocantium ad arma haud multum a pauore captae urbis abesse. forte ab Algido Quinctius consul redierat Romam. id remedium timori fuit; tumultuque sedato uictos timeri increpans hostes, praesidia portis imposuit. uocato dein senatu cum ex auctoritate patrum iustitio indicto profectus ad tutandos fines esset Q. Seruilio praefecto urbis relicto, hostem in agris non inuenit. ab altero consule res gesta egregie est; qui, qua uenturum hostem sciebat, grauem praeda eoque impeditiore agmine incedentem adgressus, funestam populationem fecit. pauci hostium euasere ex insidiis, praeda omnis recepta est. sic finem iustitio, quod quadriduum fuit, reditus Quincti consulis in urbem fecit. census deinde actus et conditum ab Quinctio lustrum. censa ciuium capita centum quattuor milia septingenta quattuordecim dicuntur praeter orbos orbasque. in Aequis nihil deinde memorabile actum; in oppida sua se recepere, uri sua popularique passi. consul cum aliquotiens per omnem hostium agrum infesto agmine populabundus isset, cum ingenti laude praedaque Romam rediit.

relinquo itaque castrum praesidium egredior tantus cum tumultus inuado finis romanus ut ad urbs quoque terror perfero necopinatus etiam res multus trepidatio facio qui nihil paruus quam ne uinco atque prope in castrum obsideo hostis memor populatio sum timeo possum agrestis pavidus incido porta non populatio neque praedo parvus manus sed omnis uanus augeo timor exercitus et legio adsum hostis et infesto agmen ruo ad urbs clamo ab hic propior audio incertus eo vanus fero ad alius curro clamo voco ad arma haud multus ab pavor capio urbs absum fors ab algidus quintius consul redeo roma is remedium timor sum tumultus sedo vinco timeo increpo hostis praesidium porta impono voco deinde senatus cum ex auctoritas pater justitium indico proficiscor ad tuto finis sum q seruilio praeficio urbs relinquo hostis in ager non inuenio ab alter consul res gero egregius sum qui qui uenio hostis scio grauis praeda eo impedio agmen incedo aggredior funestus populatio facio paucus hostis evado ex insidiae praeda omnis recipio sum sic finis justitium qui quadriduum sum redeo quintius consul in urbs facio census deinde ago et condio ab quintius lustrum censeo ciuis caput centum quattuor mille septingenti quattuordecim dico praeter orbus orbo in aequi nihil deinde memorabilis ago in oppidum suus sui recipio uro suus populo patior consul cum aliquoties per omnis hostis ager infesto agmen populabundus eo cum ingens laus praeda roma redeo


consules cum Scaptium non silentio modo, sed cum adsensu etiam audiri animaduertissent, deos hominesque testantes flagitium ingens fieri, patrum primores arcessunt. cum iis circumire tribus, orare ne pessimum facinus peiore exemplo admitterent iudices in suam rem litem uertendo, cum praesertim etiamsi fas sit curam emolumenti sui iudici esse, nequaquam tantum agro intercipiendo adquiratur, quantum amittatur alienandis iniuria sociorum animis. nam famae quidem ac fidei damna maiora esse quam quae aestimari possent: hoc legatos referre domum, hoc uolgari, hoc socios audire, hoc hostes, quo cum dolore hos, quo cum gaudio illos? Scaptione hoc, contionali seni, adsignaturos putarent finitimos populos? clarum hac fore imagine Scaptium; sed populum Romanum quadruplatoris et interceptoris litis alienae personam laturum. quem enim hoc priuatae rei iudicem fecisse ut sibi controuersiosam adiudicaret rem? Scaptium ipsum id quidem, etsi praemortui iam sit pudoris, non facturum. haec consules, haec patres uociferantur; sed plus cupiditas et auctor cupiditatis [Scaptius] ualet. uocatae tribus iudicauerunt agrum publicum populi Romani esse. nec abnuitur ita fuisse, si ad iudices alios itum foret; nunc haud sane quicquam bono causae leuatur dedecus iudicii; idque non Aricinis Ardeatibusque quam patribus Romanis foedius atque acerbius uisum. reliquum anni quietum ab urbanis motibus et ab externis mansit.

consul cum scaptius non silentium modo sed cum assensus etiam audio animaduertissent deus homo testo flagitium ingens fio pater primoris arcesso cum is circumeo tres oro ne malus facinus malus exemplum admitto iudex in suus res lito verto cum praesertim etiamsi fas sum cura emolumentum suus judicium sum nequaquam tantus ager intercipio acquiro quantus amitto alieno iniuria socius animus nam fama quidem atque fides damno magnus sum quam qui aestimaris possum hic legatus refero domus hic uolgaris hic socius audio hic hostis quo cum dolor hic quo cum gaudium ille scaptio hic contional senex adsigno puto finitimi populus clarus hic sum imago scaptius sed populus romanus quadruplator et interceptor lis alienus persona fero qui enim hic privo res judico facio ut sui controversiosus adjudico res scaptius ipse is quidem etsi praemorior iam sum pudor non facio hic consul hic pater vocifero sed multus cupiditas et auctor cupiditas scaptius ualeo voco tres judico ager publicus populus romanus sum neque abnuo ita sum si ad iudex alius eo sum nunc haud sanus quisquam bonus causa levo dedecus iudicium is non aricinus ardeates quam pater romanus foedus atque acerbus uideo reliquus annus quiesco ab urbanus motus et ab externus maneo


postero die dictator cum ante lucem in forum uenisset, magistrum equitum dicit L. Tarquitium , patriciae gentis, sed qui [cum] stipendia pedibus propter paupertatem fecisset, bello tamen primus longe Romanae iuuentutis habitus esset. cum magistro equitum in contionem uenit, iustitium edicit, claudi tabernas tota urbe iubet, uetat quemquam priuatae quicquam rei agere; tum quicumque aetate militari essent armati cum cibariis in dies quinque coctis uallisque duodenis ante solis occasum Martio in campo adessent; quibus aetas ad militandum grauior esset, uicino militi, dum is arma pararet uallumque peteret, cibaria coquere iussit. sic iuuentus discurrit ad uallum petendum. sumpsere unde cuique proximum fuit; prohibitus nemo est; impigreque omnes ad edictum dictatoris praesto fuere. inde composito agmine non itineri magis apti quam proelio si res ita tulisset, legiones ipse dictator, magister equitum suos equites ducit. in utroque agmine quas tempus ipsum poscebat adhortationes erant: adderent gradum; maturato opus esse, ut nocte ad hostem perueniri posset; consulem exercitumque Romanum obsideri, tertium diem iam clausos esse; quid quaeque nox aut dies ferat incertum esse; puncto saepe temporis maximarum rerum momenta uerti. 'adcelera, signifer,' 'sequere, miles,' inter se quoque, gratificantes ducibus, clamabant. media nocte in Algidum perueniunt et ut sensere se iam prope hostes esse, signa constituunt.

posterus dies dictator cum ante lux in forum uenio magister eques dico l tarquitius patricius gens sed qui cum stipendium pes propter paupertas facio bellum tamen primus longus romanus iuuentus habitus sum cum magister eques in contio uenio justitium edico claudo taberna totus urbs iubeo ueto quisquam privo quisquam res ago tum quicumque aetas militaris sum armatus cum cibarius in dies quinque coquo valles duodenis ante sol occasus martius in campus adsum qui aetas ad milito gravis sum vicinus miles dum is arma paro valles peto cibaria coquo iubeo sic iuuentus discurro ad valles peto sumo unde quisque propior sum prohibeo nemo sum impiger omnis ad edictum dictator praesto sum inde compono agmen non iter magis aptus quam proelium si res ita fero legio ipse dictator magister eques suus eques duco in uterque agmen qui tempus ipse posco adhortatio sum addo gradus maturo opus sum ut nox ad hostis pervenio possum consul exerceo romanus obsideri tertius dies iam claudo sum quis quisque nox aut dies fero incertus sum pungo saepe tempus maximaris res momentum uerto adcelero signifer sequor miles inter sui quoque gratificor dux clamo medius nox in algidus pervenio et ut sentio sui iam prope hostis sum signum constituo


premebat reum praeter uolgatam inuidiam crimen unum, quod M. Uolscius Fictor , qui ante aliquot annos tribunus plebis fuerat, testis exstiterat se, haud multo post quam pestilentia in urbe fuerat, in iuuentutem grassantem in Subura incidisse. ibi rixam natam esse fratremque suum maiorem natu, necdum ex morbo satis ualidum, pugno ictum ab Caesone cecidisse; semianimem inter manus domum ablatum, mortuumque inde arbitrari, nec sibi rem exsequi tam atrocem per consules superiorum annorum licuisse. haec Uolscio clamitante adeo concitati homines sunt ut haud multum afuerit quin impetu populi Caeso interiret. Uerginius arripi iubet hominem et in uincula duci. patricii ui contra uim resistunt. T. Quinctius clamitat, cui rei capitalis dies dicta sit et de quo futurum propediem iudicium, eum indemnatum indicta causa non debere uiolari. tribunus supplicium negat sumpturum se de indemnato; seruaturum tamen in uinculis esse ad iudicii diem ut, qui hominem necauerit, de eo supplicii sumendi copia populo Romano fiat. appellati tribuni medio decreto ius auxilii sui expediunt: in uincla conici uetant; sisti reum pecuniamque ni sistatur populo promitti placere pronuntiant. summam pecuniae quantam aequum esset promitti, ueniebat in dubium; id ad senatum reicitur: reus, dum consulerentur patres, retentus in publico est. uades dari placuit; unum uadem tribus milibus aeris obligarunt; quot darentur permissum tribunis est. decem finierunt; tot uadibus accusator uadatus est reum. hic primus uades publico dedit. dimissus e foro nocte proxima in Tuscos in exsilium abiit. iudicii die cum excusaretur solum uertisse exsilii causa, nihilo minus Uerginio comitia habente, collegae appellati dimisere concilium. pecunia a patre exacta crudeliter, ut diuenditis omnibus bonis aliquamdiu trans Tiberim ueluti relegatus deuio quodam tugurio uiueret.

premo reus praeter vulgo inuidia crimen unus qui m volscus fictor qui ante aliquot annus tribunus plebs sum testis exsisto sui haud multus post quam pestilentia in urbs sum in iuuentus grassor in subura incido ibi rixa nata sum frater suus magnus natus necdum ex morbus satis ualidus pugno ictus ab caeso cado semianimis inter manus domus aufero morior inde arbitraris neque sui res exsequor tam atrox per consul superus annus liceo hic volscius clamito adeo concitas homo sum ut haud multus asum quin impetus populus caedo intereo uerginius arripio iubeo homo et in uinculum duco patricius uis contra uis resisto t quintius clamito qui res capital dies dictum sum et de quo sum propediem iudicium is indemnatus indico causa non debeo uiolaris tribunus supplicium nego sumo sui de indemnatus seruaturum tamen in uinculum sum ad iudicium dies ut qui homo neco de is supplicium sumo copia populus romanus fio appello tribunus medium decretum ius auxilium suus expedio in uinculum conicio ueto sino reus pecunia ni sisto populus promitto placeo pronuntio summa pecunia quantus aequus sum promitto venio in dubius is ad senatus reicio reus dum consulo pater retendo in publicus sum vado do placeo unus vado tres mille aer obligo quot do permitto tribunus sum decem finio tot uadibus accusator vado sum reus hic primus vado publicus do dimitto e forum nox propior in tusci in exsilium abeo iudicium dies cum excuso solus verto exsilium causa nihilum paruus uerginius comitium habeo collega appello dimitto concilium pecunia ab pater exigo crudeliter ut divendo omnis bonus aliquamdiu trans tiberis ueluti relego devius quidam tugurium vivo


at in urbe prima luce cum ciuitas in foro exspectatione erecta staret, Uerginius sordidatus filiam secum obsoleta ueste comitantibus aliquot matronis cum ingenti aduocatione in forum deducit. circumire ibi et prensare homines coepit et non orare solum precariam opem, sed pro debita petere: se pro liberis eorum ac coniugibus cottidie in acie stare, nec alium uirum esse cuius strenue ac ferociter facta in bello plura memorari possent: quid prodesse si, incolumi urbe, quae capta ultima timeantur liberis suis sint patienda? haec prope contionabundus circumibat homines. similia his ab Icilio iactabantur. comitatus muliebris plus tacito fletu quam ulla uox mouebat. aduersus quae omnia obstinato animo Appius—tanta uis amentiae uerius quam amoris mentem turbauerat—in tribunal escendit, et ultro querente pauca petitore quod ius sibi pridie per ambitionem dictum non esset, priusquam aut ille postulatum perageret aut Uerginio respondendi daretur locus, Appius interfatur. quem decreto sermonem praetenderit, forsan aliquem uerum auctores antiqui tradiderint: quia nusquam ullum in tanta foeditate decreti ueri similem inuenio, id quod constat nudum uidetur proponendum, decresse uindicias secundum seruitutem. primo stupor omnes admiratione rei tam atrocis defixit; silentium inde aliquamdiu tenuit. dein cum M. Claudius , circumstantibus matronis, iret ad prehendendam uirginem, lamentabilisque eum mulierum comploratio excepisset, Uerginius intentans in Appium manus, 'Icilio' inquit, 'Appi, non tibi filiam despondi et ad nuptias, non ad stuprum educaui. placet pecudum ferarumque ritu promisce in concubitus ruere? passurine haec isti sint nescio: non spero esse passuros illos qui arma habent.' cum repelleretur adsertor uirginis a globo mulierum circumstantiumque aduocatorum, silentium factum per praeconem.

at in urbs primus lux cum ciuitas in forum exspectatio erigo sto uerginius sordido filia sui obsolesco uestis comito aliquot matrona cum ingens aduocatio in forum deduco circumeo ibi et prensaris homo coepio et non oro solus precarius ops sed pro debeo peto sui pro liber is atque conjunx cottidie in acies sto neque alius uir sum qui strenuus atque ferociter facio in bellum multus memoraris possum quis prosum si incolumis urbs qui capio ulter timeo liber suus sum patior hic prope contionabundus circumeo homo similis hic ab icilius jacto comitor muliebris multus taceo fleo quam ullus uox moueo aduersus qui omnis obstinatus animus appius tantus uolo amentia verus quam amor mens turbo in tribunal escendo et ultro queror paucus petitor qui ius sui pridie per ambitio dico non sum priusquam aut ille postulo perago aut uerginius respondeo do locus appius interfor qui decretum sermo praetendo forsan aliquis uerus auctor antiquus trado quia nusquam ullus in tantus foeditas decerno uerus similis inuenio is qui consto nudus uideo propono decerno vindicia secundus seruitus primus stupor omnis admiratio res tam atrox defigo silentium inde aliquamdiu teneo deinde cum m claudus circumsto matrona eo ad prehendo uirgo lamentabilis is mulier comploratio excipio uerginius intento in appius manus icilius inquam appius non tu filia despondeo et ad nuptiae non ad stuprum educo placeo pecus fera ritus promiscuus in concubo ruo patior hic iste sum nescio non spero sum patior ille qui arma habeo cum repello assertor uirgo ab globus mulier circumsto aduocator silentium facio per praeco


idus Maiae uenere. nullis subrogatis magistratibus, priuati pro decemuiris, neque animis ad imperium inhibendum imminutis neque ad speciem honoris insignibus prodeunt. id uero regnum haud dubie uideri. deploratur in perpetuum libertas, nec uindex quisquam exsistit aut futurus uidetur. nec ipsi solum desponderant animos, sed contemni coepti erant a finitimis populis, imperiumque ibi esse ubi non esset libertas, indignabantur. Sabini magna manu incursionem in agrum Romanum fecere; lateque populati cum hominum atque pecudum inulti praedas egissent, recepto ad Eretum quod passim uagatum erat agmine castra locant, spem in discordia Romana ponentes: eam impedimentum dilectui fore. non nuntii solum sed per urbem agrestium fuga trepidationem iniecit. decemuiri consultant quid opus facto sit, destituti inter patrum et plebis odia. addidit terrorem insuper alium fortuna. Aequi alia ex parte castra in Algido locant depopulanturque inde excursionibus Tusculanum agrum; legati ea ab Tusculo, praesidium orantes, nuntiant. is pauor perculit decemuiros ut senatum, simul duobus circumstantibus urbem bellis, consulerent. citari iubent in curiam patres, haud ignari quanta inuidiae immineret tempestas: omnes uastati agri periculorumque imminentium causas in se congesturos; temptationemque eam fore abolendi sibi magistratus, ni consensu resisterent imperioque inhibendo acriter in paucos praeferocis animi conatus aliorum comprimerent. postquam audita uox in foro est praeconis patres in curiam ad decemuiros uocantis, uelut noua res, quia intermiserant iam diu morem consulendi senatus, mirabundam plebem conuertit quidnam incidisset cur ex tanto interuallo rem desuetam usurparent; hostibus belloque gratiam habendam quod solitum quicquam liberae ciuitati fieret. circumspectare omnibus fori partibus senatorem, raroque usquam noscitare; curiam inde ac solitudinem circa decemuiros intueri, cum et ipsi suum inuisum consensu imperium, et plebs, quia priuatis ius non esset uocandi senatum, non conuenire patres interpretarentur; iam caput fieri libertatem repetentium, si se plebs comitem senatui det et quemadmodum patres uocati non coeant in senatum, sic plebs abnuat dilectum. haec fremunt plebes. patrum haud fere quisquam in foro, in urbe rari erant. indignitate rerum cesserant in agros, suarumque rerum erant amissa publica, tantum ab iniuria se abesse rati quantum a coetu congressuque impotentium dominorum se amouissent. postquam citati non conueniebant, dimissi circa domos apparitores simul ad pignera capienda sciscitandumque num consulto detractarent referunt senatum in agris esse. laetius id decemuiris accidit quam si praesentes detractare imperium referrent. iubent acciri omnes, senatumque in diem posterum edicunt; qui aliquanto spe ipsorum frequentior conuenit. quo facto proditam a patribus plebs libertatem rata, quod iis qui iam magistratu abissent priuatisque si uis abesset, tamquam iure cogentibus, senatus paruisset.

idus maia uenio nullus subrogo magistratus priuo pro decemviri neque animus ad imperium inhibeo imminuo neque ad species honor insignis proeo is uerus regnum haud dubius uideo deploro in perpetuus libertas neque uindex quisquam exsisto aut sum uideo neque ipse solus despondeo animus sed contemno coepio sum ab finitimus populus imperium ibi sum ubi non sum libertas indignor sabinum magnus manus incursio in ager romanus facio fero populo cum homo atque pecus inultus praeda ago recipio ad exrepleo qui passim vago sum agmen castrum loco spes in discordia romanus pono is impedimentum delectus sum non nuntius solus sed per urbs agrestis fuga trepidatio injacio decemuiri consulto quis opus facio sum destitus inter pater et plebs odium addo terror insuper alius fortuna aequum alius ex pars castrum in algidus loco depopulor inde excursio tusculanus ager legatus is ab tusculus praesidium oro nuntio is pavor percello decemviri ut senatus simul duo circumsto urbs bellum consulo citaris iubeo in curia pater haud ignaris quantus inuidia immineo tempestas omnis uastas ager periculum immineo causa in sui congero temptationemque is sum aboleo sui magistratus ni consensus resisto imperium inhibeo acer in paucus praeferox animus conor alius comprimo postquam audio uox in forum sum praeco pater in curia ad decemviri voco uelut nouus res quia intermitto iam diu mos consulo senatus mirabundus plebs conuerto quisnam incido cur ex tantus interuallum res desuesco usurpo hostis bellus gratia habeo qui soleo quisquam liber ciuitas fio circumspectaris omnis forum pars senator rarus usquam noscitaris curia inde atque solitudo circa decemviri intueor cum et ipse suus inuideo consensus imperium et plebs quia priuo ius non sum voco senatus non conuenio pater interpretor iam caput fio libertas repeto si sui plebs comes senatus do et quemadmodum pater uoco non coeo in senatus sic plebs abnuo dilectus hic fremo plebs pater haud fere quisquam in forum in urbs raris sum indignitas res cedo in ager sua res sum amitto publicus tantus ab iniuria sui absum reor quantus ab coitus congredior impotens dominus sui amoveo postquam citas non convenio dimitto circa domus apparitor simul ad pignus capio sciscitor num consultum detracto refero senatus in ager sum laetus is decemviri accido quam si praesens detractaris imperium refero iubeo accio omnis senatus in dies posterus edico qui aliquantus spes ipse frequens conuenio quo facio prodeo ab pater plebs libertas reor qui is qui iam magistratus abeo privo si uolo absum tamquam ius cogo senatus pareo


per interregem deinde consules creati L. Ualerius M. Horatius , qui extemplo magistratum occeperunt. quorum consulatus popularis sine ulla patrum iniuria nec sine offensione fuit; quidquid enim libertati plebis caueretur, id suis decedere opibus credebant. omnium primum, cum uelut in controuerso iure esset tenerenturne patres plebi scitis, legem centuriatis comitiis tulere ut quod tributim plebes iussisset populum teneret; qua lege tribuniciis rogationibus telum acerrimum datum est. aliam deinde consularem legem de prouocatione, unicum praesidium libertatis, decemuirali potestate euersam, non restituunt modo, sed etiam in posterum muniunt sanciendo nouam legem, ne quis ullum magistratum sine prouocatione crearet; qui creasset, eum ius fasque esset occidi, neue ea caedes capitalis noxae haberetur. et cum plebem hinc prouocatione, hinc tribunicio auxilio satis firmassent, ipsis quoque tribunis, ut sacrosancti uiderentur, cuius rei prope iam memoria aboleuerat, relatis quibusdam ex magno interuallo caerimoniis renouarunt, et cum religione inuiolatos eos, tum lege etiam fecerunt, sanciendo ut qui tribunis plebis aedilibus iudicibus decemuiris nocuisset, eius caput Ioui sacrum esset, familia ad aedem Cereris Liberi Liberaeque uenum iret. hac lege iuris interpretes negant quemquam sacrosanctum esse, sed eum qui eorum cui nocuerit Ioui sacrum sanciri; itaque aedilem prendi ducique a maioribus magistratibus, quod, etsi non iure fiat—noceri enim ei cui hac lege non liceat—tamen argumentum esse non haberi pro sacrosancto aedilem; tribunos uetere iure iurando plebis, cum primum eam potestatem creauit, sacrosanctos esse. fuere qui interpretarentur eadem hac Horatia lege consulibus quoque et praetoribus, quia eisdem auspiciis quibus consules crearentur, cautum esse: iudicem enim consulem appellari. quae refellitur interpretatio, quod iis temporibus nondum consulem iudicem sed praetorem appellari mos fuerit. hae consulares leges fuere. institutum etiam ab iisdem consulibus ut senatus consulta in aedem Cereris ad aediles plebis deferrentur, quae antea arbitrio consulum supprimebantur uitiabanturque. M. Duillius deinde tribunus plebis plebem rogauit plebesque sciuit qui plebem sine tribunis reliquisset, quique magistratum sine prouocatione creasset, tergo ac capite puniretur. haec omnia ut inuitis, ita non aduersantibus patriciis transacta, quia nondum in quemquam unum saeuiebatur.

per interregem deinde consul creo l valerius m horatius qui extemplo magistratus occipio qui consulatus popularis sine ullus pater iniuria neque sine offensio sum quisquis enim libertas plebs caveo is suus decedo ops credo omnis primus cum uelut in controversus ius sum teneo pater plebs scio lex centurio comitium fero ut qui tributim plebs iubeo populus teneo qui lex tribunicius rogatio telis acer do sum alius deinde consularis lex de prouocatio unicus praesidium libertas decemuiral potestas everro non restituo modo sed etiam in posterus munio sancio nouus lex ne quis ullus magistratus sine prouocatio creo qui creo is ius for sum occido neue is caedes capital noxa habeo et cum plebs hinc prouocatio hinc tribunicius auxilium satis firmo ipse quoque tribunus ut sacrosanctus uideo qui res prope iam memoria aboleuerat refero quidam ex magnus interuallum caerimonia renovo et cum religio inviolo is tum lex etiam facio sancio ut qui tribunus plebs aedilis judex decemviri noceo is caput iuppiter sacer sum familia ad aedes ceres liber libera venum eo hic lex ius interpres nego quisquam sacrosanctus sum sed is qui is qui noceo iuppiter sacer sancio itaque aedilis prehendo duco ab magnus magistratus qui etsi non ius fio noceo enim is qui hic lex non licet tamen argumentum sum non habeo pro sacrosanctus aedilis tribunus uetus ius iuro plebs cum primus is potestas creo sacrosanctus sum sum qui interpretor idem hic horatius lex consul quoque et praetor quia idem auspicium qui consul creo caueo sum judico enim consul appello qui refello interpretatio qui is tempus nondum consul judico sed praetor appello mos sum hic consularis lex sum institus etiam ab idem consul ut senatus consulo in aedes ceres ad aedilis plebs defero qui antea arbitrium consul supprimo vitio m duellius deinde tribunus plebs plebs rogo plebs scio qui plebs sine tribunus relinquo quisque magistratus sine prouocatio creo tergum atque caput punior hic omnis ut inuitus ita non adverso patricius transigo quia nondum in quisquam unus saevio


ad id, quod sua sponte satis collectum animorum erat, indignitate etiam Romani accendebantur: iam alterum exercitum uictorem in urbem rediturum; sibi ultro per contumelias hostem insultare; quando autem se, si tum non sint, pares hostibus fore? ubi haec fremere militem in castris consul sensit, contione aduocata, 'quemadmodum' inquit, 'in Algido res gesta sit, arbitror uos, milites, audisse. qualem liberi populi exercitum decuit esse, talis fuit; consilio collegae, uirtute militum uictoria parta est. quod ad me attinet, id consilii animique habiturus sum, quod uos mihi feceritis. et trahi bellum salubriter et mature perfici potest. si trahendum est, ego ut in dies spes uirtusque uestra crescat, eadem qua institui disciplina efficiam; si iam satis animi est decernique placet, agite dum, clamorem qualem in acie sublaturi estis, tollite hic indicem uoluntatis uirtutisque uestrae.' postquam ingenti alacritate clamor est sublatus, quod bene uertat gesturum se illis morem posteroque die in aciem deducturum adfirmat. reliquum diei apparandis armis consumptum est. postero die simul instrui Romanam aciem Sabini uidere et ipsi, iam pridem auidi certaminis, procedunt. proelium fuit, quale inter fidentes sibimet ambo exercitus, ueteris perpetuaeque alterum gloriae, alterum nuper noua uictoria elatum. consilio etiam Sabini uires adiuuere; nam cum aequassent aciem, duo extra ordinem milia quae in sinistrum cornu Romanorum in ipso certamine impressionem facerent tenuere. quae ubi inlatis ex transuerso signis degrauabant prope circumuentum cornu, equites duarum legionum, sescenti fere, ex equis desiliunt cedentibusque iam suis prouolant in primum, simulque et hosti se opponunt et aequato primum periculo, pudore deinde animos peditum accendunt. uerecundiae erat equitem suo alienoque Marte pugnare, peditem ne ad pedes quidem degresso equiti parem esse.

ad is qui suus sponte satis colligo animus sum indignitas etiam romanus accendo iam alter exercitus uictor in urbs redeo sui ultro per contumelia hostis insulto quando autem sui si tum non sum par hostis sum ubi hic fremo miles in castrum consul sentio contio aduoco quemadmodum inquam in algidus res gero sum arbitror tu miles audio qual liber populus exercitus decet sum talis sum consilium collega uirtus miles uictoria pario sum qui ad ego attineo is consilium animus habeo sum qui tu ego facio et traho bellum salubris et maturus perficio possum si traho sum ego ut in dies spes virtus uester cresco idem qui instituo disciplina efficio si iam satis animus sum decerno placeo ago dum clamor qual in acies suffero sum tollo hic index uoluntas virtus uester postquam ingens alacritas clamor sum tollo qui bene uerto gero sui ille mos posterus dies in acies deduco adfirmo reliquus dies appario arma consumo sum posterus dies simul instruo romanus acies sabinum uideo et ipse iam pridem auidus certamen procedo proelium sum qualis inter fido sui ambo exercitus uetus perpetuus alter gloria alter nuper nouus uictoria effero consilium etiam sabinum uis adjuvo nam cum aequo acies duo extra ordo mille qui in sinister cornu romanus in ipse certamen impressio facio teneo qui ubi infero ex transverto signum degravo prope circumuenio cornu eques duaris legio sescenti fere ex equus desiliunt cedo iam suus provolo in primus simul et hostis sui oppono et aequo primus periculum pudor deinde animus pedes accendo verecundia sum eques suus alieno mars pugno pedito ne ad pes quidem degredior equio par sum


Antio capto, T. Aemilius et Q. Fabius consules fiunt. hic erat Fabius qui unus exstinctae ad Cremeram genti superfuerat. iam priore consulatu Aemilius dandi agri plebi fuerat auctor; itaque secundo quoque consulatu eius et agrarii se in spem legis erexerant, et tribuni, rem contra consules saepe temptatam adiutore utique consule obtineri posse rati, suscipiunt, et consul manebat in sententia sua. possessores et magna pars patrum, tribuniciis se iactare actionibus principem ciuitatis et largiendo de alieno popularem fieri querentes, totius inuidiam rei a tribunis in consulem auerterant. atrox certamen aderat, ni Fabius consilio neutri parti acerbo rem expedisset: T. Quincti ductu et auspicio agri captum priore anno aliquantum a Uolscis esse; Antium, [propinquam] opportunam et maritimam urbem, coloniam deduci posse; ita sine querellis possessorum plebem in agros ituram, ciuitatem in concordia fore. haec sententia accepta est. triumuiros agro dando creat T. Quinctium A. Uerginium P. Furium ; iussi nomina dare qui agrum accipere uellent. fecit statim, ut fit, fastidium copia adeoque pauci nomina dedere ut ad explendum numerum coloni Uolsci adderentur; cetera multitudo poscere Romae agrum malle quam alibi accipere. Aequi a Q. Fabio —is eo cum exercitu uenerat—pacem petiere, inritamque eam ipsi subita incursione in agrum Latinum fecere.

antius capio t aemilius et q fabius consul fio hic sum fabius qui unus exstinguo ad cremera gens supersum iam prior consulatus aemilius do ager plebs sum auctor itaque secundus quoque consulatus is et agrarius sui in spes lex erigo et tribunus res contra consul saepe tento adiutor utique consul obtineo possum reor suscipio et consul maneo in sententia suus possessor et magnus pars pater tribunicius sui iactaris actio princeps ciuitas et largior de alienus popularis fio queror totus inuidia res ab tribunus in consul averto atrox certamen adsum ni fabius consilium neuter pario acerbus res expedio t quintius ductus et auspicium ager capio prior annus aliquantus ab volscus sum antius propinqua opportunus et maritimus urbs colonia deduco possum ita sine querela possessor plebs in ager eo ciuitas in concordia sum hic sententia accipio sum triumuiros ager do creo t quintius ab uerginius p furius iubeo nomen do qui ager accipio uolo facio statim ut fio fastidium copia adeo paucus nomen do ut ad expleo numerus colonus volscus addo ceterus multitudo posco roma ager malo quam alibi accipio aequum ab q fabius is is cum exercitus uenio pax peto irritus is ipse subeo incursio in ager latinus facio