C. Claudius , qui perosus decemuirorum scelera et ante omnes fratris filii superbiae infestus Regillum, antiquam in patriam, se contulerat, is magno iam natu cum ad pericula eius deprecanda redisset cuius uitia fugerat, sordidatus cum gentilibus clientibusque in foro prensabat singulos orabatque ne Claudiae genti eam inustam maculam uellent ut carcere et uinculis uiderentur digni. uirum honoratissimae imaginis futurum ad posteros, legum latorem conditoremque Romani iuris, iacere uinctum inter fures nocturnos ac latrones. auerterent ab ira parumper ad cognitionem cogitationemque animos, et potius unum tot Claudiis deprecantibus condonarent quam propter unius odium multorum preces aspernarentur. se quoque id generi ac nomini dare nec cum eo in gratiam redisse, cuius aduersae fortunae uelit succursum. uirtute libertatem reciperatam esse: clementia concordiam ordinum stabiliri posse. erant quos moueret sua magis pietate quam eius pro quo agebat causa; sed Uerginius sui potius ut misererentur orabat filiaeque, nec gentis Claudiae regnum in plebem sortitae sed necessariorum Uerginiae trium tribunorum preces audirent, qui ad auxilium plebis creati ipsi plebis fidem atque auxilium implorarent. iustiores hae lacrimae uidebantur. itaque spe incisa, priusquam prodicta dies adesset, Appius mortem sibi consciuit. subinde arreptus a P. Numitorio Sp. Oppius , proximus inuidiae, quod in urbe fuerat cum iniustae uindiciae a collega dicerentur. plus tamen facta iniuria Oppio quam non prohibita inuidiae fecit. testis productus, qui septem et uiginti enumeratis stipendiis, octiens extra ordinem donatus donaque ea gerens in conspectu populi, scissa ueste, tergum laceratum uirgis ostendit, nihilum deprecans quin si quam suam noxam reus dicere posset, priuatus iterum in se saeuiret. Oppius quoque ductus in uincula est, et ante iudicii diem finem ibi uitae fecit. bona Claudi Oppique tribuni publicauere. collegae eorum exsilii causa solum uerterunt; bona publicata sunt. et M. Claudius , adsertor Uerginiae, die dicta damnatus, ipso remittente Uerginio ultimam poenam dimissus Tibur exsulatum abiit, manesque Uerginiae, mortuae quam uiuae felicioris, per tot domos ad petendas poenas uagati, nullo relicto sonte tandem quieuerunt.

que claudus qui perosus decemviri scelus et ante omnis frater filius superbia infestus regillus antiquus in patria sui confero is magnus iam natus cum ad periculum is deprecor redeo qui uitium fugio sordido cum gentilis cliens in forum prehenso singuli oro ne claudia gens is inuro macula uolo ut carcer et uinculum uideo dignus uir honoro imago sum ad posterus lex lator conditor romanus ius iacio vincio inter furo nocturnus atque latro averto ab ira parumper ad cognitio cogitatio animus et potis unus tot claudius deprecor condono quam propter unus odium multus prex aspernor sui quoque is gener atque nomen do neque cum is in gratia redeo qui adverro fortuna uolo succurro uirtus libertas recipero sum clemens concordia ordo stabilio possum sum qui moveo suus magis pietas quam is pro quo ago causa sed uerginius suus potis ut misereo oro filia neque gens claudia regnum in plebs sortio sed necessarius uerginiae tres tribunus prex audio qui ad auxilium plebs creo ipse plebs fides atque auxilium imploro justus hic lacrima uideo itaque spes incido priusquam prodico dies adsum appius mors sui conscio subinde arrepo ab p numitorius spurius oppius proximus inuidia qui in urbs sum cum injustus vindicia ab collega dico multus tamen facio iniuria oppius quam non prohibeo inuidia facio testis produco qui septem et uiginti enumero stipendium octiens extra ordo dono dono is gero in conspectus populus scissa uestis tergum lacero uirga ostendo nihilis deprecor quin si quam suus noxa reus dico possum priuo iterum in sui saevio oppius quoque duco in uinculum sum et ante iudicium dies finis ibi uita facio bonus claudius oppius tribunus publico collega is exsilium causa solus verto bonus publico sum et m claudus assertor uerginiae dies dictum damno ipse remitto uerginius ulter poena dimitto tibur exsulo abeo maneo uerginiae morior quam uiuus felix per tot domus ad peto poena vago nullus relinquo sons tandem quiesco


accipiunt ciuitatem placidiorem consules C. Claudius Appi filius et P. Ualerius Publicola . nihil noui nouus annus attulerat; legis ferendae aut accipiendae cura ciuitatem tenebat. quantum iuniores patrum plebi se magis insinuabant, eo acrius contra tribuni tendebant ut plebi suspectos eos criminando facerent: coniurationem factam; Caesonem Romae esse; interficiendorum tribunorum, trucidandae plebis consilia inita; id negotii datum ab senioribus patrum ut iuuentus tribuniciam potestatem e re publica tolleret formaque eadem ciuitatis esset quae ante Sacrum montem occupatum fuerat. et ab Uolscis et Aequis statum iam ac prope sollemne in singulos annos bellum timebatur, propiusque aliud nouum malum necopinato exortum. exsules seruique, ad duo milia hominum et quingenti, duce Appio Herdonio Sabino nocte Capitolium atque arcem occupauere. confestim in arce facta caedes eorum qui coniurare et simul capere arma noluerant: alii inter tumultum praecipites pauore in forum deuolant: alternae uoces 'ad arma' et 'hostes in urbe sunt' audiebantur. consules et armare plebem et inermem pati timebant, incerti quod malum repentinum, externum an intestinum, ab odio plebis an ab seruili fraude, urbem inuasisset; sedabant tumultus, sedando interdum mouebant; nec enim poterat pauida et consternata multitudo regi imperio. dant tamen arma, non uolgo, tantum ut incerto hoste praesidium satis fidum ad omnia esset. solliciti reliquum noctis incertique qui homines, quantus numerus hostium esset, in stationibus disponendis ad opportuna omnis urbis loca egere. lux deinde aperuit bellum ducemque belli. seruos ad libertatem Appius Herdonius ex Capitolio uocabat: se miserrimi cuiusque suscepisse causam, ut exsules iniuria pulsos in patriam reduceret et seruitiis graue iugum demeret; id malle populo Romano auctore fieri: si ibi spes non sit, se Uolscos et Aequos et omnia extrema temptaturum et concitaturum.

accipio ciuitas placidus consul que claudus appius filius et p valerius poplicula nihil nouus nouus annus affero lex fero aut accipio cura ciuitas teneo quantus iuniores pater plebs sui magis insinuo is acer contra tribunus tendo ut plebs suspicio is criminor facio coniuratio facio caeso roma sum interficio tribunus trucido plebs consilium ineo is negotium do ab senex pater ut iuuentus tribunicius potestas e res publicus tollo formo idem ciuitas sum qui ante sacer mons occupo sum et ab volscus et aequi status iam atque prope sollemnis in singuli annus bellum timeo propius alius nouus malus necopinatus exortus exsulis servio ad duo mille homo et quingenti dux appius herdonius sabinum nox capitolium atque arx occupo confestim in arx facio caedes is qui coniuro et simul capio arma nolo alius inter tumultus praeceps pavor in forum devolo alternus uox ad arma et hostis in urbs sum audio consul et armaris plebs et inermis patior timeo incertus qui malus repentinus externus an intestinus ab odium plebs an ab seruilis fraus urbs invado sedo tumultus sedo interdum moveo neque enim possum pavidus et consterno multitudo rex imperium do tamen arma non vulgo tantus ut incertum hostis praesidium satis fidus ad omnis sum sollicitus reliquus nox incertus qui homo quantus numerus hostis sum in statio dispono ad opportunus omnis urbs locum ago lux deinde aperio bellum dux bellum seruus ad libertas appius herdonius ex capitolium uoco sui miser quisque suscipio causa ut exsulis iniuria pello in patria reduco et seruitiis grauis iugum demo is malo populus romanus auctor fio si ibi spes non sum sui volsci et aequi et omnis exter tento et concito


nihilo militiae quam domi melius res publica administrata est. illa modo in ducibus culpa quod ut odio essent ciuibus fecerant: alia omnis penes milites noxia erat, qui ne quid ductu atque auspicio decemuirorum prospere usquam gereretur uinci se per suum atque illorum dedecus patiebantur. fusi et ab Sabinis ad Eretum et in Algido ab Aequis exercitus erant. ab Ereto per silentium noctis profugi propius urbem, inter Fidenas Crustumeriamque, loco edito castra communierant; persecutis hostibus nusquam se aequo certamine committentes, natura loci ac uallo, non uirtute aut armis tutabantur. maius flagitium in Algido, maior etiam clades accepta; castra quoque amissa erant, exutusque omnibus utensilibus miles Tusculum se, fide misericordiaque uicturus hospitum, quae tamen non fefellerunt, contulerat. Romam tanti erant terrores allati, ut posito iam decemuirali odio patres uigilias in urbe habendas censerent, omnes qui per aetatem arma ferre possent custodire moenia ac pro portis stationes agere iuberent, arma Tusculum ad supplementum decernerent, decemuirosque ab arce Tusculi digressos in castris militem habere, castra alia a Fidenis in Sabinum agrum transferri, belloque ultro inferendo deterreri hostes a consilio urbis oppugnandae.

nihilum militia quam domus bonus res publicus administro sum ille modo in dux culpa qui ut odium sum ciuis facio alius omnis penis miles noxius sum qui ne quis ductus atque auspicium decemviri prosperus usquam gero vinco sui per suus atque ille dedecus patior fundo et ab sabinum ad exrepleo et in algidus ab aequi exercitus sum ab eretum per silentium nox profugio propius urbs inter fidena crustumeria locus edo castrum communio persequor hostis nusquam sui aequus certamen committo natura locus atque uallum non uirtus aut arma tuto magnus flagitium in algidus magnus etiam clades accipio castrum quoque amitto sum exuo omnis utensilis miles tusculis sui fides misericordia vinco hospes qui tamen non fallo confero roma tantus sum terror affero ut pono iam decemuiral odium pater vigilia in urbs habeo censeo omnis qui per aetas arma fero possum custodio moenia atque pro porta statio ago iubeo arma tusculis ad supplementum decerno decemviri ab arx tusculis digredior in castrum miles habeo castrum alius ab fidena in sabinus ager transfero bellus ultro infero deterreo hostis ab consilium urbs oppugno


ad clades ab hostibus acceptas duo nefanda facinora decemuiri belli domique adiciunt. L. Siccium in Sabinis, per inuidiam decemuiralem tribunorum creandorum secessionisque mentiones ad uolgus militum sermonibus occultis serentem, prospeculatum ad locum castris capiendum mittunt. datur negotium militibus quos miserant expeditionis eius comites, ut eum opportuno adorti loco interficerent. haud inultum interfecere; nam circa repugnantem aliquot insidiatores cecidere, cum ipse se praeualidus, pari uiribus animo, circumuentus tutaretur. nuntiant in castra ceteri praecipitatum in insidias esse; Siccium egregie pugnantem militesque quosdam cum eo amissos. primo fides nuntiantibus fuit; profecta deinde cohors ad sepeliendos qui ceciderant decemuirorum permissu, postquam nullum spoliatum ibi corpus Sicciumque in medio iacentem armatum omnibus in eum uersis corporibus uidere, hostium neque corpus ullum nec uestigia abeuntium, profecto ab suis interfectum memorantes rettulere corpus. inuidiaeque plena castra erant, et Romam ferri protinus Siccium placebat, ni decemuiri funus militare ei publica impensa facere maturassent. sepultus ingenti militum maestitia, pessima decemuirorum in uolgus fama est.

ad clades ab hostis accipio duo nefandus facinus decemuiri bellum domus adicio l siccium in sabinum per inuidia decemuiral tribunus creo secessio mentio ad uulgus miles sermo occulo sero prospeculor ad locus castrum capio mitto do negotium miles qui mitto expeditio is comes ut is opportunus adorior locus interficio haud inultus interfacio nam circa repugno aliquot insidiator cado cum ipse sui praevalidus par uis animus circumuenio tuto nuntio in castrum ceterus praecipitas in insidiae sum siccium egregius pugno milito quidam cum is amitto primus fides nuntio sum proficio deinde cohors ad sepelio qui cado decemviri permitto postquam nullus spolio ibi corpus sicciumque in medium iaceo armo omnis in is uerto corpus uideo hostis neque corpus ullus neque uestigium abeo profecto ab suus interficio memoro refero corpus invidia plenus castrum sum et roma fero protinus siccium placeo ni decemuiri funus militaris is publicus impensa facio maturo sepelio ingens miles maestitia malus decemviri in uulgus fama sum


noui tribuni plebis in cooptandis collegis patrum uoluntatem fouerunt; duos etiam patricios consularesque, Sp. Tarpeium et A. Aternium , cooptauere. consules creati Sp. Herminius T. Uerginius Caelimontanus , nihil magnopere ad patrum aut plebis causam inclinati, otium domi ac foris habuere. L. Trebonius tribunus plebis, infestus patribus quod se ab iis in cooptandis tribunis fraude captum proditumque a collegis aiebat, rogationem tulit ut qui plebem Romanam tribunos plebei rogaret, is usque eo rogaret dum decem tribunos plebei faceret; insectandisque patribus, unde Aspero etiam inditum est cognomen, tribunatum gessit. inde M. Geganius Macerinus et C. Iulius consules facti contentiones tribunorum aduersus nobilium iuuentutem ortas, sine insectatione potestatis eius conseruata maiestate patrum, sedauere; plebem, decreto ad bellum Uolscorum et Aequorum dilectu, sustinendo rem ab seditionibus continuere, urbano otio foris quoque omnia tranquilla esse adfirmantes, per discordias ciuiles externos tollere animos. cura pacis concordiae quoque intestinae causa fuit. sed alter semper ordo grauis alterius modestiae erat; quiescenti plebi ab iunioribus patrum iniuriae fieri coeptae. ubi tribuni auxilio humilioribus essent, in primis parum proderat; deinde ne ipsi quidem inuiolati erant, utique postremis mensibus, cum et per coitiones potentiorum iniuria fieret et uis potestatis omnis aliquanto posteriore anni parte languidior ferme esset. iamque plebs ita in tribunatu ponere aliquid spei, si similes Icilio tribunos haberet: nomina tantum se biennio habuisse. seniores contra patrum ut nimis feroces suos credere iuuenes, ita malle, si modus excedendus esset, suis quam aduersariis superesse animos. adeo moderatio tuendae libertatis, dum aequari uelle simulando ita se quisque extollit ut deprimat alium, in difficili est, cauendoque ne metuant, homines metuendos ultro se efficiunt, et iniuriam ab nobis repulsam, tamquam aut facere aut pati necesse sit, iniungimus aliis.

nouus tribunus plebs in coopto collega pater uoluntas foveo duo etiam patricius consularis spurius tarpeius et ab aternius coopto consul creo spurius herminius t uerginius caelimontanus nihil magnopere ad pater aut plebs causa inclino otium domus atque foris habeo l trebonius tribunus plebs infestus pater qui sui ab is in coopto tribunus fraus capio prodeo ab collega aio rogatio fero ut qui plebs romanus tribunus plebes rogo is usque is rogo dum decem tribunus plebes facio insecto pater unde asper etiam indo sum cognomen tribunatus gero inde m geganius macerinus et que iulius consul facio contentio tribunus aduersus nobilis iuuentus orior sine insectatio potestas is conseruata maiestas pater sedo plebs decretum ad bellum volscus et aequi delectus sustineo res ab seditio contineo urbanus otium foris quoque omnis tranquillus sum adfirmo per discordia ciuilis externus tollo animus cura pax concordia quoque intestinus causa sum sed alter semper ordo grauis alter modestia sum quiesco plebs ab iunioribus pater iniuria fio coepio ubi tribunus auxilium humilis sum in primus parum prosum deinde ne ipse quidem inviolo sum utique posterus mensis cum et per coitio potens iniuria fio et uolo potestas omnis aliquantus posterus annus pars languidus ferme sum iam plebs ita in tribunatus pono aliquis spes si similis icilius tribunus habeo nomen tantus sui biennium habeo senex contra pater ut nimis ferox suus credo iuuenis ita malo si modus excedo sum suus quam adversarius supersum animus adeo moderatio tueor libertas dum aequaris uolo simulo ita sui quisque extollo ut deprimo alius in difficilis sum caveo ne metuo homo metuo ultro sui efficio et iniuria ab nos repello tamquam aut facio aut patior necesse sum injungo alius


sequitur aliud in urbe nefas, ab libidine ortum, haud minus foedo euentu quam quod per stuprum caedemque Lucretiae urbe regnoque Tarquinios expulerat, ut non finis solum idem decemuiris qui regibus sed causa etiam eadem imperii amittendi esset. Ap. Claudium uirginis plebeiae stuprandae libido cepit. pater uirginis, L. Uerginius , honestum ordinem in Algido ducebat, uir exempli recti domi militiaeque. perinde uxor instituta fuerat liberique instituebantur. desponderat filiam L. Icilio tribunicio, uiro acri et pro causa plebis expertae uirtutis. hanc uirginem adultam forma excellentem Appius amore amens pretio ac spe perlicere adortus, postquam omnia pudore saepta animaduerterat, ad crudelem superbamque uim animum conuertit. M. Claudio clienti negotium dedit, ut uirginem in seruitutem adsereret neque cederet secundum libertatem postulantibus uindicias, quod pater puellae abesset locum iniuriae esse ratus. uirgini uenienti in forum—ibi namque in tabernaculis litterarum ludi erant—minister decemuiri libidinis manum iniecit, serua sua natam seruamque appellans, sequique se iubebat: cunctantem ui abstracturum. pauida puella stupente, ad clamorem nutricis fidem Quiritium implorantis fit concursus; Uergini patris sponsique Icili populare nomen celebrabatur. notos gratia eorum, turbam indignitas rei uirgini conciliat. iam a ui tuta erat, cum adsertor nihil opus esse multitudine concitata ait; se iure grassari, non ui. uocat puellam in ius. auctoribus qui aderant ut sequerentur, ad tribunal Appi peruentum est. notam iudici fabulam petitor, quippe apud ipsum auctorem argumenti, peragit: puellam domi suae natam furtoque inde in domum Uergini translatam suppositam ei esse; id se indicio compertum adferre probaturumque uel ipso Uerginio iudice, ad quem maior pars iniuriae eius pertineat; interim dominum sequi ancillam aequum esse. aduocati puellae, cum Uerginium rei publicae causa dixissent abesse, biduo adfuturum si nuntiatum ei sit, iniquum esse absentem de liberis dimicare, postulant ut rem integram in patris aduentum differat, lege ab ipso lata uindicias det secundum libertatem, neu patiatur uirginem adultam famae prius quam libertatis periculum adire.

sequor alius in urbs nefas ab libido orior haud paruus foedo euentus quam qui per stuprum caedes lucretius urbs regno tarquinii expello ut non finis solus idem decemviri qui rex sed causa etiam idem imperium amitto sum ap claudius uirgo plebeius stupro libido capio pater uirgo l uerginius honestus ordo in algidus duco uir exemplum recingo domus militia perinde uxor institutum sum libet instituo despondeo filia l icilius tribunicius uir acer et pro causa plebs experior uirtus hic uirgo adolesco forma excello appius amor amens pretium atque spes perlicet adorior postquam omnis pudor saeptum animaduerterat ad crudelis superbus uis animus conuerto m claudius cliens negotium do ut uirgo in seruitus assero neque cedo secundus libertas postulo vindicia qui pater puella absum locus iniuria sum reor uirgo venio in forum ibi namque in tabernaculis litteraris ludo sum minister decemuiri libido manus injacio seruo suus nata serva appello sequor sui jubeo cunctor uis abstraho pavidus puella stupeo ad clamor nutrix fides quiris imploro fio concursus uergo pater sponsum icilis popularis nomen celebro nosco gratia is turba indignitas res uirgo concilio iam ab uis tueor sum cum assertor nihil opus sum multitudo concito aio sui ius grassaris non uis uoco puella in ius auctor qui adsum ut sequor ad tribunal appius peruenio sum nota judicium fabula petitor quippe apud ipse auctor argumentum perago puella domus suus nata furtum inde in domus uergo transfero suppono is sum is sui indicium comperio affero probo uel ipse uerginius iudex ad qui magnus pars iniuria is pertineo interim dominus sequor ancilla aequus sum advoco puella cum uerginius res publicus causa dico absum biduus adsum si nuntio is sum iniquus sum absum de liber dimicaris postulo ut res integer in pater aduentus differo lex ab ipse fero vindicia do secundus libertas neu patior uirgo adolesco fama prior quam libertas periculum adeo


castris hostium receptis plenis omnium rerum—nudos enim emiserat—praedam omnem suo tantum militi dedit; consularem exercitum ipsumque consulem increpans 'carebis' inquit 'praedae parte, miles, ex eo hoste cui prope praedae fuisti. et tu, L. Minuci , donec consularem animum incipias habere, legatus his legionibus praeeris.' ita se Minucius abdicat consulatu iussusque ad exercitum manet. sed adeo tum imperio meliori animus mansuete oboediens erat, ut beneficii magis quam ignominiae hic exercitus memor et coronam auream dictatori, libram pondo, decreuerit et proficiscentem eum patronum salutauerit. Romae a Q. Fabio praefecto urbis senatus habitus triumphantem Quinctium quo ueniebat agmine urbem ingredi iussit. ducti ante currum hostium duces; militaria signa praelata; secutus exercitus praeda onustus. epulae instructae dicuntur fuisse ante omnium domos, epulantesque cum carmine triumphali et sollemnibus iocis comisantium modo currum secuti sunt. eo die L. Mamilio Tusculano adprobantibus cunctis ciuitas data est. confestim se dictator magistratu abdicasset ni comitia M. Uolsci , falsi testis, tenuissent. ea ne impedirent tribuni dictatoris obstitit metus; Uolscius damnatus Lanuuium in exsilium abiit. Quinctius sexto decimo die dictatura in sex menses accepta se abdicauit. per eos dies consul Nautius ad Eretum cum Sabinis egregie pugnat; ad uastatos agros ea quoque clades accessit Sabinis. Minucio Fabius successor in Algidum missus. extremo anno agitatum de lege ab tribunis est; sed quia duo exercitus aberant, ne quid ferretur ad populum patres tenuere; plebes uicit ut quintum eosdem tribunos crearent. lupos uisos in Capitolio ferunt a canibus fugatos; ob id prodigium lustratum Capitolium esse. haec eo anno gesta.

castrum hostis recipio plenus omnis res nudus enim emitto praeda omnis suus tantus miles do consularis exercitus ipse consul increpo careo inquam praeda pars miles ex is hostis qui prope praeda sum et tu l minucius donec consularis animus incipio habeo legatus hic legio praesum ita sui minucius abdico consulatus jubeo ad exercitus maneo sed adeo tum imperium bonus animus mansuete oboedio sum ut beneficium magis quam ignominia hic exercitus memor et corona aureus dictator libra pondo decerno et proficisco is patronus saluto roma ab q fabius praeficio urbs senatus habitus triumpho quintius quo venio agmen urbs ingredior iubeo duco ante currus hostis dux militaris signum praefero sequor exercitus praeda onustus epulae instruo dico sum ante omnis domus epulor cum carmen triumphal et sollemne jocus comisantium modo currus sequor sum is dies l mamilius tusculanus adprobo cunctus ciuitas do sum confestim sui dictator magistratus abdico ni comitium m volscus fallo testis teneo is ne impedio tribunus dictator obsto metus volscus damno lanuvium in exsilium abeo quintius sextus decimus dies dicto in sex mensis accipio sui abdico per is dies consul nautius ad exrepleo cum sabinum egregius pugno ad vasto ager is quoque clades accedo sabinum minucius fabius successor in algidus mitto exter annus agito de lex ab tribunus sum sed quia duo exercitus absum ne quis fero ad populus pater teneo plebs uinco ut quintus idem tribunus creo lupus video in capitolium fero ab canis fugo ob is prodigium lustro capitolium sum hic is annus gero


haec uociferante Horatio cum decemuiri nec irae nec ignoscendi modum reperirent nec quo euasura res esset cernerent, C. Claudi , qui patruus Appi decemuiri erat, oratio fuit precibus quam iurgio similior, orantis per sui fratris parentisque eius manes ut ciuilis potius societatis in qua natus esset, quam foederis nefarie icti cum collegis meminisset. multo id magis se illius causa orare quam rei publicae; quippe rem publicam, si a uolentibus nequeat, ab inuitis ius expetituram; sed ex magno certamine magnas excitari ferme iras; earum euentum se horrere. cum aliud praeterquam de quo rettulissent decemuiri dicere prohiberent, Claudium interpellandi uerecundia fuit. sententiam igitur peregit nullum placere senatus consultum fieri. omnesque ita accipiebant priuatos eos a Claudio iudicatos; multique ex consularibus uerbo adsensi sunt. alia sententia, asperior in speciem, uim minorem aliquanto habuit, quae patricios coire ad prodendum interregem iubebat. censendo enim quodcumque, magistratus esse qui senatum haberent iudicabat, quos priuatos fecerat auctor nullius senatus consulti faciendi. ita labente iam causa decemuirorum, L. Cornelius Maluginensis , M. Corneli decemuiri frater, cum ex consularibus ad ultimum dicendi locum consulto seruatus esset, simulando curam belli fratrem collegasque eius tuebatur, quonam fato incidisset mirari se dictitans ut decemuiros, qui decemuiratum petissent—aut soli ii aut maxime— oppugnarent, aut quid ita, cum per tot menses uacua ciuitate nemo iustine magistratus summae rerum praeessent controuersiam fecerit, nunc demum cum hostes prope ad portas sint, ciuiles discordias serant, nisi quod in turbido minus perspicuum fore putent quid agatur. ceterum—nonne enim maiore cura occupatis animis uerum esse praeiudicium rei tantae auferri?—sibi placere de eo quod Ualerius Horatiusque ante idus Maias decemuiros abisse magistratu insimulent, bellis quae immineant perfectis, re publica in tranquillum redacta, senatu disceptante agi, et iam nunc ita se parare Ap. Claudium ut comitiorum quae decemuiris creandis decemuirum ipse habuerit sciat sibi rationem reddendam esse utrum in unum annum creati sint, an donec leges quae deessent perferrentur. in praesentia omnia praeter bellum omitti placere; cuius si falso famam uolgatam, uanaque non nuntios solum sed Tusculanorum etiam legatos attulisse putent, speculatores mittendos censere qui certius explorata referant: sin fides et nuntiis et legatis habeatur, dilectum primo quoque tempore haberi et decemuiros quo cuique eorum uideatur exercitus ducere, nec rem aliam praeuerti.

hic vocifero horatius cum decemuiri neque ira neque ignosco modus reperio neque quo evado res sum cerno que claudius qui patruus appius decemuiri sum oratio sum prex quam iurgium similis oro per suus frater pareo is manes ut ciuilis potis societas in qui nascor sum quam foedo nefarius icti cum collega memini multus is magis sui ille causa oro quam res publicus quippe res publicus si ab uolo nequeo ab inuitus ius expeto sed ex magnus certamen magnus excito ferme ira is euentum sui horreo cum alius praeterquam de quo refero decemuiri dico prohibeo claudius interpello verecundia sum sententia igitur perago nullus placeo senatus consulo fio omnes ita accipio privo is ab claudius judico multus ex consularis uerbum adsentio sum alius sententia asper in species uis paruus aliquantus habeo qui patricius coeo ad prodo interregem jubeo censeo enim quicumque magistratus sum qui senatus habeo judico qui privo facio auctor nullus senatus consulo facio ita labor iam causa decemviri l cornelius maluginensis m cornelis decemuiri frater cum ex consularis ad ulter dico locus consultum seruatus sum simulo cura bellum frater collega is tueor quonam fatum incido miror sui dictito ut decemviri qui decemuiratum peto aut solus is aut magnus oppugno aut quis ita cum per tot mensis uacuus ciuitas nemo justus magistratus summa res praesum controuersia facio nunc demum cum hostis prope ad porta sum ciuilis discordia sero nisi qui in turbidus paruus perspicuus sum puto quis ago ceterum nonne enim magnus cura occupo animus uerus sum praejudicium res tantus aufero sui placeo de is qui valerius horatius ante idus maia decemviri abeo magistratus insimulo bellum qui immineo perficio res publicus in tranquillus redigo senatus discepto ago et iam nunc ita sui paro ap claudius ut comitium qui decemviri creo decemviri ipse habeo scio sui ratio reddo sum utrum in unus annus creo sum an donec lex qui desum perfero in praesens omnis praeter bellum omitto placeo qui si fallo fama vulgo vanus non nuntius solus sed tusculanum etiam legatus affero puto speculator mitto censeo qui certus exploro refero sin fides et nuntius et legatus habeo dilectus primus quoque tempus habeo et decemviri quo quisque is uideo exercitus duco neque res alius praeverto


in hanc sententiam ut discederetur iuniores patrum euincebant. ferocioresque iterum coorti Ualerius Horatiusque uociferari ut de re publica liceret dicere; dicturos ad populum, si in senatu per factionem non liceat; neque enim sibi priuatos aut in curia aut in contione posse obstare, neque se imaginariis fascibus eorum cessuros esse. tum Appius iam prope esse ratus ut ni uiolentiae eorum pari resisteretur audacia, uictum imperium esset, 'non erit melius' inquit, 'nisi de quo consulimus, uocem misisse,' et ad Ualerium, negantem se priuato reticere, lictorem accedere iussit. iam Quiritium fidem implorante Ualerio a curiae limine, L. Cornelius complexus Appium, non cui simulabat consulendo, diremit certamen; factaque per Cornelium Ualerio dicendi gratia quae uellet, cum libertas non ultra uocem excessisset, decemuiri propositum tenuere. consulares quoque ac seniores ab residuo tribuniciae potestatis odio, cuius desiderium plebi multo acrius quam consularis imperii rebantur esse, prope malebant postmodo ipsos decemuiros uoluntate abire magistratu quam inuidia eorum exsurgere rursus plebem: si leniter ducta res sine populari strepitu ad consules redisset, aut bellis interpositis aut moderatione consulum in imperiis exercendis posse in obliuionem tribunorum plebem adduci. silentio patrum edicitur dilectus. iuniores cum sine prouocatione imperium esset ad nomina respondent. legionibus scriptis, inter se decemuiri comparabant quos ire ad bellum, quos praeesse exercitibus oporteret. principes inter decemuiros erant Q. Fabius et Ap. Claudius . bellum domi maius quam foris apparebat. Appi uiolentiam aptiorem rati ad comprimendos urbanos motus: in Fabio minus in bono constans quam nauum in malitia ingenium esse. hunc enim uirum, egregium olim domi militiaeque, decemuiratus collegaeque ita mutauerant ut Appi quam sui similis mallet esse. huic bellum in Sabinis, M'. Rabuleio et Q. Poetelio additis collegis, mandatum. M. Cornelius in Algidum missus cum L. Minucio et T. Antonio et K. Duillio et M. Sergio . Sp. Oppium Ap. Claudio adiutorem ad urbem tuendam, aequo omnium decemuirorum imperio, decernunt.

in hic sententia ut discedo iuniores pater evinco ferox iterum coorior valerius horatius uociferaris ut de res publicus licet dico dico ad populus si in senatus per factio non licet neque enim sui privo aut in curia aut in contio possum obstaris neque sui imaginarius fascis is cedo sum tum appius iam prope sum reor ut ni violentia is par resisto audacia uictus imperium sum non sum bonus inquam nisi de quo consulo uox mitto et ad valerius nego sui priuo reticeo lictor accedo iubeo iam quiris fides imploro valerius ab curia limen l cornelius complexus appius non qui simulo consulo disredimo certamen facio per cornelius valerius dico gratia qui uolo cum libertas non ultra uox excedo decemuiri propono teneo consularis quoque atque senex ab residuus tribunicius potestas odium qui desiderium plebs multus acer quam consularis imperium reor sum prope malo postmodo ipse decemviri uoluntas abeo magistratus quam inuidia is exsurgo rursus plebs si lenis duco res sine populor strepitus ad consul redeo aut bellum interpono aut moderatio consul in imperium exerceo possum in obliuio tribunus plebs adduco silentium pater edico delectus iuniores cum sine prouocatio imperium sum ad nomen respondeo legio scribo inter sui decemuiri comparo qui eo ad bellum qui praesum exercitus oportet princeps inter decemviri sum q fabius et ap claudus bellum domus magnus quam foris appareo appius uiolentia aptus reor ad comprimo urbanus moueo in fabius paruus in bonus consto quam navus in malitia ingenium sum hic enim uir egregius olim domus militia decemuiratus collega ita muto ut appius quam suus similis malo sum hic bellum in sabinum m rabuleio et q poetelius addo collega mando m cornelius in algidus mitto cum l minucius et t antonius et k duellius et m sergius spurius oppius ap claudius adiutor ad urbs tueor aequus omnis decemviri imperium decerno


deinde M. Ualerius Sp. Uerginius consules facti. domi forisque otium fuit; annona propter aquarum intemperiem laboratum est. de Auentino publicando lata lex est. tribuni plebis iidem refecti. hi sequente anno, T. Romilio C. Ueturio consulibus, legem omnibus contionibus suis celebrant: pudere se numeri sui nequiquam aucti, si ea res aeque suo biennio iaceret ac toto superiore lustro iacuisset. cum maxime haec agerent, trepidi nuntii ab Tusculo ueniunt Aequos in agro Tusculano esse. fecit pudorem recens eius populi meritum morandi auxilii. ambo consules cum exercitu missi hostem in sua sede, in Algido inueniunt. ibi pugnatum. supra septem milia hostium caesa, alii fugati; praeda parta ingens. eam propter inopiam aerarii consules uendiderunt. inuidiae tamen res ad exercitum fuit, eademque tribunis materiam criminandi ad plebem consules praebuit. itaque ergo, ut magistratu abiere, Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus dies dicta est Romilio ab C. Caluio Cicerone tribuno plebis, Ueturio ab L. Alieno aedile plebis. uterque magna patrum indignatione damnatus, Romilius decem milibus aeris, Ueturius quindecim. nec haec priorum calamitas consulum segniores nouos fecerat consules. et se damnari posse aiebant, et plebem et tribunos legem ferre non posse. tum abiecta lege quae promulgata consenuerat, tribuni lenius agere cum patribus: finem tandem certaminum facerent. si plebeiae leges displicerent, at illi communiter legum latores et ex plebe et ex patribus, qui utrisque utilia ferrent quaeque aequandae libertatis essent, sinerent creari. rem non aspernabantur patres; daturum leges neminem nisi ex patribus aiebant. cum de legibus conueniret, de latore tantum discreparet, missi legati Athenas Sp. Postumius Albus A. Manlius P. Sulpicius Camerinus , iussique inclitas leges Solonis describere et aliarum Graeciae ciuitatium instituta mores iuraque noscere.

deinde m valerius spurius uerginius consul facio domus foris otium sum annona propter aqua intemperies laboro sum de aventinus publico fero lex sum tribunus plebs eo reficio hic sequor annus t romulius que veturius consul lex omnis contio suus celebro pudeo sui numerus suus nequiquam augeo si is res aequus suus biennium iaceo atque totus superus lustrum jaceo cum magnus hic ago trepidus nuntius ab tusculus uenio aequi in ager tusculanus sum facio pudor recens is populus mereo moror auxilium ambo consul cum exercitus mitto hostis in suus sedes in algidus inuenio ibi pugno supra septem mille hostis caedo alius fugo praeda pario ingens is propter inopia aerarius consul vendo inuidia tamen res ad exercitus sum idem tribunus materia crimino ad plebs consul praebeo itaque ergo ut magistratus abeo spurius tarpeius ab aternius consul dies dictum sum romulius ab que caluio cicero tribunus plebs veturius ab l alienus aedilis plebs uterque magnus pater indignatio damno romulius decem mille aer veturius quindecim neque hic prior calamitas consul segnis nouus facio consul et sui damnaris possum aio et plebs et tribunus lex fero non possum tum abicio lex qui promulgo consenesco tribunus lenis ago cum pater finis tandem certamen facio si plebeius lex displiceo at ille communis lex lator et ex plebs et ex pater qui uterque utilis fero quisque aequo libertas sum sino creo res non aspernor pater do lex nemo nisi ex pater aio cum de lex convenio de lator tantus discrepo mitto legatus athenae spurius postumus albus ab manlius p sulpicius camerinus jubeo inclutus lex solon describo et alius graecia ciuitas institutum mos juro nosco


senatus in Capitolio erat; eo tribuni cum perturbata plebe ueniunt. multitudo clamore ingenti nunc consulum, nunc patrum fidem implorant; nec ante mouerunt de sententia consulem quam tribuni se in auctoritate patrum futuros esse polliciti sunt. tunc referente consule de tribunorum et plebis postulatis senatus consulta fiunt ut neque tribuni legem eo anno ferrent neque consules ab urbe exercitum educerent; in reliquum magistratus continuari et eosdem tribunos refici iudicare senatum contra rem publicam esse. consules fuere in patrum potestate: tribuni reclamantibus consulibus refecti. patres quoque, ne quid cederent plebi, et ipsi L. Quinctium consulem reficiebant. nulla toto anno uehementior actio consulis fuit. 'mirer' inquit, 'si uana uestra, patres conscripti, auctoritas ad plebem est? uos eleuatis eam quippe qui, quia plebs senatus consultum continuandis magistratibus soluit, ipsi quoque solutum uoltis, ne temeritati multitudinis cedatis, tamquam id sit plus posse in ciuitate, plus leuitatis ac licentiae habere. leuius enim uaniusque profecto est sua decreta et consulta tollere quam aliorum. imitamini, patres conscripti, turbam inconsultam, et qui exemplo aliis esse debetis, aliorum exemplo peccate potius quam alii uestro recte faciant, dum ego ne imiter tribunos nec me contra senatus consultum consulem renuntiari patiar. te uero, C. Claudi , adhortor ut et ipse populum Romanum hac licentia arceas, et de me hoc tibi persuadeas me ita accepturum ut non honorem meum a te impeditum, sed gloriam spreti honoris auctam, inuidiam quae ex continuato eo impenderet leuatam putem.' communiter inde edicunt ne quis L. Quinctium consulem faceret; si quis fecisset, se id suffragium non obseruaturos.

senatus in capitolium sum is tribunus cum perturbo plebs uenio multitudo clamor ingens nunc consul nunc pater fides imploro neque ante moueo de sententia consul quam tribunus sui in auctoritas pater sum sum polliceor sum tunc refero consul de tribunus et plebs postulo senatus consulo fio ut neque tribunus lex is annus fero neque consul ab urbs exercitus educo in reliquus magistratus continuaris et idem tribunus reficio iudicaris senatus contra res publicus sum consul sum in pater potestas tribunus reclamo consul reficio pater quoque ne quis cedo plebs et ipse l quintius consul reficio nullus totus annus vehemens actium consul sum miror inquam si uanus uester pater conscribo auctoritas ad plebs sum tu elevo is quippe qui quia plebs senatus consulo continuo magistratus soluo ipse quoque soluo uolo ne temeritas multitudo cedo tamquam is sum multus possum in ciuitas multus leuitas atque licentia habeo leuis enim vanus profecto sum suus decretum et consulo tollo quam alius imito pater conscribo turba inconsultus et qui exemplum alius sum debeo alius exemplum pecco potis quam alius uester rectus facio dum ego ne imito tribunus neque ego contra senatus consulo consul renuntiaris patior tu uerus que claudius adhortor ut et ipse populus romanus hic licentia arceo et de ego hic tu persuadeo ego ita accipio ut non honor meus ab tu impedio sed gloria sperno honor augeo inuidia qui ex continuo is impendeo levo puto communis inde edico ne quis l quintius consul facio si quis facio sui is suffragium non obseruaturos


cum promptum hoc ius uelut ex oraculo incorruptum pariter ab iis summi infimique ferrent, tum legibus condendis opera dabatur; ingentique hominum exspectatione propositis decem tabulis, populum ad contionem aduocauerunt et, quod bonum faustum felixque rei publicae ipsis liberisque eorum esset, ire et legere leges propositas iussere: se, quantum decem hominum ingeniis prouideri potuerit, omnibus, summis infimisque, iura aequasse: plus pollere multorum ingenia consiliaque. uersarent in animis secum unamquamque rem, agitarent deinde sermonibus, atque in medium quid in quaque re plus minusue esset conferrent. eas leges habiturum populum Romanum quas consensus omnium non iussisse latas magis quam tulisse uideri posset. cum ad rumores hominum de unoquoque legum capite editos satis correctae uiderentur, centuriatis comitiis decem tabularum leges perlatae sunt, qui nunc quoque, in hoc immenso aliarum super alias aceruatarum legum cumulo, fons omnis publici priuatique est iuris. uolgatur deinde rumor duas deesse tabulas quibus adiectis absolui posse uelut corpus omnis Romani iuris. ea exspectatio, cum dies comitiorum adpropinquaret, desiderium decemuiros iterum creandi fecit. iam plebs, praeterquam quod consulum nomen haud secus quam regum perosa erat, ne tribunicium quidem auxilium, cedentibus in uicem appellationi decemuiris, quaerebat.

cum promptus hic ius uelut ex oraculum incorruptus pariter ab is superus infimus fero tum lex condo opus do ingens homo exspectatio propono decem tabula populus ad contio advoco et qui bonus faustus felix res publicus ipse libo is sum eo et lego lex propono jubeo sui quantus decem homo ingenium prouideo possum omnis summus infimus ius aequo multus polleo multus ingenium consilior verso in animus sui unamquamque res agito deinde sermo atque in medius quis in quisque res multus parvus sum confero is lex habeo populus romanus qui consentio omnis non iubeo latus magis quam fero uideo possum cum ad rumor homo de unoquoque lex caput edo satis corrigo uideo centurio comitium decem tabularis lex perfero sum qui nunc quoque in hic immensus alius super alius aceruataris lex cumulo fons omnis publicus privo sum ius vulgo deinde rumor duo desum tabula qui adicio absolvo possum uelut corpus omnis romanus ius is exspectatio cum dies comitium appropinquo desiderium decemviri iterum creo facio iam plebs praeterquam qui consul nomen haud secus quam rex perosus sum ne tribunicius quidem auxilium cedo in uicis appellatio decemviri quaero


sed magis oboedienter uentum in curiam esse quam obnoxie dictas sententias accepimus. L. Ualerium Potitum proditum memoriae est post relationem Ap. Claudi , priusquam ordine sententiae rogarentur, postulando ut de re publica liceret dicere, prohibentibus minaciter decemuiris proditurum se ad plebem denuntiantem, tumultum exciuisse. nec minus ferociter M. Horatium Barbatum isse in certamen, decem Tarquinios appellantem admonentemque Ualeriis et Horatiis ducibus pulsos reges. nec nominis homines tum pertaesum esse, quippe quo Iouem appellari fas sit, quo Romulum, conditorem urbis, deincepsque reges, quod sacris etiam ut sollemne retentum sit: superbiam uiolentiamque tum perosus regis. quae si in rege tum [eodem] aut in filio regis ferenda non fuerint, quem <eadem> laturum in tot priuatis? uiderent ne uetando in curia libere homines loqui extra curiam etiam mouerent uocem; neque se uidere qui sibi minus priuato ad contionem populum uocare quam illis senatum cogere liceat. ubi uellent experirentur quanto fortior dolor libertate sua uindicanda quam cupiditas in iniusta dominatione esset. de bello Sabino eos referre, tamquam maius ullum populo Romano bellum sit quam cum iis qui legum ferendarum causa creati nihil iuris in ciuitate reliquerint; qui comitia, qui annuos magistratus, qui uicissitudinem imperitandi, quod unum exaequandae sit libertatis, sustulerint; qui priuati fasces et regium imperium habeant. fuisse regibus exactis patricios magistratus; creatos postea post secessionem plebis plebeios; cuius illi partis essent, rogitare. populares? quid enim eos per populum egisse? optimates? qui anno iam prope senatum non habuerint, tunc ita habeant ut de re publica loqui prohibeant? ne nimium in metu alieno spei ponerent; grauiora quae patiantur uideri iam hominibus quam quae metuant.

sed magis oboedienter uenio in curia sum quam obnoxius dico sententia accipio l valerius potitus prodeo memoria sum post relatio ap claudius priusquam ordo sententia rogo postulo ut de res publicus licet dico prohibeo minax decemviri prodeo sui ad plebs denuntio tumultus excio neque paruus ferociter m horatius barbatus eo in certamen decem tarquinii appello admoneo valerius et horatius dux pello rex neque nomen homo tum pertaedet sum quippe quo iuppiter appello fas sum quo romulis conditor urbs deinceps rex qui sacrum etiam ut sollemnis retendo sum superbia violentia tum perosus rex qui si in rex tum idem aut in filius rex fero non sum qui idem fero in tot priuo video ne veto in curia libo homo loquor extra curia etiam moveo uox neque sui uideo qui sui paruus priuo ad contio populus uoco quam ille senatus cogo licet ubi uolo experior quantus fortis dolor libertas suus vindico quam cupiditas in iniustus dominatio sum de bellum sabinum is refero tamquam magnus ullus populus romanus bellum sum quam cum is qui lex ferendaris causa creo nihil ius in ciuitas relinquo qui comitium qui annuus magistratus qui uicissitudo imperito qui unus exaequo sum libertas tollo qui priuo fascis et regius imperium habeo sum rex exigo patricius magistratus creo postea post secessio plebs plebeius qui ille pars sum rogito popularis quis enim is per populus ago optimas qui annus iam prope senatus non habeo tunc ita habeo ut de res publicus loquor prohibeo ne nimium in metus alienus spes pono grauis qui patior uideo iam homo quam qui metuo


ibi dictator quantum nocte prospici poterat equo circumuectus contemplatusque qui tractus castrorum quaeque forma esset, tribunis militum imperauit ut sarcinas in unum conici iubeant, militem cum armis ualloque redire in ordines suos. facta quae imperauit. tum quo fuerant ordine in uia, exercitum omnem longo agmine circumdat hostium castris et ubi signum datum sit clamorem omnes tollere iubet; clamore sublato ante se quemque ducere fossam et iacere uallum. edito imperio, signum secutum est. iussa miles exsequitur; clamor hostes circumsonat. superat inde castra hostium et in castra consulis uenit; alibi pauorem, alibi gaudium ingens facit. Romani ciuilem esse clamorem atque auxilium adesse inter se gratulantes, ultro ex stationibus ac uigiliis territant hostem. consul differendum negat; illo clamore non aduentum modo significari sed rem ab suis coeptam, mirumque esse ni iam exteriore parte castra hostium oppugnentur. itaque arma suos capere et se subsequi iubet. nocte initum proelium est; legionibus dictatoris clamore significant ab ea quoque parte rem in discrimine esse. iam se ad prohibenda circumdari opera Aequi parabant cum ab interiore hoste proelio coepto, ne per media sua castra fieret eruptio, a munientibus ad pugnantes introrsum uersi uacuam noctem operi dedere, pugnatumque cum consule ad lucem est. luce prima iam circumuallati ab dictatore erant et uix aduersus unum exercitum pugnam sustinebant. tum a Quinctiano exercitu, qui confestim a perfecto opere ad arma rediit, inuaditur uallum. hic instabat noua pugna: illa nihil remiserat prior. tum ancipiti malo urgente, a proelio ad preces uersi hinc dictatorem, hinc consulem orare, ne in occidione uictoriam ponerent, ut inermes se inde abire sinerent. ab consule ad dictatorem ire iussi; is ignominiam infensus addidit; Gracchum Cloelium ducem principesque alios uinctos ad se adduci iubet, oppido Corbione decedi. sanguinis se Aequorum non egere; licere abire, sed ut exprimatur tandem confessio subactam domitamque esse gentem, sub iugum abituros. tribus hastis iugum fit, humi fixis duabus superque eas transuersa una deligata. sub hoc iugo dictator Aequos misit.

ibi dictator quantus nox prospicio possum equus circumvehor contemplo qui traho castrum quisque forma sum tribunus miles impero ut sarcina in unus conicio jubeo miles cum arma vallo redeo in ordo suus facio qui impero tum quo sum ordo in uia exercitus omnis longus agmen circumdo hostis castrum et ubi signum do sum clamor omnis tollo iubeo clamor tollo ante sui quisque duco fodio et iacio valles edo imperium signum sequor sum iubeo miles exsequor clamor hostis circumsono supero inde castrum hostis et in castrum consul uenio alibi pauor alibi gaudium ingens facio romanus ciuilis sum clamor atque auxilium adsum inter sui gratulor ultro ex statio atque uigilia territo hostis consul differo nego ille clamor non aduentus modo significo sed res ab suus coepio mirus sum ni iam exter pars castrum hostis oppugno itaque arma suus capio et sui subsequor iubeo nox ineo proelium sum legio dictator clamor significo ab is quoque pars res in discrimen sum iam sui ad prohibeo circumdaris opus aequum paro cum ab interior hostis proelium coepio ne per medius suus castrum fio eruptio ab munio ad pugno introrsum verro uacuus nox operio do pugno cum consul ad lux sum lux primus iam circumvallo ab dictator sum et uix aduersus unus exercitus pugna sustineo tum ab quintianus exercitus qui confestim ab perficio opus ad arma redeo invado valles hic insto nouus pugno ille nihil remitto prior tum anceps malus urgeo ab proelium ad prex verro hinc dictator hinc consul oro ne in occidio uictoria pono ut inermis sui inde abeo sino ab consul ad dictator eo iubeo is ignominia infensus addo gracchus cloelium dux princeps alius vincio ad sui adduco iubeo oppidum corbio decedo sanguis sui aequi non ago licet abeo sed ut exprimo tandem confessio subigo domo sum gens sub iugum abeo tres hasta iugum fio humus figo duo supo is transverto unus deligo sub hic iugum dictator aequi mitto


uictoriam honestam ex hostibus partam turpe domi de finibus sociorum iudicium populi deformauit. Aricini atque Ardeates de ambiguo agro cum saepe bello certassent, multis in uicem cladibus fessi iudicem populum Romanum cepere. cum ad causam orandam uenissent, concilio populi a magistratibus dato magna contentione actum. iamque editis testibus, cum tribus uocari et populum inire suffragium oporteret, consurgit P. Scaptius de plebe, magno natu, et 'si licet' inquit, 'consules, de re publica dicere, errare ego populum in hac causa non patiar.' cum ut uanum eum negarent consules audiendum esse uociferantemque prodi publicam causam submoueri iussissent, tribunos appellat. tribuni, ut fere semper reguntur a multitudine magis quam regunt, dedere cupidae audiendi plebi ut quae uellet Scaptius diceret. ibi infit annum se tertium et octogensimum agere, et in eo agro de quo agitur militasse, non iuuenem, uicesima iam stipendia merentem, cum ad Coriolos sit bellatum. eo rem se uetustate oblitteratam, ceterum suae memoriae infixam adferre agrum de quo ambigitur finium Coriolanorum fuisse captisque Coriolis iure belli publicum populi Romani factum. mirari se quonam ore Ardeates Aricinique, cuius agri ius nunquam usurpauerint incolumi Coriolana re, eum se a populo Romano, quem pro domino iudicem fecerint, intercepturos sperent. sibi exiguum uitae tempus superesse; non potuisse se tamen inducere in animum quin, quem agrum miles pro parte uirili manu cepisset, eum senex quoque uoce, qua una posset, uindicaret. magnopere se suadere populo ne inutili pudore suam ipse causam damnaret.

uictoria honestus ex hostis pario turpis domus de finis socius iudicium populus deformo aricinus atque ardeates de ambiguus ager cum saepe bellum certo multus in uicis clades fatisco judico populus romanus capio cum ad causa oro uenio concilio populus ab magistratus do magnus contentio ago iam edo testis cum tres uoco et populus ineo suffragium oportet consurgo p scaptius de plebs magnus natus et si licet inquam consul de res publicus dico erro ego populus in hic causa non patior cum ut uanum is nego consul audio sum vocifero prodo publicus causa submoveo jubeo tribunus appello tribunus ut fere semper rego ab multitudo magis quam rego do cupidus audio plebs ut qui uolo scaptius dico ibi infio annus sui tertius et octogensimum ago et in is ager de quo ago milito non iuuenis vicesimus iam stipendium mereo cum ad corioli sum bello is res sui uetustas oblittero ceterum suus memoria infigo affero ager de quo ambago finis coriolanus sum capio corioli ius bellum publicus populus romanus facio miror sui quonam os ardeates aricinus qui ager ius numquam usurpo incolumis coriolana res is sui ab populus romanus qui pro dominus judico facio intercipio spero sui exiguus uita tempus supersum non possum sui tamen induco in animus quin qui ager miles pro pars uirilis manus capio is senex quoque uox qui unus possum vindico magnopere sui suadeo populus ne inutilis pudor suus ipse causa damno


consules inde A. Postumius Albus Sp. Furius Fusus . —Furios Fusios scripsere quidam; id admoneo ne quis immutationem uirorum ipsorum esse quae nominum est putet. —haud dubium erat quin cum Aequis alter consulum bellum gereret. itaque Aequi ab Ecetranis Uolscis praesidium petiere; quo cupide oblato—adeo ciuitates hae perpetuo in Romanos odio certauere—bellum summa ui parabatur. sentiunt Hernici et praedicunt Romanis Ecetranum ad Aequos descisse. suspecta et colonia Antium fuit, quod magna uis hominum inde, cum oppidum captum esset, confugisset ad Aequos; isque miles per bellum Aequicum uel acerrimus fuit; compulsis deinde in oppida Aequis, ea multitudo dilapsa cum Antium redisset, sua sponte iam infidos colonos Romanis abalienauit. necdum matura re cum defectionem parari delatum ad senatum esset, datum negotium est consulibus ut principibus coloniae Romam excitis quaererent quid rei esset. qui cum haud grauate uenissent, introducti a consulibus ad senatum ita responderunt ad interrogata ut magis suspecti quam uenerant dimitterentur. bellum inde haud dubium haberi. Sp. Furius consulum alter cui ea prouincia euenerat profectus in Aequos, Hernicorum in agro populabundum hostem inuenit, ignarusque multitudinis, quia nusquam uniuersa conspecta fuerat, imparem copiis exercitum temere pugnae commisit. primo concursu pulsus se intra castra recepit. neque is finis periculi fuit; namque et proxima nocte et postero die tanta ui castra sunt circumsessa atque oppugnata ut ne nuntius quidem inde mitti Romam posset. Hernici et male pugnatum et consulem exercitumque obsideri nuntiauerunt, tantumque terrorem incussere patribus ut, quae forma senatus consulti ultimae semper necessitatis habita est, Postumio, alteri consulum, negotium daretur uideret ne quid res publica detrimenti caperet. ipsum consulem Romae manere ad conscribendos omnes qui arma ferre possent optimum uisum est: pro consule T. Quinctium subsidio castris cum sociali exercitu mitti; ad eum explendum Latini Hernicique et colonia Antium dare Quinctio subitarios milites—ita tum repentina auxilia appellabant—iussi.

consul inde ab postumus albus spurius furius fundo furius furius scribo quidam is admoneo ne quis immutatio uir ipse sum qui nomen sum puto haud dubius sum quin cum aequi alter consul bellum gero itaque aequum ab ecetrani volscus praesidium peto quo cupidus offertor adeo ciuitas hic perpetuus in romanus odium certo bellum summus uis paro sentio hernicus et praedico romanus ecetrani ad aequi descio suspicio et colonia antius sum qui magnus uolo homo inde cum oppidum capio sum confugio ad aequi eo miles per bellum aequicus uel acer sum compello deinde in oppidum aequi is multitudo dilabor cum antius redeo suus sponte iam infidus colonus romanus abalieno necdum maturo res cum defectio paro defero ad senatus sum do negotium sum consul ut princeps colonia roma excio quaero quis res sum qui cum haud grauo uenio introduco ab consul ad senatus ita respondeo ad interrogo ut magis suspicio quam uenio dimitto bellum inde haud dubius habeo spurius furius consul alter qui is prouincia euenio proficiscor in aequi hernicus in ager populabundus hostis inuenio ignarus multitudo quia nusquam uniuersus conspicio sum imparis copia exercitus temere pugna committo primus concursus pello sui intra castrum recipio neque is finis periculum sum namque et propior nox et posterus dies tantus uis castrum sum circumsedeo atque oppugno ut ne nuntius quidem inde mitto roma possum hernicus et malus pugno et consul exerceo obsideri nuntio tantus terror incutio pater ut qui forma senatus consulo ulter semper necessitas habeo sum postumius alter consul negotium do video ne quis res publicus detrimentum capio ipse consul roma maneo ad conscribo omnis qui arma fero possum bonus uideo sum pro consul t quintius subsidium castrum cum social exercitus mitto ad is expleo latinum hernicus et colonia antius do quintius subitarius miles ita tum repentinus auxilium appello iubeo


hoc bello perfecto tribunicium domi bellum patres territat. clamant fraude fieri quod foris teneatur exercitus; frustrationem eam legis tollendae esse; se nihilo minus rem susceptam peracturos. obtinuit tamen L. Lucretius praefectus urbis ut actiones tribuniciae in aduentum consulum differrentur. erat et noua exorta causa motus. A. Cornelius et Q. Seruilius quaestores M. Uolscio , quod falsus haud dubie testis in Caesonem exstitisset, diem dixerant. multis enim emanabat indiciis neque fratrem Uolsci ex quo semel fuerit aeger unquam non modo uisum in publico, sed ne adsurrexisse quidem ex morbo, multorumque tabe mensum mortuum; nec iis temporibus in quae testis crimen coniecisset Caesonem Romae uisum, adfirmantibus qui una meruerant secum eum tum frequentemque ad signa sine ullo commeatu fuisse. nisi ita esset multi priuatim ferebant Uolscio iudicem. cum ad iudicium ire non auderet, omnes eae res in unum congruentes haud magis dubiam damnationem Uolsci quam Caesonis Uolscio teste fuerat faciebant. in mora tribuni erant, qui comitia quaestores habere de reo, nisi prius habita de lege essent, passuros negabant. ita extracta utraque res in consulum aduentum est. qui ubi triumphantes uictore cum exercitu urbem inierunt, quia silentium de lege erat, perculsos magna pars credebant tribunos; at illi—etenim extremum anni iam erat—quartum adfectantes tribunatum, in comitiorum disceptationem ab lege certamen auerterant. et cum consules nihilo minus aduersus continuationem tribunatus quam si lex minuendae suae maiestatis causa promulgata ferretur tetendissent uictoria certaminis penes tribunos fuit. eodem anno Aequis pax est petentibus data. census, res priore anno incohata, perficitur, idque lustrum ab origine urbis decimum conditum ferunt. censa ciuium capita centum septendecim milia trecenta undeuiginti. consulum magna domi bellique eo anno gloria fuit, quod et foris pacem peperere, et domi, etsi non concors, minus tamen quam alias infesta ciuitas fuit.

hic bellum perficio tribunicius domus bellum pater territo clamo fraus fio qui foris teneo exercitus frustratio is lex tollo sum sui nihilum paruus res suscipio perago obtineo tamen l lucretius praefectus urbs ut actio tribunicius in aduentus consul differo sum et nouus exorior causa moueo ab cornelius et q seruilius quaestor m volscius qui falsus haud dubius testis in caeso exsisto dies dico multus enim emano indicium neque frater volscus ex quo semel sum aeger umquam non modo uideo in publicus sed ne assurgo quidem ex morbus multi tabeo metior mortuus neque is tempus in qui testis crimen conicio caeso roma uideo adfirmo qui unus mereo sui is tum frequento ad signum sine ullus commeatus sum nisi ita sum multus priuatim fero volscius judico cum ad iudicium eo non audeo omnis is res in unus congruo haud magis dubius damnatio volscus quam caeso volscius testis sum facio in mora tribunus sum qui comitium quaestor habeo de reor nisi prior habeo de lex sum patior nego ita extraho uter res in consul aduentus sum qui ubi triumpho uictor cum exercitus urbs ineo quia silentium de lex sum percello magnus pars credo tribunus at ille etenim exter annus iam sum quartus adfectantes tribunatus in comitium disceptatio ab lex certamen averto et cum consul nihilum paruus aduersus continuatio tribunatus quam si lex minuo suus maiestas causa promulgo fero tendo uictoria certamen penis tribunus sum idem annus aequi pax sum peto do census res prior annus incoho perficio is lustrum ab origo urbs decimus condio fero censeo ciuis caput centum septendecim mille trecenti undeuigniti consul magnus domus bellus is annus gloria sum qui et foris pax pario et domus etsi non concors paruus tamen quam alius infestus ciuitas sum


pace parta, instare tum tribuni patribus, ut P. Ualeri fidem exsoluerent, instare <C.> Claudio, ut collegae deos manes fraude liberaret, agi de lege sineret. consul antequam collegam sibi subrogasset negare passurum agi de lege. hae tenuere contentiones usque ad comitia consulis subrogandi. Decembri mense summo patrum studio L. Quinctius Cincinnatus , pater Caesonis, consul creatur qui magistratum statim occiperet. perculsa erat plebes consulem habitura iratum, potentem fauore patrum, uirtute sua, tribus liberis, quorum nemo Caesoni cedebat magnitudine animi, consilium et modum adhibendo ubi res posceret priores erant. is ut magistratum iniit, adsiduis contionibus pro tribunali non in plebe coercenda quam senatu castigando uehementior fuit, cuius ordinis languore perpetui iam tribuni plebis, non ut in re publica populi Romani sed ut in perdita domo lingua criminibusque regnarent: cum Caesone filio suo uirtutem, constantiam, omnia iuuentutis belli domique decora pulsa ex urbe Romana et fugata esse; loquaces, seditiosos, semina discordiarum, iterum ac tertium tribunos, pessimis artibus, regia licentia uiuere. 'Aulus' inquit, 'ille Uerginius, quia in Capitolio non fuit, minus supplicii quam Appius Herdonius meruit? plus hercule aliquanto, qui uere rem aestimare uelit. Herdonius, si nihil aliud, hostem se fatendo prope denuntiauit ut arma caperetis; hic negando bellum esse arma uobis ademit nudosque seruis uestris et exsulibus obiecit. et uos— C. Claudi pace et P. Ualeri mortui loquar—prius in cliuum Capitolinum signa intulistis quam hos hostes de foro tolleretis? pudet deorum hominumque. cum hostes in arce, in Capitolio essent, exsulum et seruorum dux profanatis omnibus in cella Iouis optimi maximi habitaret, Tusculi ante quam Romae sumpta sunt arma. in dubio fuit utrum L. Mamilius , Tusculanus dux, an P. Ualerius et C. Claudius consules Romanam arcem liberarent; et qui ante Latinos ne pro se quidem ipsis, cum in finibus hostem haberent, attingere arma passi sumus, nunc, nisi Latini sua sponte arma sumpsissent, capti et deleti eramus. hoc est, tribuni, auxilium plebi ferre, inermem eam hosti trucidandam obicere? scilicet si quis uobis humillimus homo de uestra plebe, quam partem uelut abruptam a cetero populo uestram patriam peculiaremque rem publicam fecistis, si quis ex his domum suam obsessam a familia armata nuntiaret, ferendum auxilium putaretis: Iuppiter optimus maximus exsulum atque seruorum saeptus armis nulla humana ope dignus erat? et hi postulant, ut sacrosancti habeantur, quibus ipsi di neque sacri neque sancti sunt? at enim, diuinis humanisque obruti sceleribus, legem uos hoc anno perlaturos dictitatis. tum hercule illo die quo ego consul sum creatus, male gesta res publica est, peius multo quam cum P. Ualerius consul periit,—si tuleritis. iam primum omnium' inquit, 'Quirites, in Uolscos et Aequos mihi atque collegae legiones ducere in animo est. nescio quo fato magis bellantes quam pacati propitios habemus deos. quantum periculum ab illis populis fuerit si Capitolium ab exsulibus obsessum scissent, suspicari de praeterito quam re ipsa experiri est melius.'

pax pario insto tum tribunus pater ut p valerius fides exsolvo insto que claudius ut collega deus manes fraus libero ago de lex sino consul antequam collega sui subrogo nego patior ago de lex hic teneo contentio usque ad comitium consul subrogo december mensis superus pater studium l quintius cincinnatus pater caeso consul creo qui magistratus statim obcapio percello sum plebs consul habeo irascor potens fauor pater uirtus suus tres liber qui nemo caeso cedo magnitudo animus consilium et modus adhibeo ubi res posco prior sum is ut magistratus ineo assiduus contio pro tribunal non in plebs coerceo quam senatus castigo vehemens sum qui ordo languor perpetuus iam tribunus plebs non ut in res publicus populus romanus sed ut in perdo domus lingua crimen regno cum caeso filius suus uirtus constantia omnis iuuentus bellum domus decus pello ex urbs romanus et fugo sum loquax seditiosus semen discordiaris iterum atque tertius tribunus malus ars regius licentia uiuo aulus inquam ille uerginius quia in capitolium non sum paruus supplicium quam appius herdonius mereo multus herculis aliquantus qui uerus res aestimaris uolo herdonius si nihil alius hostis sui fateor prope denuntio ut arma capio hic nego bellum sum arma tu adimo nudus seruus uester et exsulis obiacio et tu que claudius pax et p valerius mortuus loquor prior in clivus capitolinus signum infero quam hic hostis de forum tollo pudeo deus homo cum hostis in arx in capitolium sum exsulis et seruus dux profano omnis in cella iuppiter bonus magnus habito tusculis ante quam roma sumo sum arma in dubius sum utrum l mamilius tusculanus dux an p valerius et que claudus consul romanus arx libero et qui ante latini ne pro sui quidem ipse cum in finis hostis habeo attingo arma patior sum nunc nisi latinum suus sponte arma sumo capio et deleo sum hic sum tribunus auxilium plebs fero inermis is hostis trucido obicio scilicet si quis tu humilis homo de uester plebs quam pars uelut abrumpo ab ceterus populus vester patria peculio res publicus facio si quis ex hic domus suus obsedeo ab familia armo nuntio fero auxilium puto iuppiter bonus magnus exsulis atque seruus saepio arma nullus humanus ops dignus sum et hic postulo ut sacrosanctus habeo qui ipse deus neque sacer neque sanctus sum at enim divinus humanus obruo scelus lex tu hic annus perfero dictitas tum herculis ille dies quo ego consul sum creo malus gero res publicus sum malus multus quam cum p valerius consul pereo si fero iam primus omnis inquam quiris in volsci et aequi ego atque collega legio duco in animus sum nescio quo fatum magis bellor quam pacatum propitius habeo deus quantus periculum ab ille populus sum si capitolium ab exsulis obsedeo scio suspicaris de praetereo quam res ipse experior sum bonus


decemuir alienatus ad libidinem animo negat ex hesterno tantum conuicio Icili uiolentiaque Uergini, cuius testem populum Romanum habeat, sed certis quoque indiciis compertum se habere nocte tota coetus in urbe factos esse ad mouendam seditionem. itaque se haud inscium eius dimicationis cum armatis descendisse, non ut quemquam quietum uiolaret, sed ut turbantes ciuitatis otium pro maiestate imperii coerceret. 'proinde quiesse erit melius. i,' inquit, 'lictor, submoue turbam et da uiam domino ad prehendendum mancipium.' cum haec intonuisset plenus irae, multitudo ipsa se sua sponte dimouit desertaque praeda iniuriae puella stabat. tum Uerginius ubi nihil usquam auxilii uidit, 'quaeso' inquit, 'Appi, primum ignosce patrio dolori, si quo inclementius in te sum inuectus; deinde sinas hic coram uirgine nutricem percontari quid hoc rei sit, ut si falso pater dictus sum aequiore hinc animo discedam.' data uenia seducit filiam ac nutricem prope Cloacinae ad tabernas, quibus nunc Nouis est nomen, atque ibi ab lanio cultro arrepto, 'hoc te uno quo possum' ait, 'modo, filia, in libertatem uindico.' pectus deinde puellae transfigit, respectansque ad tribunal 'te' inquit, 'Appi, tuumque caput sanguine hoc consecro.' clamore ad tam atrox facinus orto excitus Appius comprehendi Uerginium iubet. ille ferro quacumque ibat uiam facere, donec multitudine etiam prosequentium tuente ad portam perrexit. Icilius Numitoriusque exsangue corpus sublatum ostentant populo; scelus Appi, puellae infelicem formam, necessitatem patris deplorant. sequentes clamitant matronae, eamne liberorum procreandorum condicionem, ea pudicitiae praemia esse?— cetera, quae in tali re muliebris dolor, quo est maestior imbecillo animo, eo miserabilia magis querentibus subicit. uirorum et maxime Icili uox tota tribuniciae potestatis ac prouocationis ad populum ereptae publicarumque indignationum erat.

decemuir alieno ad libido animus nego ex hesternus tantus conuicium icilis violens uergo qui testo populus romanus habeo sed certus quoque indicium comperio sui habeo nox totus coitus in urbs facio sum ad moveo seditio itaque sui haud inscius is dimicatio cum armo descendo non ut quisquam quiesco violo sed ut turbo ciuitas otium pro maiestas imperium coerceo proinde quiesco sum bonus eo inquam lictor submoveo turba et do uia dominus ad prehendo mancipium cum hic intono plenus ira multitudo ipse sui suus sponte dimoveo desero praeda iniuria puella sto tum uerginius ubi nihil usquam auxilium uideo quaeso inquam appius primus ignosco patrius dolor si quo inclemens in tu sum inveho deinde sino hic coram uirgo nutrix percontaris quis hic res sum ut si fallo pater dico sum aequus hinc animus discedo do uenia seduco filia atque nutrix prope cluacina ad taberna qui nunc nouus sum nomen atque ibi ab lanio culter arrepo hic tu unus quo possum aio modo filia in libertas vindico pectus deinde puella transfigo respecto ad tribunal tu inquam appius tuus caput sanguis hic consecro clamor ad tam atrox facinus orior excio appius comprehendo uerginius iubeo ille ferrum quicumque eo uia facio donec multitudo etiam prosequor tueor ad porta pergo icilius numitorius exsanguis corpus tollo ostento populus scelus appius puella infelix forma necessitas pater deploro sequor clamito matrona eo liberi procreo condicio is pudicitia praemium sum ceterus qui in talis res muliebris dolor quo sum maestus imbecillus animus is miserabilis magis queror subicio uir et magnus icilis uox totus tribunicius potestas atque prouocatio ad populus eripio publica indignatio sum


consules creati Q. Fabius Uibulanus tertium et L. Cornelius Maluginensis . census actus eo anno: lustrum propter Capitolium captum, consulem occisum condi religiosum fuit. Q. Fabio L. Cornelio consulibus principio anni statim res turbulentae. instigabant plebem tribuni: bellum ingens a Uolscis et Aequis Latini atque Hernici nuntiabant: iam Antii Uolscorum legiones esse. et ipsam coloniam ingens metus erat defecturam; aegreque impetratum a tribunis ut bellum praeuerti sinerent. consules inde partiti prouincias: Fabio ut legiones Antium duceret datum, Cornelius ut Romae praesidio esset, ne qua pars hostium, qui Aequis mos erat, ad populandum ueniret. Hernici et Latini iussi milites dare ex foedere, duaeque partes sociorum in exercitu, tertia ciuium fuit. postquam ad diem praestitutum uenerunt socii, consul extra portam Capenam castra locat. inde lustrato exercitu Antium profectus haud procul oppido statiuisque hostium consedit. ubi cum Uolsci, quia nondum ab Aequis uenisset exercitus, dimicare non ausi, quemadmodum quieti uallo se tutarentur, pararent, postero die Fabius non permixtam unam sociorum ciuiumque sed trium populorum tres separatim acies circa uallum hostium instruxit; ipse erat medius cum legionibus Romanis. inde signum obseruari iussit, ut pariter et socii rem inciperent referrentque pedem, si receptui cecinisset. equites item suae cuique parti post principia conlocat. ita trifariam adortus castra circumuenit et cum undique instaret non sustinentes impetum Uolscos uallo deturbat. transgressus inde munitiones pauidam turbam inclinatamque in partem unam castris expellit. inde effuse fugientes eques, cui superare uallum haud facile fuerat, cum ad id spectator pugnae adstitisset, libero campo adeptus parte uictoriae fruitur territos caedendo. magna et in castris et extra munimenta caedes fugientium fuit sed praeda maior, quia uix arma secum efferre hostis potuit; deletusque exercitus foret ni fugientes siluae texissent.

consul creo q fabius uibulanus tertius et l cornelius maluginensis census ago is annus lustrum propter capitolium capio consul occido condo religiosus sum q fabius l cornelius consul principium annus statim res turbulentus instigo plebs tribunus bellum ingens ab volscus et aequi latinum atque hernicus nuntio iam antius volscus legio sum et ipse colonia ingens metus sum deficio aeger impetro ab tribunus ut bellum praeverto sino consul inde partio prouincia fabius ut legio antius duco do cornelius ut roma praesidium sum ne qui pars hostis qui aequi mos sum ad populo venio hernicus et latinum iubeo miles do ex foedus duo pars socius in exercitus tertius ciuis sum postquam ad dies praestitus uenio socius consul extra porta capena castrum loco inde lustro exercitus antius proficiscor haud procul oppidum stativus hostis consido ubi cum volscus quia nondum ab aequi uenio exercitus dimicaris non audeo quemadmodum quiesco uallum sui tuto paro posterus dies fabius non permisceo unus socius civis sed tres populus tres separatim acies circa valles hostis instruo ipse sum medius cum legio romanus inde signum obseruaris iubeo ut pariter et socius res incipio refero pedis si receptus cano eques item suus quisque pario post principia conloco ita trifariam adorior castrum circumuenio et cum undique insto non sustineo impetus volsci uallum deturbo transgredior inde munitio pavidus turba inclino in pars unus castrum expello inde effuse fugio eques qui supero valles haud facilis sum cum ad is spectator pugna assisto liber campus adipiscor pars uictoria fruor terreo caedo magnus et in castrum et extra munimentum caedes fugio sum sed praeda magnus quia uix arma sui effero hostis possum deleo exercitus sum ni fugio silua tego


dum ad Antium haec geruntur, interim Aequi robore iuuentutis praemisso arcem Tusculanam improuiso nocte capiunt, reliquo exercitu haud procul moenibus Tusculi considunt ut distenderent hostium copias. haec celeriter Romam, ab Roma in castra Antium perlata mouent Romanos haud secus quam si Capitolium captum nuntiaretur; adeo et recens erat Tusculanorum meritum et similitudo ipsa periculi reposcere datum auxilium uidebatur. Fabius omissis omnibus praedam ex castris raptim Antium conuehit; ibi modico praesidio relicto, citatum agmen Tusculum rapit. nihil praeter arma et quod cocti ad manum fuit cibi ferre militi licuit; commeatum ab Roma consul Cornelius subuehit. aliquot menses Tusculi bellatum. parte exercitus consul castra Aequorum oppugnabat; partem Tusculanis dederat ad arcem reciperandam. ui nunquam eo subiri potuit: fames postremo inde detraxit hostem. qua postquam uentum ad extremum est, inermes nudique omnes sub iugum ab Tusculanis missi. hos ignominiosa fuga domum se recipientes Romanus consul in Algido consecutus ad unum omnes occidit. uictor ad Columen—id loco nomen est—exercitu reducto castra locat. et alter consul, postquam moenibus iam Romanis pulso hoste periculum esse desierat, et ipse ab Roma profectus. ita bifariam consules ingressi hostium fines ingenti certamine hinc Uolscos, hinc Aequos populantur. eodem anno descisse Antiates apud plerosque auctores inuenio; L. Cornelium consulem id bellum gessisse oppidumque cepisse. certum adfirmare, quia nulla apud uetustiores scriptores eius rei mentio est, non ausim.

dum ad antius hic gero interim aequum robur iuuentus praemitto arx tusculanus improuisus nox capio reliquus exercitus haud procul moenia tusculis consido ut distendo hostis copia hic celer roma ab roma in castrum antius perfero moveo romanus haud secus quam si capitolium capio nuntio adeo et recens sum tusculanum mereo et similitudo ipse periculum reposco do auxilium uideo fabius omitto omnis praeda ex castrum raptim antius conveho ibi modicus praesidium relinquo citas agmen tusculis rapio nihil praeter arma et qui coquo ad manus sum cibus fero miles licet commeatus ab roma consul cornelius subveho aliquot mensis tusculis bello pars exercitus consul castrum aequi oppugno pars tusculanus do ad arx recipero uis numquam is subeo possum fames postremo inde detraho hostis qui postquam uenio ad exter sum inermis nudus omnis sub iugum ab tusculanus mitto hic ignominiosus fuga domus sui recipio romanus consul in algidus consequor ad unus omnis occido uictor ad columen is locus nomen sum exercitus reduco castrum loco et alter consul postquam moenia iam romanus pulso hostis periculum sum desino et ipse ab roma proficiscor ita bifarius consul ingredior hostis finis ingens certamen hinc volsci hinc aequi populo idem annus descio antias apud plerus auctor inuenio l cornelius consul is bellum gero oppidum capio certus adfirmaris quia nullus apud vetustus scriptor is res mentior sum non audeo


anno trecentensimo altero quam condita Roma erat iterum mutatur forma ciuitatis, ab consulibus ad decemuiros, quemadmodum ab regibus ante ad consules uenerat, translato imperio. minus insignis, quia non diuturna, mutatio fuit. laeta enim principia magistratus eius nimis luxuriauere; eo citius lapsa res est repetitumque duobus uti mandaretur consulum nomen imperiumque. decemuiri creati Ap. Claudius , T. Genucius , P. Sestius , L. Ueturius , C. Iulius , A. Manlius , P. Sulpicius , P. Curiatius , T. Romilius , Sp. Postumius . Claudio et Genucio, quia designati consules in eum annum fuerant, pro honore honos redditus, et Sestio, alteri consulum prioris anni, quod eam rem collega inuito ad patres rettulerat. his proximi habiti legati tres qui Athenas ierant, simul ut pro legatione tam longinqua praemio esset honos, simul peritos legum peregrinarum ad condenda noua iura usui fore credebant. suppleuere ceteri numerum. graues quoque aetate electos nouissimis suffragiis ferunt, quo minus ferociter aliorum scitis aduersarentur. regimen totius magistratus penes Appium erat fauore plebis, adeoque nouum sibi ingenium induerat ut plebicola repente omnisque aurae popularis captator euaderet pro truci saeuoque insectatore plebis. decimo die ius populo singuli reddebant. eo die penes praefectum iuris fasces duodecim erant: collegis nouem singuli accensi apparebant. et in unica concordia inter ipsos, qui consensus priuatis interdum inutilis est, summa aduersus alios aequitas erat. moderationis eorum argumentum exemplo unius rei notasse satis erit. cum sine prouocatione creati essent, defosso cadauere domi apud P. Sestium , patriciae gentis uirum, inuento prolatoque in contionem, in re iuxta manifesta atque atroci C. Iulius decemuir diem Sestio dixit et accusator ad populum exstitit, cuius rei iudex legitimus erat, decessitque iure suo, ut demptum de ui magistratus populi libertati adiceret.

annus trecentensimo alter quam condio roma sum iterum muto forma ciuitas ab consul ad decemviri quemadmodum ab rex ante ad consul uenio transfero imperium paruus insignis quia non diuturnus mutatio sum laetus enim principia magistratus is nimis luxurio is cieo labor res sum repeto duo uti mando consul nomen imperium decemuiri creo ap claudus t genucius p sestius l veturius que iulius ab manlius p sulpicius p curiatus t romulius spurius postumus claudius et genucio quia designo consul in is annus sum pro honor honor reddo et sestius alter consul prior annus qui is res collega inuitus ad pater refero hic propior habeo legatus tres qui athenae eo simul ut pro legatio tam longinquus praemium sum honor simul pereo lex peregrinaris ad condo nouus ius usus sum credo suppleo ceterus numerus grauis quoque aetas eligo novus suffragium fero quo paruus ferociter alius scio adverso regimen totus magistratus penis appius sum fauor plebs adeo nouus sui ingenium induo ut plebicola repens omne aura popularis captator evado pro trux saevus insectator plebs decimus dies ius populus singuli reddo is dies penis praeficio ius fascis duodecim sum collega nouem singuli accendo appareo et in unicus concordia inter ipse qui consentio priuo interdum inutilis sum summus aduersus alius aequitas sum moderatio is argumentum exemplum unus res noto satis sum cum sine prouocatio creo sum defodio cadaver domus apud p sestius patricius gens uir invenio profero in contio in res iuxta manifestus atque atrox que iulius decemuir dies sestius dico et accusator ad populus exsisto qui res iudex legitimus sum decedo ius suus ut demptum de uis magistratus populus libertas adicio


hoc iudicium et promulgata lex exercuit ciuitatem: ab externis armis otium fuit. cum uelut uictores tribuni perculsis patribus Caesonis exsilio prope perlatam esse crederent legem, et quod ad seniores patrum pertineret cessissent possessione rei publicae, iuniores, id maxime quod Caesonis sodalium fuit, auxere iras in plebem, non minuerunt animos; sed ibi plurimum profectum est quod modo quodam temperauere impetus suos. cum primo post Caesonis exsilium lex coepta ferri est, instructi paratique cum ingenti clientium exercitu sic tribunos, ubi primum submouentes praebuere causam, adorti sunt ut nemo unus inde praecipuum quicquam gloriae domum inuidiaeue ferret, mille pro uno Caesones exstitisse plebes quereretur. mediis diebus quibus tribuni de lege non agerent, nihil eisdem illis placidius aut quietius erat. benigne salutare, adloqui plebis homines, domum inuitare, adesse in foro, tribunos ipsos cetera pati sine interpellatione concilia habere, nunquam ulli neque publice neque priuatim truces esse, nisi cum de lege agi coeptum esset; alibi popularis iuuentus erat. ne uoce quidem incommoda, nedum ut ulla uis fieret, paulatim permulcendo tractandoque mansuefecerant plebem. his per totum annum artibus lex elusa est. nec cetera modo tribuni tranquillo peregere, sed refecti quoque in insequentem annum.

hic iudicium et promulgo lex exerceo ciuitas ab externus arma otium sum cum uelut uictor tribunus percello pater caeso exsilium prope perfero sum credo lex et qui ad senex pater pertineo cedo possessio res publicus iuniores is magnus qui caeso sodalis sum augeo ira in plebs non minuo animus sed ibi multus proficiscor sum qui modo quidam tempero impetus suus cum primus post caeso exsilium lex coepio fero sum instruo paro cum ingens cliens exercitus sic tribunus ubi primus submoveo praebeo causa adorior sum ut nemo unus inde praecipuus quisquam gloria domus invidia fero mille pro unus caeso exsisto plebs queror medius dies qui tribunus de lex non ago nihil idem ille placidus aut quiesco sum benignus salutaris alloquor plebs homo domus inuito adsum in forum tribunus ipse ceterus patior sine interpellatio concilio habeo numquam ullus neque publicus neque priuatim trux sum nisi cum de lex ago coepio sum alibi popularis iuuentus sum ne uox quidem incommodus nedum ut ullus uolo fio paulatim permulceo tracto mansuefacio plebs hic per totus annus ars lex eludo sum neque ceterus modo tribunus tranquillus perago sed reficio quoque in insequor annus


per M. Duillium qui tribunus plebis fuerat certior facta plebs contentionibus adsiduis nihil transigi, in Sacrum montem ex Auentino transit, adfirmante Duillio non prius quam deseri urbem uideant curam in animos patrum descensuram; admoniturum Sacrum montem constantiae plebis scituros qua sine restituta potestate redigi in concordiam res nequeant. uia Nomentana, cui tum Ficolensi nomen fuit, profecti castra in monte Sacro locauere, modestiam patrum suorum nihil uiolando imitati. secuta exercitum plebs, nullo qui per aetatem ire posset retractante. prosequuntur coniuges liberique, cuinam se relinquerent in ea urbe in qua nec pudicitia nec libertas sancta esset miserabiliter rogitantes. cum uasta Romae omnia insueta solitudo fecisset, in foro praeter paucos seniorum nemo esset, uocatis utique in senatum patribus desertum apparuisset forum, plures iam quam Horatius ac Ualerius uociferabantur: 'quid exspectabitis, patres conscripti? si decemuiri finem pertinaciae non faciunt, ruere ac deflagrare omnia passuri estis? quod autem istud imperium est, decemuiri, quod amplexi tenetis? tectis ac parietibus iura dicturi estis? non pudet lictorum uestrorum maiorem prope numerum in foro conspici quam togatorum aliorum? quid si hostes ad urbem ueniant facturi estis? quid si plebs mox, ubi parum secessione moueamur, armata ueniat? occasune urbis uoltis finire imperium? atqui aut plebs non est habenda aut habendi sunt tribuni plebis. nos citius caruerimus patriciis magistratibus quam illi plebeiis. nouam inexpertamque eam potestatem eripuere patribus nostris, ne nunc dulcedine semel capti ferant desiderium, cum praesertim nec nos temperemus imperiis, quo minus illi auxilii egeant.' cum haec ex omni parte iactarentur, uicti consensu decemuiri futuros se, quando ita uideatur, in potestate patrum adfirmant. id modo simul orant ac monent ut ipsis ab inuidia caueatur nec suo sanguine ad supplicia patrum plebem adsuefaciant.

per m duellius qui tribunus plebs sum certus facio plebs contentio assiduus nihil transigo in sacer mons ex aventinus transeo adfirmo duellius non prior quam desero urbs uideo cura in animus pater descendo admoneo sacer mons constantia plebs scio qui sine restituo potestas redigo in concordia res nequeo uia nomentanus qui tum ficolensi nomen sum proficiscor castrum in mons sacro loco modestia pater suus nihil violo imitor sequor exercitus plebs nullus qui per aetas eo possum retracto prosequor coniunx libet quisnam sui relinquo in is urbs in qui neque pudicitia neque libertas sancio sum miserabilis rogito cum uastus roma omnis insuetus solitudo facio in forum praeter paucus senex nemo sum voco utique in senatus pater desertum appareo forum multus iam quam horatius atque valerius vocifero quis exspecto pater conscribo si decemuiri finis pertinacia non facio ruo atque deflagraris omnis patior sum qui autem iste imperium sum decemuiri qui amplector teneo tectum atque paries ius dico sum non pudeo lictor vester magnus prope numerus in forum conspicio quam togator alius quis si hostis ad urbs uenio facio sum quis si plebs mox ubi parum secessio moveo armo uenio occido urbs uolo finio imperium atqui aut plebs non sum habeo aut habeo sum tribunus plebs nos cieo careo patricius magistratus quam ille plebeius nouus inexpertus is potestas eripio pater noster ne nunc dulcedo semel capio fero desiderium cum praesertim neque nos tempero imperium quo paruus ille auxilium egeo cum hic ex omnis pars jacto vinco consensus decemuiri sum sui quando ita uideo in potestas pater adfirmo is modo simul oro atque moneo ut ipse ab inuidia caueatur neque suus sanguis ad supplicium pater plebs assuefacio


dilucere res magis patribus atque consulibus. praeter ea tamen quae denuntiabantur, ne Ueientium neu Sabinorum id consilium esset timere et, cum tantum in urbe hostium esset, mox Sabinae Etruscaeque legiones ex composito adessent, tum aeterni hostes, Uolsci et Aequi, non ad populandos, ut ante, fines sed ad urbem ut ex parte captam uenirent. multi et uarii timores; inter ceteros eminebat terror seruilis ne suus cuique domi hostis esset, cui nec credere nec non credendo, ne infestior fieret, fidem abrogare satis erat tutum; uixque concordia sisti uidebatur posse. tantum superantibus aliis ac mergentibus malis nemo tribunos aut plebem timebat; mansuetum id malum et per aliorum quietem malorum semper exoriens tum quiesse peregrino terrore sopitum uidebatur. ad id prope unum maxime inclinatis rebus incubuit. tantus enim tribunos furor tenuit ut non bellum, sed uanam imaginem belli ad auertendos ab legis cura plebis animos Capitolium insedisse contenderent; patriciorum hospites clientesque si perlata lege frustra tumultuatos esse se sentiant, maiore quam uenerint silentio abituros. concilium inde legis perferendae habere, auocato populo ab armis. senatum interim consules habent, alio se maiore ab tribunis metu ostendente quam quem nocturnus hostis intulerat.

diluceo res magis pater atque consul praeter is tamen qui denuntio ne veiens neu sabinum is consilium sum timeo et cum tantus in urbs hostis sum mox sabina etruscus legio ex compono adsum tum aeternus hostis volscus et aequum non ad populo ut ante finis sed ad urbs ut ex pars capio venio multus et varius timor inter ceterus emineo terror seruilis ne suus quisque domus hostis sum qui neque credo neque non credo ne infestus fio fides abrogaris satis sum tueor vix concordia sino uideo possum tantus supero alius atque mergo malus nemo tribunus aut plebs timeo mansuetum is malus et per alius quies malus semper exorior tum quiesco peregrinus terror sopio uideo ad is prope unus magnus inclino res incumbo tantus enim tribunus furor teneo ut non bellum sed vanus imago bellum ad averto ab lex cura plebs animus capitolium insedeo contendo patricius hospes cliens si perfero lex frustra tumultuor sum sui sentio magnus quam venio silentium abeo concilium inde lex perfero habeo avoco populus ab arma senatus interim consul habeo alius sui magnus ab tribunus metus ostendo quam qui nocturnus hostis infero


consul ex altera parte Romanos meminisse iubebat illo die primum liberos pro libera urbe Romana pugnare, sibimet ipsis uicturos, non ut decemuirorum uictores praemium essent. non Appio duce rem geri, sed consule Ualerio, ab liberatoribus populi Romani orto, liberatore ipso. ostenderent prioribus proeliis per duces non per milites stetisse ne uincerent. turpe esse contra ciues plus animi habuisse quam contra hostes et domi quam foris seruitutem magis timuisse. unam Uerginiam fuisse cuius pudicitiae in pace periculum esset, unum Appium ciuem periculosae libidinis; at si fortuna belli inclinet, omnium liberis ab tot milibus hostium periculum fore; nolle ominari quae nec Iuppiter nec Mars pater passuri sint iis auspiciis conditae urbi accidere. Auentini Sacrique montis admonebat, ut ubi libertas parta esset paucis ante mensibus, eo imperium inlibatum referrent, ostenderentque eandem indolem militibus Romanis post exactos decemuiros esse quae ante creatos fuerit, nec aequatis legibus imminutam uirtutem populi Romani esse. haec ubi inter signa peditum dicta dedit, auolat deinde ad equites. 'agite, iuuenes' inquit, 'praestate uirtute peditem ut honore atque ordine praestatis. primo concursu pedes mouit hostem; pulsum uos immissis equis exigite e campo. non sustinebunt impetum, et nunc cunctantur magis quam resistunt'. concitant equos permittuntque in hostem pedestri iam turbatum pugna, et perruptis ordinibus elati ad nouissimam aciem, pars libero spatio circumuecti, iam fugam undique capessentes plerosque a castris auertunt praeterequitantesque absterrent. peditum acies et consul ipse uisque omnis belli fertur in castra, captisque cum ingenti caede, maiore praeda potitur. huius pugnae fama perlata non in urbem modo sed in Sabinos ad alterum exercitum, in urbe laetitia modo celebrata est, in castris animos militum ad aemulandum decus accendit. iam Horatius eos excursionibus †sufficiendo† proeliisque leuibus experiundo adsuefecerat sibi potius fidere quam meminisse ignominiae decemuirorum ductu acceptae, paruaque certamina in summam totius profecerant spei. nec cessabant Sabini, feroces ab re priore anno bene gesta, lacessere atque instare, rogitantes quid latrocinii modo procursantes pauci recurrentesque tererent tempus et in multa proelia paruaque carperent summam unius belli? quin illi congrederentur acie inclinandamque semel fortunae rem darent?

consul ex alter pars romanus memini jubeo ille dies primus liber pro liber urbs romanus pugno sui ipse vinco non ut decemviri uictor praemium sum non appius dux res gero sed consul valerius ab liberator populus romanus orior liberator ipse ostendo prior proelium per dux non per miles sto ne vinco turpis sum contra ciuis multus animus habeo quam contra hostis et domus quam foris seruitus magis timeo unus uerginiam sum qui pudicitia in pax periculum sum unus appius ciuis periculosus libido at si fortuna bellum inclino omnis liber ab tot mille hostis periculum sum nolo ominaris qui neque iuppiter neque mars pater patior sum is auspicium condio urbs accido aventinus sacer mons admoneo ut ubi libertas pario sum paucus ante mensis is imperium illibatus refero ostendo idem indoles miles romanus post exigo decemviri sum qui ante creo sum neque aequo lex imminuo uirtus populus romanus sum hic ubi inter signum pedes dictum do avolo deinde ad eques ago iuuenis inquam praestas uirtus pedito ut honor atque ordo praestas primus concursus pes moueo hostis pello tu immitto equus exigo e campus non sustineo impetus et nunc cunctor magis quam resisto concito equus permitto in hostis pedestri iam turbo pugno et perrumpo ordo effero ad novus acies pars liber spatium circumvehor iam fuga undique capesso plerus ab castrum averto praeterequito absterreo pedes acies et consul ipse volo omnis bellum fero in castrum capio cum ingens caedes magnus praeda potio hic pugna fama perfero non in urbs modo sed in sabini ad alter exercitus in urbs laetitia modo celebro sum in castrum animus miles ad aemulo decus accendo iam horatius is excursio sufficio proelium leuis experior assuefacio sui potis findo quam memini ignominia decemviri ductus accipio parvus certamen in summa totus proficio spes neque cesso sabinum ferox ab res prior annus bene gero lacesso atque insto rogito quis latrocinium modo procurso paucus recurro tero tempus et in multus proelio parvus carpo summa unus bellum quin ille congredior acies inclino semel fortuna res do


tum Ualerius Horatiusque missi ad plebem condicionibus quibus uideretur reuocandam componendasque res, decemuiris quoque ab ira et impetu multitudinis praecauere iubentur. profecti gaudio ingenti plebis in castra accipiuntur, quippe liberatores haud dubie et motus initio et exitu rei. ob haec iis aduenientibus gratiae actae; Icilius pro multitudine uerba facit. idem, cum de condicionibus ageretur, quaerentibus legatis quae postulata plebis essent, composito iam ante aduentum legatorum consilio ea postulauit ut appareret in aequitate rerum plus quam in armis reponi spei. potestatem enim tribuniciam prouocationemque repetebant, quae ante decemuiros creatos auxilia plebis fuerant, et ne cui fraudi esset concisse milites aut plebem ad repetendam per secessionem libertatem. de decemuirorum modo supplicio atrox postulatum fuit; dedi quippe eos aequum censebant uiuosque igni concrematuros minabantur. legati ad ea: 'quae consilii fuerunt adeo aequa postulastis ut ultro uobis deferenda fuerint; libertati enim ea praesidia petitis, non licentiae ad impugnandos alios. irae uestrae magis ignoscendum quam indulgendum est, quippe qui crudelitatis odio in crudelitatem ruitis et prius paene quam ipsi liberi sitis dominari iam in aduersarios uoltis. nunquamne quiescet ciuitas nostra a suppliciis aut patrum in plebem Romanam aut plebis in patres? scuto uobis magis quam gladio opus est. satis superque humili est, qui iure aequo in ciuitate uiuit, nec inferendo iniuriam nec patiendo. etiam si quando metuendos uos praebituri estis, cum reciperatis magistratibus legibusque uestris iudicia penes uos erunt de capite nostro fortunisque, tunc ut quaeque causa erit statuetis: nunc libertatem repeti satis est.'

tum valerius horatius mitto ad plebs condicio qui uideo revoco compono res decemviri quoque ab ira et impetus multitudo praecaveo jubeo proficiscor gaudium ingens plebs in castrum accipio quippe liberator haud dubius et moueo initium et exeo res ob hic is advenio gratia ago icilius pro multitudo uerbum facio idem cum de condicio ago quaero legatus qui postulo plebs sum compono iam ante aduentus legatus consilium is postulo ut appareo in aequitas res multus quam in arma repono spes potestas enim tribunicius provocatio repeto qui ante decemviri creo auxilium plebs sum et ne qui fraus sum concieo miles aut plebs ad repeto per secessio libertas de decemviri modo supplicium atrox postulo sum do quippe is aequus censeo vivus ignis concremo mino legatus ad is qui consilium sum adeo aequus postulo ut ultro tu defero sum libertas enim is praesidium peto non licentia ad impugno alius ira uester magis ignosco quam indulgeo sum quippe qui crudelitas odium in crudelitas ruo et prior paene quam ipse liber sum dominaris iam in adversarius uolo numquam quiesco ciuitas noster ab supplicium aut pater in plebs romanus aut plebs in pater scutum tu magis quam gladius opus sum satis supo humilis sum qui ius aequus in ciuitas uiuo neque infero iniuria neque patior etiam si quando metuo tu praebeo sum cum recipero magistratus lex uester iudicium penis tu sum de caput noster fortuna tunc ut quisque causa sum statuo nunc libertas repeto satis sum


Appius decreto praefatur quam libertati fauerit eam ipsam legem declarare quam Uergini amici postulationi suae praetendant; ceterum ita in ea firmum libertati fore praesidium, si nec causis nec personis uariet. in iis enim qui adserantur in libertatem, quia quiuis lege agere possit, id iuris esse: in ea quae in patris manu sit, neminem esse alium cui dominus possessione cedat. placere itaque patrem arcessiri; interea iuris sui iacturam adsertorem non facere quin ducat puellam sistendamque in aduentum eius qui pater dicatur promittat. aduersus iniuriam decreti cum multi magis fremerent quam quisquam unus recusare auderet, P. Numitorius puellae auus et sponsus Icilius interueniunt; dataque inter turbam uia, cum multitudo Icili maxime interuentu resisti posse Appio crederet, lictor decresse ait uociferantemque Icilium submouet. placidum quoque ingenium tam atrox iniuria accendisset. 'ferro hinc tibi submouendus sum, Appi' inquit, 'ut tacitum feras quod celari uis. uirginem ego hanc sum ducturus nuptamque pudicam habiturus. proinde omnes collegarum quoque lictores conuoca; expediri uirgas et secures iube; non manebit extra domum patris sponsa Icili. non si tribunicium auxilium et prouocationem plebi Romanae, duas arces libertatis tuendae, ademistis, ideo in liberos quoque nostros coniugesque regnum uestrae libidini datum est. saeuite in tergum et in ceruices nostras: pudicitia saltem in tuto sit. huic si uis adferetur, ego praesentium Quiritium pro sponsa, Uerginius militum pro unica filia, omnes deorum hominumque implorabimus fidem, neque tu istud unquam decretum sine caede nostra referes. postulo Appi, etiam atque etiam consideres quo progrediare. Uerginius uiderit de filia ubi uenerit quid agat; hoc tantum sciat sibi si huius uindiciis cesserit condicionem filiae quaerendam esse. me uindicantem sponsam in libertatem uita citius deseret quam fides.'

appius decretum praefor quam libertas faueo is ipse lex declararis quam uergo amicus postulatio suus praetendo ceterum ita in is firmum libertas sum praesidium si neque causa neque persona vario in is enim qui assero in libertas quia quivis lex ago possum is ius sum in is qui in pater manus sum nemo sum alius qui dominus possessio cedo placeo itaque pater arcesso interea ius suus jacio adsertor non facio quin duco puella sisto in aduentus is qui pater dico promitto aduersus iniuria decerno cum multus magis fremo quam quisquam unus recusaris audeo p numitorius puella auus et sponsus icilius intervenio do inter turba uia cum multitudo icilis magnus interuentus requiro possum appius credo lictor decerno aio vocifero icilius submoueo placidus quoque ingenium tam atrox iniuria accendo ferrum hinc tu submoveo sum appius inquam ut taceo ferus qui celaris uolo uirgo ego hic sum duco nubo pudicus habeo proinde omnis collega quoque lictor convoco expedio virga et securis jubeo non maneo extra domus pater sponsa icilis non si tribunicius auxilium et prouocatio plebs romanus duo arx libertas tueor adimo ideo in liber quoque noster conjunx regnum uester libido do sum saevio in tergum et in ceruix noster pudicitia saltem in tueor sum hic si uolo affero ego praesens quiris pro sponsa uerginius miles pro unicus filia omnis deus homo imploro fides neque tu iste umquam decretum sine caedes noster refero postulo appius etiam atque etiam considero quo progrediaris uerginius video de filia ubi uenio quis ago hic tantus scio sui si hic vindicia cedo condicio filia quaero sum ego uindico sponsa in libertas uita cieo desero quam fides